مشخصات کتاب

سرشناسه : معینی، محمدجواد، 1340 -، گردآورنده

عنوان و نام پدیدآور : امام علی بن موسی الرضا علیه السلام: منادی توحید و امامت / پژوهش گروه تاریخ اسلام [بنیاد پژوهشهای اسلامی] ؛ تدوین محمدجواد معینی، احمد ترابی.

وضعیت ویراست : [ویراست].

مشخصات نشر : مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1386.

مشخصات ظاهری : 195 ص.

شابک : 16500 ریال ؛ 16500 ریال: چاپ یازدهم : 978-964-971-132-4 ؛ 23500 ریال (چاپ سیزدهم) ؛ 27000 ریال(چاپ چهاردهم)

یادداشت : چاپ قبلی: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1383 (208 ص.).

یادداشت : چاپ یازدهم: 1386.

یادداشت : چاپ دوازدهم.

یادداشت : چاپ سیزدهم : 1387.

یادداشت : کتابنامه : ص.[187] - 195؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : علی بن موسی (ع)، امام هشتم، 153؟ - 203ق.-- ادبیات نوجوانان

شناسه افزوده : آقائی، احمد، 1336 - ، گردآورنده

شناسه افزوده : بنیاد پژوهشهای اسلامی. گروه تاریخ اسلام

شناسه افزوده : بنیاد پژوهش های اسلامی

رده بندی کنگره : BP47/م6الف8 1386

رده بندی دیویی:297/957

شماره کتابشناسی ملی:1222463

اشاره

امام علی بن موسی الرضا علیه السلام: منادی توحید و امامت

پژوهش گروه تاریخ اسلام [بنیاد پژوهشهای اسلامی]

تدوین محمدجواد معینی، احمد ترابی.

فهرست مطالب

مقدّمه

( 9 )

گزیده ای از زندگانی امام رضا علیه السلام

( 13 )

ولادت امام علی بن موسی علیه السلام / 13

نام، لقب و کنیه امام / 14 تبار والای امام / 17 همسر امام / 17 فرزندان امام / 17 فرزندان منسوب به امام رضا علیه السلام/ 18

امامت علی بن موسی علیه السلام

( 20 )

در آینه روایت ها / 21 پیدایش واقفیّه / 23

شخصیّت معنوی امام رضا علیه السلام

( 25 )

شخصیّت اخلاقی امام رضا علیه السلام

( 28 )

عطر اخلاق امام، در نسیم شعر شاعران / 29 اخلاق امام از نگاه روایت ها / 31

شخصیّت علمی امام رضا علیه السلام

( 36 )

مناظره های امام / 37 آگاهی امام از ادیان و مکاتب / 38 آگاهی امام به زبان های گوناگون / 40 اعتراف مخالفان به برتری علمی امام / 41 پشیمانی مأمون از تشکیل محافل علمی / 42

زندگانی سیاسی امام رضا علیه السلام

( 43 )

هارون، نگران آینده / 43

مرگ هارون و پیامدهای آن / 44 سرنوشت امین / 45 زمامداری مأمون / 46 ویژگی های مأمون / 47 مأمون و

دشواری های حکومت / 48 آیا مأمون براستی دوستدار اهل بیت بود؟ / 49

اعتراف مأمون به ارزش های والای امام علی علیه السلام / 51

ردّ فَدَک / 52

نقدی بر افسانه تشیّع مأمون / 53 مأمون و مذهب اعتزال / 55 اندیشه خلق قرآن / 56 مأمون و دیانت سیاسی / 58

خط مشی امام رضا علیه السلام در برابر حکومت ها

( 59 )

امام، در عصر هارون / 59

سفر تاریخی امام رضا علیه السلام از مدینه به مرو

( 63 )

وداع با مرقد پیامبر صلی الله علیه و آله / 64

خط سیر هجرت امام / 65 ورود امام به بصره / 66 ورود امام به قُم / 67 ورود امام به نیشابور / 68 عزیمت امام از نیشابور / 70 حدیث سلسلة الذهب / 70 با امام در ادامه سفر / 74

ورود امام به توس / 75 ورود امام به سرخس / 76 ورود به مرو / 77

نخستین گام و اوّلین پیشنهاد / 78 بزرگ ترین تزویر سیاسی / 79 چند پرسش / 81 شخصیّت اخلاقی و دینی مأمون!/ 82 تناقض در رفتار و گفتار / 83 در جست وجوی گذرگاه / 85 پیشنهاد حکومت، شمشیری دولبه / 86 امام کدام لبه شمشیر را می پذیرد؟ / 87 پافشاری مأمون و انکار

امام / 90 طرح ولایت عهدی، زاییده کدام اندیشه؟ / 92 طرح ولایت عهدی، دومین گام / 94 هدف های مأمون از تحمیل ولایت عهدی / 96 امام، ناگزیر از انتخاب! / 103 مبانی و خط مشی سیاسی امام / 106 امام ، در برابر سخت ترین انتخاب / 113 فلسفه پذیرش ولایت عهدی،از دیدگاه های مختلف / 113 نشست ولایت عهدی! / 116 سخنان امام در نشست ولایت عهدی / 118

عهدنامه ولایت عهدی

( 119 )

نوشته منسوب به امام / 124 تحلیلی بر عهدنامه ولایت عهدی / 126

حاشیه نویسی امام بر عهدنامه / 128 تدبیر امام در برابر با دسیسه ها / 130

برگزاری نماز عید، به شیوه پیامبر صلی الله علیه و آله / 134 مأمون، در گرداب دسیسه های خویش / 135 مأمون و تغییر خط مشی سیاسی / 137

شهادت امام رضا علیه السلام

( 140 )

شهادت علی بن موسی علیه السلام / 141 مأمون، عامل اصلی / 143 شهادت امام از دیدگاه روایات / 145 زمان شهادت امام / 147 مکان شهادت و مرقد امام

رضا علیه السلام / 149

گذری بر ساحل معارف رضوی

( 150 )

عصر امام، عصر مناظره و بحث آزاد / 152 دانش و بینش، قبل از هر تلاش / 152 برتری اندیشمندان بر عابدان / 153 تشویق به ژرفکاوی و پرسش علمی / 154 نظام هستی و نظام دین ، دارای فلسفه و حکمت / 155 فلسفه گوناگون پدیده های هستی / 156 فلسفه ضرورت ایمان به خدا / 157 فلسفه لزوم شناخت انبیا / 159 فلسفه نیاز به امام و رهبری دینی / 159 دلیل نیاز

جامعه اسلامی به حکومت دینی / 160 احکام دین دارای دلیل و مصلحت / 161 دلیل وجوب نماز / 162 فلسفه حرمت نوشیدنی های سکرآور / 163 دلیل تفاوت میراث زن و مرد / 164 جایگاه قرآن در نظام معارف دین / 165 قرآن، عالی ترین پیام و کامل ترین کلام / 167 کمال قرآن، در پرتو امامت صالحان / 167 امامت به انتخاب خداوند یا اختیار مردم؟ / 168 امامت، شایسته پاکان و نه ظالمان / 170 امامت امامان، دارای ملاک ارزشی / 170 ممنوعیّت غلوّ در حق امامان / 171 خیانت به امامان، به نام حمایت از ایشان! / 172 شیوه صحیح دفاع از امامان / 173 خود محوری در مسائل دین، مایه گمراهی / 174 دینداری در پرتو عمل، و نه آرمان پردازی / 176 نمادهای دینی، استوار بر بنیادهای عملی / 177 دین و اخلاق، دو عنصر تفکیک ناپذیر / 178 مؤمن، دور از مکر و خیانت / 179

صداقت و امانتداری / 179 برخورد برابر با توانمند و تهیدست / 180

اهتمام به امور مسلمانان / 180 یاری و امداد ضعیفان / 180 محبّت به مردم / 181 اندوه زدایی از دل ها / 181 ارتباط باخویشاوندان / 181

مهربانی با خانواده / 182 ایجاد رفاه در خانواده / 183 اقتصاد و برنامه ریزی

در زندگی / 183 آراستگی در زندگی اجتماعی / 183 روشن ترین بامداد زندگی آینده بشر / 184

کتابنامه

( 187 )

تقدیم به

آستان ملکوتی هشتمین آفتاب ولایت و امامت؛ او که از افق مشرق تابید و خراسان از پرتو وجود مبارکش، خورشیدسان، پیامدار محبّت خاندان رسالت برای همه عصرها و نسل ها شد.

او که بلندترین پیام رسالت محمّدی را در یکی از حساس ترین مقاطع هجرت تاریخی خود، در دو کلمه ابلاغ کرد: توحید و امامت

و سلام و درود خدا بر او که شعاع لطف و رحمتش به چشمه ازلی رحمت و رأفت بی کران پروردگار پیوسته و هر پناه جوی بی آشیانی در سایه نگاه و نوازش او، چون آهوی رمیده از صیّاد، آرام یافته است.

و با سپاس

از همه عزیزانی که در مراحل مختلف تهیّه، تدوین و نگارش این کتاب کوشیده اند ؛ حجّة الاسلام والمسلمین رسولی محلاّتی برای نظارت بر روند تدوین این اثر، آقایان محمد خداپرست، محمد مروی، محمدعلی چنارانی، حبیب اللّه میرزایی و عباس علی صدیقی نسب از همکاران گروه تاریخ بنیاد پژوهشهای اسلامی، به خاطر مشارکت در تهیه مواد تدوین کتاب، و آقایان جواد معینی و احمد ترابی برای بازنگری و نگارش نهایی و آقای قیامی به جهت ویرایش متن.

بنیاد پژوهش های اسلامی

آستان قدس رضوی

مقدّمه

در گستره ای میان دو کوه، بوستانی از بهشت است. در آن جا فرزندی فرزانه از نسل پیامبر خاتم چندی زیسته و درخشیده است و در تنهایی خاندان رسول و در برابر چشمان نگران آل علی علیه السلام گام در وادی رضای الهی و سر بر بستر شهادت نهاده است. غریبی، آشنای اهل ولایت و محبّت. آشنایی، غریب نواز و اهل بذل و عنایت. تنها آمده است، بی هیچ همسر و فرزند! تا اعلام کند آمدنش هجرت است، نه سیروسیاحت!

تنها آمده است، تا در سرزمین پهناور شیفتگان زلال ولایت، چلچراغ خانه اش، قلب هزاران هزار جوینده گم کرده راه را به نور ایمان بیاراید.

آمده است تا رواق های بلند حرمش، همواره مأمن دل های خسته و پناه آهوان رمیده از دام دل و دانِ دنیا باشد.

هجرتی ناخواسته را از سرزمین نیاکانش و از کنار حرم جدّش رسول خدا آغاز کرده است، تا مگر اجر رسالت را که حجازیان و شامیان و عراقیان نشناختند، به مردمان خراسان بشناساند.

