مشخصات کتاب

سرشناسه : استادی رضا، ۱۳۱۶ -

عنوان قراردادی : نهج البلاغه. فرمان مالک اشتر. شرح

عنوان و نام پدیدآور : منشور مدیران در نظام اسلامی: پیرامون عهدنامه مالک اشتر/ تالیف رضا استادی.

مشخصات نشر : قم: مسجد مقدس جمکران، ۱۳۸۸.

مشخصات ظاهری : ۳۵۶ ص.

شابک : ۳۵۰۰۰ ریال: 978-964-973-235-0 ؛ ۴۰۰۰۰ ریال( چاپ دوم)

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : چاپ دوم: بهار ۱۳۹۰.

یادداشت : کتابنامه: ص.[۳۵۳] - ۳۵۶؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق . نهج البلاغه. فرمان مالک اشتر-- نقد و تفسیر

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق . نهج البلاغه -- مدیریت

موضوع : مدیریت (اسلام)

شناسه افزوده : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق . نهج البلاغه. فرمان مالک اشتر. شرح

شناسه افزوده : مسجد جمکران (قم)

رده بندی کنگره : BP۲۳۲/۶۷/الف۴۶م۸ ۱۳۸۸

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۶۵۸

شماره کتابشناسی ملی : ۱۸۴۸۰۷۸

اشاره

منشور مدیران در نظام اسلامی: پیرامون عهدنامه مالک اشتر

تالیف رضا استادی

فهرست

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

مقدمه

آنچه ملاحظه می کنید سخنرانی های این جانب در ماه مبارک رمضان در مدرسه الامام امیرالمؤمنین علیه السلام در شهر مقدّس قم می باشد، که با حضور جمعی از طلاب و فضلای حوزه علمیه و طبقات مختلف مردم پیرامون عهدنامه امیرمؤمنان علیه السلام به مالک اشتر ایراد شد؛ البته چون زمان برای شرح تمام عهدنامه کافی نبود، ناتمام ماند، امّا با توجّه به اینکه قبل از شرح عهدنامه در پنج جلسه مباحث سودمندی پیرامون «شخصیت سید رضی، عظمت نهج البلاغه، شخصیت مالک اشتر، شخصیت محمّد بن ابی بکر و سند عهدنامه» ارائه شده و همچنین در پایان کتاب چهار سخنرانی پیرامون «مظلومیت، عدالت، شهادت و وصایای امیرمؤمنان علیه السلام» قرار داده شده است برای خوانندگان گرامی حتماً سودمند خواهد بود.

رضا استادی

قبل از شرح و تفسیر عهدنامه مالک اشتر در این پنج موضوع، در پنج بخش مطالبی تقدیم خواهد شد:

1 - شخصیت سید رضی قدس سره

2 - عظمت نهج البلاغه

3 - شخصیت مالک اشتر

4 - شخصیت محمّد بن ابی بکر

5 - سند عهدنامه

و سپس بعد از ذکر عهدنامه و ترجمه فارسی آن به بحث اصلی که توضیح و شرح بخشی از عهدنامه است می پردازیم.

شخصیت سید رضی قدس سره

در این جلسه برای تکریم و ادای احترام به محضر مقدّس یکی از علمای بزرگ شیعه، کسی که نهج البلاغه را جمع آوری کرده است، یعنی سید رضی قدس سره مطالبی بیان می کنم.

در آغاز به عنوان مقدّمه پیرامون زندگانی پر برکت علما و روحانیت شیعه چند جمله تقدیم می کنم.

ما هنگامی که به تاریخ زندگی علمای شیعه مراجعه کنیم، می بینیم این سخن معروف پیامبرصلی الله علیه وآله که فرمود: «العلماء ورثة الانبیاء»⁽¹⁾به معنای واقعی کلمه در مورد علمای بزرگ ما صادق است.

هنگامی که گفته می شود علماء وارثان انبیا هستند نباید چنین تصوّر کرد که فقط علم و دانش از آنان به ارث برده اند بلکه معنای این سخن این است که تمام ویژگی هایی که پیامبران بزرگ الهی داشته اند، علمای ما به ارث برده و آن صفات را دارا هستند.

یکی از ویژگی های انبیا علیهم السلام عصمت و پاکی است، اگرچه ما معتقد به عصمت در غیر از انبیا و ائمّه علیهم السلام نیستیم امّا هنگامی که زندگی علمایمان را مورد مطالعه قرار دهیم می بینیم، طهارت و قداست در زندگی آنان در طول تاریخ وجود داشته است.

یکی دیگر از ویژگی های انبیا علیهم السلام زهد است تا آنجا که می خوانیم خدای متعال از آنان پیمان گرفته است که زاهد باشند.

«بعد ان شرطت علیهم الزهد فی درجات هذه الدنیا الدنیة و زخرفها و زبرجها فشرطوا لک ذلک و علمت منهم الوفاء به فقبلتهم و قرّبتهم...»؛⁽²⁾

یعنی: خدای متعال با پیامبران شرط کرد که باید زاهد باشند اهل دنیا نباشند، به دنیا بی اعتنا باشند، پیامبران این شرط را پذیرفتند و خدای

متعال وفای به این شرط را از آنان دید، آنگاه آن را پذیرفت و به مقام قرب نائلشان کرد.

علما و بزرگان ما هم همین گونه بودند، به دنیا رغبتی نداشتند، دنیا در زندگی آنان نقشی نداشت.

از جمله ویژگی های انبیا، فداکاری و تلاش برای گسترش دین و خدا پرستی و آشنایی بیشتر مردم با حقایق دینی بود، در این راه همه سختی ها را به جان می پذیرفتند، در صدر آنان باید از پیامبر بزرگ اسلام صلی الله علیه وآله نام برد.

رسول خداصلی الله علیه وآله می فرماید: «و ما أوذی نبی مثل ما أوذیت»؛⁽¹⁾هیچ پیامبری مانند من مورد آزار و اذیت قرار نگرفت.

صبر و پایداری و تحمل این همه سختی ها برای چه بود؟ آیا جز این بود که دین الهی گسترش پیدا کند و مردم با اهداف مقدّس ادیان الهی آشنا شوند؟

علما و بزرگان ما هم در طول تاریخ، شکنجه ها، آزارها و مشکلات بسیاری تحمل کردند؛ مرحوم محدّث قمی راجع به شهید اوّل این سخن بسیار تکان دهنده را نقل می کند که: «قتل ثمّ صلب و رجم ثمّ احرق»⁽²⁾این شخصیت بزرگ عالم شیعه را ابتدا زندانی کردند، سپس او را به شهادت رساندند، آنگاه بدن مطهّرش را به دار آویخته و سنگباران کردند و در پایان جنازه اش را سوزاندند، انگیزه این همه مقاومت در

برابر دشمنان چه بود؟ آیا جز انگیزه دینی بود؟ جز اینکه بزرگان ما می خواستند متن دین سالم و از تحریف محفوظ بماند؟

هنگامی که به کتاب ها مراجعه کنید کم و بیش خواهید دید بعضی از تاریخ نویسان، بعضی از شعراء، به میل این و آن تاریخ نوشته و یا شعر گفته اند امّا تا آنجایی که من اطّلاع دارم در طول تاریخ تشیع به یک مورد هم برخورد نمی کنید که فقیهی مطالب فقهی خود را به دلخواه دیگران نوشته باشد، فتوا به میل این و آن داده باشد، شما نمی توانید یک مورد را نشان بدهید، حتی فقهایی که با دربارها ارتباط داشتند و بنا به مصالحی با آنان رفت و آمد داشتند، فقهی که بیان می کردند، همان بود که از آیات و روایات می فهمیدند، و هرگز به میل دیگران فتوایی صادر نکردند، چنین مطلبی در تاریخ فقه شیعه سابقه ندارد، حتی به خاطر تقیه هرگز چنین نشد.

البته ما تقیه بیانی داریم و گاهی فقهای ما بر اساس تقیه سخنی را می فرمودند، امّا شما نشان بدهید که یک فقیه شیعه کتابی را در فقه بر اساس تقیه نوشته باشد.

آنان می خواستند متن دین سالم بماند، یعنی پاسداری از اسلام، هدف از تمام رنج ها و سختی هایی بود که در طول تاریخ، پیامبران و وارثان آنان تحمّل نمودند، هدف، ادامه حرکت انبیا بود و واقعاً در این راه موفّق بودند و در طول تاریخ مایه افتخار تشیع شدند.

بی جهت نیست که این همه مورد عنایات ائمّه علیهم السلام قرار می گرفتند و مورد عنایات و الطاف امام زمان عجل اللَّه تعالی فرجه الشریف بودند.

بنابراین علماء بزرگوار ما هر کدام در حدّ ظرفیت خود دارای همان ویژگی هایی بودند که انبیا الهی داشتند.

تا اینجا اجمالی از ویژگی های علمای شیعه را به طور کلّی بیان کردم.

پنج گروه از مؤلّفان علوم اسلامی

پنج گروه از مؤلّفان علوم اسلامی

و امّا در یک بیان دیگر نسبت به خدمات ارزنده علما با یک تقسیم بندی، مطلب دیگری را بیان می کنم البته در این تقسیم بندی نظرم به علمایی است که اهل قلم بوده و دارای تألیف هستند.

یادآوری این نکته نیز لازم است که شیعه تألیفات فراوانی دارد، یکی از تهمت هایی که از همان سده های اوّل یعنی از زمان شیخ طوسی قدس سره به شیعه می زدند این بود که می گفتند: شیعه عالِمی ندارد، کتابی ندارد اینها گروه اندکی هستند و معلوم نیست چه می گویند، امّا علمای ما از روز اوّل با اسناد و مدارک نشان دادند که شیعه اگر از دیگران دارای تألیفات بیشتری نباشد کمتر نیست، علّامه بزرگوار مرحوم حاج آقا بزرگ تهرانی قدس سره در کتاب ارزشمند «الذریعه» حدود پنجاه هزار کتاب از تألیفات علمای شیعه را معرفی کرده است. البته ایشان تألیفات علمای شیعه در دهه های اخیر را در این کتاب نام نبرده است و در «الذریعه» نوشته اند: تألیفاتی که از سال 1370 ه .ق به بعد انجام شده است را ذکر نکرده ام.

می دانید در این پنجاه سال هم تألیفات بسیاری اضافه شده است، این نکته را نیز باید توجّه داشت که مرحوم علّامه تهرانی تألیفاتی را جمع آوری کرده که می توانسته است از آن نشانی بدهد و الّا شیعه آنقدر کتاب داشته و مفقود شده که خدا می داند.

به هر ترتیب بازگردیم به تقسیم بندی نسبت به عالمان صاحب قلم شیعه.

مؤلفان علوم اسلامی در طول تاریخ تشیع چند گروه می باشند:

گروه اوّل از مؤلفان علوم اسلامی

جمعی از علمای ما کتاب هایی نوشته اند امّا گویا هنگامی که مشغول تألیف شدند، غفلت کردند از اینکه بررسی کنند که این همه وقتی که برای یک کتاب می گذارند آیا آن بازدهی لازم را دارد یا نه؟

در ایامی که نسخه های کتابخانه مدرسه فیضیه را بررسی می کردم به کتابی که یکی از علمای شیعه در فقه نوشته بودند و فقه مفصّلی بود، برخورد کردم، ایشان در مقدّمه کتاب آورده اند که برای تألیف این کتاب، تمام امور زندگی ام را کنار گذاشته و فقط به ضروریات زندگی اکتفا می کردم.

امّا هنگامی که من کتاب را مورد مطالعه قرار دادم ملاحظه کردم این کتاب تألیفی نیست که عمری روی آن سرمایه گذاری شود، اگر بخواهیم تشبیه کنیم فرض کنید این کتاب در فقه مانند جواهر باشد (البته به پایه جواهر نمی رسد و جواهر می تواند همه را از این کتاب

بی نیاز کند) حال اگر صاحب جواهر در طول سی سال کتاب خود را تألیف کرده است، اگر دیگری هم سی سال زحمت بکشد تا کتابی همانند جواهر بنویسد، روشن است که تألیف او نمی تواند در جامعه کارساز باشد، اگرچه او تلاش کرده و اجر و پاداشش با خدای متعال است.

این مطلب می تواند برای طلاب و دانشجویان ما آموزنده باشد.

هنگامی که می خواهند دست به کار تألیفی شوند با کسانی که در این کارها سابقه دارند، مشورت کنند، چنین نباشد که در راه تألیف یک کتاب سال ها زحمت بکشند امّا کارایی لازم را نداشته باشد.

گروه دوم از مؤلّفان علوم اسلامی

گروه دوم کسانی بودند که بررسی می کردند که چه کارهایی مورد نیاز حوزه است، دست به یک سلسله تألیفات می زدند که کارساز باشد، تألیفاتی که علمای دیگر بتوانند به کمک این تألیفات خدمات علمی خود را آسان تر انجام دهند که اگر این تألیفات هم نبود علمای ما مجبور بودند با زحمت همان کار را پی گیری کنند، مثلاً همین فهرست هایی که امروزه برای قرآن، نهج البلاغه، بحارالأنوار، وسائل الشیعه و بعضی کتاب های دیگر نوشته شده است، این گونه تألیفات بسیار کارساز است، در گذشته هم علمای ما گاهی به فکر می افتادند برای رفع نیاز حوزه ها چنین اقداماتی را انجام دهند.

این هم خیلی خوب است و از گروه اوّل خیلی بهتر.

گروه سوم از مؤلّفان علوم اسلامی

گروه سوم علمایی بودند که توانستند با تألیفات خود در جوامع بشری تحوّلی ایجاد کنند توانستند کشوری را شیعه کنند.

اینها در این اندیشه بودند که تألیفاتی داشته باشند تا دین را در دسترس مردم قرار دهد یعنی مطالب دینی را به صورتی بیان کنند که همه مردم بتوانند از آن استفاده کنند و با دین آشنا شوند.

در این گروه مثال فراوان است و یک مثال بسیار روشن و خوب آن تألیفات علّامه مجلسی قدس سره است.

به کتاب «حقّ الیقین» علّامه که در زمینه اصول عقاید است مراجعه کنید، قبل از آن، کتابی مثل «حقّ الیقین» به زبان فارسی نوشته نشده بود، آن هم با نثر بسیار خوب، ملک الشعراء بهار در کتابی⁽¹⁾که پیرامون سبک های مختلف فارسی نگاشته است می نویسد: مرحوم علّامه مجلسی از بهترین نثر نویس های عصر خود بوده است یعنی همین کتاب های فارسی علّامه که امروز پس از گذشت سیصد سال ما می خوانیم و شاید قسمت هایی از آن را نمی پسندیم و می گوییم نثر آن با زمان ما هماهنگ نیست امّا مرحوم بهار می گوید در مقایسه با زمان خودش از بهترین نثرهای آن دوره بوده است.

علّامه مجلسی قدس سره کتاب های فارسی بسیاری پیرامون زندگی انبیاء و ائمه علیهم السلام، اصول عقاید، اخلاق و دعا نوشته است.

هدف این عالم بزرگوار نگارش کتاب هایی بود که بتواند در دسترس عامّه مردم قرار گیرد و اعتقادات آنان را تقویت کند.

مرحوم محدّث نوری قدس سره می گوید:

لم یوفّق احد فی الاسلام مثل ما وفّق هذا الشیخ المعظم من ترویج المذهب و اعلاء کلمة الحقّ و کسر صولة المبتدعین و قمع زخارف الملحدین و احیاء دارس سنن الدین و نشر آثار ائمة المسلمین بطرق عدیدة و انحاء مختلفة اجلّها و ابقاها التّصانیف الرّائقة الانیقة الکثیرة الّتی شاعت فی الانام و ینتفع بها فی اناء اللّیالی و الایام، العالم و الجاهل و الخواص و العوامّ و العجمی و العربی؛⁽¹⁾

در اسلام هیچ کس همانند این عالم بزرگ، در ترویج مذهب و اعلاء کلمه حقّ و شکستن قدرت بدعت گذاران و ریشه کن کردن سخنان باطل ملحدین و زنده کردن سنّت های فراموش شده دین و نشر آثار امامان معصوم علیهم السلام موفّق نشد، او در این راه از ابزارهای متعددی استفاده کرد که بهترین و جاودانه ترین آن، تألیفات ناب و شگفت آور بسیار اوست، تألیفاتی که در همه جا راه باز کرد، عالم و جاهل، خواصّ و عوام، عرب و عجم، در طول زمان از آن بهره می برند.

تألیفات علّامه مجلسی و نظایر آن، یعنی کتاب هایی که همزمان با علّامه و مقداری قبل و بعد از ایشان نوشته شده است، در پیشرفت تشیع و آشنایی مردم با مکتب شیعه بسیار مؤثر بوده است، چنین

تألیفاتی بسیار کارسازتر، مؤثّرتر و نقش آن زیادتر و شاید اجرش هم بیشتر باشد.

گروه چهارم از مؤلّفان علوم اسلامی

گروهی از علمای ما کتاب های علمی بسیار دقیقی نوشتند که در راه رشد علوم اسلامی و علومی که در تشیع مطرح است بسیار مؤثّر بوده است. کتاب هایی که در تکمیل تألیفات عالمان قبل از خود می باشد.

یعنی هنگامی که ما این کتاب ها را با تألیفات پیش از آن مقایسه می کنیم، می بینیم مؤلّفانِ بعد، تحقیقاتی کرده و توانسته اند مطالب جدید و محکم و یا توضیحات لازمی ارائه دهند.

در این تقسیم بندی، گروه های دیگری هم وجود دارد که می تواند بیان کرد ولی از مطلب اصلی باز می مانیم لذا به گروه پنجم که ارتباط مستقیم با موضوع سخن دارد اشاره می کنم.

گروه پنجم از مؤلّفان علوم اسلامی

گروه پنجم مؤلّفانی هستند که با کتاب های خود توانستند متن اسلام و مکتب تشیع را از کم و زیاد شدن، از مخلوط شدن مطالب سست با آن و از دستبرد حفظ کنند و در این راه کوشش های بسیاری کردند.

به نظر من ارزش این مؤلّفان و تألیفات آنان از همه گروه ها بیشتر و نقش آنان در سالم ماندن دین و در دریافت صحیح دین از سوی مردم حیاتی تر است.

می دانید کار انبیاء این است که دین را صحیح دریافت می کنند،

صحیح می فهمند و صحیح در اختیار مردم قرار می دهند، هر گروهی از علماء که در این راستا تلاش بیشتری کرده باشند یعنی دین را درست دریافت کرده، درست فهمیده و درست در اختیار مردم قرار دهند به اهداف انبیاء نزدیک ترند.

برای این گروه از علما به محدّث گرانقدر شیخ کلینی قدس سره مثال می زنیم.

می دانید قرآن مجید از تحریف محفوظ بوده و در مورد قرآن هیچ نگرانی وجود نداشته است و اگر گاهی بعضی سخنی در تحریف قرآن گفته اند بدون تأمّل و از روی سادگی بوده است، قرآن همیشه از تحریف محفوظ بوده امّا در مورد روایات وضعیت چنین نبوده است روایات ما، هم در دوران خلفا، هم در دوران امویین و هم در دوران عباسیین داستانی دارد، و دوران های مختلف، روایات ما نیازمند حافظ و نگهبان بوده است، نیازمند کسانی بوده که صحیح را از ناصحیح جدا کنند.

اگر نبودند علمایی که در این فکر بودند و در این راه تلاش کردند، امروز وضع روایات پیامبر و اهل بیت علیهم السلام به صورت دیگری بود، به صورتی غیر از آنچه که الان وجود دارد.

اینکه شما می شنوید شیخ کلینی قدس سره بیست سال برای کتاب شریف اصول کافی تلاش نموده است، آیا فکر می کنید که اصول اوّلی را کنار خود قرار داده و تنها می خواسته یک باب بندی نسبت به این اصول

انجام دهد؟ این باب بندی بیست سال تمام طول کشیده است؟ آیا قابل قبول است که بگوییم ایشان اصول «أربعمأة»⁽¹⁾را مقابل خود گذاشته و هدفش تنها باب بندی روایات بوده و همین تنظیم روایات بیست سال وقت گرفته است؟ نه، بلکه علاوه بر تنظیم، این عالم بزرگوار تلاش نموده تا کتاب او از معتبرترین کتاب های مکتب شیعه باشد.

یکی از کارهای مهم شیخ کلینی و کلینی ها این بود که اجازه ندهند، آنچه از مذهب نیست با مذهب مخلوط شود، البته معنای این سخن صحت تمام روایات کافی نیست بلکه به این معناست که شیخ کلینی قدس سره بیست سال زحمت کشید تا متن کلمات ائمه علیهم السلام را که همان متن دین و مکتب تشیع است از زواید جدا کند و این حرکت بسیار ارزشمند است، و هرگز قابل مقایسه با بعضی از کارهای علمی نیست.

تلاش شیخ طوسی قدس سره هم در همین راستا بود.

در بزرگداشتی که برای شیخ طوسی در مشهد مقدّس برپا شده بود یکی از سخنرانان پیرامون خدمات شیخ طوسی به طور بسیار مختصر و مفید گفته بود:

ما دو تفسیر مهم از شیعه داریم:

1 - تفسیر تبیان 2 - تفسیر مجمع البیان هر دو تفسیر از تفاسیر قدیمی ما می باشد.

چهار کتاب رجالی قدیمی داریم که از اصول کتاب های رجال ما هستند:

1 - فهرست شیخ طوسی 2 - رجال شیخ طوسی 3 - رجال کشّی 4 - رجال نجاشی.

چهار کتاب حدیثی داریم که مهم ترین کتاب حدیثی ماست (کتب اربعه):

1 - من لایحضره الفقیه 2 - کافی 3 - تهذیب 4 - استبصار.

و سپس سخنران مجلسِ بزرگداشت شیخ طوسی فرموده بود:

از این ده کتاب در این سه رشته (تفسیر، رجال، حدیث) که کتاب های اصلی ماست چند کتاب تألیف شیخ طوسی است؟

در تفسیر، تبیان تألیف شیخ طوسی است.

در رجال، رجالِ شیخ طوسی و فهرست شیخ طوسی، اثر این عالم بزرگوار است، رجال کشّی هم به یک معنا به شیخ طوسی بر می گردد.

در حدیث، تهذیب و استبصار از آثار شیخ طوسی است.

یعنی از این ده کتاب، پنج کتاب از تألیفات این فقیه، محدّث و مفسّر بزرگ شیعه است.

یک شخصیت این همه سهم در مصادر اولّی ما دارد، در علومی که پایه تمام علوم مربوط به کتاب و سنّت است، این تألیفات چقدر می تواند پرارزش و گران قیمت باشد.

حالا رسیدیم به سید رضی قدس سره و تألیف یا گردآوری او «نهج البلاغه».

ممکن است بعضی فکر کنند که نباید کار سید رضی قدس سره را تألیف بنامیم، بلکه گردآوری است ولی به هر ترتیب خدای متعال چنین اراده کرد که این کتاب به دست این مرد بزرگ در اختیار ما قرار گیرد، کتابی که از بهترین کتاب هایی است که می توانیم بگوییم محتوای آن متن اسلام و متن تشیع است، محکم ترین حرف های اسلام و تشیع در این کتاب است، این چه خدمت بزرگی است اگرچه بعضی از مطالب نهج البلاغه در کتاب های قبل از آن هم وجود دارد.

از طرف دیگر اگرچه سید رضی قدس سره به بُعد ادبی و فصاحت و بلاغت در کلمات امیرمؤمنان علیه السلام نظر داشته و نام کتاب را هم نهج البلاغه (روش بلاغت) گذاشته است ولی از طرف دیگر ایشان مفسّر عالی قدری بوده است، کتاب تفسیر ایشان آمیخته با مباحث کلام است و اصولاً طرز فکر این مرد بزرگ همانند شیخ مفید و شیخ طوسی می باشد.

من فکر می کنم سید رضی قدس سره علاوه بر آن بُعد ادبی به این مطلب عنایت داشته است که در نهج البلاغه بیشتر، مطالبی را جمع آوری کند که از محکمات مطالب اسلام باشد، و واقعاً هم همین طور است، خطبه ها را ببینید، اگر در مورد پروردگار متعال و صفات او کلامی آورده است، اگر در مورد پیامبر خدا صلی الله علیه وآله مطلبی نقل می کند و یا در موضوعات دیگر، در هر موضوع چه مطالب محکم و بکری از امیرمؤمنان علیه السلام نقل کرده است.

نهج البلاغه یکی از بزرگ ترین خدمت های این شخصیت بزرگ اسلام است که واقعاً سهم وافری در پایه گذاری علوم اسلامی و علوم مکتب تشیع دارد.

اگر اثری از این عالم بزرگوار نبود مگر همین خدمت و کرامت، کافی بود که ما در مقابل او کرنش و تکریم کنیم.

فقاهت سید رضی قدس سره

مطلب دیگری که راجع به سید رضی قدس سره بیان می کنم این است که:

یکی دو بار برای سید رضی قدس سره در بعضی از کشورها مانند سوریه بزرگداشتی برگزار گردید امّا بیشتر بر بُعد ادیب و شاعر بودن این عالم بزرگ تأکید شده بود و شاید در مجامع اهل سنّت، سید رضی قدس سره به عنوان یک ادیب و شاعر و به تعبیر بعضی از آنان «امام در ادب و لغت» شناخته شده باشد، حال اگر از بعضی از طلاب جوان ما سؤال شود که ایشان در فقه هم دستی داشته یا نه، چه جواب می دهند؟ آیا شریف رضی قدس سره از فقهای شیعه به شمار می رود، یا تنها ادیب و شاعر بوده است؟

زمانی که تصمیم گرفته شد در این زمینه مقالاتی جمع آوری شود من هم حدود یکی دو ماه وقت گذاشتم و مقاله ای در اثبات

فقاهت سید رضی قدس سره تنظیم کردم،⁽¹⁾تأکید من در این مقاله بر این بوده است که اثبات کنم؛ اگرچه بُعد شعر و ادب در این مرد بزرگ غالب بوده است امّا در فقه هم دستی داشته، حال اگر نتوانیم بگوییم از فقهای بزرگ ولی از فقها بوده است، در آن مقاله شش دلیل برای اثبات این موضوع نقل کرده ام که فهرست وار در اینجا ذکر می کنم:

1 - شاگردی نزد فقهای عامّه و خاصّه.

2 - تألیف کتاب در فقه مقارن.