این هجرت، هر چند به ظاهر ناخواسته بود و به اجبار حکومت فرعونی مأمون صورت گرفته بود، امّا تقدیر الهی آن بود تا فرزند موسی بن جعفر علیه السلام در سایه تدابیر سیاسی عباسیان و حمایت های ظاهری و فریبکارانه آنان، برخلاف میل ایشان،

فرصتی به دست آورد و بذر تشیّع را در نسل سلمان پارسی به ودیعت نهد و به آنان افتخار دهد تا قرآن و عترت را با هم پذیرا شوند، چونان که پیامبر صلی الله علیه و آله آن دو را قرین

ساخته بود.

امام علی بن موسی علیه السلام یگانه عصر خویش در علم و فضیلت و تقوا بود، امّا چونان دیگر امامان علیهم السلام در تنگنای حکومت حاکمان ناشایست و قدرناشناسیِ مردم، طلوعی در پشت ابرها و غروبی زودهنگام و غمگنانه داشت!

با این همه، هرگاه سینه سخت ابرها می شکافت، آفتاب جمال و فروغ کمال و معنویّت آن حضرت بر دل ها می تابید، ایمان ها جوانه می زد و اندیشه ها جان می گرفت، دفتر سینه ها می شکفت و قلم ها زنجیر می گسست و حدیث سلسله الذهب می نوشت.

امّا دریغ که این مجال ها کوتاه بود و امام اجازت نداشت تا بی پرده و به دور از مراقبان حکومت عباسی، با مردم آن گونه که می خواهد، سخن بگوید و بشنود. بلی! حکومت عباسی، به جای این ارتباط مردمی، خود نشست های بزرگ علمی تدارک می دید و از عالمان ادیان و متکلّمان می خواست تا با علی بن موسی علیه السلام به مناظره برخیزند.

برگزاری این نشست ها می توانست آثار مطلوبی برای مأمون - خلیفه عباسی - داشته باشد؛ چه این که اگر امام پیروز می شد، مأمون این پیروزی را به شکلی از آنِ سیاست خود می ساخت و اگر امام در پاسخ عالمان فرومی ماند، شکست شخصیّت بزرگترین چهره علوی، می توانست شیرین ترین دستاورد برای عباسیان باشد!

به هر حال، امام ناگزیر بود تا در این نشست ها شرکت کند و نور دانش و فضیلت خود را به آنان بنمایاند؛ هر چند سرانجام این درخشش ها، بر چشمان تنگ مأمون گران آمد و برای پایان دادن به زندگی امام، عزم از میان بردن آن حضرت کرد.

مأمون، مصمّم بود تا از محبوبیّت معنوی و اقتدار علمی امام به نفع حکومت خویش بهره جوید، غافل از این که دریای وجود آن حضرت در سبوی کوچک و آلوده پادشاهی عباسیان نمی گنجد.

مأمون، می خواست تا برای تطهیر حکومت غاصبانه خویش، امام را به پذیرش ولایت عهدی ناگزیر کند، و این برای امام از پذیرش هر دشنه و دشنامی ناگوارتر بود.

امام، خون شرافت و حریّت علوی در رگ هایش جریان داشت و اگر در کوره آزمون روزگار، چون حسن بن علی علیه السلام، شکیبایی می ورزید، سینه اش از امواج غیرت و حمیّت حسینی خروشان بود و دشت خاطره اش از قامت صدها نخل ایستاده که امویان و عباسیان به ستم شاخه هاشان را بریده بودند، موج می زد!

کسی چون او نمی توانست به هیچ دلیلی - جز تکلیف الهی - تن به ولایت عهدی دهد!

او هدف های مأمون را می شناخت و غروب زودهنگام عمرش را در افق خونین خراسان و سرزمین توس می دانست و پیش از شهادت در سوگ خود سروده بود: «و قبرٌ بطوس یا لها من مصیبةٍ» یعنی: و قبری است در سرزمین توس که سوگ آن بسی

سنگین است.

چنان که آن حضرت بارها و بارها یاد کرده بود، سرزمین خراسان، مشهدِ آن گرامی شد و این شهادت هر چند بر مردمان این سامان گران آمد، می توان اذعان داشت که شعاع ولایت و محبّت و رأفت آن عبد صالح الهی و آن حجّت بالغه خداوندی آن چنان مبارک و ارجمند بود که گستره این سرزمین پهناور را به نور تشیّع روشن ساخت و مصداق کامل آن نوید الهی شد که فرمود: «یریدون لیطفؤوا نور اللّه بافواههم واللّه متمّ نوره و لو کره الکافرون» یعنی: [کافران] در تلاشند تا نور الهی را با دهان [و ابزارهای مادّی و ناکارآمد ]خویش خاموش کنند، ولی خداوند نورش را به تمامت فروزندگی می بخشد، هر چند کافران، خوش نداشته باشند.

امید است این نوشته بتواند تصویری هر چند کم رنگ از وجود همواره فروزنده آن امام ترسیم کند و این تلاش مورد رضای آن پیشوای رئوف قرار گیرد.

احمد ترابی

گزیده ای از زندگانی امام رضا علیه السلام

ولادت امام علی بن موسی علیه السلام

تاریخ نگاران و محقّقان مسلمان، در تعیین زمان ولادت آن امام بزرگوار علیه السلام سخنان گوناگونی گفته اند. مورّخان و محدّثان مشهور، تولد آن حضرت را به روز پنجشنبه یا جمعه 11 ذی قعده سال 148 ه .ق. نگاشته اند.⁽¹⁾بر این اساس، سال ولادت آن گرامی هم زمان با سال شهادت جدّ بزرگوارش امام صادق علیه السلام بوده است.

برخی دیگر، ولادت امام رضا علیه السلام را از حوادث سال 153 ه .ق. دانسته اند.⁽²⁾شیخ صدوق در این باره نوشته است: گروهی بر این عقیده اند که امام رضا علیه السلام در مدینه زاده شد؛ روز پنج شنبه یازدهم ربیع الاوّل، سالِ 153 ه .ق. پس از گذشت پنج سال از وفات امام جعفر صادق علیه السلام.⁽³⁾

علاوه بر این دو نظر، سخنان مختلف دیگری نیز درباره تاریخ ولادت حضرت رضا علیه السلامنقل شده که ضعیف اند و از ذکر آن ها چشم می پوشیم.

نام، لقب و کنیه امام علیه السلام

نام شریف وی، علی، لقب مشهورش، رضا و کنیه معروفش، ابوالحسن است.

برای امام رضا علیه السلام لقب ها و کنیه های دیگری نیز نقل کرده اند؛ از جمله این که ابن شهرآشوب در کتاب مناقب، نوشته است: کنیه مشهور آن حضرت، ابوالحسن و کنیه ویژه آن گرامی، ابوعلی بوده است.⁽¹⁾محمّدبن جریر طبری (عالم شیعی) یادآور شده است که: کنیه خاص حضرت، ابومحمّد بوده است.⁽²⁾

در باره القاب امام علیه السلام، محدّثان و مورّخان، القاب ذیل را یاد کرده اند: سِراجُ اللّه، نُورُ الهُدی، قُرَّة عینِ المؤمنین، مَکیدَةُ المُلْحِدین، کافِی الخَلْق، الرَّضی، الرِّضا، رَبُّ السَّریر، رَبُّ التَّدْبیر، الفاضِل، الصّابِر، الوَفیّ، الصدّیق.»⁽³⁾

برخی منابع علاوه بر آن چه یاد شد، القاب ذیل را آورده اند: صابر، زکی، ولی.⁽⁴⁾

چگونگی نام گذاری امام به لقب «رضا»

نام ها، لقب ها و کنیه های امامان علیهم السلام هر یک گویای پیام خاصّی هستند و القاب امام رضا علیه السلام نیز این گونه است. البته بررسی وجه تسمیه آن ها در این مجال نمی گنجد، ولی این دقّت در مورد لقب خاص حضرت، یعنی رضا علیه السلامضرورت دارد، زیرا برخی از مورّخان این لقب را انتخاب مأمون، برای آن امام می دانند و معتقدند در پی پذیرش ولایت عهدی، امام رضا علیه السلام از سوی مأمون به این لقب، ملقّب شده است! ابن جریر طبری ضمن نقل حوادث سال 201 ه .ق. چنین می نویسد: در این سال مأمون، علی بن موسی بن جعفر علیه السلام را ولیعهد و خلیفه بعد از خود قرار

داد و او را، الرَّضی مِنْ آلِ محمّد صلی الله علیه و آله نامید.⁽¹⁾

نظیر این عبارت، از ابن کثیر⁽²⁾و ابن اثیر⁽³⁾وارد شده است. ابن خلدون به همین مطلب اشاره کرده، ولی به جای «الرَّضی مِن آلِ محمّد صلی الله علیه و آله»، «الرِّضا من آل محمّد صلی الله علیه و آله» آورده است.⁽⁴⁾

نقد و بررسی

دلایل چندی وجود دارد که می نمایاند نام گذاری و تعیین لقب برای امام، موضوعی فراتر از تحلیل های مورّخان بوده است. این دلایل به دو دسته تقسیم می شوند:

1 - دلایلی که تنها از دیدگاه شیعه و معتقدان به ولایت اهل بیت علیهم السلام قابل تبیین

است و آن این که نام ها و لقب های اهل بیت علیهم السلام از قبل به وسیله پیامبر و چه بسا از طریق فرشته وحی تعیین شده است، چنان که پیامبر در تعیین نام حسن علیه السلام و حسین علیه السلام فرمود: ما کُنْتُ لِأَسْبِقَ ربّی باسمه.⁽⁵⁾یعنی: در انتخاب نام، بر پروردگارم پیشی نخواهم جست. در روایتی دیگر آمده است: اِعلَم أنَّ اللّه سمّاه فی اللّوح المحفوظ بالرّضا.⁽⁶⁾یعنی: خدا او را در لوح محفوظ «رضا» نامیده است.

2 - دلایلی که برای همه قابل پذیرش است و آن عبارت است از روایت هایی که از امامان پیشین صادر شده و در آن ها به لقب «رضا» تصریح شده است.

تصریح روایت ها به لقب رضا علیه السلام

مرحوم صدوق از سلیمان بن ابی حفص مروزی نقل می کند که موسی بن جعفر علیه السلام فرزندش را به این نام - رضا - می خواند و توصیه می فرمود: شما نیز او را به این نام بخوانید.⁽⁷⁾

این نام گذاری و سفارش امام کاظم علیه السلام به زمانی مربوط می شود که موضوع خلافت مأمون و تحمیل ولایت عهدی از سوی او نسبت به حضرت رضا علیه السلام هنوز مطرح نبوده است.