3 - استدلالات فقهی.

4 - منصب قضاوت.

5 - مباحث فقهی و اصولی در لابلای کتاب ها.

6 - تصریح بزرگان.

1دلیل اوّل بر فقاهت سید رضی قدس سره شاگردی او نزد فقهای بزرگ عامّه و خاصّه است، از اساتید شیعه او می توان از شیخ مفید نام برد.

ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه می نویسد:

شیخ مفیدقدس سره شبی در خواب می بیند، در حالی که در مسجد «کرخ» نشسته است فاطمه زهراعلیها السلام بر او وارد می شود و دو فرزندش «حسن و حسین علیهما السلام» را که در سنین خردسالی می باشند به او سپرده و می فرماید:

«علّمهما الفقه»؛ به این دو فقه بیاموز.

با تعجب از خواب بر می خیزد، فردای آن شب «فاطمه بنت الناصر» به همراه دو فرزندش «سید رضی و سید مرتضی» که خردسال بودند بر

شیخ وارد می شوند، شیخ مفید به احترام این بانوی بزرگ می ایستد و به او سلام می کند، این مادر گرانقدر به شیخ می گوید:

«ایها الشیخ هذان ولدای قد احضرتهما الیک لتعلّمهما الفقه»؛

این دو فرزندم را برای تعلیم فقه به محضر شما آورده ام.

شیخ مفید در حالی که اشک می ریزد، داستان خواب خود را برای او تعریف می کند و مسؤولیت تعلیم فرزندان او را به عهده می گیرد.⁽¹⁾

از فقهای عامّه که سید رضی قدس سره به عنوان استاد خود از آنان یاد می کند می توان از «محمّد بن موسی خوارزمی» «ابوالحسن عبدالجبار» و «ابومحمّد عبداللَّه بن محمّد الاسدی» نام برد که شاگردی سید رضی قدس سره نسبت به آنها جز در فقه نمی تواند معنا داشته باشد.

2 - تألیف کتاب در فقه مقارن

نجاشی در فهرست خود هنگامی که کتاب های سید رضی قدس سره را نام می برد از جمله به کتاب «تعلیق خلاف الفقهاء» اشاره می کند.⁽²⁾

همچنین علّامه شیخ آقابزرگ تهرانی در «الذریعه» از این کتاب نام می برد.⁽³⁾

شیخ حرّ عاملی قدس سره نیز در بعضی از اجازات از این کتاب نام برده است.⁽⁴⁾

متأسّفانه امروز این کتاب در دسترس نیست امّا از نام آن پیداست که چون ایشان اساتید فقهی از عامّه داشته، موضوع آن، فقه مقارن بوده

است و موارد اختلاف فقهاء اهل تسنن و شیعه را در این کتاب جمع آوری کرده است.

3 - استدلالات فقهی سید رضی قدس سره

در این زمینه می توان به مواردی که شهید اوّل در ذکری و شهید ثانی در روض الجنان و خود سید رضی قدس سره در بعضی از کتاب های خود ذکر کرده است مراجعه نمود.⁽¹⁾

4 - منصب قضاوت

سید رضی قدس سره از قضاة زمان خود و بلکه قاضی القضاة عصر خود بوده است و تصدّی این منصب بدون فقیه بودن نمی تواند معنا داشته باشد.

5 - مباحث فقهی و اصولی در کتاب های سید رضی قدس سره

سید رضی قدس سره پانزده تألیف دارد که تنها شش تألیف آن امروزه در اختیار ماست «حقائق التأویل، مجازات القرآن، مجازات النبویه، خصائص الائمة، دیوان و نهج البلاغه».

ما پنج کتاب اوّل را بررسی کردیم، ببینیم آیا می توانیم از آن کتاب ها فقاهت ایشان را استفاده کنیم؟ بنده در آن مقاله به بیست و پنج مورد از مباحث فقهی و اصولی که سید رضی قدس سره در کتاب های خود مطرح و اظهار نظر کرده است اشاره کرده ام از جمله مباحث:

«اجتهاد و قیاس، حجّیت خبر واحد و شرایط آن، وصیت، شفعه، رضاع، حرمت مسکر، فجر اوّل و دوم، اقسام یمین و ...».

6 - تصریح بزرگان به فقاهت سید رضی قدس سره

بسیاری از علما و بزرگان هنگامی که به شرح زندگی سید رضی قدس سره پرداخته اند به بُعد فقهی او اشاره داشته او را از فقهای بزرگ امامیه می دانند که بُعد فقاهت او تحت الشّعاع بُعد ادیب و شاعر بودن او قرار گرفته است در اینجا کلمات چند تن از آنان را می آوریم:

ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه در مورد فقاهت این عالم بزرگوار می نویسد:

«و عرف من الفقه و الفرائض طرفاً قویاً».⁽¹⁾

سید علی خان مدنی می گوید:

«کان عارفاً بالفقه و الفرائض معرفة قویة».⁽²⁾

علّامه بزرگوار سید محسن امین عاملی در اعیان الشیعه می نویسد:

«کان الرّضی ادیباً بارعاً متمیزاً، فقیهاً متبحراً و متکلّماً حاذقاً و مفسّراً...».⁽³⁾

این هم نکته ای بود که خواستم برادران جوان و عزیزم توجّه داشته باشند، شیعه مظلومیت های گوناگونی دارد و یکی از ابعاد آن همین است که:

بعضی تلاش می کنند از عظمت بزرگان شیعه که افتخار عالم تشیع می باشند، بکاهند، در مورد سید رضی قدس سره برخوردهای ناپسندی وجود دارد که مناسب نمی بینم در اینجا مطرح کنم.

تاریخ ولادت و ارتحال و آرامگاه سید رضی قدس سره

در اینجا اشاره ای به تاریخ ولادت و ارتحال این عالم بزرگوار می کنم:

ایشان در سال 359 ه .ق چشم به جهان گشودند و در سال 406 ه .ق رحلت نمودند، پس از وفات پیکر پاکش را در خانه خود یا به گفته بعضی در مقابر قریش به خاک سپردند امّا بعداً جنازه مطهّرشان از بغداد به کربلا منتقل شد، آرامگاه این بزرگوار و برادرش سید مرتضی قدس سره در حرم امام حسین علیه السلام همیشه مورد احترام و تکریم علمای بزرگ ما می باشد.

در پایان جمله ای را به عنوان موعظه برای خودم عرض می کنم:

هدف بزرگان ما در تحمل رنج ها و آزارها این بود که دین خدا سالم بماند و ما به آن عمل کرده، سعادت خود را تأمین کنیم، حال چقدر ناسپاسی است اگر همه این تلاش ها را نادیده بگیریم و به مسائل دینی بی توجّه باشیم و یا به دین خدا لطمه بزنیم.

در دعا می خوانیم «اللّهمّ اجعلنی ممّن تنتصر به لدینک»؛⁽¹⁾پروردگارا! مرا از کسانی قرار ده که به وسیله آنها دین تو یاری می شود، «و لا تجعلنی ممن اعان علی محو کتابک»؛⁽²⁾

تجعلنی للظالمین ظهیراً و لا لهم علی محو کتابک یداً و نصیراً».

مرا از کسانی قرار مده که در راه محو کتاب تو کوشش می کنند.

از اینجا معلوم می شود، این احتمال هم وجود دارد که ما وسیله نابودی دین باشیم اگر احتمال نداشت، چنین دعایی معنا پیدا نمی کرد، یعنی ممکن است ما، وسیله یاری دین و یا وسیله نابودی دین باشیم.

عظمت نهج البلاغه

در این جلسه نکاتی پیرامون عظمت کتاب شریف نهج البلاغه بیان می کنم.

امّا قبل از بیان آن نکات دو مطلب را باید یادآوری کنم:

مطلب اوّل:آیا همه نهج البلاغه معتبر است؟

اگرچه نهج البلاغه کتاب بسیار باعظمتی است امّا باید توجّه داشت که با همه عظمت و بزرگی آن، نمی توان گفت هرچه در نهج البلاغه آمده است از آغاز تا پایان همه صحیح است، این کتاب اگرچه در ردیف کتاب های حدیثی دسته اوّل ما و از معتبرترین کتاب های حدیثی شیعه است امّا در مواردی زیر سؤال است.

البته طبق بررسی هایی که شده این موارد بسیار کم است، ولی تذکّر این مطلب را از این جهت لازم دانستم که گاهی دیده می شود بعضی از

برادران اهل علم با نهج البلاغه به گونه ای برخورد می کنند که گویا تمام مطالب آن تام و تمام است، در حالی که چنین نیست، بلکه در موارد کمی محقّقان ما به این نتیجه رسیده اند مطلبی که در نهج البلاغه نقل شده است صد در صد معتبر نمی باشد.

مطلب دوم:آیا می توان تنها به نهج البلاغه اکتفا کرد؟

هرگاه ما بخواهیم مطلبی را به عنوان حکم اسلامی بیان کنیم باید ببینیم از مجموعه آیات و روایات معتبر از جمله نهج البلاغه، چه چیزی استفاده می شود، در هیچ مسأله ای از مسائل اسلامی کسی نمی تواند مثلاً کتاب شریف کافی را مورد استناد قرار دهد و بگوید من به قرآن مجید و هیچ کتاب روایی دیگر کاری ندارم، هرچه از اینجا استفاده کنم به عنوان یک مسأله اسلامی بیان خواهم کرد، این کار صحیح نیست، منبع فقه ما، اخلاق ما و تمام محتوای دین ما، مجموعه آیات و روایات است «کتاب اللَّه و عترتی».⁽¹⁾

همان گونه که اخیراً مرسوم شده و رسم بسیار خوبی است، باید مسائل به صورت موضوعی بررسی شود، باید ببینیم در یک موضوع، مجموعه قرآن و روایات چه می گوید.

اگر کسی نهج البلاغه را کتاب مستقلّی بداند و تصوّر کند با مراجعه

به آن نیازی نیست ببیند در قرآن مجید یا کتاب های روایی دیگر، آیه، یا روایتی شبیه آنچه در نهج البلاغه است وجود دارد یا نه؟ آیه یا روایتی که کلام نهج البلاغه را تقیید کند هست یا نه؟ چنین طرز فکری صحیح نمی باشد.

یک محقق باید هر مسأله ای را موضوعی بررسی کند، ببیند درباره یک موضوع در مجموعه آیات و روایات و از جمله نهج البلاغه چه چیزی آمده است و از مجموع نتیجه گیری کند.

امّا اگر به یک کتاب اکتفا کنیم و مطلبی را نتیجه گیری کنیم، ممکن است سخنی بگوییم که در فقه شیعه وجود ندارد و فقهای ما به آن قایل نیستند سخنی بگوییم که معارض آن در جای دیگری وجود دارد.

این مطلب در مورد قرآن مجید هم صادق است، یعنی اگر کسی به قرآن مراجعه کند و تنها به اطلاق یک آیه استناد کند، بدون در نظر گرفتن آیات دیگر و روایات، نمی تواند نتیجه گیری صحیحی به دست آورد.

مثلاً قرآن می گوید: «وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَیعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا»⁽¹⁾آیا می توان تنها اطلاق این آیه را مورد تمسّک قرار داد و گفت: بیع مطلقاً حلال و ربا مطلقاً حرام است؟ در حالی که در روایاتی که در تقیید اطلاق این آیه آمده است می خوانیم «لا ربا بین الوالد و ولده»؛⁽²⁾ربا بین پدر و فرزند

وجود ندارد، یعنی پدر و فرزند می توانند معامله ربوی داشته باشند و یا در روایت می خوانیم «نهی النبی صلی الله علیه وآله عن بیع الغرر»؛⁽¹⁾پیامبر خداصلی الله علیه وآله از بیع غرری نهی فرمود، خلاصه اینکه اگر کسی روایات را در کنار آیات قرار ندهد و نتیجه گیری کند، گرفتار اشتباه خواهد شد.

برادران طلبه من به خصوص، توجّه کنند اینکه ما عادت کرده ایم مثلاً در مورد غیبت یا حسد، یک روایت را پیدا می کنیم و می خوانیم، بدون توجّه به استثناها و توضیحاتی که در روایات دیگر آمده است کار صحیحی نیست و گاهی از مسیر اصلی منحرف می شویم، اگر کسی می خواهد در مورد حسد یا غیبت یا مسائل دیگر صحبتی داشته باشد باید مجموعه آیات و روایات را در این موارد مورد مطالعه قرار دهد.

این تذکّر را به این جهت بیان کردم که گاهی ملاحظه می شود بعضی از آقایان برخی از جملات نهج البلاغه را به رخ می کشند، امّا توجّه ندارند که نهج البلاغه کتاب مستقلّی که بتوان تنها به آن اکتفا کرد نیست، باید نهج البلاغه را در کنار مصادر دیگر قرار داد و با توجّه به مجموعه معارف دینی نتیجه گیری کرد، در مسائل اعتقادی هم باید به این مطلب توجّه داشت، اگر می خواهیم ببینیم اسلام در مورد امامت و یا معاد چه می گوید باید مجموعه آیات و روایاتی که در این دو موضوع است در نظر بگیریم و نتیجه گیری کرده، بگوییم این امامت یا معادی است که اسلام می گوید.

این دو مطلب را قبل از اینکه راجع به عظمت نهج البلاغه مطالبی بیان کنم، یادآور شدم تا از مطالبی که پیرامون عظمت این کتاب نقل می کنم چنین برداشت نشود که نهج البلاغه کتابی است که می توان تنها به آن اکتفا نمود.

عوامل جاذبه نهج البلاغه

می دانید نهج البلاغه از جاذبه خاصی برخوردار است که با بسیاری از روایات فرق می کند، نهج البلاغه دارای جاذبه ویژه ای است امّا عوامل این جاذبه چیست؟ بعضی از نویسندگان این موضوع را مورد بررسی و دقت قرار داده اند که به آن اشاره می کنم:

1 - فصاحت و بلاغت نهج البلاغه

یکی از عوامل جاذبه فوق العاده نهج البلاغه، فصاحت و بلاغت آن است، کسانی که به قول ادباء، امام ادب بودند، همه در مقابل نهج البلاغه زانو زدند و به فصاحت و بلاغت بی نظیر آن اعتراف نمودند، در این زمینه عباراتی است که برخی از آنها را در اینجا می آوریم:

1 - علّامه حلی قدس سره در کتاب شرح تجرید فرموده:

«قال البلغاء کافة انّ کلامه دون کلام الخالق و فوق کلام المخلوق و منه تعلّم الناس اصناف البلاغة»؛⁽¹⁾همه کسانی که اهل بلاغتند اعتراف کرده اند که کلمات امیرمؤمنان علیه السلام از کلام الهی پایین تر و از کلام بندگان او بالاتر

است، یعنی هیچ گوینده بلیغی نتوانسته است همانند او سخن بگوید و گروه های مختلف مردم بلاغت را از آن حضرت آموختند.

2 - یکی از بلغا و خطبای معروف در تاریخ، «ابن نباته» می باشد او در قرن چهارم زندگی می کرده است و به قدری در خطابه قوی بوده است که لقب خطیب را به او داده اند، زرکلی در کتاب «الاعلام» خود می گوید:

«کان مقدّماً فی علوم الادب و اجمعوا علی انّ خطبها لم یعمل مثلها فی موضوعها»؛⁽¹⁾ابن نباته در علوم ادب بر دیگران پیشی داشت و همه پذیرفته اند که هیچ کس نتوانسته است خطبه هایی همانند او بگوید.

حال با همه عظمتی که همه برای خطابه های ابن نباته معتقدند امّا ابن ابی الحدید می گوید:

«ان سطراً واحداً من کلام نهج البلاغه یساوی الف سطر منه بل یزید و یربی علی ذلک»؛⁽²⁾یک سطر از نهج البلاغه برابری می کند با هزار سطر از کلمات ابن نباته بلکه بر آن فزونی می گیرد و برتری می جوید.

3 - ابن نباته این خطیب نام آور عرب می گوید:

«حفظت من خطبه علیه السلام مأة خطبة»؛⁽³⁾

صد خطبه از خطبه های امیرمؤمنان علیه السلام را حفظ کردم.

این سخن ابن نباته شاهدی است بر کلام علّامه که می فرماید:

«و منه تعلم الناس اصناف البلاغة»؛ گروه های مختلف مردم بلاغت را از آن حضرت فرا گرفتند و همچنین از این سخن ابن نباته معلوم می شود او تحت تأثیر خطبه های امیرمؤمنان علیه السلام بوده و در مکتب این خطیب بزرگ شاگردی کرده تا توانسته است از خطبای عصر خود در قرن چهارم گردد.

در اینجا مطلبی را در حاشیه عرض می کنم، من فکر می کنم با توجّه به اینکه اهل بیت علیهم السلام از نظر فصاحت و بلاغت در یک درجه و ردیف می باشند و اگر می گوییم: «کلامکم نور»⁽¹⁾نسبت به همه آنان می گوییم، بنابراین اگر در بسیاری از کلمات دیگر امامان علیهم السلام شاهد آن فصاحت و بلاغت موجود در نهج البلاغه نیستیم، به این دلیل است که آنها به اصحاب و یاران خود اجازه داده بودند که سخنانشان نقل به معنا شود و الفاظ آن تغییر کند، اگر می بینیم در مقایسه، برخی از روایات اهل بیت علیهم السلام با خطبه های نهج البلاغه از نظر فصاحت و بلاغت هماهنگ نیست به همین دلیل است و الّا اگر در کلمات سایر ائمه علیهم السلام هم نقل به معنا نشده بود و الفاظ صادره از آنان تغییر نکرده بود، همانند نهج البلاغه بوده، همان گونه که می بینیم صحیفه سجادیه از نظر فصاحت و بلاغت از نهج البلاغه چیزی کم ندارد، روایت هشام که در اوّل کتاب شریف «اصول کافی» از امام کاظم علیه السلام⁽²⁾نقل شده از نظر درجه

فصاحت و بلاغت با نهج البلاغه هماهنگ است، بنابراین بسیاری از روایات امامان معصوم علیهم السلام به خاطر نقل به معنا و تغییر الفاظ در درجه نهج البلاغه نیست، امّا در مورد نهج البلاغه به اطمینان می شود گفت که اگر نقل به معنا در آن صورت گرفته باشد موارد آن بسیار نادر است و اینکه امروز می گوید در ادبیات عرب همان گونه که از آیات قرآن و اشعار عرب به عنوان شاهد مثال استفاده می شود باید از نهج البلاغه هم استفاده کرد، گواه است بر اینکه کلمات امیرمؤمنان علیه السلام تغییری نکرده است.

2 - عمق و جامعیت نهج البلاغه

عامل دیگری که در جاذبه نهج البلاغه نقش مهمی دارد عمق و جامعیت آن است، یعنی از فصاحت و بلاغت الفاظ آن که بگذریم، هنگامی که محتوا را مورد مطالعه قرار دهیم، می بینیم کتابی است بسیار عمیق و در عین حال بسیار جامع، یعنی هر آنچه در اصلاح و سعادت زندگی فردی و اجتماعی انسان نقش دارد در این کتاب آمده است.

در این زمینه کلامی از امام امّت قدس سره نقل می کنم، اگرچه بسیاری از نویسندگان و دانشمندان و شارحین نهج البلاغه پیرامون عمق، محتوا و جامعیت کلمات امیرمؤمنان علیه السلام مطالبی گفته اند ولی در مقایسه، کلام امام از بهترین گفته هایی است که در این زمینه بیان شده است.

امام امّت قدس سره در پیامی به کنگره هزاره نهج البلاغه چنین می گوید:

«امّا کتاب نهج البلاغه که نازله روح اوست (یعنی نازله روح

امیرمؤمنان علیه السلام) برای تعلیم و تربیت ما خفتگان در بستر منیت و در حجاب خود و خودخواهی.

این کتاب معجونی است برای شفای مرضی و مرحمی است برای دردهای فردی و اجتماعی، مجموعه ای است دارای ابعادی به اندازه ابعاد یک انسان و یک جامعه بزرگ انسانی از زمان صدر آن تا هرچه تاریخ پیش رود و هرچه جامعه به وجود آید و دولت ها و ملّت ها متحقّق شود و هر قدر متفکران و فیلسوفان و محقّقان بیایند و در آن غور کنند و غرقه شوند.

اینک امید است شما دانشمندان و متفکران متعهد که در کنگره هزاره نهج البلاغه گرد آمدید ابعاد عرفانی، فلسفی، اخلاقی، فردی، اجتماعی، نظامی، فرهنگی و دیگر بُعدها را به مقدار میسورتان بیان فرمایید و این کتاب را به جوامع بشری معرفی نموده و عرضه داری که این متاعی است که مشتری آن انسان ها و مغزهای نورانی است».⁽¹⁾

3 - نهج البلاغه همه جا قابل مطرح شدن است

بعضی از بزرگان ما کتاب هایی نوشته اند که اگرچه پرثمر و راهگشا می باشد امّا تنظیم کتاب به گونه ای است که تنها می تواند در عالم تشیع مطرح شود و امکان طرح آن در عالم اهل تسنّن وجود ندارد، امّا سید رضی قدس سره نهج البلاغه را به صورتی از کلمات امیرمؤمنان علیه السلام تنظیم کرد که قابل طرح در عالم اهل سنت نیز باشد، اگرچه با آوردن خطبه

شقشقیه⁽¹⁾در آغاز کتاب و مطرح کردن مسأله امامت، شیعی بودن کتاب و شیعه بودن مؤلّف آن محفوظ است ولی در ادامه، کتاب هیچ رنگی ندارد که قابل طرح در جهان تسنّن نباشد، به همین جهت این کتاب از آغاز، هم در عالم تشیع و هم در عالم تسنّن مطرح بوده است.

بسیاری از تألیفات بزرگان ما چنین بوده است که باید نام این کار را خوش سلیقگی مؤلفان آن بنامیم، مثلاً مرحوم امین الاسلام طبرسی، تفسیر مجمع البیان را که یک تفسیر شیعی به تمام معناست، به صورتی تنظیم کرده است که در مصر چاپ می شود و در حوزه های علمی اهل تسنّن مورد بحث و گفتگو قرار می گیرد البته در مقابل، بعضی هم کتاب ها را به صورتی تألیف کردند که شاید انگیزه آنان این بود که تمام خصوصیات دقیق مربوط به شیعه در آن بیان شود، مثلاً در همان دوران سید رضی قدس سره مرحوم ابوالصلاح حلبی صاحب کتاب کافی در فقه، کتابی در کلام تألیف می کند، با خصوصیاتی که نمی تواند این کتاب در عالم تسنّن مطرح شود.

نشانه هایی از عظمت نهج البلاغه

1 - شرح نویسی بر نهج البلاغه از روزهای اوّل

کسانی که با کتاب سر و کار دارند، به خوبی می دانند شرح نویسی بر کتاب های حدیثی ما از قرن دهم شروع شده است، تا آنجا که به یاد دارم،

گمان نمی کنم کتاب های حدیثی ما مثلاً در قرن پنجم، ششم یا هفتم شرح شده باشد، البته احادیث فقهی ما در کتاب های فقهی به عنوان فقه الحدیث شرح شده است و کتاب های فقه الحدیث فراوان داریم امّا سخن در مورد روایات غیر فقهی است، مرآة العقول علّامه بزرگوار مجلسی قدس سره در شرح کتاب شریف کافی مربوط به قرن یازدهم است، شرح تهذیب و استبصار شیخ طوسی قدس سره در قرن یازدهم نوشته می شود، و یا شرحی که شیخ بهایی قدس سره پیرامون روایات می نویسد مربوط به قرن یازدهم است، یعنی کتاب های حدیثی ما، حتی کتاب های حدیثی دست اوّل ما همانند کتب اربعه در این اواخر مورد شرح قرار گرفته است، امّا نهج البلاغه از همان روزهای اوّل مورد توجّه بوده است. جاذبه نهج البلاغه به قدری قوی است که بیشتر علما را به خود جذب کرده است و از همان قرن پنجم شرح نویسی بر نهج البلاغه هم در شیعه و هم در میان اهل تسنّن آغاز شده است.

2 - نسخه های قدیمی فراوان از نهج البلاغه

اگر شما به کتابخانه ها سر بزنید، تا آنجا که من اطّلاع دارم نسخه های قدیمی کتب اربعه ما (کافی، من لایحضره الفقیه، استبصار، تهذیب) شاید به بیست نسخه نمی رسد و عموماً این نسخه ها مربوط به قرن نهم است، البته نسخه های دیگری مربوط به قرن های قبل وجود داشته است امّا با گذشت زمان و در حوادث مختلف از میان رفته است، امّا همان گذشت زمان و همان حوادث برای نهج البلاغه هم وجود داشته

است ولی امروزه، از نهج البلاغه هشتاد نسخه و یا هشتاد و چند نسخه از قرن پنجم تا قرن هشتم در دست است، وجود هشتاد نسخه بسیار مهم است و از اینجا روشن می شود که نهج البلاغه حتی در مقایسه با کتب اربعه بسیار مورد استنساخ قرار می گرفته است، البته هم استنساخ بیشتری از نهج البلاغه صورت گرفته است و هم اینکه مطرح بودن این کتاب در عالم تسنّن در داشتن نسخه های بیشتر مؤثر بوده است.

3 - صدها شرح و ترجمه بر نهج البلاغه

یکی دیگر از نشانه های عظمت این کتاب کارهای فراوانی است که پیرامون آن انجام شده است، در کتابنامه ای که برای نهج البلاغه تنظیم شد، چهارصد کتاب به عنوان شرح و ترجمه برای نهج البلاغه ذکر شده است.⁽¹⁾

4 - تعظیم همگان در برابر عظمت نهج البلاغه

می دانید بودن خطبه شقشقیه⁽²⁾در نهج البلاغه سر و صدای بسیاری ایجاد کرد، کسانی بودند که به خاطر این خطبه با نهج البلاغه به صورتی برخورد کردند که این کتاب از قرن هفتم در حوزه های اهل تسنّن به فراموشی سپرده شد؛ اگرچه «ابن ابی الحدید» در همان زمان شرحی بر آن نوشت امّا به طور کلّی نهج البلاغه در حوزه های اهل تسنّن منزوی شد امّا با گذشت زمان، یک صد سال پیش، «محمّد عبده» با نهج البلاغه به طور اتفاقی آشنا می شود و با نوشتن شرحی بر نهج البلاغه، مجدّداً

این کتاب در حوزه های علمی اهل تسنن و به خصوص در مصر و دانشگاه الأزهر مطرح و مورد توجّه قرار گرفت او در آغاز شرح خود می نویسد:

«فقد اوفی لی حکم القدر بالاطلاع علی کتاب نهج البلاغه مصادفة بلا تأمّل»؛⁽¹⁾

«قضا و قدر برایم چنین پیش آورد که تصادفاً از کتاب نهج البلاغه اطّلاع پیدا کنم».