در روایت دیگری از بزنطی آمده است:

به ابی جعفر، محمّدبن علی بن موسی - امام جواد علیه السلام - گفتم: گروهی از مخالفان می پندارند که مأمون، لقب «رضا» را برای پدرتان قرارداده است، زیرا او ولایت عهدی خلیفه را پذیرفته و بدان خشنود شده است. حضرت فرمود: به خدا سوگند، دروغ می گویند و نسبت ناروا

می دهند، بلکه خداوند پدرم را رضا نامید، زیرا خدایش در آسمان از او راضی، و پیامبر و ائمه در زمین از او خشنود هستند. روایتگر حدیث، از امام می پرسد: مگر این ویژگی در پدرانتان نبوده است؟ امام فرمود: چرا، ولی پدرم را یک مشخصه، از اجدادمان ممتاز ساخته بود، زیرا مخالفان

نیز همچون موافقان از او راضی بودند. از این رو تنها او «رضا» نامیده شده است.»⁽¹⁾

علاوه بر این، روایت های دیگری نیز در این مورد نقل شده است.⁽²⁾

گواهی دیگر

آنان که مدّعی هستند لقب «رضا علیه السلام» از سوی مأمون تعیین شده است، آن را به ولایت عهدی مربوط ساخته اند.⁽³⁾در حالی که در اسناد پیش از آن، همین لقب دیده می شود. از جمله در نامه ای که از سوی فضل بن سهل برای حضرت ارسال شده و در آن، از امام دعوت شده تا به توس عزیمت کند، لقب «رضا» آمده است: «بِسْمِ اللّه ِ

الرَّحْمنِ الرَّحیم. لِعَلیّ بنِ موُسیَ الرِّضا... مِنْ وَلِیِّهِ الْفَضْلِ بن سهل ...»⁽⁴⁾

براساس روایت ها و منابع یاد شده، می توان اطمینان یافت که لقب «رضا» از

دستاوردهای ولایت عهدی نبوده است.

تبار والای امام علیه السلام

پدر بزرگوار حضرت رضا علیه السلام، امام موسی بن جعفر علیه السلام، هفتمین امام شیعه است و مادر بزرگوارش، بانوی مکرّمه ای است که با نام هایی چون: تُکْتَم، نَجْمه، سَمّان،

خَیْزَران، سَکَن، نَجِیّه و طاهِره از وی یاد شده، ولی مشهورترین آن ها، تُکتم است. از نشانه ها چنین استفاده می شود که وقتی این بانوی ارجمند به خانه امام موسی بن جعفر علیه السلام درآمد، به این نام خوانده شد و پس از ولادت امام رضا علیه السلام طاهره نام گرفت.⁽¹⁾او زنی عفیف⁽²⁾و خردمند بوده و از شرافتمندان عجم به شمار می رفته است.⁽³⁾

همسر امام علیه السلام

امام رضا علیه السلام از بانوی پاکدامنی به نام سبیکه صاحب فرزندی شد که خط امامت از طریق آن فرزند - جواد الائمة علیه السلام - ادامه یافت. جز سبیکه که «ام ولد» بود، تنها همسری که مورّخان برای امام رضا علیه السلام یاد کرده اند «امّ حبیبه» بوده است⁽⁴⁾که در جریان ولایت عهدی به همسری امام درآمد. مأمون، با انگیزه خاص سیاسی، دخترش، امّ حبیبه را به ازدواج امام درآورد، در حالی که دختر دیگرش امّ الفضل را نیز بعدها به همسری امام جواد علیه السلام داد.⁽⁵⁾

فرزندان امام

تاریخ نویسان و محدّثان در دو مورد، اتّفاق نظر دارند: نخست این که امام علیه السلام از امّ حبیبه فرزندی نداشته و دیگر این که از بانویی به نام سبیکه، فرزند پسری داشته که جواد الائّمه علیه السلام بوده است.

بسیاری همچون ابن شهرآشوب⁽¹⁾محمّدبن جریر طبری شیعی،⁽²⁾شیخ مفید⁽³⁾و طبرسی⁽⁴⁾معتقدند که حضرت غیر از امام جواد علیه السلام، فرزندی نداشته است. در همین حال، گروهی نیز بیش از یک فرزند را برای امام علیه السلام نام برده اند.⁽⁵⁾اما مشهور در میان علمای امامیه، این است که حضرت جواد علیه السلام تنها فرزند امام رضا علیه السلام بوده است. روایت هایی نیز نظر مشهور را تأیید می کند. حَنان بن سُدَیر می گوید: به حضرت رضا علیه السلام عرض کردم: آیا ممکن است امامی بدون فرزند و جانشین باشد؟ امام فرمود: خیر و بدان که برای من جز یک فرزند نخواهد بود، لکنخداوند از او ذریّه فراوانی به وجود خواهد آورد.⁽⁶⁾

ابن قیام واسطی در نامه ای به امام رضا علیه السلام نوشت: چگونه امام هستی در حالی که فرزندی برای جانشینی تو نیست؟ امام در پاسخ نوشت: از کجا می دانی که مرا فرزندی نخواهد

بود؟ سوگند به خدا زندگانی من پایان نخواهد یافت، مگر آن که خداوند فرزندی عطایم کند که جدا کننده حق و باطل باشد.⁽⁷⁾

فرزندان منسوب به امام رضا علیه السلام

اگر نظر مشهور را بپذیریم و بر این باور باشیم که حضرت رضا علیه السلام تنها یک فرزند

داشته است، جای این پرسش خواهد بود که آرامگاه های موجود و منسوب به فرزندان حضرت رضا علیه السلام در نقاط مختلف چیست و از چه اعتباری برخوردار است؟

در کتاب ها و منابع گوناگون تاریخی، از زیارتگاه هایی در قوچان، مَرو و قزوین، یاد شده است که هر کدام به نام یکی از فرزندان امام شهرت یافته اند.

در قوچان آرامگاهی است که به مزار سلطان ابراهیم معروف است.⁽¹⁾در مَرو نیزدر دهستان مَروانه، مزاری وجود دارد که به عنوان فرزندی از فرزندان امام شهرت دارد.⁽²⁾آرامگاهی نیز در قزوین وجود دارد که به شاهزاده حسین معروف است.

هیچ کدام از این موارد، دارای سندهای قطعی و اطمینان آور نیست و بیشتر به شهرت میان مردم تکیه دارد. تنها نشانه ای که از این مزارها در منابع متقدم به چشم می خورد، سخن کوتاهی است که در کتاب مناقب⁽³⁾نسبت به مزار موجود در مرو ابراز داشته است، بی آن که ویژگی های آرامگاه و فرد مدفون در آن را یاد کرده باشد. و دیگر سخن مربوط به مزار موجود در «قزوین» است که عبدالکریم رافعی قزوینی در کتاب التدوین فی اخبار قزوین⁽⁴⁾به آن اشاره داشته است. در حالی که برخی منابع دیگر، آرامگاه موجود در قزوین را مربوط به حسین الثائر بن علی بن داود بن محمد ابویونس بن علی بن عبداللّه بن جعفر الطیّار⁽⁵⁾دانسته اند.

به هرحال، انتساب این آرامگاه ها به فرزندان بدون واسطه حضرت رضا علیه السلام از دلایل و نشانه های تاریخی بهره لازم ندارد و احتمال می رود این مزارها به نوادگان آن حضرت و یا شخصیت های معنوی و دینی دیگری تعلق داشته است که نام های میانی حذف شده و یا در طول زمان مورد غفلت قرار گرفته است.

امامت علی بن موسی علیه السلام

اشاره

زندگی و شخصیّت امامان شیعه، دو جنبه ارزشی متمایز و با این حال مرتبط به هم دارد:

1 - شخصیّت عملی و علمی و اخلاقی و اجتماعی آنان که در طول زندگی ایشان، در منظر همگان شکل گرفته است و فهم و ادراک آن نیاز به پیش زمینه های اعتقادی و مذهبی خاص ندارد، بلکه هر بیننده فهیمی می تواند، ارزش ها و امتیازهای آنان را دریابد و بشناسد.

2 - شخصیّت معنوی و الهی آنان که ریشه در عنایت ویژه خداوند نسبت به ایشان دارد.

شناخت این بُعد از شخصیّت اهل بیت علیهم السلام نیازمند مقدماتی است، یعنی نخست باید به رسالت پیامبر ایمان داشت و براساس رهنمودهای آن حضرت، ولایت عترت را پذیرفت و برای شناخت جایگاه عترت به روایت ها و راویان معتبر اعتماد کرد و کوتاه سخن این که بینش های مذهبی مختلف، می تواند مانع شناخت این بعد از شخصیّت اهل بیت علیهم السلام باشد.

ارزشگذاری برای هر یک از این دو بعد شخصیّت امامان و ترجیح یکی بر دیگری، کار آسانی نیست، زیرا چنان که گفته شد، میان آن دو پیوندی استوار وجود

دارد، ولی از آن جا که امامت و ولایت اهل بیت علیهم السلام، مشخّص ترین ویژگی آنان نزد امامیه به شمار می آید، محقّقان تاریخ و سیره، فصل جداگانه ای را به این امر اختصاص داده اند و به نقل نصوص و روایت های معتبر و مستند پرداخته اند. نقل این نصوص، درباره برخی امامان شیعه از اهمیّت بیشتری برخوردار بوده و امام علی بن موسی علیه السلام از آن جمله است، زیرا پس از موسی بن جعفر علیه السلاممیان شیعیان آن حضرت پراکندگی و اختلاف نظر پدید آمد و در قبال معتقدان به امامت علی بن موسی علیه السلام، جریان دیگری تحت عنوان واقفیّه شکل گرفت که خط امامت را به امام موسی بن جعفر علیه السلامپایان یافته می دانست و بدین سان اثبات امامت علی بن موسی علیه السلامو تداوم خط ولایت، از اهمیّت خاصّی برخوردار گشت.

در آینه روایت ها

بررسی تمامی روایت ها در این زمینه، فراتر از گنجایش این نوشته خواهد بود. از این رو، به چند روایت گزیده اشاره خواهیم داشت.

روایت ها در این زمینه به سه دسته تقسیم می شوند:

1 - روایت هایی که از پیامبر نقل شده و در آن ها بر اسامی امامان دوازده گانه تصریح شده و نام امام رضا علیه السلام در زمره آنان است.

2 - روایت هایی که از برخی امامان شیعه درباره امام رضا علیه السلام بیان شده است.

3 - روایت هایی که از موسی بن جعفر علیه السلام، در مورد امامِ بعد از آن حضرت، ثبت شده است.

از دسته نخست می توان به روایتی اشاره داشت که مرحوم صدوق از چند طریق به استناد سخن جابربن عبداللّه انصاری نقل کرده است.⁽¹⁾

جابر گفت: پس از ولادت حسین بن علی علیه السلام بر فاطمه علیهاالسلام وارد شدم تا به او تهنیت گویم. در دست فاطمه علیهاالسلام، صحیفه ای دیدم، پرسیدم: این صحیفه چیست؟ فاطمه علیهاالسلام فرمود: در آن، نام امامانی است که فرزندان من هستند. از آن بانوی مکرّمه اجازه خواستم تا در آن بنگرم و چون

نگریستم، نام تمام امامان را با ذکر ویژگی های اسمی هر یک در آن دیدم.⁽¹⁾

آن گاه جابر جزئیات آنچه را که در آن لوح یا صحیفه دیده بود، برای امام باقر علیه السلام به تفصیل بیان داشت.⁽²⁾

از این گونه احادیث که در زمره امامان معصوم، به نام علی بن موسی علیه السلام و امامت آن حضرت تصریح شده باشد، در منابع حدیثی و متون روایی بسیار است.⁽³⁾

از احادیث دسته دوم می توان به حدیث ذیل توجه کرد:

در کتاب الغیبة، تألیف شیخ طوسی روایت شده است: جابر جُعفی از امام باقر علیه السلام درباره تأویل آیه شریفه «اِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَاللّه ِ اِثْناعَشَرَ شَهْراً...»⁽⁴⁾پرسید، امام نفس عمیقی کشیده و آن گاه فرمود: ... دوازده ماه، امامان هستند.⁽⁵⁾

در این حدیث نیز از امام علی بن موسی علیه السلام با لقب «رضا» یاد شده است.

مهم ترین بخش در باب نص بر امامتِ امام علیه السلام دسته سوّم از روایت هاست که در آن امام پیشین، با ذکر مشخصات، جانشین پس از خود را معرفی کرده است.

امام موسی بن جعفر علیه السلام در موارد بسیار و به مناسبت های گوناگون به شناساندن امام بعد از خود، پرداخته است.

داوودبن کثیر رقّی⁽⁶⁾می گوید: به موسی بن جعفر علیه السلام گفتم:

من اکنون پیر شده ام و آن نیروی گذشته را ندارم، چه بسا نتوانم مثل گذشته به دیدار شما نایل آیم، از امام پس از خود، مرا آگاه کنید. امام در پاسخ فرمود: امام پس از من، فرزندم علی است.⁽⁷⁾

علامه مجلسی رحمه الله در فصل دلایل امامت امام رضا علیه السلام، چهل و هشت روایت را نقل کرده است که امام کاظم علیه السلام فرزند خویش علی بن موسی الرضا علیه السلام را به عنوانوصیّ و جانشین بعد از خود، معرفی کرده است.⁽¹⁾

پیدایش واقفیّه

با وجود روایت هایی که به آن ها اشاره شد و علی رغم آشکار بودن نشانه های امامت در سیره و سیمای امام رضا علیه السلام، بعضی امامت حضرت را نپذیرفتند و به عقیده «وقف» قایل شدند و اعتقاد یافتند که: موسی بن جعفر علیه السلام قائم امّت بوده و همچنان در قید حیات به سر می برد. این افراد به «واقفه» یا «واقفیّه» شهرت یافتند.⁽²⁾

رهبران واقفیه همانند دیگر مردم، حتماً از زبان امام هفتم، سخنانی را درباره امام پس از خود شنیده بودند⁽³⁾و روایت های فراوانی که در معرّفی مهدی موعود علیه السلام از امامان و نیز از شخص موسی بن جعفر علیه السلام وارد شده بود، مجالی برای انحراف نمی گذاشت، ولی انگیزه های خاص به این انحراف منتهی گردید و به آن دامن زد.

انگیزه های پنهان

رهبران واقفیّه و طرّاحان این طرز فکر و اندیشه، در زمان حیات امام هفتم علیه السلام، از کارگزاران بوده و خزانه داری اموال را بر عهده داشتند.⁽⁴⁾هنگام رحلت امام علیه السلام سرمایه بسیاری، نزد آنان بود. برای نمونه، نزد ابی حمزه بطائنی سی هزار دینار، نزد زیادبن مروان قندی، هفتاد هزار دینار و نزد عثمان بن عیسی رواسی نیز سی هزار دینار موجود بود.⁽⁵⁾

امام کاظم علیه السلام، همه امور را برای دوران پس از حیات خود، به فرزندشان، علی بن

موسی الرضا علیه السلام تفویض کرده بود، ولی خزانه داران چاره ای اندیشیدند، تا از واگذاری اموال بر جا مانده، به ولیّ امر، یعنی امام رضا علیه السلام خودداری کنند. از این رو، چنین وانمود کردند که موسی بن جعفر علیه السلام قائم آل محمّد است و همچنان زنده می باشد و آنان همچنان نمایندگان اویند.

احمدبن حمّاد گوید: عثمان بن عیسی رواسی، از جمله کارگزاران موسی بن جعفر علیه السلام بود که در مصر انجام وظیفه می کرد. اموال فراوان و کنیزانی چند، نزد او وجود داشت. حضرت رضا علیه السلام پس از رحلت پدرشان، به عثمان بن عیسی نوشتند

که آن اموال را بازگرداند. او در پاسخ امام علیه السلام نوشت: «اِنَّ اَباکَ لَمْ یَمُتْ» پدرت از دنیا نرفته است.

امام علیه السلام دیگر بار به او نامه نوشت و رحلت پدر بزرگوارشان را یاد آور شدند و بر رحلت ایشان دلیل آوردند. ولی او همچنان بر نظر خود پا فشاری کرده، از بازگرداندن اموال، سرپیچی کرد.⁽¹⁾

نکته جالب توجه، این است که ارتحال هفتمین امام علیه السلام، در شمار روشن ترین

رخدادهای تاریخ امامان علیهم السلام است، به ویژه آن که دستگاه خلافت، چند روز، جسد امام علیه السلامرا کنار پُل بغداد، نگاه داشت تا از بزرگان قوم گواه گیرد که آن حضرت علیه السلام به مرگ طبیعی از دنیا رفته است!

به هرحال، چنین جریانی پیش آمد و کسانی به نام واقفیّه رخ نمودند. چه این که موسی بن جعفر علیه السلام، پیدایش چنین حرکتی را پیش بینی کرده و در سخنانی به محمّدبن سنان فرموده بود: در این سال حرکتی پدید خواهد آمد، از آن اندوهگین مباش که جای نگرانی نیست... (آن گاه حضرت فرمود:) هرکس در حق فرزندم ستم روا دارد و پس از من

امامت او را انکار کند، مانند کسی است که در حق علی بن ابی طالب ستم روا داشته و جانشینی و امامت او پس از پیامبر را انکار کرده است.⁽²⁾

شخصیّت معنوی امام رضا علیه السلام

بررسی هر یک از ابعاد معنوی، علمی، اجتماعی و اخلاقی شخصیّت علی بن موسی علیه السلام، اهمیّت خاص خود را داراست. چه بسا گروهی شیفته جنبه علمی و مناظره ها و مباحثه های آن حضرت بوده و در شناختن و نمایاندن چهره علمی آن امام، اهتمام فزون تری داشته باشند، ولی توجّه به این حقیقت که علم، اخلاق و شخصیّت اجتماعی و سیاسی امامان، تحت تأثیر شخصیّت معنوی و عبادی ایشان قرار داشته است، این باور را تقویت خواهد کرد که بررسی این جنبه از زندگی امام شایسته تقدّم و توجّه بیشتر است. گوشه ای از جلوه های عبودیت آن حضرت که در آینه اخبار و نقل های تاریخی به یاد مانده، در بیان فهرست گونه زیر می توان شاهد بود:

1 - شب ها، کم می خوابید و بیشتر شب را به عبادت سپری می کرد.⁽¹⁾

2/184.

2 - بسیاری از روزها را روزه داشت و به ویژه روزهای اول، نیمه و آخر هر ماه را روزه می گرفت و می فرمود: «ذلِکَ صَوْمُ الدَّهْرِ»؛ یعنی: اگر کسی این چند روز را روزه

گیرد، به شخصی مانَد که تمام عمر، روزه بوده است.⁽¹⁾

2/184.

3 - سجده هایش بسیار طولانی بود، به گونه ای که پس از نماز صبح در سجّاده به عبادت ادامه می داد تا دمیدن آفتاب صبحگاهی تسبیح و حمد خدا می گفت و بر پیامبر صلوات می فرستاد و به سجده شکر ادامه می داد تا روز بالا بیاید.⁽²⁾

4 - قرآن بسیار تلاوت می کرد و اُنس امام با قرآن چنان بود که پاسخ او به هر پرسشی، و همچنین تمثیل های او از قرآن برمی خاست.⁽³⁾

5 - هنگامی که در بستر خواب قرار می گرفت، بسیار قرآن تلاوت می کرد.⁽⁴⁾

6 - در تلاوت قرآن، اگر به آیه ای می رسید که در آن سخن از دوزخ و کیفر الهی بود،

سخت می گریست و از آن به خدا پناهنده می شد.⁽⁵⁾

7 - به نماز در اول وقت اهتمام داشت، و در روزهایی که روزه داشت، نخست نماز می خواند و سپس افطار می کرد.⁽⁶⁾

8 - چون ثُلث آخر شب فرا می رسید، از بستر بر می خاست، در حالی که ذکر بر لب داشت. به محل وضو می رفت و مسواک می کرد و وضو می گرفت و به نماز می ایستاد و هر شب، علاوه بر نافله شب، نماز جعفر طیّار را نیز می خواند.⁽⁷⁾

9 - بیش از هرکس ذکر خدا را بر زبان داشت و اهل تقوا بود و از نافرمانی خدا

بیمناک.⁽¹⁾

10 - در هر سه روز یک مرتبه قرآن را ختم می کرد و می فرمود، اگر بخواهم در کمتر از سه روز می توانم ختم قرآن کنم، اما هنگام قرائت در آیات تفکر می کنم و همین امر باعث می شود تا دوره ختم قرآن قدری به طول انجامد.⁽²⁾

رجاءبن ابی ضحّاک، مأمور شد تا حضرت را از مدینه به مَرو، همراهی کند، خلیفه به وی دستور داد، در تمام شبانه روز و در طول سفر، ملازم و همراه امام باشد. او در پایان سفر چنین گفت: به خدا سوگند، کسی را نیافتم که از او پرهیزکارتر باشد و بیش از آن گرامی به یاد خدا و در خوف از خدا به سر برد.⁽³⁾

با این همه باید توجه داشت که حضور امام رضا علیه السلام در میدان عبادت، حضوری

انزوا طلبانه نبود و عبادت و بندگی به درگاه خدا را وسیله رها کردن مسؤلیت های اجتماعی و نپرداختن به واقعیت های زندگی قرار نداده بود، بلکه آن گرامی در اوج زهد و تقوا، شخصیّتی سازنده و حاضر در میدان های علمی و اجتماعی بود؛ چنان که اشاره خواهیم داشت.

شخصیّت اخلاقی امام رضا علیه السلام

اشاره

هم چنان که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در اخلاق نمونه بود، تا جایی که خدایش در مقام ستایش پیامبر او را به خلق نیکو و عظیمش یاد کرده،⁽¹⁾رمز موفقیت او نیز اخلاق ارزنده وی بود.⁽²⁾

امامان علیهم السلام به گونه ای می زیستند که هر کس آنان را می دید، بی اختیار به یاد رسول اکرم صلی الله علیه و آله می افتاد. حضرت رضا علیه السلام نیز در زندگی فردی و اجتماعی چنین بود که خُلق والای پیامبر را حکایت می کرد و به گفته شاعر:

یُمَثَّلُ النَّبِیُّ فی اَخْلاقِهِ

فَاِنَّهُ النّابِتُ مِنْ اَعْراقِهِ

لَهُ کَراماتٌ وَ مَکْرُماتٌ

فی صَفَحات الدَّهْرِ بَیِّناتٌ

شُهُودُ صِدْقٍ لِسُموِّ ذاتِهِ

کَأَنَّهُ النَّبیُّ فی صِفاتِهِ

یعنی: در اخلاق او پیامبر صلی الله علیه و آله جلوه گر می شود. چرا که او برخاسته از ریشه های نبوی صلی الله علیه و آلهاست. از او نشانه هایی اعجاز آمیز و ارزش هایی در اوراق تاریخ و بستر روزگاران، متجلی است و گواهانی راستین بر بزرگی او گواهند. گویا او آینه تمام نمای اخلاق و صفات پیامبر است.