این هم نشانه ای از عظمت نهج البلاغه است، که کسی نمی تواند این کتاب را ببیند و در مقابل آن کرنش و تعظیم نکند.

مرحوم آیة اللَّه مرعشی قدس سره در مقدمه صحیفه سجادیه می نویسند:

در سال 1353 نسخه ای از صحیفه شریفه را برای مطالعه علامه معاصر شیخ جوهری، طنطاوی معروف صاحب تفسیر⁽²⁾(مفتی اسکندریه) فرستادم او برایم نامه ای فرستاد و در برابر آن هدیه عالی از من تشکر کرد و درباره آن مدحی سرشار و ثنایی بسیار نوشت تا آنجا که گفت:

«این از بدبختی است که ما تاکنون بر این اثر گرانبهای جاوید از میراث های نبوّت و اهل بیت دست نیافته بودیم و من هرچه در آن می نگرم آن را فوق کلام مخلوق و دون کلام خالق می یابم...».

سپس علّامه جوهری طنطاوی از من سؤال کرد که آیا تاکنون کسی از علمای اسلام، شرحی بر آن نوشته است؟ من در پاسخ نامه ایشان شارحینی را که می دانستم نام بردم و کتاب ریاض السالکین تألیف سید علیخان را به ایشان تقدیم کردم، معظّم له در جواب نوشت: که من مصمّم و آماده ام که بر این صحیفه گرامی شرحی بنویسم.⁽¹⁾

صحیفه سجادیه و نهج البلاغه کتابی نیست که یک عالم اهل تسنن آن را ببیند و در مقابل عظمت آن کرنش نکند، حتی کسانی که مسلمان نیستند و مسیحی می باشند در پیشگاه نهج البلاغه به عظمت آن اعتراف می کنند.

4 - مطرح بودن نهج البلاغه در اجازات علما

یکی دیگر از نشانه های عظمت نهج البلاغه مطرح بودن این کتاب همانند کتب اربعه در اجازات علمای بزرگ است، در گذشته چنین رسم بوده که بزرگان در نقل احادیث به شاگردان خود اجازه می دادند، یکی از فواید اجازات این بود که استناد کتاب به مؤلّف معلوم می شد.

معمولاً در اجازه ها، کتاب های بسیار ارزشمند و ارجمند مطرح می شد همانند کتب اربعه، یکی از این کتاب ها نهج البلاغه است، مرحوم محدّث قمی قدس سره در کتاب فواید الرضویه می نویسد:

از مصنّفات اوست «یعنی سید رضی قدس سره» نهج البلاغه که در اجازات، از آن به «اخ القرآن» تعبیر می کنند یعنی در بسیاری از اجازات، نهج

البلاغه مطرح شده است و از آن به عنوان برادر قرآن و کتاب دوم اسلام نام برده شده است.

5 - سجده در پیشگاه نهج البلاغه

ابن ابی الحدید در ذیل خطبه 216 نهج البلاغه می گوید:

«و ینبغی لو اجتمع فصحاء العرب قاطبة فی مجلس و تُلی علیهم أن یسجدوا له... و أقسم بمن تقسم الأمم کلّها به، لقد قرأت هذه الخطبة منذ خمسین سنة و إلی الآن أکثر من ألف مرّة، ما قرأتها الّا و أحدثت عندی روعة و خوفاً و عظة، و أثّرت فی قلبی و جیباً، و فی أعضائی رعدة...»؛⁽¹⁾

اگر تمام فصحای عرب در مجلس واحدی اجتماع کنند و این بخش از خطبه برای آنها خوانده شود سزاوار است در برابر آن سجده کنند... سوگند به حقیقتی که همه امّت ها به او سوگند یاد می کنند من این خطبه امیرالمؤمنین علیه السلام را در طول پنجاه سال زندگی بیش از هزار بار خوانده ام، هر بار که این خطبه را خواندم موعظه و ترسی در من ایجاد کرد و در قلب و روحم اضطراب شدیدی برپا کرد.

در پایان به عنوان موعظه به خطبه ای از نهج البلاغه اشاره می کنم، البته این خطبه هم در نهج البلاغه و هم در امالی شیخ صدوق و در امالی شیخ مفید نیز با کمی تفاوت آمده است.

ظاهر کلام امام علیه السلام این است که آن حضرت در تمام دوران حکومتش در کوفه یعنی در مدت حدود پنج سال، همه شب بعد از نماز

عشا این سخن را تکرار می کردند، یعنی اگر ابن ابی الحدید می گوید من در طول پنجاه سال بیش از هزار مرتبه یک خطبه را خواندم امّا خود امیرمؤمنان علیه السلام در طول پنج سال بیش از هزار بار یک خطبه را برای مردم خوانده اند، کلام امام کلامی نیست که با تکرار، تازگی خود را از دست بدهد.

حضرت امیرعلیه السلام این خطبه را به صورتی می خواندند که اهل مسجد و کسانی که اطراف آن هستند بشنوند، می فرمودند:

«تجهّزوا رحمکم اللَّه فقد نودی فیکم بالرّحیل»؛⁽¹⁾⁽²⁾

زاد و توشه برگیرید که ندای کوچ در میان شما داده شده است.

مرگ واقعیتی است که سراغ همه خواهد آمد و چه خوب است انسان برای انتقال از خانه ای به خانه دیگر مجهّز باشد و مجهّز بودن ما این است که تقوا پیشه کنیم و از گناه بپرهیزیم.

«فَإِنَّ خَیرَ الزَّادِ التَّقْوَی ؛⁽³⁾بهترین زاد و توشه تقوا است.

هرچه بیشتر از گناه دوری کرده و به معنویت رو بیاوریم می توانیم بگوییم زاد و توشه آماده کرده ایم.

شخصیت مالک اشتر

در این جلسه پیرامون شخصیت حضرت مالک اشتر قدس سره مطالبی بیان می کنم.

در آغاز کلماتی که امیرمؤمنان علیه السلام راجع به شخصیت مالک فرموده اند ذکر می کنم، آنگاه ببینید ملاک این همه عظمت و بزرگواری در مالک چیست؟ او چه ویژگی هایی داشته است که این همه مورد عنایت و توجّه حضرت قرار گرفته است؟ و در پایان ببینیم آیا ما هم می توانیم همان ویژگی ها و ملاک ها را در حدّ توان برای خود تحصیل کنیم؟

ابتدا مقدّمه کوتاهی را تقدیم می کنم:

مجاز و مبالغه در تعبیرات دینی

گاهی از کسانی که دقّت لازم را ندارند شنیده می شود که می گویند،

در آیات قرآن و روایات اهل بیت علیهم السلام مجازگویی نداریم، یعنی ممکن نیست که یک آیه و یا یک روایت به عنوان مجاز گفته شده باشد، شاید کسانی که چنین می گویند مجازگویی را مقابل حقیقت گویی تصور می کنند آن وقت نتیجه می گیرند که قرآن و روایات مجازگویی نمی کند، بلکه حقیقت را بیان می کند، ولی مطلب چنین نیست که مجاز در مقابل حقیقت گویی باشد بلکه در استعمال کلمات چه در قرآن یا روایات و یا سخنان افراد دیگر گاهی حقیقت اراده می شود (یعنی لفظ را در معنای موضوع له خود استعمال می کنند) و گاهی مجاز اراده می شود (یعنی لفظ را در معنای غیر موضوع له آن استعمال می کنند) البته قرینه هم می گذارند. و در استعمال مجازی هم مقصود گوینده بیان واقع و حقیقت است.

مرحوم سید رضی قدس سره کتابی دارد به نام «المجازات النبویه» و کتاب دیگری به نام «مجازات القرآن» در این دو کتاب، مجازها و استعاره هایی که در آیات و روایات آمده جمع آوری نموده است، ششصد مورد از آیات و بیش از سیصد و پنجاه مورد از روایات نبوی را در این زمینه گردآوری کرده است.

البته این مطلب روشنی است امّا به عنوان مقدمه و شاهدی برای سخن بعد قرار دادم که مبالغه هم مثل مجاز است، همان گونه که مجاز داریم مبالغه هم داریم.

بعضی می گویند در تعبیرات دینی مبالغه نیست، شاید کسانی که

چنین می گویند، مبالغه را در معنای خلاف گویی تصور می کنند و سپس نتیجه گیری می کنند که در قرآن و روایات خلاف گویی وجود ندارد و الّا مبالغه هم، مانند مجاز است، گفته اند «باب المبالغة فی کلام العرب باب واسع».

کسی که سخنی می گوید چه در زبان عربی یا فارسی و یا هر زبان دیگر، گاهی فصاحت و بلاغت کلام، اقتضای مبالغه در سخن را دارد، بله، اگر مبالغه به معنای خلاف گویی باشد، در هیچ آیه و روایتی نیست و هیچ مسلمانی حرف خلاف نمی زند، امّا گاهی استفاده از مبالغه از فنون ادب و صنایع ادبی است کسی نمی تواند بگوید این نوع از مبالغه در تعبیرات دینی وجود ندارد.

مثلاً به این حدیث که از امام باقرعلیه السلام نقل شده است توجّه کنید، آیا مبالغه نیست؟

حضرت می فرماید: «من بنی مسجداً کمفحص قطاة بنی اللَّه له بیتاً فی الجنّة»؛⁽¹⁾

کسی که مسجدی به اندازه لانه کبوتری بنا کند خداوند در بهشت خانه ای برای او بنا می کند. آیا این کلام مبالغه ندارد؟

امام علیه السلام در این کلام در مقام بیان این مطلب است که ساختن مسجد هرچند کوچک باشد اجر و پاداش الهی دارد و الّا مسجد که نمی شود به

این اندازه باشد، و برای اینکه این مطلب به خوبی روشن شود از این مبالغه استفاده فرموده اند، این مبالغه است نه خلاف واقع گفتن.

بنابراین اشتباه است که بعضی می گویند، مجاز و مبالغه در تعبیرات دینی وجود ندارد.

در کلام معصومین علیهم السلام مبالغه در معرفی شخصیت ها نیست

حال عرض من این است که اگرچه مطلق مبالغه در کلمات معصومین علیهم السلام را نمی شود انکار کرد و در مواردی رسول خداصلی الله علیه وآله و امامان معصوم علیهم السلام از مبالغه استفاده کرده اند، امّا در معرفی شخصیت ها مبالغه نمی کنند بلکه هر آنچه هست می گویند، تعریف ها و تمجیدهایشان، بسیار کوتاه امّا پُر معنا و به دور از مبالغه است.

اصولاً این روش و طرز تفکّر در میان علمای ما هم بوده است، آنان هم در تمجید و تعریف افراد چون می خواستند حساب شده سخن بگویند، طول و تفصیل نمی دادند، یکی دو جمله می گفتند امّا شنونده می دانست که این جمله کوتاه در معنای واقعی کلمه استعمال می شود.

به القابی که به علما داده می شد توجّه کنید، مثلاً اگر به شیخ محمّد بن یعقوب کلینی صاحب کتاب شریف اصول کافی می گفتند «ثقة الاسلام» بالاترین تعریف و تمجید بود، یعنی کسی که مورد وثوق اسلام است این عنوان، کلمه بسیار مهم و باارزش است.

روزی که امام حسین علیه السلام حضرت مسلم علیه السلام را با آن شخصیت و عظمت به طرف مردم کوفه می فرستد در نامه ای به آنان می نویسد:

«انّی باعث الیکم ثقتی»؛⁽¹⁾

من به سوی شما کسی را می فرستم که مورد وثوق و اطمینان من است.

و یا اگر به مرحوم سید شفتی از مراجع بزرگ و مقتدر شیعه گفته می شود «حجة الاسلام» این عنوان چون به معنای واقعی آن گفته می شود بسیار باعظمت است.

بنابراین ما باید در کلمات رسول خدا و ائمه هدی علیهم السلام و بزرگانمان در معرفی افراد، چون به دور از مبالغه است و معنای واقعی کلام اراده می شود، دقت کنیم، ببینیم همان یکی دو کلمه ای که گفته اند چه مقدار معنا دارد، ممکن است محتوای یک کلمه آنان، از ده صفحه یا از یک کتاب بیشتر باشد.

معرفی مالک اشتر در کلام امیرمؤمنان علیه السلام

حالا پس از ذکر این مقدمه جملاتی که راجع به مالک اشتر گفته شده بیان می کنم:

1 - مالک شخصیتی معتدل

امیرمؤمنان علی علیه السلام درباره مالک می فرماید:

«إنّه ممّن لا یخاف وهنه و لا سقطته و لا بطؤه عمّا الإسراع الیه أحزم و لا إسراعه إلی ما البطء عنه أمثل»؛⁽¹⁾

مالک از کسانی نیست که بیم ضعف و سستی یا خطا و لغزشی در او، برود (سستی و لغزشی به او راه نمی یابد) و نیز از کسانی نیست که در موردی که شتاب به احتیاط نزدیک تر است، کندی کند و در جایی که کندی به احتیاط نزدیک تر است شتاب ورزد.

یعنی مالک مسلمانی است معتدل، نه کندرو و نه تندرو، و ما باید خود را این گونه تربیت کنیم، نه کندروی داشته باشیم و نه تندروی، تنها متن دین و احکام الهی را اجرا کنیم «المتقدّم لهم مارق و المتأخّر عنهم زاهق».⁽²⁾

همین کندروی ها و تندروی هاست که امروز بسیاری از جوامع اسلامی به آن مبتلا هستند، یعنی گروهی گرفتار تندروی و گروهی گرفتار کندروی هستند، مسلمانی مورد تمجید امیرمؤمنان علیه السلام است که در جایی که نباید تعجیل کند، تندروی ندارد، یک مسلمان معتدل است.

هر کسی باید زندگی خود را مورد ارزیابی قرار دهد و ببیند آیا در وظایف دینی تندروی یا کندروی ندارد؟ آیا مراقب است تا آنچه دین از او می خواهد انجام دهد؟

اعتدال در ابعاد مختلف زندگی

مثلاً امروزه در زمان ما از مرجعی از مراجع تقلید که در حوزه های علمیه به عنوان مرجع تقلید شناخته شده است، فتوای جدیدی می شنویم، ملاحظه می شود، برخورد بعضی با فتوای جدید برخورد نامناسبی است، یعنی در مقابل تلاشی که یک مجتهد انجام داده و از کتاب و سنّت مسأله ای را استنباط کرده است، کسی که هیچ اطلاعی از این مسائل ندارد، استدلال پردازی می کند البته همیشه این مطلب گفته شده است که یک فتوی گاهی مطابق با واقع است و گاهی مخالف با واقع، ما که از واقع بی خبریم باید به استنباط یک مجتهد از کتاب و سنّت احترام بگذاریم و تسلیم باشیم، اینها تندروی هایی است که در بسیاری از متدینین وجود دارد، چیزی را که خدای متعال حلال کرده است، حلال است و چیزی که خدای متعال حرام کرده است، حرام است و ما باید به آنچه که یک مرجع تقلید به عنوان حلال و حرام الهی می گوید پایبند باشیم.

آیا این نشانه تقدّس و دیانت است که من انتظار داشته باشم، آنچه به نظر یک مجتهد جایز است، بگوید جایز نیست؟ و یا به عکس؟ متأسفانه ما خودمان را به صورتی تربیت نکرده ایم که در مقابل حقّ تسلیم باشیم.

باید در مسایلی که پش می آید، در حوادثی که در مقاطع حساس بروز می کند ببینیم وظیفه شرعی ما چیست؟ همان را انجام دهیم تا نمونه ای از صفات مالک اشتر را در خود پیاده کنیم.

2 - خواب به چشم مالک راه نمی یابد

امیرمؤمنان علیه السلام راجع به شخصیت مالک اشتر خطاب به مردم مصر می فرماید:

«فقد بعثت الیکم عبداً من عباد اللَّه لا ینامُ ایام الخوف و لا ینکُل عن الاعداء ساعات الرّوع».⁽¹⁾

من بنده ای از بندگان خدا را به سوی شما گسیل داشتم، کسی که در هنگامی جنگ و در زمانی که بیم از حمله دشمن وجود دارد خواب به چشمان او راه نمی یابد و در لحظه های ترسناک، روی از دشمن بر نمی تابد و بیمی به خود راه نمی دهد.

بسیاری از مردم در حوادث و پیش آمدهای سخت چنین نیستند، امام حسین علیه السلام می فرماید:

«الناس عبید الدنیا و الدین لعق علی السنتهم یحوطونه ما دّرت معایشهم فإذا محصوا بالبلاء قلّ الدّیانون»؛⁽²⁾

مردم بردگان دنیایند و ادعای دینداری لقلقه زبان آنهاست تا زمانی سخن از دین بر زبان جاری می کنند که زندگی آنان به خوبی اداره شود، امّا زمانی که در معرض آزمایش قرار گیرند دینداران واقعی کم خواهند بود.

یعنی تا جنگ و جهادی نیست، تا از ایثار جان و مال خبری نیست ادعای مسلمانی دارند، امّا اگر بنا شد از جان و مال و آبروی خود برای

اسلام هزینه کنند دینداران حقیقی بسیار کم می شوند، امّا مالک چنین نبود «لا ینام ایام الخوف».

3 - مالک برای ما خیرخواه و برای دشمنان ما سخت گیر بود

امیرمؤمنان علیه السلام در تعبیر دیگری در مورد مالک اشتر می فرماید:

«کان لنا رجلاً ناصحاً و علی عدوّنا شدیداً ناقماً فرحمه اللَّه فلقد استکمل ایامه و لاقی حمامه و نحن عنه راضون أولاه اللَّه رضوانه و ضاعف الثّواب له»؛⁽¹⁾

مالک برای ما مردی خیرخواه و بر دشمنان ما سختگیر بود و از آنها کراهت و نفرت داشت، خداوند او را رحمت کند، مدتی که برای عمر او مقدّر شده بود کامل کرد و به پایان برد و با مرگ خویش روبرو گردید، ما از وی خشنودیم، خداوند خشنودی خود را به او عطا فرماید و ثواب و پاداشش را دو برابر گرداند.

ابن ابی الحدید هنگامی که این کلام امیرمؤمنان علیه السلام را راجع به مالک نقل می کند می گوید:

«طوبی لمن حصل له من علی بعض هذا»؛⁽²⁾

خوشا به حال کسی که امیرمؤمنان علیه السلام بعضی از این کلمات را درباره او بگوید.

یعنی مالک به قدری بزرگوار است که اگر مطالبی که امیرمؤمنان علیه السلام

در شأن و جلال او فرموده است مقداری از آن را درباره دیگران می گفت برای آنان کافی بود.

4 - کاش در میان شما یک نفر همانند مالک بود

در داستان جنگ صفین هنگامی که حضرت به اجبار گروهی از لشکریان خود تصمیم گرفت جنگ را متوقّف کند، عدّه ای به آن حضرت گفتند، مالک سخن شما را نمی پذیرد و به جنگ ادامه می دهد امیرمؤمنان علیه السلام به آنان فرمود:

«امّا الّذی ذکرتم من ترکه امری و ما انا علیه فلیس من اولئک و لیس اتخوفه علی ذلک، ولیت فیکم مثله اثنان بل لیت فیکم مثله واحد یری فی عدوی مثل رأیه»؛⁽¹⁾

آنچه شما گفتید که مالک دستور مرا مورد توجّه قرار نداده است، نه، مالک از کسانی نیست که به سخن من بی اعتنایی کند و از این جهت بر او بیمناک نیستم. کاش در میان شما دو نفر همانند مالک پیدا می شد، نه، کاش در میان شما یک نفر همانند او می یافتم که نظر او در مورد دشمنان من، همچون نظر مالک بود.

5 - اگر از کوه بود نمونه بود

پس از شهادت مالک، گروهی از قبیله او «قبیله نخع» برای عرض تسلیت بر امیرمؤمنان علیه السلام وارد شدند، مشاهده کردند که امام از شهادت مالک به شدت تأسف می خورد و می گوید:

«للَّه درّ مالک، و ما مالک، لو کان من جبل لکان فنداً و لو کان من حجر لکان صلداً، امّا و اللَّه لیهدنّ موتک عالماً و لیفرحنّ عالماً، علی مثل مالک فلتبک البواکی و هل مرجو کمالک و هل موجود کمالک؟»؛⁽¹⁾

پاداش مالک با خدا باد، مالک چه بود؟ اگر از کوه ساخته شده بود نمونه بود، و اگر از سنگ ساخته شده بود، محکم و ضربه ناپذیر بود، به خدا سوگند مرگ تو عالمی را درهم ریخت و جهانی را شاد ساخت، بر کسی همانند مالک باید گریه کنندگان بگریند. آیا امید می رود کسی همانند مالک به وجود آید؟ و آیا کسی همانند مالک وجود دارد؟

علقمه بن قیس نخعی می گوید: پس از شهادت مالک امیرمؤمنان علیه السلام همیشه در غم فراق او غمگین بود، و آن حضرت آن گونه بر مالک متأسّف و متأثّر بود که گویا او مصیبت زده و صاحب عزاست، نه ما که از قبیله مالک بودیم.

«فما زال علی علیه السلام یتلهّف و یتأسّف حتی ظننّا انّه المصاب به دوننا».⁽²⁾

6 - مالک برای من همان گونه بود که من برای رسول خداصلی الله علیه وآله

و از همه این کلمات گویاتر همان جمله معروف است که امیرمؤمنان علیه السلام می فرمود:

«رحم اللَّه مالکاً فلقد کان لی کما کنت لرسول اللَّه صلی الله علیه وآله»؛⁽³⁾

خدای مالک را مورد رحمت خود قرار دهد! برای من همان گونه بود که من نسبت به رسول خداصلی الله علیه وآله بودم.

ابن ابی الحدید در وصف مالک اشتر می گوید:

«کان فارساً، شجاعاً، رئیساً، من أکابر الشیعة و عظمائها، شدید التحقّق بولاء امیرالمؤمنین علیه السلام و نصره، کان شدید البأس، جواداً حلیماً، فصیحاً، شاعراً و کان یجمع بین اللّین و العُنف، فیسطوا فی موضع السّطوة و یرفق فی موضع الرّفق»؛⁽¹⁾

مالک، قهرمان، شجاع و بزرگ بود، او از بزرگان و شخصیت های برجسته شیعه به شمار می رفت و شدیداً به امیرمؤمنان علیه السلام و یاری او علاقه داشت او جنگجو، بخشنده، بردبار، فصیح و شاعر بود شدت را با نرمی می آمیخت، آنجا که جای قدرت نمایی بود قدرت خود را نشان می داد و آنجا که جای مدارا و نرمی بود مدارا می کرد.

گوشه ای از زندگی مالک

در اینجا مناسب است به گوشه ای از زندگانی این یار وفادار امیرمؤمنان علیه السلام اشاره کنم:

تاریخ ولادت و شهادت و مقدار عمر مالک

ولادت مالک قبل از اسلام بوده است امّا در هنگام شهادت «سال 38 هجری» چه مقدار از عمر پربرکتش گذشته بود، معلوم نیست؛ اگرچه

بعضی می گویند در سنین پیری به شهادت رسیده است امّا خیلی روشن نیست.

زمان رسول خدا صلی الله علیه وآله را درک کرده است امّا روایتی از آن حضرت به واسطه او نقل نشده است، و اصولاً شهرت و آوازه او همه مربوط به دوران خلافت امیرمؤمنان علیه السلام و کمی قبل از آن است، در تاریخ نسبت به سال های قبل از این چیزی منعکس نشده است.

مالک اشتر قبل از جنگ صفین از طرف امام علیه السلام فرماندار نصیبین و اطراف آن بود و پس از جنگ مجدّداً به مرکز ولایت خود مراجعت نمود، امّا پس از حمله به مصر، امام علیه السلام او را برای استانداری مصر تعیین کرد.

هنگامی که مالک به طرف مصر حرکت کرد در بیست فرسخی با نقشه قبلی، معاویه مالک را مسموم و به شهادت رساند.

قبر مالک در کجاست؟

مؤلّف کتاب «مراقد المعارف» می گوید، بعضی از دوستان و آشنایان من، قبر مالک را در چند فرسخی مصر در محل شهادتش زیارت کرده اند و او در آنجا مقبره ای دارد.

در معجم البلدان هم آمده است که در بعلبک لبنان قبری به نام حضرت مالک است.

بعضی از کسانی که پیرامون زندگی مالک بررسی هایی کرده اند،

حدس زده اند که جنازه او به مدینه منتقل شده و قبر او در مدینه است، البته سند تاریخی در این مورد وجود ندارد و فقط یک حدس است.

اخلاق مالک

مالک با این شخصیت و ویژگی هایی که امیرمؤمنان علیه السلام برای او بیان می کند، از چه راهی به این عظمت رسیده است؟

زندگی او چگونه بود که توانست به این مقامات معنوی برسد؟ یکی از نکات مهم در زندگی او مبارزه با هوای نفس است، مناسب است در اینجا داستانی از او در این زمینه بیان کنم، این داستان را مرحوم ورّام بن ابی فراس در مجموعه ورّام (که نام دیگرش تنبیه الخواطر است) آورده است مرحوم محدّث قمی می نویسد، ورّام که جدّ مادری سید بن طاووس است، از اولاد مالک اشتر است، همچنین مرحوم آیة اللَّه شیخ جعفر کاشف الغطاء از دودمان مالک اشتر است.⁽¹⁾

و امّا داستان این است که:

«انّ مالکاً کان مجتازاً بسوق و علیه قمیص خام و عمامة منه، فرآه بعض السّوقة فأزری بزیه فرماه ببندقة تهاوناً، فمضی و لم یلتفت، فقیل له: ویلک أتعرف لمن رمیت؟ فقال: لا، فقیل له: هذا مالک صاحب امیرالمؤمنین علیه السلام. فارتعد الرجل و مضی الیه لیعتذر و قد دخل مسجداً و هو قائم یصلّی فلمّا انفتل انکبّ الرجل علی قدمیه یقبّلهما، فقال: ما هذا

الامر؟ فقال: اعتذر الیک مما صنعت فقال: لا بأس علیک فواللَّه ما دخلت المسجد الّا لاستغفرنّ لک»؛⁽¹⁾

مالک از بازاری عبور می کرد، لباس و عمامه ساده ای بر تن داشت یکی از بازاریان هنگامی که دید او وضع ظاهر درستی ندارد، برای تحقیر و بی احترامی، چیزی به سمت او پرتاب کرد، مالک بدون اینکه اعتنایی کند گذشت، شخص به او گفت: وای بر تو آیا فهمیدی به چه کسی بی احترامی کردی؟ گفت: نه، به او گفتند: او مالک یار و همراه امیرمؤمنان علیه السلام است، شخصی که اهانت کرده بود بر خود لرزید و برای عذرخواهی به طرف مالک حرکت کرد، امّا مالک وارد مسجدی شده و مشغول نماز بود، پس از نماز خود را بر قدم های مالک انداخته و پای او را می بوسید، مالک فرمود: چه می کنی؟ گفت: آمده ام تا از جسارتی که کرده ام عذرخواهی کنم.

مالک فرمود: بر تو باکی نیست به خدا سوگند به مسجد نیامدم مگر اینکه برای تو از درگاه الهی طلب آمرزش و بخشش کنم.

آیا این اخلاق جز در انبیا الهی و اولیای کامل پیدا می شود؟

محدّث قمی قدس سره پس از ذکر این داستان می گوید: مالک مصداق این آیه شریفه است که: «وَعِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِینَ یمْشُونَ عَلَی الْأَرْضِ هَوْناً وَإِذَا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً»؛⁽²⁾

بندگان (خاص خداوند) رحمان، کسانی هستند که با آرامش و بی تکبّر بر زمین راه می روند، و هنگامی که جاهلان آنان را مخاطب سازند (و سخنان نابخردانه گویند)، به آنها سلام می گویند (و با بی اعتنایی و بزرگواری می گذرند).

محدّث قمی اضافه می کند: مالک مصداق کلام امیرمؤمنان علیه السلام است که می فرماید:

«اشجع الناس من غلب هواه»؛⁽¹⁾

شجاع ترین مردم کسی است که بر هوای نفس خود پیروز شود.

از نواده مالک، مرحوم شیخ جعفر کاشف الغطاء است که از اخلاق او داستان هایی نقل شده است محدث قمی در حالات او می نویسد:

«و قد نقل عنه فی ذلک مقامات و حکایات لو جمعت لکانت رسالة طریفة نافعة»؛⁽²⁾

اگر داستان هایی که از عالم بزرگوار رسیده است جمع آوری کنیم کتابی سودمند خواهد شد.

زمانی که مرجع تقلید علی الاطلاق و رئیس الاسلام بود به خود خطاب می کرد:

«کنت جعیفراً ثمّ صرت جعفراً ثمّ الشیخ جعفر، ثمّ شیخ العراق ثمّ رئیس الاسلام»؛⁽³⁾

یعنی فراموش نکن که روزی جعیفر «جعفر کوچک» بودی بعد جعفر شدی، سپس شیخ جعفر و بعد شیخ عراق و امروز رئیس الاسلام شدی، یعنی دوران کوچکی خود را فراموش نمی کند.

در حالات او می نویسند: گاهی شخصاً بر می خواست و در صفوف جماعت برای فقرا پول جمع می کرد و بین آنان تقسیم می نمود، روزی پس از تقسیم پول، فقیری از راه رسید، چیزی به او نرسیده بود به شیخ جعفر بی احترامی و تندی کرد به صورتی که مناسب نمی دانم بیان کنم، امّا عکس العمل شیخ چه بود؟ دوباره از جا برخاست و برای او مبلغی جمع آوری کرد.⁽¹⁾

این همان اخلاق پیامبران است، همان اخلاقی که پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله توانست مردم را جذب کند.

مرحوم حاج محقّق خراسانی از بعضی از بزرگان نقل می کرد که: اگر سؤال کنند رسول خداصلی الله علیه وآله هنگامی که از کوه حرا به سوی مکّه سرازیر شد و دعوت خود را اظهار کرد، با چه لشکری آمد؟ با چه لشکری با این همه مشرک روبرو شد؟ در پاسخ باید گفت: آن لشکر، اخلاق آن حضرت بود، گذشت پیامبرصلی الله علیه وآله، ایثار حضرت، خیرخواهی او نسبت به مردم، با این لشکر مردم را به اسلام جذب کرد.

و ما نیز باید امروز همین اخلاق را سرلوحه برنامه های خود قرار دهیم، تا مردم را به اسلام و نظام علاقه مند کنیم، گفتن شرح حال این

بزرگان برای این است که هم تکریمی از آنان باشد و هم الگویی برای ما.

به قول یکی از اساتید دانشگاه، برای مردم نمونه ها و الگوهایی از اصحاب و یاران پیامبرصلی الله علیه وآله و ائمه علیهم السلام بگویید؛ زیرا وقتی از خود رسول خداصلی الله علیه وآله و امامان معصوم علیهم السلام گفته می شود، می گویند ما با پیامبر یا امام خیلی فرق داریم، ما با امام صادق علیه السلام خیلی فرق داریم.

او می گفت: از یاران امامان علیهم السلام بگویید تا مردم بدانند آنها که از افراد عادی بودند به چنان مقاماتی رسیدند، مالک اشتر که معصوم نبود، سید رضی قدس سره که معصوم نبود، امّا تلاش کردند و به آنجا رسیدند که افتخاری برای عالم اسلام و عالم تشیع گشتند، ما هم باید همین ها را الگو قرار دهیم.

شرح زندگانی محمّد بن ابی بکر

در این مجلس به این مناسبت که محمّد بن ابی بکر پیش از مالک والی مصر بود و در حقیقت امیرمؤمنان علیه السلام مالک را به جای او به ولایت مصر منصوب فرمود مطالبی پیرامون زندگی محمّد بن ابی بکر بیان می کنم:

مادر گرامی محمّد

یکی از بانوان بسیار بزرگوار اسلام «اسماء بنت عمیس» است او از اوّلین زنانی است که به پیامبر خداصلی الله علیه وآله ایمان آورد.

اسماء در آغاز، همسر حضرت جعفر بن ابی طالب بود، با او به حبشه هجرت کرد و از آن حضرت دارای سه فرزند به نام های «عون، عبداللَّه و محمّد» گردید پس از شهادت جعفر بن ابی طالب، وی با ابوبکر ازدواج کرد و خدای متعال محمّد را به او عطا فرمود، محمّد در آخرین سال عمر رسول خدا صلی الله علیه وآله یعنی سال دهم هجری متولد شد،

ابوبکر پس از پیامبر بیش از دو سال و سه ماه زنده نبود، بنابراین محمّد در حالی که کودکی خردسال بود پدر را از دست داد.

پس از وفات ابوبکر «اسماء» با امیرمؤمنان علیه السلام ازدواج کرد و به طور طبیعی آن کودک هم در خانه امیرمؤمنان علیه السلام تربیت و بزرگ شد.

در کتاب رجال مامقانی آمده است:

«و ربّاه فی حجره صغیراً حین تزوّجه امّه»؛

محمّد در حالی که خردسال بود پس از ازدواج مادرش با امیرمؤمنان علیه السلام در دامن آن حضرت تربیت یافت.

تا آنجا که امیرمؤمنان علیه السلام او را فرزند خود می خواند و می فرمود:

«محمّد ابنی من صلب ابی بکر»؛⁽¹⁾

محمّϠفرزند من است از نسل ابی بکر.

و این یک نمونه خوبی است برای تأثیر تربیت در فرزند و همچنین سهم وافری که مادر در یک فرزند دارد.

تمام بزرگواری های محمّد به تربیت امیرمؤمنان علیه السلام و نقش مادر باز می گردد.

امام صادق علیه السلام فرمودند:

«کانت النجابة من قبل امّه»؛⁽²⁾

بزرگواری و نجابت محمّد رهین مادر اوست.

ضمناً «اسماء» فرزند دیگری به نام «یحیی» از امیرمؤمنان علیه السلام دارد.

والیان مصر پیش از محمّد بن ابی بکر

مصر در سال بیستم از هجرت یعنی ده سال پس از رحلت رسول خداصلی الله علیه وآله فتح شد، اوّلین حاکمی که مدت ها در آنجا حکومت کرد عمروعاص بود، در زمان عثمان شخصی به نام عبداللَّه بن سعد بن ابی سرح از طرف وی به ولایت مصر منصوب شد، ولی در اواخر خلافت عثمان که گروهی در مدینه علیه وی شورش کرده بودند، در مصر هم گروهی از مصریان علیه والی منصوب از طرف عثمان شورش کرده و عبداللَّه را از مصر اخراج کردند در همین زمان پانصد نفر از مصر به مدینه آمدند تا به شورشیان مدینه یاری رسانند.

هنگامی که امیرمؤمنان علیه السلام به خلافت رسید در آغاز قیس بن سعد بن عباده را به ولایت مصر منصوب فرمود، وی بیش از چند ماه آنجا حکومت نکرد، اگرچه از تاریخ استفاده می شود که امیرمؤمنان علیه السلام از وی راضی بود امّا بنا به مصالحی وی را برکنار و محمّد بن ابی بکر را به ولایت مصر منصوب کرد.

جوان بیست و هفت ساله والی مصر

نکته قابل توجّه اینکه: محمّد بن ابی بکر در حالی که جوانی بیست و هفت ساله بود امّا به خاطر لیاقتی که داشت، امیرمؤمنان علیه السلام او را به ولایت مصر منصوب کرد.

محمّد بن ابی بکر در آغاز بر اوضاع مسلّط شد امّا معاویه افرادی را

برای درگیری با وی تحریک و مسأله کشتن عثمان را مطرح می کرد به همین جهت شخصی به نام معاویه بن حُدیج به بهانه خونخواهی عثمان با محمّد درگیر شد و اضطراب شدیدی در مصر به وجود آمد، به امیرمؤمنان علیه السلام خبر رسید که وضع مصر مضطرب است، حضرت مالک اشتر را به جانشینی وی به ولایت مصر اعزام نمود و این در حالی بود که بر خلاف تصوّر بعضی که می گویند محمّد بن ابی بکر به شهادت رسیده بود، هنوز محمّد زنده بود، این مطلب از نامه 34 نهج البلاغه استفاده می شود، این نامه را حضرت بعد از شهادت مالک اشتر به محمّد بن ابی بکر می نویسد و حضرت از او می خواهد که به کار خود ادامه دهد.

«فقد بلغنی موجدتک من تسریح الاشتر إلی عملک... فرحمه اللَّه فلقد استکمل ایامه و لاقی حِمامه»؛⁽¹⁾

خبر یافتم که از فرستادن اشتر برای تصدی کاری که در عهده تو بود دلتنگ شده ای... خدا او را رحمت کند، روزگارش را به سر آورد و با مرگ خود دیدار کرد.

این نامه صراحت دارد که بعد از شهادت مالک، محمّد بن ابی بکر زنده بود و حضرت نامه را پس از شهادت مالک برای وی می نویسد و رضایت خود را از محمّد بیان می کند تا او تصور نکند اعزام مالک به مصر به خاطر نارضایتی حضرت از محمّد بوده است.

و در پایان نامه از او می خواهد که اکنون او پرچم مبارزه با دشمن را به دوش گیرد.

«فأصحر لعدوّک و امض علی بصیرتک و شمّر لحرب من حاربک و ادع إلی سبیل ربّک و اکثر الاستعانة باللَّه...»؛⁽¹⁾

اکنون تو برای پیکار با دشمنت سپاه را بیرون آر و با بصیرت در مبارزه با او حرکت کن، و با آنکه با تو در جنگ است آماده پیکار باش و مردم را به راه پروردگارت بخوان و از خداوند بسیار یاری بطلب.

شخصیت محمّد بن ابی بکر از زبان امیرمؤمنان علیه السلام

محمّد بن ابی بکر از شخصیت های بزرگ اسلام است، اگر در کلماتی که امیرمؤمنان علیه السلام راجع به او فرموده است دقّت شود، عظمت شخصیت او روشن می شود، که به عنوان نمونه به چند مورد اشاره می کنم:

1 - فرزندی خیرخواه، کارگزار، کوشا و تیغی برّنده

امیرمؤمنان علیه السلام پس از شهادت محمّد بن ابی بکر در نامه ای به عبداللَّه بن عباس ضمن تجلیل از این شخصیت ارزشمند، دلیل شکست او که به شهادتش پایان پذیرفت را، یاری نکردن مردم بیان می کند.

«امّا بعد، فإنّ مصر قد أفتتحت، و محمّد بن ابی بکر - رحمه الله - قد استشهد، فعند اللَّه نحتسبه ولداً ناصحاً، و عاملاً کادحاً و سیفاً قاطعاً و رکناً دافعاً. و قد کنت حثثت الناس علی لحاقه، و أمرتهم بغیاثه قبل الوقعة، و دعوتهم

سراً و جهراً و عوداً و بدءاً، فمنهم الآتی کارها، و منهم المعتّل کاذبا و منهم القاعد خاذلاً. أسأل اللَّه تعالی أن یجعل لی منهم فرجاً عاجلاً، فواللَّه لو لا طمعی عند لقائی عدوّی فی الشهادة، و توطینی نفسی علی المنیة، لأحببت ألّا ألقی مع هؤلاء یوماً واحداً، و لا ألتقی بهم أبداً»؛⁽¹⁾

امّا بعد «مصر» به دست دشمن گشوده شد و «محمّد بن ابی بکر» - که خدا رحمتش کند - به شهادت رسیده، این مصیبت را به حساب خداوند می گذاریم و اجر آن را از خدا مسألت می داریم: (مصیبت) فرزندی ناصح و کارگزاری تلاش گر و کوشا، شمشیری برنده و قاطع و ستونی بازدارنده. من مردم را به ملحق شدن به او و همکاری اش تشویق و تحریض کردم و به آنها فرمان دادم که پیش از وقوع واقعه به فریادش برسند. من آنها را آشکارا و پنهانی، از آغاز تا انجام در حرکت به سوی او دعوت کردم. عدّه ای هماهنگی خود را با اکراه اعلام و گروهی به طور دروغین خود را به بیماری زدند و گروه سوم افرادی بودند که برای تنها ماندن (سپاه حقّ) دست از یاری کشیدند. از خداوند تقاضا می کنم که برای نجات من از میان این گونه افراد فرجی عاجل قرار دهد. به خدا سوگند اگر علاقه و آرزوی من به شهادت به هنگام پیکار با دشمن نبود و خود را برای مرگ در راه خدا آماده نساخته بودم، دوست می داشتم حتی یک روز با این مردم روبرو نشوم و هرگز آنها را ملاقات نکنم».

در این نامه امیرمؤمنان علیه السلام تمام صفاتی که باید در یک حاکم اسلامی باشد، در توصیف محمّد بن ابی بکر بیان می کند، بنابراین حضرت از او، گلایه ای نداشت، بلکه در حقیقت همان مشکلات و گرفتاری هایی که امیرمؤمنان علیه السلام در کوفه دشات، محمّد هم در مصر داشت این مردم بودند که در یاری او کوتاهی کردند.

بنابراین حضرت در این نامه، دلیل اینکه محمّد شکست خود، اسیر شد و به آن طرز فجیع به شهادت رسید و جنازه اش را هم با وضع بدی آتش زدند، بیان می کند، این شکست نه به خاطر ضعف محمّد بلکه به جهت یاری نکردن مردم بود، در این نامه امام علیه السلام از مردم گلایه می کند و از خدای خود برای نجات از دست این مردم تقاضای فرج می کند و سوگند یاد می کند که اگر آرزوی شهادت نبود، دوست نداشت حتی یک روز با این مردم زندگی کند.

از این نامه به خوبی استفاده می شود که مسأله ضعف، ترس و یا فرار محمّد مطرح نبوده است.

در تاریخ طبری و در بعضی از کتاب های خودمان (که فکر می کنم از تاریخ طبری گرفته اند) مثلاً در أمالی شیخ مفید آمده است که:

امیرمؤمنان علیه السلام هنگامی که مالک اشتر فرماندار نصیبین و محمّد والی مصر بود در نامه ای به مالک می نویسد:

«امّا بعد فانّک ممّن استظهر به علی اقامة الدین... و قد کنت ولّیت محمّد

بن ابی بکر مصر فخرج علیه خوارج و کان حدثاً لا علم له بالحروب فاستشهد رحمه اللَّه»؛⁽¹⁾

تو از کسانی هستی که به وسیله آنها برای اقامه دین کمک می گیرم...

محمّد را به ولایت مصر منصوب کردم امّا او جوان بود و با جنگ آشنا نبود و به شهادت رسید.

اوّلاً: مفهوم این عبارت این است که امیرمؤمنان علیه السلام بعد از شهادت محمّد بن ابی بکر به مالک نامه می نویسد، در حالی که به صراحت بعضی از نامه های نهج البلاغه که بیان شد «مانند نامه 34» و گواهی تاریخ، هنوز محمّد در ولایت مصر بود که امیرمؤمنان علیه السلام مالک را به مصر اعزام می کند و وی در راه به شهادت می رسد، و سپس حضرت او را به ادامه کار در مصر فرا می خواند.

به نظر می رسد این نقل، مخصوصاً با توجّه به اینکه مصدر اولی آن تاریخ طبری است، نمی تواند معتبر باشد؛ زیرا امیرمؤمنان علیه السلام پس از شهادت محمّد از او تمجید و تجلیل می کند همان گونه که در نامه 34 گذشت.

همچنین در خطبه 65 پس از شهادت محمّد بن ابی بکر می فرماید:

«و قد اردت تولیة مصر هاشم بن عتبة و لو ولّیته ایاها لما خلّی لهم العرصة و لا أنهزهم الفرصة»؛⁽²⁾

قصد داشتم ولایت مصر را به هاشم بن عتبه واگذار نمایم که اگر او

را والی مصر می کردم عرصه را برای آنان خالی نمی کرد و فرصتی برای آنها باقی نمی گذاشت تا به مصر چیره شوند.

امّا بلافاصله حضرت در ادامه می فرماید:

«بلا ذمّ لمحمّد بن ابی بکر فلقد کان الی حبیباً و کان لی ربیباً»؛⁽¹⁾

ستودن هاشم به مفهوم نکوهش محمّد بن ابی بکر نیست که او دوست من بود و من او را پرورده بودم.

همان گونه که گفته شد امیرمؤمنان علیه السلام گناه شکست محمّد را به گردن مردم می اندازد که در یاری او کوتاهی کردند، عرض من این است که این گونه عبارات (گلایه امیرمؤمنان علیه السلام از محمّد بن ابی بکر) که در بعضی از خودی ها هم سرایت کرده، لااقلّ باید زیر سؤال باشد.

شاهد دیگر هم این است که: مطلبی که در تاریخ طبری و امالی شیخ مفید نقل کردم که:

«انّک ممن استظهر به علی اقامة الدین»؛

تو از کسانی هستی که من برای به پاداشتن دین از آنان کمک می گیرم در نهج البلاغه آمده است⁽²⁾امّا ادامه عبارت که «و کنت ولّیت محمّد بن ابی بکر مصر فخرج علیه خوارج و کان حدثاً و لا علم له بالحروب»⁽³⁾در نهج البلاغه نیست.

من فکر می کنم این جمله لااقلّ باید مورد تردید باشد و آن همه

عباراتی که در عظمت شخصیت محمّد آمده است باید ملاک قضاوت قرار بگیرد.

2 - عبادت محمّد بن ابی بکر

در تاریخ می خوانیم:

«کان علی علیه السلام یثنی علی محمّد بن ابی بکر و یفضّله و کان لمحمد عبادة و اجتهاد»؛⁽¹⁾

امیرمؤمنان علیه السلام از محمّد تمجید و ثنا می گفت و او را بر دیگران برتری می داد؛ زیرا اهل عبادت و کوشش بود.

3 - محمّد بن ابی بکر از حواریون امیرمؤمنان علیه السلام

امام کاظم علیه السلام می فرماید: در روز قیامت منادی ندا می دهد:

«این حواری علی بن ابی طالب علیه السلام وصی رسول اللَّه صلی الله علیه وآله؟ فیقوم عمرو بن الحمق الخزاعی و محمّد بن ابی بکر و میثم بن یحیی التمّار و اویس القرنی»؛⁽²⁾

حواریون علی بن ابی طالب کجایند؟

چهار نفر قیام می کنند: 1 - عمرو بن حمق خزاعی 2 - محمّد بن ابی بکر 3 - میثم تمّار 4 - اویس قرنی.

4 - معرفی محمّد بن ابی بکر از زبان امام صادق علیه السلام

امام صادق علیه السلام در تجلیل از عظمت محمّد بن ابی بکر و عمار یاسر می فرماید:

«کان عمار بن یاسر و محمّد بن ابی بکر لا یرضیان أن یعصی اللَّه عزّوجلّ»؛⁽¹⁾

خصوصیت این دو شخصیت اسلامی این بود که: نه تنها خود معصیت پروردگار را مرتکب نمی شدند بلکه راضی نبودند خدای متعال معصیت و نافرمانی شود، راضی نبودند کسی به گناه آلوده شود.

این مطلب بسیار موجب ارزش است که ما هم خود را این گونه تربیت کنیم، نه تنها خودمان گناه نکنیم بلکه راضی نباشیم روی زمین گناهی صورت گیرد، راضی نباشیم نه در خانه ما، در جامعه ما گناه شود، اینکه بزرگوارانی همچون محمّد بن ابی بکر نزد امیرمؤمنان علیه السلام این همه ارزش داشتند و از آنان تکریم می کردند به خاطر همین ارزش های معنوی است، اصولاً علامت مؤمن این است که از گناه متنفّر است، چه گناه از خود او صادر شود یا از دیگران.

آیا امیرمؤمنان علیه السلام می دانست مالک شهید می شود؟

در اینجا قبل از شروع به شرح متن عهدنامه نکته ای را یادآوری می کنم، بعضی از کسانی که درباره عهدنامه مطلبی نوشته اند، گفته اند: «برای حضرت امیرمؤمنان علیه السلام مکشوف بود که اشتر نخعی حکومت مصر نخواهد کرد این مکتوب مبارک را از بهر آن نوشت که مسلمانان تا قیامت این پند و حکمت را به کار بندند و نیز سلاطین جهان را

در هر عمارت و ایالت قانونی به دست باشد که بدان قانون، دفع زکات و خراج بشود و هیچ ظلم و ستمی را آماج نگردد».

این مطلب در کتاب های دیگری هم مطرح شده است و در حقیقت برای پاسخگویی به یک سؤال است و آن اینکه: با توجّه به اعتقاد ما که امیرمؤمنان علیه السلام با علم غیب می دانست که مالک اشتر در راه مصر به شهادت می رسد، بنابراین چرا این فرمان را برای مالک اشتر نوشته اند؟

برای پاسخ به این سؤال ابتدا باید مقداری راجع به علم امام مطالبی بیان کنم که الآن درصدد آن نیستم، امّا اجمالاً باید گفت:

در مورد علم امام سه مطلب بسیار روشن مطرح است:

1 - موقعیت ائمه علیهم السلام به این صورت است که «اذا شاؤوا علموا»؛⁽¹⁾

(قال العلامة المجلسی قدس سره فی مرآة العقول: «علم» علی بناء المجرد المعلوم او علی بناء التفعیل المجهول) و عن ابی عبداللَّه علیه السلام: «ان الامام اذا شاء ان یعلم أعلم».

2 - «اذا شاؤوا أعلموا»؛⁽²⁾هرگاه بخواهند بدانند خدای متعال علم را در اختیار آنان قرار می دهد.

بنابراین در اینجا می توان گفت امیرمؤمنان علیه السلام نمی خواست بداند و لذا نمی دانسته است، یعنی این علم در اختیار حضرت قرار نگرفت.

3 - بعضی از بزرگان مانند علّامه طباطبایی (در جزوه ای که راجع به

علم امام از ایشان به یادگار مانده⁽¹⁾و بعضی دیگر از نوشته های دیگرش) فرموده اند.

ائمه علیهم السلام همه چیز را بالفعل می دانند ولی آن علم، علمی نیست که منشأ اثر باشد و لازم باشد به آن ترتیب اثر دهند، برای روشن شدن این مطلب فرموده اند:

مانند علم قاضی، که بعضی می گویند قاضی نباید به علم خود در قضاوتش ترتیب اثر دهد، یعنی اگرچه قاضی علم دارد ولی شرعاً نمی تواند به آن ترتیب اثر دهد، پس امکان دارد علمی باشد، امّا ترتیب اثر به آن لازم یا حتی جایز نباشد، امامان ما هم، همه چیز را می دانند ولی آگاهی هایی که از راه های عادی نباشد، برای آنان منشأ اثر نیست مثلاً اگر امیرمؤمنان علیه السلام از راه های عادی علم پیدا کرد که کسی خلافی مرتکب شده است، باید خلافکار تنبیه شود امّا اگر از راه علم غیب بود، این علم منشأ اثر نیست.

در تاریخ هم ما هرگز ندیده ایم ائمه علیهم السلام کسی را مورد مؤاخذه و تنبیه قرار دهند و بگویند ما با علم غیب دانستیم که تو کار خلافی مرتکب شده ای مگر در موارد نادری که بحث اعجاز و یا تربیت انسان ها مطرح بوده است.

بنابراین اگر گفته شود، با توجّه به اینکه امیرمؤمنان علیه السلام می دانست که

مالک شهید می شود چرا او را به مصر اعزام فرمود؟ در پاسخ می گوییم: اگر هم می دانست علمی نبود که منشأ اثر باشد.

در پایان یادآوری این نکته نیز لازم است که اگرچه این بزرگ در پاسخ به این سؤال فرموده است که امیرمؤمنان علیه السلام می دانست که مالک به حکومت مصر نمی رسد، امّا این نامه را نوشت تا دیگران پند گیرند، این مطلب صحیحی است امّا تنها یک بُعد مسأله است ولی بعد دیگرش این است که خود این نامه محکم ترین دلیل بر این مطلب است که اسلام دارای حکومت است، همان گونه که امام خمینی قدس سره فرمودند: اگر کسی به آیات قرآن و روایات مختلف فقه مراجعه کند مجموعه آیات و روایات و ابواب مختلف فقه گواهی می دهد که اسلام حکومت و تشکیلات حکومتی دارد، این نامه هم بهترین گواه بر همین مدّعاست.