«ابراهیم بن عباس» که از دیر زمان محضر امام را درک کرده و از آن منبع فیض

الهی، بهره ها برده بود، درباره روش اخلاقی امام می گوید: هیچ گاه ندیدم آن حضرت، با سخن خود، کسی را مورد اهانت و آزار قرار دهد و یا آن که کلام کسی را قبل از آن که سخن او پایان یابد، قطع کند. نیاز نیازمندان را بر آورده می ساخت، هرگز در حضور دیگران به چیزی تکیه نمی داد، پای خود را نزد کسی دراز نمی کرد، با خدمتکاران به نرمی سخن می گفت، در جمع، با صدای بلند نمی خندید و در حضور دیگران آب دهان را بیرون نمی انداخت.⁽¹⁾

ابن ابی عبّاد، وزیر مأمون، شیوه زندگی امام را چنین یادآور شده است: حضرت علی بن موسی علیه السلام در تابستان روی حصیر می نشست و فرش او در زمستان نوعی پلاس بود، دور از چشم مردم جامه خشن می پوشید و هنگام رویارویی با مردم، لباس معمولی به تن می کرد

تا خودنمایی به زهد، تلقی نشود.⁽²⁾

عطر اخلاق امام، در نسیم شعر شاعران

ابونواس، از ادیبان و شعرای معروف عصر امام رضا علیه السلام است.

وی که در ادبیات و شعر، شُهره و نامدار زمان خود بوده است، با تمام توان ادبی که داشت، از ستودن امام اظهار ناتوانی کرد. ابن طولون می نویسد:

«برخی از اصحاب به ابونواس اعتراض داشته، چنین گفتند:

تو درباره شراب، کوه و دشت، موسیقی و ... شعر سروده ای، تو را چه شده است که درباره موضوعی مهم، یعنی شخصیّت والای امام علی بن موسی الرضا علیه السلام

تاکنون چیزی نگفته و شعری، نسروده ای؟ با آن که معاصر امام نیز هستی و او را بخوبی می شناسی.

ابونواس در پاسخ چنین گفت:

واللّه ِ ماتَرَکْتُ ذلِکَ اِلاّ اِعْظامًا لَهُ وَ لَیْسَ یَقْدِرُ مِثْلیِ اَنْ یَقُولَ مِثْلَهُ.

سوگند به خدا که بزرگی او مانع این کار شده است. چگونه کسی چون من، درباره شخصیتی چون او مدح تواند کرد؟

آن گاه ابیات زیر را سرود:

قیلَ لی اَنْتَ اَوْحَدُ النّاس طُرّاً

فی فُنُونٍ مِنَ الْکَلامِ النَّبیه

لَکَ فی جَوْهَر الْکَلامِ بَدیعٌ

یُثْمِرُ الدُّرَّ فی یَدَیْ مُجْتَبیِه

فَعَلامَ تَرَکْتَ مَدْحَ ابْنِ مُوسی

وَ الْخِصالَ الَّتی تَجَمَّعْنَ فیهِ

قُلْتُ لا اَهْتَدی لِمَدْحِ اِمامٍ

کان جبریل خادِ ماً لاَِبیهِ

چکیده سخن او چنین است: از من نخواهید او را بستایم، مرا توان آن نیست تا از کسی که جبرئیل خدمتگزار آستان پدر اوست، مدح گویم.⁽¹⁾

قصیده ای به او منسوب است که در مرو چون چشمش، به حضرت رضا علیه السلام

افتاد، آن را سرود و گفت:

مُطَهَّروُنَ نَقِیّاتٌ ثِیابُهُمْ

تَجْرِی الصَّلاةُ عَلَیْهِمْ اَیْنَما ذُکِروُا

مَنْ لَمْ یَکُنْ عَلَوِیًّاحین تَنْسِبُهُ

فَمالَهْ فی قَدیم الدَّهرِ مُفْتَخَرُ

فَاَنْتُمُ الْمَلَأُ الاَْعْلی و عِنْدَکُمُ

عِلْمُ الْکِتابِ وَ ما جاءَتْ بِهِ السُّوَرُ

امامان معصوم، پاکیزگان و پاکدامنان هستند که هرگاه نامی از ایشان به میان آید، بر آنان درود و تحیّت فرستاده خواهد شد.

کسی که انتسابش به سلاله پاک علی علیه السلام نرسد، در روزگاران دارای مجد و افتخار نیست.

به راستی که شما در جایگاه بلندی قرار دارید و علم کتاب و محتوای سوره های قرآن نزد شماست.⁽²⁾

ابن صبّاع مالکی درباره حضرتش می نویسد:

حضرت از مناقبی والا و صفاتی پسندیده برخوردار است. نفس شریفش پاکیزه، هاشمی نسب و از نژاد پاک نبوی است.⁽¹⁾

بعداز جریان ولایت عهدی، روزی عبداللّه بن مطرف بن هامان بر مأمون وارد شد. حضرت رضا علیه السلام نیز در مجلس حضور داشت. خلیفه رو به عبداللّه کرد و گفت: در باره ابوالحسن علی بن موسی الرضا علیه السلام چه می گویی؟ عبداللّه گفت: چه بگویم در باره کسی که طینت او با آب رسالت سرشته شده و ریشه در گوارای وحی دوانیده است. آیا از چنین

ذاتی جز مشک هدایت و عنبر تقوا می تواند ظاهر شود؟⁽²⁾

اخلاق امام از نگاه روایت ها

1 - به دستگیری از نیازمندان، به دور از چشم مردمان اهتمام می ورزید. و کان علیه السلام

کثیر المعروف و الصدقة فی السّر و اکثر ذلک یکون منه فی اللیالی المظلمة.⁽³⁾یعنی: آن

گرامی کارهای نیک فراوان و دستگیری از بی نوایان را به صورت پنهانی و دور از چشم مردم

انجام می داد، به ویژه در شب های تاریک و بی مهتاب.

2 - با خدمتکارانش کنار سفره می نشست و غذا می خورد. وکان اذا خلا و نصب مائدتة اجلس معه علی مائدتة ممالیکه و موالیه حتی البواب السائس.⁽⁴⁾یعنی: هنگامی که به خلوت می نشست و سفره گسترده می شد، خدمتکاران و کارگزارانش نیز با او هم سفره می شدند و در کنار آن حضرت می نشستند.

3 - هرگاه خدمتکاری مشغول خوردن غذا بود، او را به خدمت فرا نمی خواند. کان

ابوالحسن اذا اکل احدنا لایستخدمه حتی یفرغ من طعامه.⁽⁵⁾یعنی: روش امام علی بن

موسی علیه السلام چنین بود وقتی یکی از ما مشغول خوردن غذا بود، او را برای انجام کار فرانمی خواند، تا زمانی که غذا خوردن آن فرد پایان یابد.

4 - رفع نیاز مؤمنان و گره گشایی از کار آنان روش نیک نیاکان خود می دانست. عن الرضا علیه السلام عن ابیه ان جعفربن محمد علیه السلام کان یقول: إنَّ الرّجل لیسألنی الحاجة فابادر بقضائها مخافة أن یستغنی عنها، فلایجد لها موقعاً اذا جاءته.⁽¹⁾یعنی: امام رضا علیه السلام از پدر بزرگوارش نقل کرد که جدش امام جعفر صادق علیه السلام می فرمود: وقتی کسی از من درخواستی دارد و به من ابراز نیاز می کند، تلاش می کنم تا در اولین فرصت نیاز او بر طرف شود و من فرصت کمک به او را از دست بدهم.

5 - با این که می توانست بر فرش های نفیس بنشیند، از روی تواضع بر حصیر می نشست. کان جلوس الرضا علیه السلام فی الصیف علی حصیر.⁽²⁾یعنی: در فصل تابستان معمولاً روی حصیر می نشست.

6 - با گفتارش دل کسی را هرگز نمی رنجاند و سخن کسی را قطع نمی کرد. ما رأیت اباالحسن الرضا علیه السلام جفا احداً بکلمة قط ولا رأیته قطع علی أحد کلامه حتی یفرغ منه.⁽³⁾

یعنی: هرگز ندیدم که علی بن موسی علیه السلام با سخن خود در حق کسی جفا کند و نیز مشاهده نکردم سخن کسی تمام نشده، حرفش را قطع کند و ناتمام بگذارد.

7 - هیچ نیازمندی را تا حّد امکان رد نمی کرد. و ما ردّ أحداً عن حاجة یقدر علیها⁽⁴⁾.

یعنی: هرگاه می توانست نیازی را برآورده سازد، نیازمند را بی پاسخ نمی گذاشت.

8 - پای خود را هنگام نشستن در حضور دیگران دراز نمی کرد. ولا مد رجله بین یدی جلیس له قط.⁽⁵⁾یعنی: در برابر دیگران که مقابلش نشسته بودند، هرگز پایش را دراز نمی کرد.

9 - در حضور دیگران به دیوار تکیه نمی زد. ولا أتکی بین یدی جلیس له قط.⁽⁶⁾یعنی: وقتی در برابرش کسی نشسته بود - به احترام او - به دیوار یا متکا تکیه نمی داد.

10 - هرگز دیده نشد که آب دهان بیرون اندازد. ولا رأیته قفل قط.⁽⁷⁾یعنی: و ندیدم آن حضرت را که آب دهان در منظر دیگران فرو افکند.

11 - میهمان را گرامی داشته و او را به کار وانمی داشت. نزل بابی الحسن الرضا علیه السلام ضیف و کان جالساً عنده یحدثه فی بعض اللیل فتغیر السراج فمدّ الرجل یده لیصلحه فزبره ابوالحسن ثم بادره بنفسه فاصلحه ثم قال له انا قوم لا نستخدم اضیافنا.⁽¹⁾یعنی: میهمانی بر علی بن موسی علیه السلام وارد شد و تا شب هنگام نزد آن حضرت نشسته و سخن می گفت، ناگهان چراغ دچار مشکل شد و شعله اش فرو افتاد. مهمان خواست تا چراغ را درست کند، اما امام مانع شد و خود به اصلاح چراغ پرداخت و فرمود ما قومی هستیم که میهمان را به کار وانمی داریم.