سند عهدنامه

اشاره

در این جلسه پیرامون سند عهدنامه مالک اشتر مطالبی تقدیم می کنم:

به عنوان مقدمه یادآوری این نکته لازم است که بیان مطالب صحیح به دو صورت است:

1 - گاهی ما می خواهیم به کلامی، تنها به عنوان یک مطلب صحیح استناد کنیم امّا در نظر نداریم آن را به پیامبرصلی الله علیه وآله یا امام علیه السلام نسبت دهیم، در این صورت همین که این مطلب با قرآن، کلمات رسول خداصلی الله علیه وآله و ائمه هدی علیهم السلام و حکم عقل مطابق باشد، کافی است، معیار صحیح بودن یک سخن، هماهنگ بودن آن با قرآن، سنّت و حکم عقل است.

2 - امّا گاهی می خواهیم مطلبی را به پیامبرصلی الله علیه وآله یا امام علیه السلام منتسب کنیم، بگوییم این سخن پیامبرصلی الله علیه وآله است این سخن امام معصوم علیه السلام است، مثلاً همین عهدنامه را می خواهیم به امیرمؤمنان علیه السلام منسوب کنیم

و بگوییم از آن وجود مقدّس صادر شده است، در این صورت باید برای این انتساب، وثوق و اطمینان داشته باشیم، اطمینان از چند راه به دست می آید که گاهی در یک مورد تمام این راه ها جمع می شود و دست به دست هم داده موجب وثوق و اطمینان به صدور کلامی از معصوم می شود، و گاهی بعضی از این راه ها وجود دارد.

راه های وثوق و اطمینان به صدور حدیث

1 - توثیق راویان حدیث

هرگاه راویانی که در سند یک حدیث قرار گرفته اند، در کتاب های رجالی ما مورد توثیق قرار گرفته باشند، در این صورت در بسیاری از موارد، وثوق به صدور حدیث پیدا می شود.

البته اینکه می گوییم، در بسیاری از موارد وثوق پیدا می شود؛ زیرا گاهی روایتی اصطلاحاً به آن صحیح گفته می شود و راویان آن توثیق می شوند ولی به جهت دیگری وثوق به صدور حاصل نمی شود، این مطلب معروفی است و بسیاری از فقهای ما پذیرفته اند که اگر یک روایت سند خوبی دارد امّا در طول زمان مورد اعراض فقهای ما بوده است و به آن عمل نکرده اند، روایت دچار ضعف می شود، اینکه دیگران به آن عمل نکرده اند حتماً سرّی دارد حال این نکته یا به صدور حدیث بر می گردد، یا به جهت صدور آن و اینکه حدیث در مقام تقیه گفته شده است.

2 - تعدّد اسناد

دومین راه برای اطمینان به صدور حدیث از معصوم علیه السلام این است که اگر تمام روایاتی که در سلسله سند قرار گرفته اند در کتاب های رجال توثیق نشده باشند، امّا حدیث با یک مضمون، از سندهای متعدّدی برخوردار باشد، هرچه اسناد متعدّد بود، همین کثرت سند موجب وثوق و اطمینان می شود.

3 - امتیازات در متن

راه سوم متن گرایی است، گاهی متن یک روایت از امتیازات بسیار فوق العاده ای برخوردار است که هر انسان منصفی وقتی آن متن را مورد مطالعه قرار دهد اگرچه هیچ سندی هم نداشته باشد، مطمئن می شود که چنین کلامی را جز کسی که با عالَم غیب ارتباط دارد نمی تواند بگوید.

مثلاً در مورد صحیفه سجادیه مطلب به همین صورت است، اگر صحیفه سندی هم نداشت یا به نظر بعضی، برخی از راویان آن از نظر مورد وثوق بودن زیر سؤال باشند امّا متن صحیفه گویاست که این مطلب را کسی غیر از امام معصوم نمی تواند بیان کند، این گونه سخن گفتن با پروردگار متعال را از دیگران سراغ نداریم.

البته راه های دیگری هم برای وثوق به صدور یک حدیث وجود دارد.

حالا در مورد عهدنامه مالک اشتر از این سه راهی که ذکر شد می توان به صدور آن از امیرمؤمنان علیه السلام مطمئن شد یعنی هم راویان آن

در سلسله سند توثیق شده اند و هم سندهای متعددی دارد و هم متن عهدنامه، متنی است که اگر سندی هم نداشت، انسان اطمینان پیدا می کرد که این کلام از غیر از امام معصوم نمی تواند صادر شود، اگرچه در بعضی از عبارات آن احتمال نقل به معنا یا اشتباه در نقل وجود داشته باشد، امّا هر کسی این مجموعه را با این محتوای بلند را مورد مطالعه قرار دهد، و از طرف دیگر سخنان دیگران را در آن روزها یا بعد از آن هم ببیند، مطمئن می شود که این سخن از کسی جز امیرمؤمنان علیه السلام نمی تواند صادر شده باشد.

پاسخ به ایراداتی به سید رضی قدس سره

حال قبل از وارد شدن به بحث پیرامون سند عهدنامه، مطلبی را برای ادای حقوقی که علمای گذشته بر ما دارند عرض می کنم.

بعضی ها با اینکه خودی هستند و از بزرگان ما به شمار می آیند امّا گاهی به بعضی از علما اشکالاتی وارد می کنند که وارد نیست و ما موظّفیم این گونه موارد را یادآوری کنیم تا دیگر تکرار نشود، اگرچه کسانی هم که چنین اشکالات ناواردی کرده اند از علمای بسیار معروف ما و از اعاظم علمای ما هستند امّا بی توجهی شده است، و ما در عین احترام به آنان، انتقادشان را وارد نمی دانیم.

به سید رضی قدس سره سه اشکال کرده اند که ما با بیان اشکال، پاسخ آن را نیز می آوریم:

1 - چرا سید رضی قدس سره تمام کلمات امیرمؤمنان علیه السلام را ذکر نکرده است؟

بعضی از آن بزرگواران به عنوان اعتراض می گویند: چرا شما کلمات امیرمؤمنان علیه السلام را به صورت انتخابی در نهج البلاغه تحت عنوان خطبه، نامه و کلمات قصار آورده اید؟ باید تمام کلمات آن حضرت را ذکر می کردید، شما چه حقّی داشتید که قسمت هایی را تقطیع کرده و انتخاب کنید و ما را از باقی مانده خطبه ها، نامه ها و کلمات امیرمؤمنان علیه السلام محروم کنید؟

این انتقاد ظاهر خوبی دارد، می خواهند بگویند: گویا سید رضی قدس سره باعث شده است که ما از بسیاری از کلمات حضرت محروم بمانیم اگر ایشان سخنان امیرمؤمنان علیه السلام را انتخاب نمی کرد و همه را می آورد ما محروم نمی شدیم.

2 - چرا سید رضی قدس سره اسناد را حذف کرده است؟

چرا کلمات حضرت را بدون ذکر سند نقل کرده اید؟ تمام مطالبی که شما از کتاب های مختلف یا از اساتید خود نقل کرده اید دارای سند بوده است، چرا اسناد را حذف کرده اید؟ و ما امروز مشاهده می کنیم که تمام کلمات امیرمؤمنان علیه السلام در نهج البلاغه بدون سند است.

3 - تقطیع های سید رضی قدس سره به مراد کلام اخلال وارد می کند

شما گاهی در ذکر کلمات حضرت به صورتی تقطیع کرده اید که به معنا و مراد کلام اخلال وارد می کند، یعنی اگر مثلاً کلام امیرمؤمنان علیه السلام ده سطر بوده شما سه سطر از آغاز آن و سه سطر از پایان آن را ذکر

کرده اید و چهار سطر از میان کلام را نیاورده اید، هنگامی که ما قسمت های حذف شده را پیدا کرده و در کنار هم می گذاریم می بینیم کلام معنای دیگری پیدا می کند.

اینها اشکالاتی است که به این عالم بزرگوار کرده اند، ولی هیچکدام وارد نیست و ما باید ممنون سید رضی قدس سره باشیم که این کتاب را تألیف و برای ما به یادگار گذاشت و افتخاری برای عالم تشیع گردید.

و امّا پاسخ اشکالات

اوّلاً

می دانید ما کتاب های دیگری هم داریم که مؤلّفان، سندها را حذف کرده اند، مثلاً «تحف العقول» که یکی از بهترین کتاب های روایی ماست، سند ندارد و یا مرحوم طبرسی قدس سره در کتاب «احتجاج» سندها را ذکر نکرده است، احتجاج طبرسی یکی از بهترین کتاب های ماست و یک سلسله از احتجاجاتی که در این کتاب نقل شده است مایه افتخار مکتب تشیع و حوزه های شیعی است (البته می دانید طبرسی، مؤلّف احتجاج، غیر از طبرسی صاحب مجمع البیان است اگرچه معاصر بودند) و یا در تفسیر عیاشی کسی که تفسیر عیاشی را برای خود بازنویسی کرده و قصد اختصار آن را داشته اسناد تفسیر عیاشی را ذکر نکرده است، در این مورد کسی به او ایراد گرفته بود و گفته که نعوذ باللَّه این یک خیانت است.

البته این اشکال جواب روشنی دارد، کسی که تفسیر عیاشی را برای خود تلخیص کرده است از کجا خبر داشت که در آینده اصل تفسیر عیاشی در حوادث از بین می رود و فقط کتاب او می ماند.

و یا سید رضی قدس سره از کجا می دانست قسمتی از کتاب هایی که مصدر کار او در تألیف نهج البلاغه بوده است از بین می رود؟

سید رضی قدس سره تصور می کرد آن کتاب ها که موجود است، من هم از این مصادر با هدف خاصی، یک سلسله از مطالب را انتخاب کرده و کتابی را تألیف می کنم، اگر می دانست آن مصادر در حوادث از بین می رود و تنها کتاب او می ماند قطعاً اسناد را ذکر می کرد.

ثانیاً

بعضی از مؤلفین کتاب ها شاید این گونه فکر می کردند که مطالب کتابشان به قدری محکم است که احتیاج به سند ندارد، در بیشتر مثال هایی که زدم این نکته وجود دارد، احتجاج سند نمی خواهد، اگر مطالبی تعبّدی بود احتیاج به سند داشت، امّا اگر کلام امام علیه السلام در مقام احتجاج و برهان و دلیل است نیازمند به ذکر سند نیست.

کسی که این گونه کلام امام را در کتاب خود جمع آوری می کند، چون نمی خواهد از روی تعبّد، مطلبی را اثبات کند تا محتاج سند باشد بلکه سخن امام استدلالی است عقل پذیر لذا سندها را حذف می کند.

و یا در کتاب شریف «تحف العقول» مطالب کتاب مطالبی است محکم، مطابق منطق و عقل، که هر عاقلی وقتی مطالعه کند به صحّت آن پی می برد، بنابراین نیازمند سند نیست.

و در مورد «تفسیر عیاشی» آن بزرگواری که این تفسیر را خلاصه کرده است فکر می کرده است که روایات ذکر شده در آن، شرح آیات قرآن است امّا نه به عنوان تعبّد، بلکه به عنوان تفسیری از سوی ائمه که هر کس می خواند می پذیرد.

و همچنین در مورد نهج البلاغه، محتوان آن به صورتی است که مؤلف فکر می کرده است که نیازمند سند نیست.

ثالثاً

هر مؤلّفی هدفی دارد باید ببینیم هدف هر مؤلفی از تألیف کتاب چیست؟ سید رضی قدس سره نام کتاب خود را «نهج البلاغه» گذاشته است یعنی ایشان به دنبال بُعد ادبی کلمات حضرت بوده است و نسبت به هدف خود در جمع آوری کلمات امام علیه السلام نهایت کوشش را انجام داده است.

این گونه ایرادها و انتقادها، به جای تکریم و بزرگداشت از این بزرگان، روا نیست، بعضی از بزرگان وقتی اسم سید رضی قدس سره را برده اند، به خاطر همین اشکالاتی که تصور می کرده اند به این عالم بزرگوار وارد است چند بار کلمه «عفی اللَّه عنه» را ذکر کرده اند و این تعبیرات به هیچ وجه مناسب نیست.

جمع آوری اسناد نهج البلاغه

گذشته از همه این پاسخ ها، یادآوری این نکته نیز لازم است که خوشبختانه امروز با تلاش و کوشش محقّقین ما بیشتر اسناد نهج البلاغه جمع آوری شده است، البته این حرکت از گذشته آغاز شده بود و در این اواخر به اوج خود رسید، از جمله کتاب «مصادر نهج البلاغه» تألیف مرحوم سید عبد الزهراء بسیار ارزنده است و ایشان زحمت فراوانی تحمّل کرده است. در مقدمه کتاب می گوید: پانزده سال است به تألیف این کتاب مشغول بوده ام.

تمام کتاب های روایی را از آغاز تا پایان مطالعه و بررسی کرده است که آیا حدیثی از امیرمؤمنان علیه السلام نقل شده، تا با نهج البلاغه تطبیق کند؟

البته در بین مطالب نهج البلاغه در بعضی موارد، وضع سند بسیار روشن است؛ از جمله عهدنامه مالک اشتر. عهدنامه دو سند دارد که در این دو سند شاید نام ده نفر ذکر شده است، ظاهراً هشت نفر از آنها رسماً در کتاب های رجال توثیق شده اند یکی دو نفر هم ممدوحند.

این دو سند یکی در رجال نجاشی است⁽¹⁾و یکی در فهرست شیخ طوسی⁽²⁾از این دو نفری که در دو سند قرار گرفته اند، پنج نفرشان در هر دو سند آمده اند هم در رجال نجاشی و هم در فهرست شیخ طوسی.

اخیراً یکی از محققین ما، جناب آقای محمودی، مؤلف کتاب نهج السعاده که هشت جلد از آن چاپ شده است، قسمت قابل ملاحظه ای از عهدنامه را در تاریخ دمشق ابن عساکر پیدا کرده است.⁽³⁾

البته سند آن از طریق اهل تسنّن است، بنابراین مجموعاً عهدنامه دو سند بسیار خوب شیعی و یک سند هم از طریق عامّه دارد.

در مجموع، هم موثّق بودن راویان و هم تعدد سند و هم متن عهدنامه می تواند موجب وثوق و اطمینان به صدور آن از امیرمؤمنان علیه السلام شود، اینها مطالبی بود که می خواستم راجع به سند عهدنامه بیان کنم.

در پایان به سه نکته دیگر در رابطه با عهدنامه اشاره می کنم:

1 - مقایسه عهدنامه با کلمات دیگران در آداب حکومت

ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه، بعضی از سخنان دیگران را که در آداب حکومت گفته اند در کنار عهدنامه نقل کرده است⁽¹⁾البته این کار در کتاب های دیگری هم انجام شده است، مرحوم محقّق سبزواری، عالم معروف در عصر صفویه کتابی دارد به نام «روضة الانوار عباسی» که نسبتاً کتاب مفصّلی است، تمام مطالب این کتاب راجع به آداب ملوک و آداب حکومت و سلطنت است عهدنامه هم در این کتاب همراه با ترجمه نقل شده است (کسانی که می خواهند از ترجمه های قدیمی عهدنامه استفاده کنند، می توانند از همین ترجمه و ترجمه علّامه مجلسی بهره ببرند، ترجمه علامه مجلسی در کتابی به عنوان بیست و چند رساله فارسی از علّامه مجلسی اخیراً چاپ شده است).

مرحوم محقق سبزواری در «روضة الانوار» بسیاری از آداب الملوک هایی که از دیگران به جا مانده، نقل کرده است.

منظور من از طرح این مطلب این بود که، ما گاهی گرفتار بعضی از قلم به دست هایی می شویم که خودشان مشکل دارند، برای دیگران هم ایجاد مشکل می کنند (البته از روحانیون نیستند)، وقتی عهدنامه را مطرح می کنند در کنار آن آداب الملوک هایی که از قبل از اسلام به جا مانده است نقل می کنند، گویا می خواهند بگویند، شباهتی بین این دو

وجود دارد، من بیش از این چیزی نمی گویم امّا آنها از این کار قصد سوء داشته اند و الّا هیچ تناسبی ندارد که در کنار عهدنامه با این عظمت و محتوا، از انوشیروان و اردشیر بگوییم البته شباهت هایی بین کلام حضرت و سخن آنان وجود دارد، امّا مطمئن باشید بیشتر مطالب خوبی که از گذشته تاریخ در دست ماست به انبیا می رسد، یعنی مطالبی است که از انبیا در میان مردم باقی مانده است، همان گونه که اگر مسلمانی حرف صحیحی می زند، باید گفت مأخذ آن قرآن و منابع دینی است، همین طور منابعِ بیشترِ حرف های خوب و صحیحی که از قبل از اسلام به جا مانده است، انبیا هستند. حال با توجّه به این مطلب، اگر کلام امیرمؤمنان علیه السلام با کلام پیامبران گذشته تشابه داشته و هماهنگ باشد، این امتیازی است، چون ادعای ما این است که ادیان آسمانی همه یک حرف دارند، آدم ابوالبشر همان را می گوید که خاتم و خاتم همان را می فرماید که آدم، مطالب ادیان الهی یکی است و اختلاف در نحوه بیان و توضیح است مثل اینکه ما روایتی را از امام صادق علیه السلام با مضمون بسیار خوبی داشته باشیم و ببینیم عین همین مضمون از حضرت عیسی علیه السلام هم نقل شده است. باید کلام امام صادق علیه السلام با کلام حضرت عیسی علیه السلام هماهنگ باشد.

امّا بی انصافی است اگر کسی تصور کند آنچه از قبل از اسلام به یادگار مانده، سخن کسانی است که ارتباطی با دین نداشته اند.

به مطالبی که ابن ابی الحدید در این زمینه نقل کرده است مراجعه نموده و مقایسه کنید میان آنچه از دیگران آورده است با عهدنامه، در

مقایسه متوجّه خواهید شد که تفاوت از زمین تا آسمان است اگرچه آن سخنان هم حرف های صحیحی است، این سخن هم حرف صحیحی است امّا این کجا و آن کجا؟! بعضی ها غرض ورزی می کنند، می خواهند از هر راهی که وارد می شوند ضربه ای بزنند، می خواهند هر مطلبی را مخدوش جلوه دهند و از عظمت آن بکاهند.

برادران اهل علم من توجّه داشته باشند، یک طلبه به این عنوان که من اهل علم هستم و می توان تحقیق کنم، نمی تواند هر کتابی را بخواند، تا قبل از رسیدن به درجاتی از تحصیل باید در مطالعه کتاب مواظب باشید.

یا مطمئن باشید کتابی که می خوانید، کتاب خوبی است و یا مشورت کنید، اگر احتمال بدهید که مطالعه یک کتاب برای شما مشکلاتی ایجاد خواهد کرد، نمی توانید آن را بخوانید، اینکه کسی بگوید مگر قرآن مجید نفرموده: «... فَبَشِّرْ عِبادِ * الَّذِینَ یسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ»،⁽¹⁾در پاسخ باید گفت: این آیه را ما هم خوانده ایم ولی انسان باید مراحلی را بگذراند تا بتواند مطلب حقّ را تشخیص دهد، گاهی ممکن است مقاله یا کتابی را بخوانید، مطلبی در ذهن شما وارد شود و ماه ها و سال ها برایتان مشکل ساز باشد. اینها چیزهایی است که مقدماتش در اختیار خود شماست، من الان نصیحت می کنم و اگر کسی توجّه نکرد باید خود را ملامت کند.

ما کتاب های خوب بسیار داریم، کدام طلبه و دانشجو می تواند بگوید من همه کتاب های خوب را خوانده ام و حالا می خواهم بعضی از کتاب های دیگر را بخوانم؟ بسیاری از کتاب های خوب است که شما نخوانده اید و بسیاری از کتاب های خوب را اگر خوانده اید باید برای بار دوم و سوم بخوانید.

باید به دنبال کتاب هایی باشید که مؤلّفان آن به حسن سلیقه معروف باشند، مؤلّفی که مصداق این حدیث رسول خدا صلی الله علیه وآله باشد.

«لا تجلسوا عند کل عالم إلی عالم یدعوکم من الخمس إلی الخمس من الشک الی الیقین و من الکبر الی التواضع، و من الریاء الی الاخلاص و من العداوة الی النصیحة و من الرغبة الی الزهد»؛⁽¹⁾

به عالمی نزدیک شوید که شما را از پنج چیز به سوی پنج چیز دعوت کند، از شک به سوی یقین، از کبر به سوی تواضع، از ریا به سوی اخلاص، از عداوت و دشمنی به سوی نصیحت و از رغبت به دنیا به سوی زهد و بی رغبتی نسبت به دنیا.

باید پس از پایان مطالعه یک کتاب اگر تزلزلی در عقیده داشتید اگر شک و شبهه ای داشتید برطرف و یا کم شده باشد، نه اینکه اگر قبل از مطالعه کتاب یک شبهه داشتید پس از آن بیشتر شده باشد. در مسائل اخلاقی هم همین طور، نمی توانید هر داستانی را اگرچه در مجلات نظام اسلامی چاپ می شود بخوانید در سخنرانی ها هم مسأله به همین

صورت است، نمی توان هر سخنرانی را گوش داد من برای اتمام حجت عرض می کنم، بعضی ها بهانه نکنند که من نمی توانم تشخیص دهم، عدّه ای هنوز به آن مرحله نرسیده اند.

2 - جاذبه مضاعف عهدنامه

نکته دومی که لازم است بیان کنم اینکه:

عهدنامه مالک اشتر علاوه بر خود نهج البلاغه جاذبه خاصی دارد، یعنی می توان گفت عهدنامه بیشتر از مطالب دیگر نهج البلاغه مورد توجّه قرار گرفته است و به همین جهت، ده ها کتاب در شرح و تفسیر آن نوشته اند، یکی از نویسندگان سی کتاب در شرح و ترجمه عهدنامه معرفی کرده است (البته شاید تازه این تعدادی از همه کتاب ها باشد) و این نشانه دیگری از عظمت و محتوای بالای نهج البلاغه است.

3 - مطالعه و شگفتی معاویه از عهدنامه

نکته سوم و پایانی اینکه:

ابن ابی الحدید و دیگران مطلبی را نقل کرده اند که صاحب قاموس الرجال آن را تأیید نمی کند ولی به نظر می رسد احتمال صحّت این مطلب وجود دارد و آن این است که:

«کان معاویة ینظر فی هذا الکتاب و یتعجّب منه، فقال الولید بن عقبة، و هو عند معاویة، و قد رأی إعجابه به: مر بهذه الاحادیث ان تحرق، فقال معاویة: مه، لا رأی لک، فقال الولید: أفمن الرأی أن یعلم الناس أنّ احادیث

أبی تراب عندک تتعلّم منها؟! قال معاویة: ویحک! أتأمرنی أن أحرق مثل هذا! و اللَّه ما سمعت بعلم هو أجمع منه و لا أحکم»؛⁽¹⁾

هنگامی که عهدنامه به دست معاویه رسید و از محتوای آن آگاهی یافت، از آن همه علم و دانش در شگفت ماند، ولید به معاویه پیشنهاد کرد که آن نامه را بسوزاند معاویه پیشنهاد او را نپذیرفت و گفت: تو صاحب رأی و نظر نیستی، ولید گفت: آیا درست است که مردم بفهمند کلمات أبی تراب در نزد توست و از آن استفاده می کنی؟

معاویه گفت: وای بر تو آیا به من می گویی چنین علم و دانشی را آتش بزنم؟ به خدا سوگند دانشی جامع تر و محکم تر از آن نشنیده ام.

ولید گفت: اگر از علم و دانش علی علیه السلام چنین در شگفتی چرا با صاحب آن از در جنگ وارد شده ای؟

معاویه گفت: جنگ ما خونخواهی عثمان است، سپس با نگاهی به اطرافیانش گفت: البته ما نخواهیم گفت که این نامه از نوشته های علی بن ابی طالب علیه السلام ست بلکه خواهیم گفت از نامه های ابوبکر است که در نزد پسرش محمّد باقی مانده بود.⁽²⁾

فقال: لولا انّ أباتراب قتل عثمان، ثمّ افتانا لاخذنا عنه، ثمّ سکت هنیهة، ثمّ نظر إلی جلسائه فقال: انا لا نقول انّ هذه من کتب علی بن ابی طالب، ولکن تقول: هذه من کتب أبی بکر الصدیق کانت عند ابنه محمّد، فنحن ننظر فیها و نأخذ منها.

ابن ابی الحدید پس از ذکر این گفتگو می گوید:

اگرچه دیگران گفته اند منظور از این نامه، نامه امیرمؤمنان علیه السلام برای محمّد بن ابی بکر است، امّا به نظر می رسد منظور عهدنامه حضرت به مالک اشتر باشد که پس از آنکه مالک توسط معاویه مسموم و به شهادت رسید به دست معاویه افتاد.⁽¹⁾

و من عهد له علیه السلام

قسمت اول

کتبه للأشتر النخعی، لما ولاه علی مصر وأعمالها حین اضطرب أمر أمیرها محمّد بن أبی بکر، وهو أطول عهد کتبه وأجمعه للمحاسن.

هذَا مَا أَمَرَ بِهِ عَبْدُ اللَّهِ عَلِی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ، مَالِکَ بْنِ الْحَارِثِ الْأَشْتَرَ فِی عَهْدِهِ إِلَیهِ، حِینَ وَلَّاهُ مِصْرَ: جِبَایةَ خَرَاجِهَا، وَجِهَادَ عَدُوِّهَا، وَاسْتِصْلَاحَ أَهْلِهَا، وَعِمَارَةَ بِلَادِهَا.

أَمَرَهُ بِتَقْوَی اللَّهِ، وَإِیثَارِ طَاعَتِهِ، وَاتِّبَاعِ مَا أَمَرَ بِهِ فِی کِتَابِهِ: مِنْ فَرَائِضِهِ وَ سُنَنِه، الَّتِی لَا یسْعَدُ أَحَدٌ إِلَّا بِاتِّبَاعِهَا، وَ لَا یشْقَی إِلَّا مَعَ جُحُودِهَا وَإِضَاعَتِهَا، وَأَنْ ینْصُرَ اللَّهَ سُبْحانَهُ بِقَلْبِهِ وَیدِهِ وَلِسَانِهِ؛ فَإِنَّهُ جَلَّ اسْمُهُ، قَدْ تَکَفَّلَ بِنَصْرِ مَنْ نَصَرَهُ، وَإِعْزَازِ مَنْ أَعَزَّهُ. وَ أَمَرَهُ أَنْ یکْسِرَ نَفْسَهُ مِنَ الشَّهَوَاتِ، وَ یزَعَهَا عِنْدَ الْجَمَحَاتِ، فَإِنَّ النَّفْسَ أَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ، إِلَّا مَا رَحِمَ اللَّهُ.

ثُمَّ اعْلَمْ یا مَالِکُ، أَنِّی قَدْ وَجَّهْتُکَ إِلَی بِلَادٍ قَدْ جَرَتْ عَلَیهَا دُوَلٌ قَبْلَکَ، مِنْ عَدْلٍ وَجَوْرٍ، وَأَنَّ النَّاسَ ینْظُرُونَ مِنْ أُمُورِکَ فِی مِثْلِ مَا کُنْتَ تَنْظُرُ فِیهِ مِنْ

أُمُورِ الْوُلَاةِ قَبْلَکَ، وَ یقُولُونَ فِیکَ مَا کُنْتَ تَقُولُ فِیهِمْ، وَإِنَّمَا یسْتَدَلُّ عَلَی الصَّالِحِینَ بِمَا یجْرِی اللَّهُ لَهُمْ عَلَی أَلْسُنِ عِبَادِهِ. فَلْیکُنْ أَحَبَّ الذَّخَائِرِ إِلَیکَ ذَخِیرَةُ الْعَمِلِ الصَّالِحِ، فَامْلِکْ هَوَاکَ، وَ شُحَّ بِنَفْسِکَ عَمَّا لَا یحِلُّ لَکَ، فَإِنَّ الشُّحَّ بِالنَّفْسِ الْإِنْصَافُ مِنْهَا فَیما أَحَبَّتْ أَوْ کَرِهَتْ .

وَأَشْعِرْ قَلْبَکَ الرَّحْمَةَ لِلرَّعِیةِ، وَالَْمحَبَّةَ لَهُمْ، وَاللُّطْفَ بِهِمْ، وَلَاتَکُونَنَّ عَلَیهِمْ سَبُعاً ضَارِیاً تَغْتَنِمُ أَکْلَهُمْ، فَإِنَّهُمْ صِنْفَانِ: إِمَّا أَخٌ لَکَ فِی الدِّینِ، أَوْ نَظِیرٌ لَکَ فِی الْخَلْقِ، یفْرُطُ مِنْهُمُ الزَّلَلُ، وَتَعْرِضُ لَهُمُ الْعِلَلُ، وَیؤْتَی عَلَی أَیدِیهِمْ فِی الْعَمْدِ وَالْخَطَأِ، فَأَعْطِهِمْ مِنْ عَفْوِکَ وَصَفْحِکَ مِثْلَ الَّذِی تُحِبُّ وَتَرْضَی أَنْ یعْطِیکَ اللَّهُ مِنْ عَفْوِهِ وَصَفْحِهِ. فَإِنَّکَ فَوْقَهُمْ، وَ وَآلِی الْأَمْرِ عَلَیکَ فَوْقَکَ، وَاللَّهُ فَوْقَ مَنْ وَلَّاکَ ! وَقَدِ اسْتَکْفَاکَ أَمْرَهُمْ، وَابْتَلَاکَ بِهِمْ.

وَلَاتَنْصِبَنَّ نَفْسَکَ لِحَرْبِ اللَّهِ فَإِنَّهُ لَایدَ لَکَ بِنِقْمَتِهِ، وَلَاغِنَی بِکَ عَنْ عَفْوِهِ وَرَحْمَتِهِ. وَلَاتَنْدَمَنَّ عَلَی عَفْوٍ، وَلَاتَبْجَحَنَّ بِعُقُوبَةٍ، وَلَاتُسْرِعَنَّ إِلَی بَادِرَةٍ وَجَدْتَ مِنْهَا مَنْدُوحَةً، وَلَاتَقُولَنَّ: إِنِّی مُؤَمَّرٌ آمُرُ فَأُطَُاعُ، فَإِنَّ ذلِکَ إِدْغَالٌ فِی الْقَلْبِ، وَ مَنْهَکَةٌ لِلدِّینِ، وَ تَقَرُّبٌ مِنَ الْغِیرِ. وَ إِذَا أَحْدَثَ لَکَ مَا أَنْتَ فِیهِ مِنْ سُلْطَانِکَ أُبَّهَةً أَوْ مَخِیلَةً، فَانْظُرْ إِلَی عِظَمِ مُلْکِ اللَّهِ فَوْقَکَ، وَقُدْرَتِهِ مِنْکَ عَلَی مَا لَا تَقْدِرُ عَلَیهِ مِنْ نَفْسِکَ، فَإِنَّ ذلِکَ یطَامِنُ إِلَیکَ مِنْ طِمَاحِکَ، وَیکُفُّ عَنْکَ مِنْ غَرْبِکَ، وَیفِی ءُ إِلَیکَ بِمَا عَزَبَ عَنْکَ مِنْ عَقْلِکَ!

إِیاکَ وَمُسَامَاةَ اللَّهِ فِی عَظَمَتِهِ، وَالتَّشَبُّهَ بِهِ فِی جَبَرُوتِهِ، فَإِنَّ اللَّهَ یذِلُّ کُلَّ جَبَّارٍ، وَ یهِینُ کُلَّ مُخْتَالٍ. أَنْصِفِ اللَّهَ وَ أَنْصِفِ النَّاسَ مِنْ نَفْسِکَ، وَمِنْ خَاصَّةِ أَهْلِکَ، وَمَنْ لَکَ فِیهِ هَوًی مِنْ رَعِیتِکَ، فَإِنَّکَ إِلَّا تَفْعَلْ تَظْلِمْ! وَ مَنْ ظَلَمَ عِبَادَ

اللَّهِ کَانَ اللَّهُ خَصْمَهُ دُونَ عِبَادِهِ، وَ مَنْ خَاصَمَهُ اللَّهُ أَدْحَضَ حُجَّتَهُ، وَ کَانَ لِلَّهِ حَرْباً حَتَّی ینْزِعَ أَوْ یتُوبَ. وَ لَیسَ شَی ءٌ أَدْعَی إِلَی تَغْییرِ نِعْمَةِ اللَّهِ وَ تَعْجِیلِ نِقْمَتِهِ مِنْ إِقَامَةٍ عَلَی ظُلْمٍ، فَإِنَّ اللَّهَ سَمِیعٌ دَعْوَةَ الْمُضْطَهَدِینَ، وَ هُوَ لِلظَّالِمِینَ بِالْمِرْصَادِ.

وَ لْیکُنْ أَحَبَّ الْأُمُورِ إِلَیکَ أَوْسَطُهَا فِی الْحَقِّ، وَ أَعَمُّهَا فِی الْعَدْلِ، وَأَجْمَعُهَا لِرِضَی الرَّعِیةِ، فَإِنَّ سُخْطَ الْعَامَّةِ یجْحِفُ بِرِضَی الْخَاصَّةِ، وَإِنَّ سُخْطَ الْخَاصَّةِ یغْتَفَرُ مَعَ رِضَی الْعَامَّةِ. وَلَیسَ أَحَدٌ مِنَ الرَّعِیةِ أَثْقَلَ عَلَی الْوَالِی مَؤُونَةً فِی الرَّخَاءِ، وَ أَقَلَّ مَعُونَةً لَهُ فِی الْبَلَاءِ، وَ أَکْرَهَ لِلْإِنْصَافِ، وَأَسْأَلَ بِالْإِلْحَافِ، وَأَقَلَّ شُکْراً عِنْدَ الْإِعْطَاءِ، وَأَبْطَأَ عُذْراً عِنْدَ الْمَنْعِ، وَأَضْعَفَ صَبْراً عِنْدَ مُلِمَّاتِ الدَّهْرِ مِنْ أَهْلِ الْخَاصَّةِ. وَإِنَّمَا عِمَادُ الدِّینِ، وَجِمَاعُ الْمُسْلِمِینَ، وَ الْعُدَّةُ لِلْأَعْدَاءِ، الْعَامَّةُ مِنَ الْأُمَّةِ؛ فَلْیکُنْ صِغْوُکَ لَهُمْ، وَمَیلُکَ مَعَهُمْ.

وَلْیکُنْ أَبْعَدَ رَعِیتِکَ مِنْکَ، وَ أَشْنَأَهُمْ عِنْدَکَ، أَطْلَبُهُمْ لِمَعَائِبِ النَّاسِ؛ فَإِنَّ فِی النَّاسِ عُیوباً، الْوَالِی أَحَقُّ مَنْ سَتَرَهَا، فَلَا تَکْشِفَنَّ عَمَّا غَابَ عَنْکَ مِنْهَا، فَإِنَّمَا عَلَیکَ تَطْهِیرُ مَا ظَهَرَ لَکَ، وَاللَّهُ یحْکُمُ عَلَی مَا غَابَ عَنْکَ، فَاسْتُرِ الْعَوْرَةَ مَا اسْتَطَعْتَ یسْتُرِ اللَّهُ مِنْکَ مَا تُحِبُّ سَتْرَهُ مِنْ رَعِیتِکَ. أَطْلِقْ عَنِ النَّاسِ عُقْدَةَ کُلِّ حِقْدٍ، وَاقْطَعْ عَنْکَ سَبَبَ کُلِّ وِتْرٍ، وَتَغَابَ عَنْ کُلِّ مَا لَایضِحُ لَکَ، وَلَاتَعْجَلَنَّ إِلَی تَصْدِیقِ سَاعٍ، فَإِنَّ السَّاعِی غَاشٌّ، وَإِنْ تَشَبَّهَ بِالنَّاصِحِینَ.

وَلَاتُدْخِلَنَّ فِی مَشُورَتِکَ بَخِیلاً یعْدِلُ عَنِ الْفَضْلِ، وَ یعِدُکَ الْفَقْرَ، وَلَاجَبَاناً یضْعِفُکَ عَنِ الْأُمُورِ، وَلَاحَرِیصاً یزَینُ لَکَ الشَّرَهَ بِالْجَوْرِ، فَإِنَّ الْبُخْلَ وَالْجُبْنَ وَ الْحِرْصَ غَرَائِزُ شَتَّی یجْمَعُهَا سُوءُ الظَّنِّ بِاللَّهِ. إِنَّ شَرَّ

وُزَرَائِکَ مَنْ کَانَ لِلْأَشْرَارِ قَبْلَکَ وَزِیراً، وَ مَنْ شَرِکَهُمْ فِی الْآثَامِ فَلَا یکُونَنَّ لَکَ بِطَانَةً، فَإِنَّهُمْ أَعْوَانُ الْأَثَمَةِ (الائمة)، وَإِخْوَانُ الظَّلَمَةِ، وَأَنْتَ وَاجِدٌ مِنْهُمْ خَیرَ الْخَلَفِ مِمَّنْ لَهُ مِثْلُ آرَائِهِمْ وَنَفَاذِهِمْ، وَلَیسَ عَلَیهِ مِثْلُ آصَارِهِمْ وَأَوْزَارِهِمْ وَآثَامِهِمْ. مِمَّنْ لَمْ یعَاوِنْ ظَالِماً عَلَی ظُلْمِهِ، وَلَا آثِماً عَلَی إِثْمِهِ، أُولئِکَ أَخَفُّ عَلَیکَ مَؤُونَةً، وَأَحْسَنُ لَکَ مَعُونَةً، وَأَحْنَی عَلَیکَ عَطْفاً، وَأَقَلُّ لِغَیرِکَ إِلْفاً، فَاتَّخِذْ أُولئِکَ خَاصَّةً لِخَلَوَاتِکَ وَحَفَلَاتِکَ، ثُمَّ لْیکُنْ آثَرُهُمْ عِنْدَکَ أَقْوَلَهُمْ بِمُرِّ الْحَقِّ لَکَ، وَأَقَلَّهُمْ مُسَاعَدَةً فِیما یکُونُ مِنْکَ مِمَّا کَرِهِ اللَّهُ لِأَوْلِیائِهِ، وَاقِعاً ذلِکَ مِنْ هَوَاکَ حَیثُ وَقَعَ.

وَالْصَقْ بِأَهْلِ الْوَرَعِ وَالصِّدْقِ؛ ثُمَّ رُضْهُمْ عَلَی أَلَّا یطْرُوکَ وَلَا یبْجَحُوکَ بِبَاطِلٍ لَمْ تَفْعَلْهُ، فَإِنَّ کَثْرَةَ الْإِطْرَاءِ تُحْدِثُ الزَّهْوَ، وَتُدْنِی مِنَ الْعِزَّةِ (الغرّة). وَ لَا یکُونَنَّ الُْمحْسِنُ وَالْمُسِی ءُ عِنْدَکَ بِمَنْزِلَةٍ سَوَاءٍ، فَإِنَّ فِی ذلِکَ تَزْهِیداً لِأَهْلِ الْإِحْسَانِ فِی الْإِحْسَانِ، وَتَدْرِیباً لِأَهْلِ الْإِسَاءَةِ عَلَی الْإِسَاءَةِ! وَأَلْزِمْ کُلاًّ مِنْهُمْ مَا أَلْزَمَ نَفْسَهُ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَیسَ شَی ءٌ بِأَدْعَی إِلَی حُسْنِ ظَنِّ رَاعٍ بِرَعِیتِهِ مِنْ إِحْسَانِهِ إِلَیهِمْ، وَ تَخْفِیفِهِ الْمَؤُونَاتِ عَلَیهِمْ، وَ تَرْکِ اسْتِکْرَاهِهِ إِیاهُمْ عَلَی مَا لَیسَ لَهُ قِبَلَهُمْ. فَلْیکُنْ مِنْکَ فِی ذلِکَ أَمْرٌ یجْتَمِعُ لَکَ بِهِ حُسْنُ الظَّنِّ بِرَعِیتِکَ، فَإِنَّ حُسْنَ الظَّنِّ یقْطَعُ عَنْکَ نَصَباً طَوِیلاً. وَإِنَّ أَحَقَّ مَنْ حَسُنَ ظَنُّکَ بِهِ لَمَنْ حَسُنَ بَلَاؤُکَ عِنْدَهُ، وَ إِنَّ أَحَقَّ مَنْ سَاءَ ظَنُّکَ بِهِ لَمَنْ سَاءَ بَلَاؤُکَ عِنْدَهُ. وَلَاتَنْقُضْ سُنَّةً صَالِحَةً عَمِلَ بِهَا صُدُورُ هذِهِ الْأُمَّةِ، وَاجْتَمَعَتْ بِهَا الْأُلْفَةُ، وَ صَلَحَتْ عَلَیهَا الرَّعِیةُ. وَلَا تُحْدِثَنَّ سُنَّةً تَضُرُّ بِشَی ءٍ مِنْ مَاضِی تِلْکَ السُّنَنِ، فَیکُونَ الْأَجْرُ لِمَنْ سَنَّهَا، وَالْوِزْرُ عَلَیکَ بِمَا نَقَضْتَ مِنْهَا. وَ أَکْثِرْ مُدَارَسَةَ

الْعُلَمَاءِ، وَمُنَاقَشَةَ الْحُکَمَاءِ، فِی تَثْبِیتِ مَا صَلَحَ عَلَیهِ أَمْرُ بِلَادِکَ، وَ إِقَامَةِ مَا اسْتَقَامَ بِهِ النَّاسُ قَبْلَکَ.

وَ اعْلَمْ أَنَّ الرَّعِیةَ طَبَقَاتٌ لَا یصْلُحُ بَعْضُهَا إِلَّا بِبَعْضٍ، وَ لَا غِنَی بِبَعْضِهَا عَنْ بَعْضٍ: فَمِنْهَا جُنُودُ اللَّهِ، وَ مِنْهَا کُتَّابُ الْعَامَّةِ وَالْخَاصَّةِ، وَ مِنْهَا قُضَاةُ الْعَدْلِ، وَ مِنْهَا عُمَّالُ الْأِنْصَافِ وَ الرِّفْقِ، وَمِنْهَا أَهْلُ الْجِزْیةِ وَالْخَرَاجِ مِنْ أَهْلِ الذِّمَّةِ وَمُسْلِمَةِ النَّاسِ، وَمِنْهَا التُّجَّارُ وَأَهْلُ الصِّنَاعَاتِ وَمِنْهَا الطَّبَقَةُ السُّفْلَی مِنْ ذَوِی الْحَاجَةِ وَالْمَسْکَنَةِ، وَ کُلٌّ قَدْ سَمَّی اللَّهُ لَهُ سَهْمَهُ، وَوَضَعَ عَلَی حَدِّهِ فَرِیضَةً فِی کِتَابِهِ أَوْسُنَّةِ نَبِیهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیهِ وَآلِهِ وَسلَّم عَهْداً مِنْهُ عِنْدَنَا مَحْفُوظاً.

فَالْجُنُودُ، بِإِذْنِ اللَّهِ، حُصُونُ الرَّعِیةِ، وَ زَینُ الْوُلَاةِ، وَعِزُّ الدِّینِ، وَسُبُلُ الْأَمْنِ، وَ لَیسَ تَقُومُ الرَّعِیةُ إِلَّا بِهِمْ. ثُمَّ لَا قِوَامَ لِلْجُنُودِ إِلَّا بِمَا یخْرِجُ اللَّهُ لَهُمْ مِنَ الْخَرَاجِ الَّذِی یقْوَوْنَ بِهِ عَلَی جِهَادِ عَدُوِّهِمْ، وَ یعْتَمِدُونَ عَلَیهِ فِیما یصْلِحُهُمْ، وَ یکُونُ مِنْ وَرَاءِ حَاجَتِهِمْ. ثُمَّ لَاقِوَامَ لِهذَینِ الصِّنْفَینِ إِلَّا بِالصِّنْفِ الثَّالِثِ مِنَ الْقُضَاةِ وَالْعُمَّالِ وَالْکُتَّابِ، لِمَا یحْکِمُونَ مِنَ الْمَعَاقِدِ، وَ یجْمَعُونَ مِنَ الْمَعَاقِدِ، وَ یجْمَعُونَ مِنَ الْمَنَافِعِ، وَ یؤْتَمَنُونَ عَلَیهِ مِنْ خَوَاصِّ الْأُمُورِ وَعَوامِّهَا. وَ لَا قِوَامَ لَهُمْ جَمِیعاً إِلَّا بِالتُّجَّارِ وَ ذَوِی الصِّنَاعَاتِ، فِیما یجْتَمِعُونَ عَلَیهِ مِنْ مَرَافِقِهِمْ، وَیقِیمُونَهُ مِنْ أَسْوَاقِهِمْ، وَیکْفُونَهُمْ مِنَ التَّرَفُّقِ بِأَیدِیهِمْ مَا لَا یبْلُغُهُ رِفْقُ غَیرِهِمْ. ثُمَّ الطَّبَقَةُ السُّفْلَی مِنْ أَهْلِ الْحَاجَةِ وَ الْمَسْکَنَةِ الَّذِینَ یحِقُّ رِفْدُهُمْ وَ مَعُونَتُهُمْ. وَ فِی اللَّهِ لِکُلٍّ سَعَةٌ وَلِکُلٍّ عَلَی الْوَالِی حَقٌّ بِقَدْرِ مَا یصْلِحُهُ، وَ لَیسَ یخْرُجُ الْوَالِی مِنْ حَقِیقَةِ مَا أَلْزَمَهُ اللَّهُ مِنْ ذلِکَ إِلَّا بِالْإِهْتَِمامِ وَالْإِسْتِعَانَةِ بِاللَّهِ، وَتَوْطِینِ نَفْسِهِ عَلَی لُزُومِ الْحَقِّ، وَ الصَّبْرِ عَلَیهِ فِیما خَفَّ عَلَیهِ أَوْ ثَقُلَ.

فَوَلَّ مِنْ جُنُودِکَ أَنْصَحَهُمْ فِی نَفْسِکَ لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ وَلِإِمَامِکَ، وَأَنْقَاهُمْ جَیباً، وَأَفْضَلَهُمْ حِلْماً، مِمَّنْ یبْطِئُ عَنِ الْغَضَبِ، وَیسْتَرِیحُ إِلَی الْعُذْرِ، وَیرْأَفُ بِالضُّعَفَاءِ، وَینْبُو عَلَی الْأَقْوِیاءِ، وَمِمَّنْ لَایثِیرُهُ الْعُنْفُ، وَلَایقْعُدُ بِهِ الضَّعْفُ. ثُمَّ الْصَقْ بِذَوِی الْمُرُوءَاتِ وَالْأَحْسَابِ، وَأَهْلِ الْبُیوتَاتِ الصَّالِحَةِ، وَالسَّوَابِقِ الْحَسَنَةِ ؛ ثُمَّ أَهْلِ النَّجْدَةِ وَالشَّجَاعَةِ، وَالسَّخَاءِ وَ السَّمَاحَةِ؛ فَإِنَّهُمْ جِمَاعٌ مِنَ الْکَرَمِ، وَشُعَبٌ مِنَ الْعُرْفِ.

ثُمَّ تَفَقَّدْ مِنْ أُمُورِهِمْ مَا یتَفَقَّدُ الْوَالِدَانِ مِنْ وَلَدِهِمَا، وَ لَا یتَفَاقَمَنَّ فِی نَفْسِکَ شَی ءٌ قَوَّیتَهُمْ بِهِ، وَ لَا تَحْقِرَنَّ لُطْفاً تَعَاهَدْتَهُمْ بِهِ وَ إِنْ قَلَّ ؛ فَإِنَّهُ دَاعِیةٌ لَهُمْ إِلَی بَذْلِ النَّصِیحَةِ لَکَ، وَحُسْنِ الظَّنِّ بِکَ. وَلَاتَدَعْ تَفَقُّدَ لَطِیفِ أُمُورِهِمُ اتِّکَالاً عَلَی جَسِیمِهَا، فَإِنَّ لِلْیسِیرِ مِنْ لُطْفِکَ مَوْضِعاً ینْتَفِعُونَ بِهِ، وَلِلْجَسِیمِ مَوْقِعاً لَایسْتَغْنُونَ عَنْهُ. وَلْیکُنْ آثَرُ رُؤُوسِ جُنْدِکَ عِنْدَکَ مَنْ وَاسَاهُمْ فِی مَعُونَتِهِ، وَ أَفْضَلَ عَلَیهِمْ مِنْ جِدَتِهِ، بِمَا یسَعُهُمْ وَ یسَعُ مَنْ وَرَاءَهُمْ مِنْ خُلُوفِ أَهْلِیهِمْ، حَتَّی یکُونَ هَمَّهُمْ هَمّاً وَاحِداً فِی جِهَادِ الْعَدُوِّ. فَإِنَّ عَطْفَکَ عَلَیهِمْ یعْطِفُ قُلُوبَهُمْ عَلَیکَ، وَ إِنَّ أَفْضَلَ قُرَّةِ عَینِ الْوُلَاةِ اسْتِقَامَةُ الْعَدْلِ فِی الْبِلَادِ، وَ ظُهُورُ مَوَدَّةِ الرَّعِیةِ وَ إِنَّهُ لَا تَظْهَرُ مَوَدَّتُهُمْ إِلَّا بِسَلَامَةِ صُدُورِهِمْ، وَ لَا تَصِحُّ نَصِیحَتُهُمْ إِلَّا بِحِیطَتِهِمْ عَلَی وُلَاةِ الْأُمُورِ، وَقِلَّةِ اسْتِثْقَالِ دُوَلِهِمْ، وَتَرْکِ اسْتِبْطَاءِ انْقِطَاعِ مُدَّتِهِمْ. فَافْسَحْ فِی آمَالِهِمْ، وَ وَاصِلْ فِی حُسْنِ الثَّنَاءِ عَلَیهِمْ، وَ تَعْدِیدِ مَا أَبْلَی ذُوُو الْبَلَاءِ مِنْهُمْ؛ فَإِنَّ کَثْرَةَ الذِّکْرِ لِحُسْنِ أَفْعَالِهِمْ تَهُزُّ الشُّجَاعَ، وَ تُحَرِّضُ النَّاکِلَ، إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

ثُمَّ اعْرِفْ لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا أَبْلَی وَ لَا تَضُمَّنَّ بَلَاءَ امْرِئٍ إِلَی غَیرِهِ، وَ لَا ت

ُقَصِّرَنَّ بِهُ دُونَ غَایةِ بَلَائِهِ، وَ لَا یدْعُوَنَّکَ شَرَفُ امْرِئٍ إِلَی أَنْ تُعْظِمَ مِنْ بَلَائِهِ مَا کَانَ صَغِیراً، وَلَاضَعَةُ امْرِئٍ إِلَی أَنْ تَسْتَصْغِرَ مِنْ بَلَائِهِ مَا کَانَ عَظِیماً. وَارْدُدْ إِلَی اللَّهِ وَرَسُولِهِ مَا یضْلِعُکَ مِنَ الْخُطُوبِ، وَیشْتَبِهُ عَلَیکَ مِنَ الْأُمُورِ ؛ فَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعالی لِقَوْمٍ أَحَبَّ إِرْشَادَهُمْ: «یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ، فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِی شَی ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللَّهِ وَالرَّسُولِ» فَالرَّدُّ إِلَی اللَّهِ: الْأَخْذُ بِمُحْکَمِ کِتَابِهِ، وَالرَّدُّ إِلَی الرَّسُولِ: الْأَخْذُ بِسُنَّتِهِ الْجَامِعَةِ غَیرِ الْمُفَرِّقَةِ.