12 - از خدمتکاران و میهمانان می خواست تا وقتی مشغول غذا خوردن هستند، به احترام ورود وی از جا برنخیزند. قال لنا ابوالحسن علیه السلام ان قمت علی رؤوسکم و انتم تأکلون فلا تقوموا حتی تفرغوا و لربما دعا بعضنا فیقال له: هم یأکلون، فیقول: دعهم حتی فرغوا⁽²⁾یعنی: حضرت رضا علیه السلام به ما فرمود: هرگاه در جمع شما حاضر شدم و شما مشغول خوردن غذا بودید، از جای برنخیزید. چه بسا آن حضرت به یکی از ما کاری داشت و ما را فرا می خواند، به ایشان گفته می شد که فرد مورد نظر شما مشغول غذا خوردن است.

امام می فرمود: پس به او کاری نداشته باشید تا از خوردن غذا فارغ شود.

13 - پیش از غذا دست ها را می شست و خشک نمی کرد؛ ولی پس از غذا که دست ها را می شست با پارچه ای خشک می کرد. رأیت اباالحسن علیه السلام اذا تعرضاً قبل الطعام لم یمس المندیل و اذا توضّأ بعد الطعام مسّ المندیل.⁽³⁾یعنی: مشاهده می کردم که امام علی بن موسی علیه السلام هنگامی که قبل از غذا دست می شست رطوبت دست را خشک نمی کرد، ولی هرگاه پس از غذا دست می شست آن را خشک می کرد.

14 - آبرو و حیثیت مؤمنان و دوستانش برای او بسیار محترم بود. ان رجلاً قال له: السلام علیک یابن رسول اللّه انا رجل من محبیک و محبی ابائک مصدری من الحج و قد فقدت نفقتی... فقام علیه السلام فدخل الحجرة و بقی ساعة، ثم اخرج یده من اعلی الباب فقال: خذهذه المائتی دینار فاستعن بها فی امورک و نفقتک و تبرک بها... فلمّا خرج سئل عن ذلک

فقال: مخافة ان اری ذلّ السؤال فی وجهه لقضاء حاجتة.⁽¹⁾یعنی: مردی به امام رضا علیه السلام وارد شد و گفت: من از دوستان شما و پدرانتان هستم که از سفر حج بازمی گردم و دارایی خود راگم کرده ام و نمی توانم به شهر و دیارم بازگردم، اگر مبلغی را در اختیارم بگذارید تا بتوانم به شهرم بازگردم، در آن جا این مبلغ را از جانب شما صدقه خواهم داد، زیرا خود من مستحقصدقه نیستم. امام از جای برخاست به اتاق دیگر وارد شد و پس از لختی بی آن که خود رانشان دهد، دست خود را از بالای در به سمت آن مرد بیرون آورد و فرمود: این دویست دیناراست و می توانی با این مبلغ به شهرت بازگردی و در آن جا که رسیدی، لازم نیست صدقه بدهی. اکنون بگیر و رهسپار شو! مرد پول را گرفت و تشکر کرد و رفت. از امام پرسیدیم چراخودتان را به او نشان ندادید؟ فرمود: بیم آن داشتم که ذلّت سؤال را در چهره او ببینم.

15 - هنگام خندیدن، تبسم می کرد و قهقهه نمی زد. ولا رأیته یقهقه فی ضحکه قط بل کان ضحکه التبسّم.⁽²⁾یعنی: ندیدم که آن حضرت هرگز قهقهه بزند، بلکه خنده آن گرامی تبسم بود.

16 - حتی به جنازه اهل ایمان احترام می گذاشت. کنت مع الرضا علیه السلام فاذا نحن بجنازة... ثم اقبل نحو الجنازة فرفعها ثم اقبل یلوذ بها کما تلوذ السخلة بامّها....⁽³⁾یعنی: همراهحضرت رضا علیه السلام بودم که ناگاه با جنازه ای رو به رو شدیم... امام به سمت آن جنازه رفتند، آن را تشییع کردند و مورد لطف و احترام قرار دادند.

17 - هنگامی که سفره را می گستردند و غذا را می چیدند، از بهترین غذاها برای نیازمندان جدا می کرد و برای آن ها می فرستاد. کان ابوالحسن علیه السلام اذا أکل اتی بصحفة فتوضع بقرب مائدته فیعمد الی أطیب الطعام ممّا یؤتی به فیأخذ من کل شی ء شیئاً فیضع فی تلک الصحفة یأمر بها للمساکین.⁽⁴⁾

18 - از اسراف به شدت پرهیز داشت. عن یاسر الخادم قال: أکل الغلمان یوماً فاکهة فلم یستقصوا اکلها ورموا بها فقال لهم ابوالحسن علیه السلام سبحان اللّه ان کنتم استغنیتم فإنَّ اناساً لم

یستغنوا اطعموه من یحتاج الیه.⁽¹⁾یعنی: یاسر خادم می گوید: یکی از خدمتکاران میوه ای را نیم خور کرد و به سویی افکند، امام رضا علیه السلام فرمود: سبحان اللّه اگر شما بی نیاز و سیر شده اید، هستند کسانی که نیازمندند و باید میوه را به آن ها رساند.

19 - بوی خوش از آن حضرت استشمام می شد. خرج الیّ ابوالحسن علیه السلام فوجدت منه رائحة التجمیر.⁽²⁾یعنی: روزی امام نزد من آمد، من بوی خوش بخور و عطر از آن حضرت استشمام کردم.

20 - از تظاهر به زهد پرهیز داشت، در نهان برخود سخت می گرفت ولی در برابر مردم ظاهر و لباسی خوش داشت. و لبسه الغلیظ من الثیاب، حتی اذا برز للنّاس تزیّن لهم.⁽³⁾یعنی: لباس او در خلوت، بافتی درشت و جنس نالطیف داشت، ولی آن گاه که در منظر مردم ظاهر می شد، خود را می آراست و نیک می پوشید.

شخصیّت علمی امام رضا علیه السلام

اشاره

امام هشتم علیه السلام، چونان نیاکان وارسته اش، از مقام علمی والایی برخوردار بود، تا آن جا که وی را «عالم آل محمّد صلی الله علیه و آله» لقب داده اند.

اباصلت از محمّدبن اسحاق بن موسی بن جعفر علیه السلام نقل کرده است: امام موسی بن جعفر علیه السلام، به فرزندانش می فرمود: برادرتان، علی بن موسی، دانای خاندان پیامبر است. نیازها و پرسش های دینی خود را از وی فرا گیرید و آنچه را به شما تعلیم داد، به خاطر بسپارید، چه این که بارها پدرم امام صادق علیه السلام به من فرمود: دانایِ خاندان پیامبر در نسل توست و ای کاش من او را درک کرده و می دیدم.⁽¹⁾

با توجّه به این که در میان ائمه، امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام مجال بیشتری برای تشکیل محافل علمی و نشر علوم اهل بیت علیهم السلام پیدا کردند ، و با این حال امام رضا علیه السلام که در این زمینه مجال کمتری یافت عنوان «عالم آل محمّد» را دریافت کرده است، می توان این گمان را درست دانست که مناظره ها و مباحثه های علمی و اعتقادی آن حضرت از چنان اهمیّت و امتیازی برخوردار بوده است که به عنوان

عالم خاندان رسالت شناخته شود.

مناظره های امام

دستگاه خلافت عبّاسی، با هدف هایی خاص، از اندیشه وران مذاهب و فرقه های گوناگون، دعوت می کرد و آنان را رو در روی امام قرار می داد. با مطالعه در

شخصیّت، روحیّات و افکار مأمون، آشکار می شود که او از تشکیل چنین جلسه هایی، مقاصد سیاسی را دنبال می کرد. هر چند شخصاً به مباحثه های علمی علاقه مند بود، ولی مأمون به عنوان خلیفه، شخصی نبود که بخواهد با این گونه مباحثه ها و مناظره ها، عظمت و حقانیت خاندان پیامبر را به نمایش بگذارد و شخصیتی را که مورد توجّه انقلابیون آل علی علیه السلام بود، در جامعه مطرح کند و علم و شکوه و شایستگی و برتری آنان را به دیگران بنمایاند، بلکه در پس این تلاش ها، هدف های سیاسی داشت و چه بسا بی میل نبود که در این نشست ها، برای یک بار هم که شده، امام از پاسخ گویی به پرسش ها ناتوان بماند!

گذشته از هدف هایی که مأمون دنبال می کرد، به هر حال، نتایج آن جلسه ها، مایه شکوه و عظمت امام و بهره علمی و اعتقادی شیعه شد.

عبدالسلام هِرَوی که در بیشتر نشست ها و مناظره ها حضور داشته است، می گوید:

هیچ کسی را از حضرت رضا علیه السلام داناتر ندیدم. و هیچ دانشمندی آن حضرت را ندیده، مگر این که به علم برتر او گواهی داده است. در محفل ها و جلسه ها که گروهی از دانشوران و فقیهان و دانایان ادیان مختلف حضور داشتند، بر تمامی آنان غلبه یافت، تا آن جا که آنان به ضعف علمی خود و برتری امام اذعان داشتند.⁽¹⁾

ابراهیم بن عباس که گواه دیگری از حاضران و ناظران این گونه جلسه ها بوده است، می گوید:

حضرت رضا علیه السلام هیچ مسأله ای را بدون پاسخ نمی گذاشت. در علم و دانش کسی را داناتر از او سراغ ندارم. آنچه مأمون مطرح می ساخت، پاسخ کامل آن را دریافت

می کرد و آنچه حضرت می فرمود، مستند به قرآن بود.⁽¹⁾

خود آن گرامی در این زمینه می فرمود:

در حرم پیامبر، می نشستم و عالمان مدینه هرگاه در مسئله ای با مشکل روبه رو بودند و از حلّ آن ناتوان می ماندند، به من رو می آوردند و پاسخ می گرفتند.⁽²⁾

آگاهی امام از ادیان و مکاتب

امام علاوه بر این که برای پرسش های مختلفِ عالمان ادیان و مکاتب، پاسخی درخور داشت برمبنای اعتقادی شخص مخاطب سخن می گفت و استدلال می کرد و این مظهر دیگری از توانمندی علمی امام بود. امام با اهل تورات، به توراتشان، با رهروان انجیل، بر مبنای انجیل و با حاملان زبور، به زبور و... سرانجام با هر فرقه وگروهی با مبانی خود آنان سخن می گفت و به روش خودشان استدلال می فرمود.⁽³⁾

محمّدبن حسن نوفلی، از اصحاب حضرت رضا علیه السلام می گوید:

هنگامی که حضرت رضا علیه السلام به مَرو گام نهاد، مأمون به وزیرش، فضل بن سهل دستور داد چهره های سرشناس علمی و رهبران مذاهب و دانشمندان فرقه های مختلف را که در علم مناظره و جَدَل از دیگران ممتاز بودند، فراخواند و در روزی معیّن، مناظره ای علمی ترتیب دهد. فضل، از جاثلیق⁽⁴⁾، رأس الجالوت⁽⁵⁾، دانشمندان صائبی⁽⁶⁾، هرابذه⁽⁷⁾، اصحاب زرتشت، قسطاسِ رومی⁽⁸⁾، و گروهی دیگر از متکلمان دعوت کرد اجلاس مقدّماتی تشکیل شد، خلیفه نیز در آن حضور یافت و ضمن ابراز خرسندی از تجمع عالمان، گفت: شما مشهورترین و سرشناس ترین چهره های این

زمان هستید. هدف از این اجلاس، آن است که با این میهمان حجازی (امام رضا علیه السلام) وارد بحث و گفت وگو شده، هر کدام به ارائه منطق و برهان خود پردازید.