ثُمَّ اخْتَرْ لِلْحُکْمِ بَینَ النَّاسِ أَفْضَلَ رَعِیتِکَ فِی نَفْسِکَ، مِمَّنْ لَا تَضِیقُ بِهِ الْأُمُورُ، وَ لَا تُمَحِّکُهُ الْخُصُومُ، وَ لَا یتََمادَی فِی الزَّلَّةِ، وَ لَا یحْصَرُ مِنَ الْفَی ءِ إِلَی الْحَقِّ إِذَا عَرَفَهُ، وَ لَا تُشْرِفُ نَفْسُهُ عَلَی طَمَعٍ، وَ لَا یکْتَفِی بِأَدْنَی فَهْمٍ دُونَ أَقْصَاهُ ؛ وَ أَوْقَفَهُمْ فِی الشُّبُهَاتِ، وَ آخَذَهُمْ بِالْحُجَجِ، وَ أَقَلَّهُمْ تَبَرُّماً بِمُرَاجَعَةِ الْخَصْمِ، وَ أَصْبَرَهُمْ عَلَی تَکَشُّفِ الْأُمُورِ، وَ أَصْرَمَهُمْ عِنْدَ اتِّضَاحِ الْحُکْمِ، مِمَّنْ لَا یزْدَهِیهِ إِطْرَاءٌ، وَ لَا یسْتَمِیلُهُ إِغْرَاءٌ، وَ أُولئِکَ قَلِیلٌ. ثُمَّ أَکْثِرْ تَعَاهُدَ قَضَائِهِ، وَ افْسَحْ لَهُ فِی الْبَذْلِ مَا یزِیلُ عِلَّتَهُ، وَ تَقِلُّ مَعَهُ حَاجَتُهُ إِلَی النَّاسِ. وَ أَعْطِهِ مِنَ الْمَنْزِلَةِ لَدَیکَ مَا لَا یطْمَعُ فِیهِ غَیرُهُ مِنْ خَاصَّتِکَ، لِیأْمَنَ بِذلِکَ اغْتِیالَ الرِّجَالِ لَهُ عِنْدَکَ. فَانْظُرْ فِی ذلِکَ نَظَراً بَلِیغاً، فَإِنَّ هذَا الدِّینَ قَدْ کَانَ أَسِیراً فِی أَیدِی الْأَشْرَارِ، یعْمَلُ فِیهِ بِالْهَوَی وَ تُطْلَبُ بِهِ الدُّنْیا.

ثُمَّ انْظُرْ فِی أُمُورِ عُمَّالِکَ فَاسْتَعْمِلْهُمُ اخْتِبَاراً، وَ لَا تُوَلِّهِمْ مُحَابَاةً وَ أَثَرَةً، فَإِنَّهُمَا جِمَاعٌ مِنْ شُعَبِ الْجَوْرِ وَ الْخِیانَةِ. وَ تَوَخَّ مِنْهُمْ أَهْلَ التَّجْرِبَةِ وَ الْحَیاءِ، مِنْ أَهْلِ الْبُیوتَاتِ الصَّالِحَةِ، وَالْقَدَمِ فِی الْإِسْلَامِ الْمُتَقَدِّمَةِ، فَإِنَّهُمْ

أَکْرَمُ أَخْلَاقاً، وَأَصَحُّ أَعْرَاضاً، وَأَقَلُّ فِی الْمَطَامِعِ إِشْرَاقاً، وَأَبْلَغُ فِی عَوَاقِبِ الْأُمُورِ نَظَراً.

ثُمَّ أَسْبِغْ عَلَیهِمُ الْأَرْزَاقَ، فَإِنَّ ذلِکَ قُوَّةٌ لَهُمْ عَلَی اسْتِصْلَاحِ أَنْفُسِهِمْ، وَ غِنًی لَهُمْ عَنْ تَنَاوُلِ مَا تَحْتَ أَیدِیهِمْ، وَحُجَّةٌ عَلَیهِمْ إِنْ خَالَفُوا أَمْرَکَ أَوْ ثَلَمُوا أَمَانَتَکَ. ثُمَّ تَفَقَّدْ أَعْمَالَهُمْ، وَابْعَثِ الْعُیونَ مِنْ أَهْلِ الصِّدْقِ وَالْوَفَاءِ عَلَیهِمْ، فَإِنَّ تَعَاهُدَکَ فِی السِّرِّ لِأُمُورِهِمْ حَدْوَةٌ لَهُمْ عَلَی اسْتِعْمَالِ الْأَمَانَةِ، وَالرِّفْقِ بِالرَّعِیةِ. وَتَحَفَّظْ مِنَ الْأَعْوَانِ؛ فَإِنْ أَحَدٌ مِنْهُمْ بَسَطَ یدَهُ إِلَی خِیانَةٍ اجْتَمَعَتْ بِهَا عَلَیهِ عِنْدَکَ أَخْبَارُ عُیونِکَ، اکْتَفَیتَ بِذلِکَ شَاهِداً، فَبَسَطْتَ عَلَیهِ الْعُقُوبَةَ فِی بَدَنِهِ، وَأَخَذْتَهُ بِمَا أَصَابَ مِنْ عَمَلِهِ، ثُمَّ نَصَبْتَهُ بِمَقَامِ الْمَذَلَّةِ، وَ وَسَمْتَهُ بِالْخِیانَةِ، وَ قَلَّدْتَهُ عَارَ التُّهَمَةِ.

وَ تَفَقَّدْ أَمْرَ الْخَرَاجِ بِمَا یصْلِحُ أَهْلَهُ، فَإِنَّ فِی صَلَاحِهِ وَ صَلَاحِهِمْ صَلَاحاً لِمَنْ سِوَاهُمْ، وَ لَا صَلَاحَ لِمَنْ سِوَاهُمْ إِلَّا بِهِمْ، لِأَنَّ النَّاسَ کُلَّهُمْ عِیالٌ عَلَی الْخَرَاجِ وَ أَهْلِهِ وَ لْیکُنْ نَظَرُکَ فی عِمارَةِ الْأَرْضِ أَبْلَغَ مِنْ نَظَرِکَ فی اسْتْجلابِ اْلَخَراجِ، لِأَنَّ ذلِکَ لَا یدْرَکُ إِلَّا بِالْعِمَارَةِ؛ وَ مَنْ طَلَبَ الْخَرَاجَ بِغَیرِ عِمَارَةٍ أَخْرَبَ الْبِلَادِ، وَ أَهْلَکَ الْعِبَادَ، وَ لَمْ یسْتَقِمْ أَمْرُهُ إِلَّا قَلِیلاً. فَإِنْ شَکَوْا ثِقَلاً أَوْ عِلَّةً، أَوْ انْقِطَاعَ شِرْبٍ أَوْ بَالَّةٍ، أَوْ إِحَالَةَ أَرْضٍ اغْتَمَرَهَا غَرَقٌ أَوْ أَجْحَفَ بِهَا عَطَشٌ، خَفَّفْتَ عَنْهُمْ بِمَا تَرْجُو أَنْ یصْلُحَ بِهِ أَمْرُهُمْ؛ وَ لَا یثْقُلَنَّ عَلَیکَ شَی ءٌ خَفَّفْتَ بِهِ الْمَؤُونَةَ عَنْهُمْ، فَإِنَّهُ ذُخْرٌ یعُودُونَ بِهِ عَلَیکَ فِی عِمَارَةِ بِلَادِکَ، وَ تَزْیینِ وِلَایتِکَ، مَعَ اسْتِجْلَابِکَ حُسْنَ ثَنَائِهِمْ، وَ تَبَجُّحِکَ بِاسْتِفَاضَةِ الْعَدْلِ فِیهِمْ، مُعْتَمِداً فَضْلَ قُوَّتِهِمْ، بِمَا ذَخَرْتَ عِنْدَهُمْ مِنْ إِجْمَامِکَ لَهُمْ، وَ الثِّقَةَ مِنْهُمْ بِمَا

عَوَّدْتَهُمْ مِنْ عَدْلِکَ عَلَیهِمْ وَ رِفْقِکَ بِهِمْ، فَرُبَّمَا حَدَثَ مِنَ الْأُمُورِ مَا إِذَا عَوَّلْتَ فِیهِ عَلَیهِمْ مِنْ بَعْدُ احْتَمَلُوهُ طَیبَةً أَنْفُسُهُمْ بِهِ؛ فَإِنَّ الْعُمْرَانَ مُحْتَمِلٌ مَا حَمَّلْتَهُ. وَ إِنَّمَا یؤْتَی خَرَابُ الْأَرْضِ مِنْ إِعْوَازِ أَهْلِهَا، وَإِنَّمَا یعْوِزُ أَهْلُهَا لِإشْرَافِ أَنْفُسِ الْوُلَاةِ عَلَی الْجَمْعِ، وَسُوءِ ظَنِّهِمْ بِالْبَقَاءِ، وَ قِلَّةِ انْتِفَاعِهِمْ بِالْعِبَرِ.

قسمت دوم

ثُمَّ انْظُرْ فِی حَالِ کُتَّابِکَ، فَوَلِّ عَلَی أُمُورِکَ خَیرَهُمْ، وَ اخْصُصْ رَسَائِلَکَ الَّتِی تُدْخِلُ فِیهَا مَکَائِدَکَ وَ أَسْرَارَکَ بِأَجْمَعِهِمْ لِوُجُوهِ صَالِحِ الْأَخْلَاقِ مِمَّنْ لَا تُبْطِرُهُ الْکَرَامَةُ، فَیجْتَرِئَ بِهَا عَلَیکَ فِی خِلَافٍ لَکَ بِحَضْرَةِ مَلَأٍ وَ لَا تَقْصُرُ بِهِ الْغَفْلَةُ عَنْ إِیرَادِ مُکَاتَبَاتِ عُمَّالِکَ عَلَیکَ، وَ إِصْدَارِ جَوَابَاتِهَا عَلَی الصَّوَابِ عَنْکَ، فِیما یأْخُذُ لَکَ وَ یعْطِی مِنْکَ، وَ لَا یضْعِفُ عَقْداً اعْتَقَدَهُ لَکَ، وَ لَا یعْجِزُ عَنْ إِطْلَاقِ مَا عُقِدَ عَلَیکَ، وَ لَا یجْهَلُ مَبْلَغَ قَدْرِ نَفْسِهِ فِی الْأُمُورِ، فَإِنَّ الْجَاهِلَ بِقَدْرِ نَفْسِهِ یکُونُ بِقَدْرِ غَیرِهِ أَجْهَلَ. ثُمَّ لَا یکُنِ اخْتِیارُکَ إِیاهُمْ عَلَی فِرَاسَتِکَ وَ اسْتِنَامَتِکَ وَ حُسْنِ الظَّنِّ مِنْکَ، فَإِنَّ الرِّجَالَ یتَعَرَّضُونَ لِفِرَاسَاتِ الْوُلَاةِ بِتَصَنُّعِهِمْ وَ حُسْنِ خِدْمَتِهِمْ ،وَ لَیسَ وَرَاءَ ذلِکَ مِنَ النَّصِیحَةِ وَالْأَمَانَةِ شَی ءٌ. وَ لکِنِ اخْتَبِرْهُمْ بِمَا وُلُّوا لِلصَّالِحِینَ قَبْلَکَ، فَاعْمِدْ لِأَحْسَنِهِمْ کَانَ فِی الْعَامَّةِ أَثَراً، وَ أَعْرَفِهِمْ

بِالْأَمَانَةِ وَجْهاً، فَإِنَّ ذلِکَ دَلِیلٌ عَلَی نَصِیحَتِکَ لِلَّهِ وَلِمَنْ وُلِّیتَ أَمْرَهُ.

وَ اجْعَلْ لِرَأْسِ کُلِّ أَمْرٍ مِنْ أُمُورِکَ رَأْساً مِنْهُمْ، لَا یقْهَرُهُ کَبِیرُهَا، وَلَا یتَشَتَّتُ عَلَیهِ کَثِیرُهَا، وَمَهْمَا کَانَ فِی کُتَّابِکَ مِنْ عَیبٍ فَتَغَابَیتَ عَنْهُ أُلْزِمْتَهُ.

ثُمَّ اسْتَوْصِ بِالتُّجَّارِ وَذَوِی الصِّنَاعَاتِ، وَأَوْصِ بِهِمْ خَیراً: الْمُقِیمِ مِنْهُمْ وَ الْمُضْطَرِبِ بِمَالِهِ، وَالْمُتَرَفِّقِ بِبَدَنِهِ، فَإِنَّهُمْ مَوَادُّ الْمَنَافِعِ، وَأَسْبَابُ

الْمَرَافِقِ،وَجُلَّابُهَا مِنَ الْمَبَاعِدِ وَالْمَطَارِحِ، فِی بَرِّکَ وَبَحْرِکَ، وَسَهْلِکَ وَجَبَلِکَ، وَحَیثُ لَایلْتَئِمُ النَّاسُ لِمَوَاضِعِهَا، وَلَایجْتَرِؤُونَ عَلَیهَا، فَإِنَّهُمْ سِلْمٌ لَاتُخَافُ بَائِقَتُهُ،وَصُلْحٌ لَاتُخْشَی غَائِلَتُهُ. وَتَفَقَّدْ أُمُورَهُمْ بِحَضْرَتِکَ وَفِی حَوَاشِی بِلَادِکَ. وَ اعْلَمْ مَعَ ذلِکَ أَنَّ فِی کَثِیرٍ مِنْهُمْ ضِیقاً فَاحِشاً، وَشُحّاً قَبِیحاً، وَاحْتِکَاراً لِلْمَنَافِعِ، وَتَحَکُّماً فِی الْبِیاعَاتِ، وَذلِکَ بَابُ مَضَرَّةٍ لِلْعَامَّةِ، وَعَیبٌ عَلَی الْوُلَاةِ. فَامْنَعْ مِنَ الْإِحْتِکَارِ، فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیهِ وَآلِهِ وَسلَّم مَنَعَ مِنْهُ. وَلْیکُنِ الْبَیعُ بَیعاً سَمْحاً: بِمَوَازِینِ عَدْلٍ، وَأَسْعَارٍ لَا تُجْحِفُ بِالْفَرِیقَینِ مِنَ الْبَائِعِ وَالْمُبْتَاعِ. فَمَنْ قَارَفَ حُکْرَةً بَعْدَ نَهْیکَ إِیاهُ فَنَکِّلْ بِهِ، وَعَاقِبْهُ فِی غَیرِ إِسْرَافٍ.

ثُمَّ اللَّهَ اللَّهَ فِی الطَّبَقَةِ السُّفْلَی مِنَ الَّذِینَ لَاحِیلَةَ لَهُمْ، مِنَ الْمَسَاکِینِ وَ الُْمحْتَاجِینَ وَأَهْلِ الْبُؤْسَی وَالزَّمْنَی فَإِنَّ فِی هذِهِ الطَّبَقَةِ قَانِعاً وَمُعْتَرّاً، وَاحْفَظْ لِلَّهِ مَا اسْتَحْفَظَکَ مِنْ حَقِّهِ فِیهِمْ، وَاجْعَلْ لَهُمْ قِسْماً مِنْ بَیتِ مَالِکَ، وَقِسْماً مِنْ غَلَّاتِ صَوَافِی الْإِسْلَامِ فِی کُلِّ بَلَدٍ، فَإِنَّ لِلْأَقْصَی مِنْهُمْ مِثْلَ الَّذِی لِلْأَدْنَی وَ کُلٌّ قَدِ اسْتُرْعِیتَ حَقَّهُ. فَلَایشْغَلَنَّکَ عَنْهُمْ بَطَرٌ، فَإِنَّکَ لَاتُعْذَرُ بِتَضْییعِکَ التَّافِهَ لِأَحْکَامِکَ الْکَثِیرَ الْمُهِمَّ. فَلَاتُشْخِصْ هَمَّکَ عَنْهُمْ، وَلَاتُصَعِّرْ خَدَّکَ لَهُمْ، وَتَفَقَّدْ أُمُورَ مَنْ لَایصِلُ إِلَیکَ مِنْهُمْ مِمَّنْ تَقْتَحِمُهُ الْعُیونُ، وَتَحْقِرُهُ الرِّجَالُ. فَفَرِّغْ لِأُلئِکَ ثِقَتَکَ مِنْ أَهْلِ الْخَشْیةِ وَ التَّوَاضُعِ، فَلْیرْفَعْ إِلَیکَ أُمُورَهُمْ، ثُمَّ اعْمَلْ فِیهِمْ بِالْإِعْذَارِ إِلَی اللَّهِ یوْمَ تَلْقَاهُ، فَإِنَّ هؤُلَاءِ مِنْ بَینِ الرَّعِیةِ أَحْوَجُ إِلَی الْإِنْصَافِ مِنْ غَیرِهِمْ، وَکُلٌّ فَأَعْذِرْ إِلَی اللَّهِ فِی تَأْدِیةِ حَقِّهِ إِلَیهِ. وَتَعَهَّدْ أَهْلَ الْیتْمِ وَذَوِی الرِّقَّةِ فِی السِّنِّ مِمَّنْ لَاحِیلَةَ لَهُ، وَلَا ینْصِبُ لِلْمَسْأَلَةِ نَفْسَهُ، وَذلِکَ

عَلَی الْوُلَاةِ ثَقِیلٌ، وَ الْحَقٌّ کُلُّهُ ثَقِیلٌ؛ وَقَدْ یخَفِّفُهُ اللَّهُ عَلَی أَقْوَامٍ طَلَبُوا الْعَاقِبَةَ فَصَبَّرُوا أَنْفُسَهُمْ، وَوَثِقُوا بِصِدْقِ مَوْعُودِ اللَّهِ لَهُمْ.

وَ اجْعَلْ لِذَوِی الْحَاجَاتِ مِنْکَ قِسْماً تُفَرِّغُ لَهُمْ فِیهِ شَخْصَکَ، وَتَجْلِسُ لَهُمْ مَجْلِساً عَامّاً فَتَتَوَاضَعُ فِیهِ لِلَّهِ الَّذِی خَلَقَکَ، وَ تُقْعِدَ عَنْهُمْ جُنْدَکَ وَأَعْوَانَکَ مِنْ أَحْرَاسِکَ وَشُرَطِکَ، حَتَّی یکَلِّمَکَ مُتَکَلِّمُهُمْ غَیرَ مُتَتَعْتِعٍ، فَإِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیهِ وَآلِهِ وَسلَّم یقُولُ فِی غَیرِ مَوْطِنٍ: «لَنْ تُقَدَّسَ أُمَّةٌ لَایؤْخَذُ لِلضَّعِیفِ فِیهَا حَقُّهُ مِنَ الْقَوِی غَیرَ مُتَتَعْتِعٍ ».

ثُمَّ احْتَمِلِ الْخُرْقَ مِنْهُمْ وَ الْعِی، وَ نَحِّ عَنْهُمُ الضِّیقَ وَ الْأَنْفَ یبْسُطِ اللَّهُ عَلَیکَ بِذلِکَ أَکْنَافَ رَحْمَتِهِ، وَ یوجِبُ لَکَ ثَوَابَ طَاعَتِهِ. وَ أَعْطِ مَا أَعْطَیتَ هَنِیئاً، وَامْنَعْ فِی إِجْمَالٍ وَإِعْذَارٍ!

ثُمَّ أُمُورٌ مِنْ أُمُورِکَ لَا بُدَّ لَکَ مِنْ مُبَاشَرَتِهَا: مِنْهَا إِجَابَةُ عُمَّالِکَ بِمَا یعْیا عَنْهُ کُتَّابُکَ، وَمِنْهَا إِصْدَارُ حَاجَاتِ النَّاسِ یوْمَ وُرُودِهَا عَلَیکَ بِمَا تَحْرَجُ بِهِ صُدُورُ أَعْوَانِکَ. وَأَمْضِ لِکُلِّ یوْمٍ عَمَلَهُ، فَإِنَّ لِکُلِّ یوْمٍ مَافِیهِ. وَ اجْعَلْ لِنَفْسِکَ فِیما بَینَکَ وَ بَینَ اللَّهِ أَفْضَلَ تِلْکَ الْمَوَاقِیتِ، وَ أَجْزَلَ تِلْکَ الْأَقْسَامِ، وَ إِنْ کَانَتْ کُلُّهَا لِلَّهِ إِذَا صَلَحَتْ فِیهَا النِّیةُ، وَ سَلِمَتْ مِنْهَا الرَّعِیةُ.

وَ لْیکُنْ فِی خَاصَّةِ مَا تُخْلِصُ بِهِ لِلَّهِ دِینَکَ: إِقَامَةُ فَرَائِضِهِ الَّتِی هِی لَهُ خَاصَّةً، فَأَعْطِ اللَّهَ مِنْ بَدَنِکَ فِی لَیلِکَ وَنَهَارِکَ، وَوَفِّ مَا تَقَرَّبْتَ بِهِ إِلَی اللَّهِ مِنْ ذلِکَ کَامِلاً غَیرَ مَثْلُومٍ وَ لَا مَنْقُوصٍ، بَالِغاً مِنْ بَدَنِکَ مَا بَلَغَ. وَ إِذَا قُمْتَ فِی صَلَاتِکَ لِلنَّاسِ، فَلَا تَکُونَنَّ مُنَفِّراً وَ لَا مُضَیعاً، فَإِنَّ فِی النَّاسِ مَنْ بِهِ الْعِلَّةُ وَ لَهُ الْحَاجَةُ. وَ قَدْ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ وَ سلَّم حِینَ وَجَّهَنِی

إِلَی الَْیمَنِ کَیفَ أُصَلِّی بِهِمْ؟ فَقَالَ: « صَلِّ بِهِمْ کَصَلَاةِ أَضْعَفِهِمْ، وَ کُنْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیماً».

وَ أمَّا بَعْدُ، فَلَا تُطَوِّلَنَّ احْتِجَابَکَ عَنْ رَعِیتِکَ، فَإِنَّ احْتِجَابَ الْوُلَاةِ عَنِ الرَّعِیةِ شُعْبَةٌ مِنَ الضِّیقِ، وَقِلَّةُ عِلْمٍ بِالْأُمُورِ؛ وَ الْإِحْتِجَابُ مِنْهُمْ یقْطَعُ عَنْهُمْ عِلْمَ مَا احْتَجَبُوا دُونَهُ فَیصْغُرُ عِنْدَهُمُ الْکَبِیرُ، وَ یعْظُمُ الصَّغِیرُ، وَ یقْبُحُ الْحَسَنَ، وَ یحْسُنُ الْقَبِیحُ، وَ یشَابُ الْحَقُّ بِالْبَاطِلِ.

وَ إِنَّمَا الْوَالِی بَشَرٌ لَا یعْرِفُ مَا تَوَارَی عَنْهُ النَّاسُ بِهِ مِنَ الْأُمُورِ، وَ لَیسَتْ عَلَی الْحَقِّ سِمَاتٌ تُعْرَفُ بِهَا ضُرُوبُ الصِّدْقِ مِنَ الْکَذِبِ، وَإِنَّمَا أَنْتَ أَحَدُ رَجُلَینِ: إِمَّا امْرُؤٌ سَخَتْ نَفْسُکَ بِالْبَذْلِ فِی الْحَقِّ، فَفِیمَ احْتِجَابُکَ مِنْ وَاجِبِ حَقٍّ تُعْطِیهِ، أَوْ فِعْلٍ کَرِیمٍ تُسْدِیهِ! أَوْ مُبْتَلًی بِالْمَنْعِ، فَمَا أَسْرَعَ کَفَّ النَّاسِ عَنْ مَسْأَلَتِکَ إِذَا أَیسُوا مِنْ بَذْلِکَ! مَعَ أَنَّ أَکْثَرَ حَاجَاتِ النَّاسِ إِلَیکَ مِمَّا لَا مَؤُونَةَ فِیهِ عَلَیکَ، مِنْ شَکَاةِ مَظْلِمَةٍ، أَوْ طَلَبِ إِنْصَافٍ فِی مُعَامَلَةٍ.

ثُمَّ إِنَّ لِلْوَالِی خَاصَّةً وَ بِطَانَةً، فِیهِمُ اسْتِئْثَارٌ وَ تَطَاوُلٌ، وَقِلَّةُ إِنْصَافٍ فِی مُعَامَلَةٍ، فَاحْسِمْ مَادَّةَ أُولئِکَ بِقَطْعِ أَسْبَابِ تِلْکَ الْأَحْوَالِ. وَلَا تُقْطِعَنَّ لاَِحَدٍ مِنْ حَاشِیتِکَ وَحَامَّتِکَ قَطِیعَةً، وَلَایطْمَعَنَّ مِنْکَ فِی اعْتِقَادِعُقْدَةٍ، تَضُرُّ بِمَنْ یلِیهَا مِنَ النَّاسِ، فِی شِرْبٍ أَوْ عَمَلٍ مُشْتَرَکٍ، یحْمِلُونَ مَؤُونَتَهُ عَلَی غَیرِهِمْ، فَیکُونَ مَهْنَأُ ذلِکَ لَهُمْ دُونَکَ، وَ عَیبُهُ عَلَیکَ فِی الدُّنْیا وَالْآخِرَةِ. وَأَلْزِمِ الْحَقَّ مَنْ لَزِمَهُ مِنَ الْقَرِیبِ وَالْبَعِیدِ، وَکُنْ فِی ذلِکَ صَابِراً مُحْتَسِباً، وَاقِعاً ذلِکَ مِنْ قَرَابَتِکَ وَخَاصَّتِکَ حَیثُ وَقَعَ، وَابْتَغِ عَاقِبَتَهُ بِمَا یثْقُلُ عَلَیکَ مِنْهُ، فَإِنَّ مَغَبَّةَ ذلِکَ مَحْمُودَةٌ. وَإِنْ ظَنَّتِ الرَّعِیةُ بِکَ حَیفاً فَأَصْحِرْ لَهُمْ بِعُذْرِکَ، وَاعْدِلْ عَنْکَ

ظُنُونَهُمْ بِإِصْحَارِکَ، فَإِنَّ فِی ذلِکَ رِیاضَةً مِنْکَ لِنَفْسِکَ، وَرِفْقاً بِرَعِیتِکَ، وَإِعْذَاراً تَبْلُغُ بِهِ حَاجَتَکَ مِنْ تَقْوِیمِهِمْ عَلَی الْحَقِّ.