حاضران در جلسه، آمادگی خود را برای تأمین خواسته های خلیفه اعلام داشتند و عهد کردند تا تمام توان علمی خود را به نمایش گذارند.

محمد بن حسن نوفلی، روایت کننده حدیث می گوید:

من در کنار امام بودم که «یاسر خادم» وارد شد و برای شرکت در جلسه ای که برای روز بعد مقرّر شده بود، دعوت مأمون را به امام ابلاغ کرد. امام در پاسخ فرمود: سلام

مرا به او - مأمون - برسان و بگو می دانم مراد تو چیست؟ به خواست خداوند، فردا صبح نزد تو خواهم آمد.⁽¹⁾بعداز آن که فرستاده مأمون، بیرون رفت، امام فرمود: نظر تو درباره این نشستِ اهل شرک و صاحبان اندیشه های گوناگون چیست؟ عرض کردم: هدف خلیفه، آزمودن شماست، و این طرح مزوّرانه، بنایی سست و بی اساس است. حضرت فرمود : جلسه را چگونه پیش بینی می کنی؟ گفتم: این افراد که برای مباحثه و مناظره دعوت شده اند، با دانشمندان متفاوت اند، زیرا عالمان واقعی در برابردلیل و برهان، خاضعند، ولی اینان به اصحاب انکار شهرت دارند و کارشان مغالطه است و زیر بار سخن حق نخواهند رفت؛ بهتر آن است که از مواجهه با ایشان امتناع ورزید! حضرت، ضمن تبسّمی فرمود: آیا نگران هستی، مبادا دلایل من کافی نباشد؟ عرض کردم: امیدوارم خداوند، تو را بر آن ها پیروز گرداند. امام فرمود: دوست داری بدانی که چه موقع مأمون، از کار خود پشیمان خواهد شد؟ گفتم: آری. فرمود: آن گاه که بشنود با اهل تورات، به توراتشان، با طرفداران انجیل، به انجیل آنان، با زبوریان، به زبورشان، با صابئان به زبان عبری آن ها، با هرابذه و موبدان زرتشتی به پارسی، با رومیان به زبان رومی و با هر یک از صاحبان اندیشه ها و مکاتب با زبان خودشان، استدلال کرده، به بحث و گفت وگو نشینم. آن زمان که هر گروه به بُن بست رسد و دلایل خود را باطل بیند و لب فرو بسته، تسلیم سخن من شود، مأمون خواهد فهمید که به آنچه پنداشته و در اندیشه داشته است، دست نخواهد یافت.⁽²⁾

و همین گونه نیز شد که آن اجلاس به سرافکندگی دانشمندان شرکت کننده و پشیمانی خلیفه انجامید.

آگاهی امام به زبان های گوناگون

یکی دیگر از مظاهر شخصیّت علمی امام رضا علیه السلام که شگفتی اطرافیان و شاهدان را همراه داشت، آشنایی کامل حضرت، به زبان های گوناگون بود. چنان که از بخش پیشین نیز آشکار گردید، امام در مجامع علمی به هنگام مناظره و یا در نشست های معمولی در پاسخ گویی به اشخاصی که از سرزمین های دیگر، حضور ایشان شرفیاب می شدند، با زبان متداول و رسمی مخاطبان با آنان به گفت وگو می پرداختند.

اباصلت هروی می گوید:

امام رضا علیه السلام، با مردم به زبان خودشان سخن می گفت. به خدا سوگند که او، فصیح ترین مردم و داناترین آنان به هر زبان و فرهنگی بود. او می افزاید:⁽¹⁾

عرض کردم: ای فرزند رسول خدا، من در شگفتم از این همه اِشراف و تسلّط شما به زبانهای گوناگون!

امام علیه السلام فرمود:

من حجّت خدا بر مردم هستم. چگونه می شود، خداوند فردی را حجّت بر مردم قرار دهد، ولی او زبان آنان را درک نکند. مگر سخن امیر مؤمنان علی علیه السلام به تو نرسیده است که فرمود: به ما «فَصْلُ الخِطاب» داده شده است و آن، چیزی جز شناخت زبان ها نیست.⁽²⁾

اعتراف مخالفان به برتری علمی امام

همان طور که در بخش های پیشین گذشت، مأمون از تشکیل جلسه بحث و گفت وگو، هدف هایی را دنبال می کرد، نمونه های زیر از آن جمله است:

به هر حال در هیچ یک از این مجالس، مأمون به نتیجه دلخواه، دست نیافت و ناگزیر به اعتراف و خضوع در برابر عظمت علمی امام شد.

در جریان یکی از نشست های علمی، چون وقت نماز فرا رسید، امام برای اقامه نماز از مجلس، بیرون شد. مأمون به محمّدبن جعفر، عموی امام رضا علیه السلام رو کرد و گفت:

پسر برادرت را چگونه یافتی؟ پاسخ گفت: او عالم و دانشمند است. مأمون گفت: پسر برادرت از خاندان پیامبر است؛ خاندانی که پیامبر در مورد آنان فرموده است: آگاه باشید، نیکان عترت من و شاخه های درخت وجود من، در خردسالی، خردمندترین و در بزرگسالی، داناترین مردمند. آن ها را تعلیم ندهید، زیرا آنان از شما

داناترند. هیچ گاه شما را از دروازه هدایت، بیرون نبرده، در گمراهی وارد نخواهند کرد.⁽¹⁾

در نقل دیگری آمده است که مأمون مسائلی چند از امام رضا علیه السلام پرسید و آن گاه که پاسخ همه آن ها را به درستی یافت، چنین گفت:

خدا مرا بعد از تو زنده ندارد. به خدا سوگند، دانش صحیح، جز نزد خاندان پیامبر یافت نمی شود و به راستی دانش پدرانت را به ارث برده ای و همه علوم نیاکانت در تو گرد آمده است.⁽¹⁾

آری، صرف نظر از اهداف مأمون، باید گفت: دانش گسترده امام رضا علیه السلام، سبب شد تا موافق و مخالف به آن اعتراف کنند و نیز باعث گردید تا چهره علمی امام برای همگان بهتر آشکار گردد.

پشیمانی مأمون از تشکیل محافل علمی

مأمون خود در تشکیل محافل علمی و مناظره های دانشمندان با امام اصرار داشت، ولی در نهایت از تدبیر خویش پشیمان شد و پیش بینی امام در مورد وی تحقق یافت. علّت پشیمانی نیز روشن است. مأمون با انگیزه صحیح و دانش دوستانه به این اقدام، دست نزده بود، همچنان که برای آگاهی بیشتر مردم و دانشمندان از شخصیّت علمی امام چنین نکرده بود. وی هدف هایی چون تحقیر امام و شخصیّت علمی او، سرگرم ساختن جامعه به این گونه جلسه ها و در سایه قرار دادن امور سیاسی و ... را دنبال می کرد و چون خود را در رسیدن به آن هدف ها، ناکام یافت، سخت پشیمان شد، تا جایی که برخی، همین رخدادها را زمینه ساز توطئه مأمون بر ضّد حضرت و طراحی نقشه شهادت آن گرامی دانسته اند.⁽²⁾

زندگانی سیاسی امام رضا علیه السلام

اشاره

امام رضا علیه السلام در عصر امامت خویش، با خلفایی چند از عبّاسیان، معاصر بوده است.

مدّت ده سال از امامت هشتمین امام با دوران خلافت هارون مقارن بود. در آن دوره ده ساله، هارون به دلیل بحران هایی که حکومت با آن روبرو بود، هیچ گاه خود را رو به روی امام قرار نداد.

هارون، نگران آینده

هارون در سال های پایانی عمر خود، به حکومت عباسیان و آینده آن می اندیشید. به همین منظور در سال 175 ه. ق. فرزندش محمّدامین را که هنوز بیش از پنج سال از عمرش نگذشته بود، برای جانشینی پس از خود، معرّفی کرد.⁽¹⁾

هفت سال بعد، یعنی در سال 182 ه. ق. با معرّفی عبداللّه مأمون به جانشینی امین، در تثبیت حکومت عبّاسی کوشید.⁽²⁾هارون در سال 186 ه. ق. همراه فرزندانش، امین، مأمون و مؤتمن، عازم حج شد. در آن جا، عهدنامه ای را در حضور شخصیّت ها و رجال سیاسی، قضایی، نظامی و... به امضای دو فرزندش امین

و مأمون رساند و نسخه ای از آن را در خانه کعبه به دیوار آویخت.⁽¹⁾در این قرارداد، ضمن معرّفی فرزندانش برای اداره دستگاه خلافت، یکی پس از دیگری، از آنان پیمان گرفت که نقض عهد نکنند. آن گاه هارون دستور داد تا متن آن را برای حاضران در موسم حج بخوانند تا پس از بازگشت حاجیان، موضوع جانشینی امین و مأمون میان همه مردم منتشر شود.⁽²⁾

در پی این اقدام، هارون ضمن تقسیم هدایا وعطایای فراوان میان مردم مدینه، دستور داد به موجب سندی، کشور پهناور اسلامی آن روز را میان امین، مأمون و مؤمن قسمت کنند. ولی از آن جا که هرگاه حکومت با قدرت طلبی و حرص و آز و بی تقوایی همراه گردد، همه عهدها و ارزش ها نادیده گرفته می شود، تدبیرهای هارون در راستای هماهنگی امین و مأمون در سیطره بر سرزمین های اسلامی چندان دوام نیافت و برادری آنان به دشمنی کشیده شد.⁽³⁾

مرگ هارون و پیامدهای آن

سر انجام هارون در سال 193 ه. ق. در توس درگذشت. دیری نپایید که میان دو برادر، نزاع بر سر قدرت در گرفت. پدر که بارها شعار «اَلْمُلکُ عَقیمٌ»⁽⁴⁾را سر داده بود و معتقد بود که حکومت و قدرت نازاست و به خاطر آن از همه چیز می توان گذشت و هر مانعی را باید از میان برداشت! اینک پسران او نیز همان منطق سیاسی را دنبال می کردند.

اختلاف دو برادر، که با دست های پشت پرده سیاسی و قومی نیز هدایت می شد، سرانجام امین را بر آن داشت تا در اوایل سال 195 ه . ق. برادرش مأمون را از ولایت عهدی برکنار کند، و راه را برای سلطه و حکومت مطلقه و بی چون و چرای خویش، هموار سازد.