وَ لَا تَدْفَعَنَّ صُلْحاً دَعَاکَ إِلَیهِ عَدُوُّکَ وَ لِلَّهِ فِیهِ رِضًی، فَإِنَّ فِی الصُّلْحِ دَعَةً لِجُنُودِکَ، وَ رَاحَةً مِنْ هُمُومِکَ، وَ أَمْناً لِبِلَادِکَ، وَ لَکِنِ الْحَذَرَ کُلَّ الْحَذَرِ مِنْ عَدُوِّکَ بَعْدَ صُلْحِهِ، فَإِنَّ الْعَدُوَّ رُبَّمَا قَارَبَ لِیتَغَفَّلَ فَخُذْ بِالْحَزْمِ، وَ اتَّهِمْ فِی ذلِکَ حُسْنَ الظَّنِّ. وَ إِنْ عَقَدْتَ بَینَکَ وَ بَینَ عَدُوِّکَ عُقْدَةً، أَوْ أَلْبَسْتَهُ مِنْکَ ذِمَّةً ، فَحُطْ عَهْدَکَ بِالْوَفَاءِ، وَ ارْعَ ذِمَّتَکَ بِالْأَمَانَةِ، وَ اجْعَلْ نَفْسَکَ جُنَّةً دُونَ مَا أَعْطَیتَ، فَإِنَّهُ لَیسَ مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ شَی ءٌ النَّاسُ أَشَدُّ عَلَیهِ اجْتَِماعاً، مَعَ تَفَرُّقِ أَهْوَائِهِمْ، وَ تَشَتُّتِ آرَائِهِمْ، مِنْ تَعْظِیمِ الْوَفَاءِ بِالْعُهُودِ. وَ قَدْ لَزِمَ ذلِکَ الْمُشْرِکُونَ فِیما بَینَهُمْ دُونَ الْمُسْلِمِینَ لِمَا اسْتَوْبَلُوا مِنْ عَوَاقِبِ الْغَدْرِ؛ فَلَا تَغْدِرَنَّ بِذِمَّتِکَ، وَ لَا تَخِیسَنَّ بِعَهْدِکَ، وَ لَا تَخْتِلَنَّ عَدُوَّکَ، فَإِنَّهُ لَا یجْتَرِئُ عَلَی اللَّهِ إِلَّا جَاهِلٌ شَقِی. وَ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ عَهْدَهُ وَ ذِمَّتَهُ أَمْناً أَفْضَاهُ بَینَ الْعِبَادِ بِرَحْمَتِهِ، وَ حَرِیماً یسْکُنُونَ إِلَی مَنَعَتِهِ، وَ یسْتَفِیضُونَ إِلَی جِوَارِهِ.

فَلَا إِدْغَالَ وَ لَا مُدَالَسَةَ وَلَا خِدَاعَ فِیهِ، وَلَا تَعْقِدْ عَقْداً تُجَوِّزُ فِیهِ الْعِلَلَ، وَ لَا تُعَوِّلَنَّ عَلَی لَحْنِ قَوْلٍ بَعْدَ التَّأْکِیدِ وَ التَّوْثِقَةِ. وَ لَا یدْعُوَنَّکَ ضِیقُ أَمْرٍ، لَزِمَکَ فِیهِ عَهْدُ اللَّهِ، إِلَی طَلَبِ انْفِسَاخِهِ بِغَیرِ الْحَقِّ، فَإِنَّ صَبْرَکَ عَلَی ضِیقِ أَمْرٍ تَرْجُو انْفِرَاجَهُ وَفَضْلَ عَاقِبَتِهِ، خَیرٌ مِنْ غَدْرٍ تَخَافُ تَبِعَتَهُ، وَ أَنْ تُحِیطَ بِکَ مِنَ اللَّهِ فِیهِ طِلْبَةٌ، لَاتَسْتَقْبِلُ فِیهَا دُنْیاکَ وَلَا آخِرَتَکَ.

إِیاکَ وَ الدِّمَاءَ وَ سَفْکَهَا بِغَیرِ حِلِّهَا، فَإِنَّهُ لَیسَ شَی ءٌ أَدْنَی لِنِقْمَةٍ، وَ لَا أَعْظَمَ لِتَبِعَةٍ، وَ لَا أَحْرَی بِزَوَالِ نِعْمَةٍ، وَ انْقِطَاعِ مُدَّةٍ، مِنْ سَفْکِ الدِّمَاءِ بِغَیرِ

حَقِّهَا. وَ اللَّهُ سُبْحانَهُ مُبْتَدِئٌ بِالْحُکْمِ بَینَ الْعِبَادِ، فِیما تَسَافَکُوا مِنَ الدِّمَاءِ یوْمَ الْقِیامَةِ؛ فَلَا تُقَوِّینَّ سُلْطَانَکَ بِسَفْکِ دَمٍ حَرَامٍ.

فَإِنَّ ذلِکَ مِمَّا یضْعِفُهُ وَ یوهِنُهُ، بَلْ یزِیلُهُ وَ ینْقُلُهُ. وَ لَا عُذْرَ لَکَ عِنْدَ اللَّهِ وَلَاعِنْدِی فِی قَتْلِ الْعَمْدِ، لِأَنَّ فِیهِ قَوَدَ الْبَدَنِ. وَإِنِ ابْتُلِیتَ بِخَطَأٍ وَ أَفْرَطَ عَلَیکَ سَوْطُکَ أَوْ سَیفُکَ أَوْ یدُکَ بِالْعُقُوبَةِ؛ فَإِنَّ فِی الْوَکْزَةِ فَمَا فَوْقَهَا مَقْتَلَةً، فَلَاتَطْمَحَنَّ بِکَ نَخْوَةُ سُلْطَانِکَ عَنْ أَنْ تُؤَدِّی إِلَی أَوْلِیاءِ الْمَقْتُولِ حَقَّهُمْ.

وَإِیاکَ وَالْإِعْجَابَ بِنَفْسِکَ، وَالثِّقَةَ بِمَا یعْجِبُکَ مِنْهَا، وَحُبَّ الْإِطْرَاءِ، فَإِنَّ ذلِکَ مِنْ أَوْثَقِ فُرَصِ الشَّیطَانِ فِی نَفْسِهِ لَِیمْحَقَ مَا یکُونُ مِنْ إِحْسَانِ الُْمحسِنِینَ.

وَ إِیاکَ وَ الْمَنَّ عَلَی رَعِیتِکَ بِإِحْسَانِکَ، أَوِ التَّزَیدَ فِیما کَانَ مِنْ فِعْلِکَ، أَوْ أَنْ تَعِدَهُمْ فَتُتْبِعَ مَوْعِدَکَ بِخُلْفِکَ، فَإِنَّ الْمَنَّ یبْطِلُ الْإِحْسَانَ، وَ التَّزَیدَ یذْهَبُ بِنُورِ الْحَقِّ، وَ الْخُلْفَ یوجِبُ الْمَقْتَ عِنْدَ اللَّهِ وَ النَّاسِ. قَالَ اللَّهُ تَعالی « کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ».

وَإِیاکَ وَالْعَجَلَةَ بِالْأُمُورِ قَبْلَ أَوَانِهَا، أَوِ التَّسَقُّطَ فِیهَا عِنْدَ إِمْکَانِهَا، أَوِاللَّجَاجَةَ فِیهَا إِذَا تَنَکَّرَتْ، أَوِ الْوَهْنَ عَنْهَا إِذَا اسْتَوْضَحَتْ. فَضَعْ کُلَّ أَمْرٍ مَوْضِعَهُ، وَ أَوْقِعْ کُلَّ أَمْرٍ مَوْقِعَهُ.

وَإِیاکَ وَالْإِسْتِئْثَارَ بِمَا النَّاسُ فِیهِ أُسْوَةٌ، وَالتَّغَابِی عَمَّا تُعْنَی بِهِ مِمَّا قَدْ وَضَحَ لِلْعُیونِ، فَإِنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنْکَ لِغَیرِکَ. وَعَمَّا قَلِیلٍ تَنْکَشِفُ عَنْکَ أَغْطِیةُ الْأُمُورِ، وَینْتَصَفُ مِنْکَ لِلْمَظْلُومِ. امْلِکْ حَمِیةَ أَنْفِکَ، وَسَوْرَةَ حَدِّکَ، وَ سَطْوَةَ یدِکَ، وَغَرْبَ لِسَانِکَ، وَاحْتَرِسْ مِنْ کُلِّ ذلِکَ بِکَفِّ الْبَادِرَةِ، وَتَأْخِیرِ السَّطْوَةِ،

حَتَّی یسْکُنَ غَضَبُکَ فَتَمْلِکَ الْإِخْتِیارَ: وَ لَنْ تَحْکُمَ ذلِکَ مِنْ نَفْسِکَ حَتَّی تُکْثِرَ هُمُومَکَ بِذِکْرِ الْمَعَادِ إِلَی رَبِّکَ. وَالْوَاجِبُ عَلَیکَ أَنْ تَتَذَکَّرَ مَا مَضَی لِمَنْ تَقَدَّمَکَ مِنْ حُکُومَةٍ عَادِلَةٍ، أَوْ سُنَّةٍ فَاضِلَةٍ، أَوْ أَثَرٍ عَنْ نَبِینَا صَلَّی اللَّهُ عَلَیهِ وَآلِهِ وَسلَّم أَوْ فَرِیضَةٍ فِی کِتَابِ اللَّهِ، فَتَقْتَدِی بِمَا شَاهَدْتَ مِمَّا عَمِلْنَا بِهِ فِیهَا، وَتَجْتَهِدَ لِنَفْسِکَ فِی اتِّبَاعِ مَا عَهِدْتُ إِلَیکَ فِی عَهْدِی هذَا، وَ اسْتَوْثَقْتُ بِهِ مِنَ الْحُجَّةِ لِنَفْسِی عَلَیکَ، لِکَیلَا تَکُونَ لَکَ عِلَّةٌ عِنْدَ تَسَرُّعِ نَفْسِکَ إِلَی هَوَاهَا. وَأَنَا أَسْأَلُ اللَّهَ بِسَعَةِ رَحْمَتِهِ، وَعَظِیمِ قُدْرَتِهِ عَلَی إِعْطَاءِ کُلِّ رَغْبَةٍ، أَنْ یوَفِّقَنِی وَإِیاکَ لِمَا فِیهِ رِضَاهُ مِنَ الْإِقَامَةِ عَلَی الْعُذْرِ الْوَاضِحِ إِلَیهِ وَإِلَی خَلْقِهِ، مَعَ حُسْنِ الثَّنَاءِ فِی الْعِبَادِ، وَجَمِیلِ الْأَثَرِ فِی الْبِلَادِ، وَتَمَامِ النِّعْمَةِ، وَتَضْعِیفِ الْکَرَامَةِ، وَأَنْ یخْتِمَ لِی وَلَکَ بِالسَّعَادَةِ وَالشَّهَادَةِ، «إِنَّا إِلَیهِ رَاجِعُونَ».

وَالسَّلَامُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیهِ وَآلِهِ وَسلَّم الطَّیبِینَ الطَّاهِرِینَ، وَسَلَّمَ تَسْلِیماً کَثِیراً، وَ السَّلام.

ترجمه عهدنامه مالک

قسمت اول

ترجمه عهدنامه مالک⁽¹⁾

این دستوری است که بنده خدا علی امیرمؤمنان به «مالک بن حارث اشتر» در فرمانش به او صادر فرموده است. و این فرمان را هنگامی نوشت که وی را زمامدار و والی کشور مصر قرار داد تا مالیات های آن سرزمین را جمع آوری کند. با دشمنان آن کشور بجنگد. به اصلاح اهل آن همت گمارد. و به عمران و آبادی شهرها، قصبات و روستاها و قریه های آن بپردازد.

نخست او را به تقوا و ترس از خداوند؛ ایثار و فداکاری در راه اطاعتش و متابعت از آنچه در کتاب خدا (قرآن) به آن امر شده است فرمان می دهد. به متابعت اوامری که در کتاب اللَّه آمده، فرایض و واجبات و سنّت ها، همان دستوراتی که هیچ کس جز با متابعت آنها

روی سعادت نمی بیند و جز با انکار و ضایع ساختن آنها در شقاوت و بدبختی واقع نمی شود به او فرمان می دهد که آیین خدا را با قلب، دست و زبان یاری کند چرا که خداوند متکفّل یاری کسی شده که او را یاری نماید و عزّت کسی که او را عزیز دارد.

و نیز به او فرمان می دهد که خواسته های نابجای خود را در هم بشکند و به هنگام وسوسه های نفس خویشتن داری را پیش گیرد؛ زیرا که «نفس اماره» همواره انسان را به بدی وادار می کند، مگر آنکه رحمت الهی شامل حال او شود.

ای مالک! بدان من تو را به سوی کشوری فرستادم که پیش از تو دولت های عادل و ستمگری بر آن حکومت داشتند، و مردم به کارهای تو همان گونه نظر می کنند که تو در امور زمامداران پیش از خود و همان را درباره تو خواهند گفت که تو درباره آنها می گفتی.

بدان! افراد شایسته را با آنچه خداوند بر زبان بندگانش درباره آنها جاری می سازد می توان شناخت، بنابراین باید محبوب ترین ذخیره در پیش تو عمل صالح باشد؛ زمام هوا و هوس خویش را در دست گیر و آنچه برایت حلال نیست به خود بخل روا دار؛ زیرا بخل نسبت به خویشتن این است که راه انصاف را در آنچه محبوب و مکروه توست پیش گیری. قلب خویش را نسبت به ملّت خود مملوّ از رحمت و محبّت و لطف کن و همچون حیوان درنده ای نسبت به آنان مباش که خوردن آنان را غنیمت شماری؛ زیرا آنها دو گروه بیش نیستند: یا

برادران دینی تواند، یا انسان هایی همچون تو، گاه از آنها لغزش و خطا سر می زند، ناراحتی هایی به آنان عارض می گردد، به دست آنان عمداً یا به طور اشتباه کارهایی انجام می شود در این موارد از عفو و گذشت خود آن مقدار به آنها عطا کن که دوست داری خداوند از چشم پوشی و عفوش به تو عنایت کند؛ زیرا تو مافوق آنها و پیشوایت مافوق تو و خداوند مافوق کسی است که تو را زمامدار قرار داده است! امور آنان را به تو واگذار کرده و به وسیله آنها تو را آزمایش نموده است. هرگز خود را در مقام نبرد با خدا قرار مده! چرا که تو تاب کیفر او را نداری و از عفو و رحمت او بی نیاز نیستی. هرگز از عفو و بخششی که نموده ای پشیمان مباش و هیچ گاه از کیفری که نموده ای به خود مبال. و نیز هرگز نسبت به کار خشم آلودی که پیش می آید و راه چاره دارد، سرعت به خرج مده. مگو من مأمورم و بر اوضاع مسلطم، امر می کنم و باید اطاعت شود که این موجب دخول فساد در قلب و خرابی و ضعف دین و نزدیک شدن تغییر و تحول در قدرت است.

آنگاه که در اثر موقعیت و قدرتی که در اختیار داری، کبر و عُجب و خودپسندی در تو پدید آید، به عظمت ملک خداوند که مافوق توست و توانایی او در مورد تو بر آنچه که خود غالب بر آن نیستی نظر افکن که این تو را از آن سرکشی پایین می آورد و آن شدّت و تندی را از تو باز می دارد و آنچه از دستت رفته است، یعنی نیروی عقل و اندیشه ات را که تحت تأثیر این خودپسندی واقع شده، به تو باز می گرداند.

از همتایی در علوّ و بزرگی با خداوند بر حذر باش! و از تشبّه به او در جبروتش خود را بر کنار دار! چرا که خداوند هر جبّاری را ذلیل و هر فرد خودپسند و متکبّری را خوار خواهد ساخت.

نسبت به خداوند و نسبت به مردم از جانب خود و از جانب افراد خاص خاندانت و از جانب رعایایی که به آنها علاقمندی، انصاف به خرج ده! که اگر چنین نکنی ستم نموده ای! و کسی که به بندگان خدا ستم کند، خداوند پیش از بندگانش دشمن او خواهد بود و کسی که خداوند دشمن او باشد، دلیلش را باطل می سازد و با او به جنگ می پردازد تا دست از ظلم بردارد یا توبه کند.

و بدان هیچ چیزی در تغییر نعمت های خدا و تعجیل انتقام و کیفرش، از اصرار بر ستم، سریع تر و زودرس تر نیست، چرا که خداوند دعا و خواسته مظلومان را می شنود و در کمین ستمگران است.

باید محبوب ترین کارها نزد تو اموری باشند که با حقّ و عدالت موافق تر و با رضایت عامّه مردم هماهنگ تر است، چرا که خشم عموم مردم، خشنودی خواص را بی اثر می سازد، امّا ناخشنودی خاصان با رضایت عموم، جبران پذیر است.

این را نیز بدان که احدی از رعایا از نظر هزینه زندگی در حالت صلح و آسایش، بر والی سنگین تر و به هنگام بروز مشکلات در اعانت و همکاری کمتر و در اجرای انصاف ناراحت تر و به هنگام درخواست و سؤال پر اصرارتر و پس از عطا و بخشش کم سپاس تر و به هنگام منع

خواسته ها دیر عذر پذیرتر و در ساعات رویارویی با مشکلات کم استقامت تر از «گروه خواص» نخواهند بود، ولی پایه دین و جمعیت مسلمانان و ذخیره دفاع از دشمنان تنها «عموم ملّت» هستند، بنابراین باید گوش تو به آنها و میل تو با آنان باشد.

باید آنها که نسبت به رعیت عیبجوترند از تو دورتر و نزد تو مبغوض تر باشند؛ زیرا مردم عیوبی دارند که والی در ستر و پوشاندن آن عیوب از همه سزوارتر است. درصدد مباش که عیب پنهانی آنها را به دست آوری، بلکه وظیفه تو آن است که آنچه برایت ظاهر گشته اصلاح کنی، و آنچه از تو مخفی است، خدا درباره آن حکم می کند.

بنابراین تا آنجا که توانایی داری عیوب مردم را پنهان ساز! تا خداوند عیوبی را که دوست داری برای مردم فاش نشود، مستور دارد. با برخورد خوب، عقده آنها را که کینه دارند بگشا و اسباب هر دشمنی و عداوت را از خود قطع کن و از آنچه برایت روشن نیست، تغافل نما! به تصدیق سخن چینان تعجیل مکن؛ زیرا آنان گرچه در لباس ناصحین جلوه گر شوند، خیانت می کنند.

بخیل را در مشورت خود دخالت مده؛ زیرا که تو را از احسان منصرف و از تهیدستی و فقر می ترساند و نیز با افراد ترسو مشورت مکن؛ زیرا در کارها روحیه ات را تضعیف می نمایند، همچنین حریص را به مشورت مگیر، که حرص را به ستمگری در نظرت زینت می دهد. همه آنچه درباره این افراد گفتم به خاطر این است که بخل و ترس

و حرص، غرایز و تمایلات متعددی هستند که جامع آنها سوء ظنّ به خدای بزرگ است.

بدترین وزراء کسانی هستند که وزیر زمامداران بد و اشرارِ پیش از تو بوده اند، کسی که با آن گناهکاران در کارها شرکت داشته، نباید جزو صاحبان سرّ تو باشد، آنها همکاران گناهکاران و برادران ستمکارانند، در حالی که تو بهترین جانشین را از میان مردم به جای آنها خواهی یافت.

از کسانی که از نظر فکر و نفوذ اجتماعی، کمتر از آنها نیستند، و در مقابل، بار گناهان آنها را بر دوشت ندارند، از کسانی هستند که با ستمگران در ستمشان همکاری نکرده و در گناه شریک آنان نبوده اند، این افراد هزینه شان بر تو سبک تر، همکاریشان با تو بهتر، محبتشان با تو بیشتر و انس و الفتشان با بیگانگان کمتر است. بنابراین آنها را از خواص و دوستان خود و رازداران خویش قرار ده.

سپس از میان اینان، افرادی را که در گفتن حقّ از همه صریح تر و در مساعدت و همراهی نسبت به آنچه خداوند برای اولیایش دوست نمی دارد، به تو کمتر کمک می کند، مقدم دار؛ خواه موافق میل تو باشند یا نه. به اهل ورع و صدق و راستی بپیوند و آنان را طوری تربیت کن که ستایش بی حدّ از تو نکنند و تو را نسبت به اعمال نادرستی که انجام نداده ای تمجید ننمایند؛ زیرا مدح و ستایش بیش از حدّ عجب و خودپسندی به بار می آورد و انسان را به کبر و غرور نزدیک می سازد.

هرگز نباید افراد نیکوکار و بدکار در نظرت مساوی باشند؛ زیرا این کار سبب می شود که افراد نیکوکار در نیکی هایشان بی رغبت شوند و بدکاران در عمل بدشان تشویق گردند، هرکدام از اینها را مطابق کارش پاداش ده! بدان که هیچ وسیله ای برای جلب اعتماد والی، به وفاداری رعیت بهتر از احسان به آنها و تخفیف هزینه ها بر آنان و عدم اجبارشان به کاری که وظیفه ندارند نیست. در این راه آنقدر بکوش تا به وفاداری آنان خوشبین شوی و بر آنان اعتماد کنی که این خوش بینی بار رنج فراوانی را از دوش تو بر می دارد.

سزاوار است به آنها که بیشتر مورد احسان تو قرار گرفته و در آزمون ها سرافراز شده اند، خوشبین تر باشی و به عکس آنها که مورد بدرفتاری تو واقع شده و امتحان خوبی نداده اند بدبین تر باش.

هرگز سنّت پسندیده ای را که پیشوایان این امّت به آن عمل کرده اند، و ملّت اسلام به آن انس و الفت گرفته و امور رعیت به وسیله آن اصلاح می گردد، نقض مکن، و نیز سنّت و روشی که به این سنّت های گذشته زیان وارد می سازد، احداث منما، که اجر برای کسی خواهد بود که آن سنّت ها را برقرار کرده و گناهش بر تو که آنها را نقض نموده ای.

با دانشمندان زیاد به گفتگو بنشین و با حکما و اندیشمندان نیز بسیار به بحث بپرداز، این گفتگوها و بحث ها باید درباره اموری باشد که به وسیله آن وضع کشورت را اصلاح می کنی و آنچه پیش از تو موجب قوام کار مردم بوده، برقرار می گردد.

ای مالک! بدان مردم از گروه های مختلف تشکیل یافته اند که هرکدام جز به وسیله دیگری اصلاح و تکمیل نمی شوند و هیچ کدام از دیگری بی نیاز نیستند. این گروه ها عبارتند از:

لشکریان خدا، نویسندگان عمومی و خصوصی، قضات عادل و دادگستر، عاملان انصاف و اهل مدارا، انتظامات داخلی، اهل جزیه و مالیات؛ اعم از کسانی که در پناه اسلامند و یا مسلمانند، تجّار و صنعتگران، و بالاخره قشر پایین جامعه یعنی نیازمندان و مستمندان، برای هر کدام از این گروه ها خداوند سهمی را مقرّر داشته و در کتاب خدا یا سنّت پیامبرصلی الله علیه وآله که به صورت عهد در نزد ما محفوظ است و خداوند این سهم را مشخص و معین ساخته است.

امّا سپاهیان با اذن پروردگار حافظان و پناهگاه رعیت، زینت زمامداران، عزّت و شوکت دین و راه های امنیتند. قوام رعیت جز به وسیله اینان ممکن نیست. از طرفی برقراری سپاه جز به وسیله خراج مالیات اسلامی امکان پذیر نمی باشد؛ زیرا با خراج برای جهاد با دشمن تقویت می شوند و برای اصلاح خود به آن تکیه می نمایند و با آن رفع نیازمندی های خویش را می کنند. سپس این دو گروه سپاهیان و مالیات دهندگان جز با گروه سوم قوام و پایداری نمی پذیرند و آنها عبارتند از:

قضات و کارگزاران دولت و منشی ها؛ زیرا آنها قراردادها و معاملات را استحکام می بخشند و مالیات ها را جمع آوری می کنند و در ضبط امور خصوصی و عمومی مورد اعتماد و اطمینان هستند.

و این گروه ها بدون تجّار و پیشه وران و صنعتگران قوامی ندارند؛ زیرا آنها وسایل زندگی را جمع آوری می کنند و در بازارها عرضه می نمایند و وسایل و ابزاری را با دست خود می سازند که در امکان دیگران نیست.

سپس قشر پایین جامعه، نیازمندان و از کارافتادگان هستند که باید به آنها مساعدت و کمک نمود و برای هر کدام به خاطر خدا سهمی مقرّر داشت و نیز هر یک از نیازمندان به مقدار اصلاح کارشان بر والی حقّ دارند و هرگز والی از ادای آنچه خداوند او را مُلزم به آن ساخته، خارج نخواهد شد، جز با اهتمام و کوشش و استعانت از خداوند و مهیا ساختن خود بر ملازمت حقّ و شکیبایی و استقامت در برابر آن، خواه بر او سبک باشد یا سنگین.

فرمانده سپاهت را کسی قرار ده که در پیش تو نسبت به خدا و پیامبر و امام تو خیرخواه تر از همه و پاک دل تر و عاقل تر باشد از کسانی که دیر خشم می گیرند و عذر پذیرند، نسبت به ضعفا رؤوف و مهربان و در مقابل زورمندان قوی و پر قدرت، از کسانی که مشکلات آنها را از جای به در نمی برد و ضعف و نرمش آنها را از کار باز نمی دارد.

سپس روابط خود را با افراد با شخصیت و اصیل و خاندان های صالح و خوش سابقه برقرار ساز! و پس از آن با مردمان شجاع و سخاوتمند و افراد بزرگوار، چرا که آنها کانون کرم و مراکز نیکی هستند.

آنگاه از آنان آن گونه تفقّد کن که پدر و مادر از فرزندشان تفقّد و دلجویی می کنند و هرگز نباید چیزی را که به وسیله آن آنها را نیرو می بخشی در نظر تو بزرگ آید. و نیز نباید لطف و محبّتی که با بررسی وضع آنها می نمایی - هرچند اندک باشد - خرد و حقیر بشماری؛ زیرا همین لطف و محبّت های کم، آنان را وادار به خیرخواهی و حسن ظنّ نسبت به تو می کند.

هرگز از بررسی جزئیات امور آنها به خاطر انجام کارهای بزرگ ایشان، چشم مپوش؛ زیرا همین الطاف و محبّت های جزئی جایی برای خود دارد که از آن بهره برداری می کنند و کارهای بزرگ نیز موقعیتی دارد که خود را از آن بی نیاز نمی دانند.

برگزیده ترین فرماندهان لشکر تو باید کسانی باشند که در کمک به سپاهیان بیش از همه مواسات کنند و از امکانات خود بیشتر به آنان کمک نمایند، به حدّی که هم نفرات سربازان و هم کسانی که تحت تکفّل آنها هستند، اداره شوند به طوری که همه آنها تنها به یک چیز بیندیشند و آن جهاد با دشمن است، محبّت و مهربانی تو نسبت به آنان قلب هایشان را به تو متوجّه می سازد. بدان برترین چیزی که موجب روشنایی چشم زمامداران می شود، برقرار عدالت در همه بلاد و آشکار شدن علاقه رعایا نسبت به آنهاست، امّا مودت و محبّت آنان جز با پاکی دل هایشان نسبت به والیان آشکار نمی گردد و خیرخواهی آنها در صورتی مفید است که با میل خود اطراف زمامداران را بگیرند