از سوی دیگر، مأمون نیز که تربیت یافته شیوه هارونی بود، نمی توانست

حکومت را به راحتی از دست بدهد. از این رو، درصدد رویارویی بر آمد و نتیجه آن چیزی جز لشکرکشی نبود. سپاهی از خراسان و لشکری از بغداد راهی «ری» شدند، که در این نبرد، لشکر امین ناباورانه شکست را پذیرا شد.⁽¹⁾

در هجوم دیگری، طرفداران مأمون راهی بغداد شده، صحنه دشواری را برای امین و دستگاه حکومت او فراهم ساختند که برای آنان هیچ گونه راه گریزی نبود. امین از طاهر، فرمانده سپاه مأمون خواست تا با فرستادن نامه ای از مأمون برای او امان بخواهد. امین گفت:

اگر برادرم مرا مورد عنایت و بخشش قرارداد، شایسته است، زیرا او اهل تفضّل است و اگر مرا کشت، ننگ نخواهد بود، زیرا جوانمردی، جوانمردی را شکسته و شمشیری، شمشیری را بریده است. البته چنانچه درندگان مرا پاره پاره کنند، نزد من گواراتر است از آن که سگی مرا نجات دهد.⁽²⁾

سرنوشت امین

فرمانده سپاه مأمون به درخواست های امین، اهمیتی نداد و سرانجام وی را دستگیر کرد و در حادثه حمله چند مرد مسلّح، امین با ضربه هایی از پای در آمد. بدین ترتیب، طومار زندگی امین برچیده شد و بغداد سقوط کرد و این آغازی بود بر سُلطه مأمون بر بغداد و دیگر سرزمین های اسلامی. هر چند مأمون در این نبرد به پیروزی بزرگی دست یافت، ولی بدون شک، حکومتی پرفراز و نشیب را پیش روی داشت، زیرا از نظر عبّاسیان و هواداران آن ها، امین خلیفه قانونی پس از هارون بود و

آنان او را به عنوان ولیّ امر، شناخته و اطاعت او را بر خود لازم می دانستند.

از سوی دیگر، امین از امتیاز دیگری نیز برخوردار بود، زیرا او فرزند زبیده بود و زبیده، نزد هارون و در نظر عباسیان، منزلت خاصّی داشت.⁽³⁾بنابراین، حرکت

نظامی مأمون نمی توانست پشتوانه لازم را دارا باشد. از این رو، هنگامی که سر بریده امین را نزد مأمون آوردند، فضل بن سهل که نقشی اساسی در زمینه سازی و هدایت نبرد خونین بغداد داشت، گفت:

شمشیرها و زبان های مردم بر ضّد ما به کار افتاد.⁽¹⁾

مأمون چون این سخن را شنید، گفت:

دیگر کار از کار، گذشته است ، برای نجات از این باتلاق و پوزش از آن، چاره ای بیندیش.⁽²⁾

از این رو، هنگامی که نامه زبیده⁽³⁾، به دست مأمون رسید، وی گفت:

من همان سخن را می گویم که علی بن ابی طالب در مورد قتل عثمان گفت که: سوگند به خدا من او را نکشتم. من نیز سوگند می خورم که کشنده امین نیستم؛ نه گفته ام، نه به

این قتل راضی بوده و نه به انجام آن فرمان داده ام.⁽⁴⁾

زمامداری مأمون

مأمون در پانزدهم ربیع الاوّل سال 170 ه .ق. در یاسریّه⁽⁵⁾، متولّد شد. مادرش، یکی از کنیزان هارون به نام مراجل از اهالی بادغیس⁽⁶⁾بود.

او در دوران خلافت برادرش امین، بر بخش شرقی خطّه اسلامی، حکومت می کرد، ولی پس از کشته شدن برادرش امین، زمامداری گسترده او در سال 198 ه .ق. آغاز شد. بدین سان اگر دوران سلطه او بر شرق سرزمین های اسلامی آن روز را نیز به شمار آوریم. مأمون متجاوز از بیست سال بر مسند خلافت تکیه زده است.⁽⁷⁾

ویژگی های مأمون

وی هفتمین خلیفه عباسی است و نسبت به برادرش و نیز در مقایسه با دیگر خلفای عبّاسی، از امتیازهایی برخوردار بوده است.

1 - سیوطی در شرح حال او می نویسد: مأمون، از نظر دوراندیشی، اراده ای استوار، بردباری، دانش، زیرکی، بزرگی، شجاعت و جوانمردی، بر تمام خلفای عباسی برتری داشت.⁽¹⁾

2 - ابن الندیم از مأمون با عنوان «داناترین خلفا به فقه و کلام» یاد می کند.⁽²⁾وی مردی زیرک بود و چهره ای بس پیچیده داشت. گاهی چونان دینداری دلسوز ظاهر می شد، مردم را به علّت کوتاهی در امر اقامه نماز و فرو رفتن در لذّات و پیروی از شهوات و ... نکوهش می کرد و آنان را از عذاب الهی می ترساند.⁽³⁾و زمانی خودش در بَزم عیش و نوش و مجلس لهو و لعب، شرکت می جست...⁽⁴⁾

3 - احمد امین مصری می نویسد: مأمون در عین حال که، در مجالس عیش و نوش شرکت می جست، به کتاب و فلسفه و بحث و جدل و مناظره علمی و مباحث فقهی و ... علاقه شدید داشت.⁽⁵⁾

روزی ادّعای تشیّع می کرد و وجودش را لبریز از دوستی و عشق به علی علیه السلام نشان می داد⁽⁶⁾و در فاصله اندکی، نقاب از چهره برگرفته، تا آن جا پیش رفت که حاضر نبود حتّی از حجّاج بن یوسف، آن عنصر تبهکار و جلاّد، خُرده گیرند.⁽⁷⁾

از آن جا که شناخت شرایط سیاسی عصر امام علی بن موسی علیه السلام، پیوند تنگاتنگی با شناخت ویژگی های حاکمان آن عصر دارد، ناگزیر باید توجّه بیشتری را

در این باره معطوف داریم.

مأمون و دشواری های حکومت

نخستین مسئله ای که باید بدان توجّه شود، جلب بیعت مردم، در جای جای سرزمین پهناور اسلامی است؛ مردمی که عموماً از بیعت با وی گریزانند. مأمون نتوانست بیعت مردم بغداد و کوفه را به دست آورد، همچنان که از جلب نظر اهل مدینه، مکّه و بصره نیز محروم ماند، زیرا اهل سرزمین های اسلامی، اگر از شیعیان و علویان بودند، اصولاً با خاندان عبّاسی همساز نبودند و اگر هم از عبّاسیان بودند، قتل امین را جرم دانسته، آن را قابل توجیه نمی شمردند.

دومین مشکلی که مأمون با آن رو به رو بود، ناآرامی های موجود، در گوشه و کنار مملکت اسلامی بود، به ویژه برخی قیام ها که نفوذ و گستردگی خاصی داشت.

در مکّه، محمّدبن جعفر، معروف به دیباج؛ در مدینه، محمّدبن سلیمان بن داوود؛ در واسط، جعفربن محمّد؛ در مداین، محمّدبن اسماعیل؛ در کوفه، ابوسرایا و ... . به هر نقطه که نظر می شد، انقلاب و قیامی بود و چنین حرکت هایی، خطری جدّی می نمود که نَه تنها خلافت مأمون، بلکه حکومت عبّاسیان را تهدید می کرد.

سومین مشکل بزرگی که مأمون را همواره نگران می داشت، شخصیت برجسته و ممتاز و مورد توجّه مردم، یعنی علی بن موسی الرضا علیه السلام بود و نشانه ها از این واقعیّت حکایت دارد که مأمون، به نقش سیاسی و اجتماعی و دینی امام، بیش از هر انقلاب یا نهضتی که در جریان بود، اهمیّت می داد و آن را برای حاکمیّت خود تهدید به شمار می آورد.

به هر حال، مأمون می بایست چاره ای اندیشد، تا اعتماد بنی عباس را جلب کند و فریاد انقلابیّون را خاموش سازد و ذهنیّت جامعه را در مورد قتل برادرش امین، تغییر دهد و از سوی امام رضا علیه السلام آسوده خاطر گردد. از جمله راه حل های او که می توانست ذهن جامعه علمی را مشغول دارد و عوام را به تواضع بکشاند، تشکیل جلسات و محافل علمی بود.

اما این کاربسنده نبود و مأمون پس از مشاوره با کسانی چون فضل بن سهل، به این نتیجه رسید که طرحی نو در فضای سیاسی جامعه در افکند و از احساسات مذهبی و علایق دینی مردم، بر ضّد مذهب و مردم استفاده کند. طرح جدید مأمون، اظهار ارادت به خاندان نبوت بود، در حالی که هرگز بدانان علاقه نداشت و معتقد بود خطّ مشی صحیح همان است که معاویه، آن را دنبال می کرد، آنچه خود می خواست انجام می داد، چه مردم بخواهند یا نخواهند.⁽¹⁾

برخوردهای دوگانه وی، که در اسناد تاریخی به چشم می خورد، بر همین اساس استوار بوده است. همه خلفای اموی و عبّاسی و به ویژه مأمون، مدّعی رهبری جامعه اسلامی بوده، سیاست خود را گرفته شده از دیانت می نمایاندند،⁽²⁾و اطاعت بی چون و چرای مردم را از خود و حکومتشان خواستار بودند، زیرا خودشان را مصداق «اولوالامر» می دانستند که قرآن به اطاعت از آنان فرمان داده است.⁽³⁾

آیا مأمون براستی دوستدار اهل بیت بود؟

از جمله تدابیر مأمون در جهت ایجاد فضای جدید سیاسی و بر هم زدن معادلات پیشین و مبهم ساختن مسائل در نگاه توده مسلمانان، اظهار تشیّع و ارادت او به اهل بیت بود.

کسانی که مأمون را علاقه مند به خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله معرفی کرده اند، بیشتر به اظهارات وی در سخنرانی ها، مناظره ها، قصیده ها و ... استناد جسته اند که در مواردی چند، او به برتری علی بن ابی طالب علیه السلام اعتراف کرده، یا مخالفان شیعه را مورد حمله قرار داده است. علاوه بر این برخی عملکردهای وی نیز مانند خوشرفتاری با علویان، بازگرداندن فدک یا تفویض ولایت عهدی به امام رضا علیه السلام را مؤد اظهارات خلیفه دانسته اند.

مسعودی می نویسد: مأمون همواره اظهار تشیّع می کرد و خود را شیعه می نمود.⁽¹⁾

اُلامُ عَلی حُبِّ الْوَصِیِّ اَبِی الْحَسَنِ

وَ ذلِکَ عِنْدی مِنْ عَجائبِ ذِی الزَّمَنِ

خَلیفَةُ خَیْرِ النّاسِ وَ الاَْوَّلُ الَّذی

اَعانَ رَسُولَ اللّه ِ فِی السِّرِّوَالْعَلَنِ⁽²⁾

من به خاطر دوستی جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله، علی علیه السلام سرزنش می شوم، در حالی که سرزنش از شگفتی های روزگار است.

او جانشین بهترین مردم است و او نخستین شخصی است که پیامبر صلی الله علیه و آله را در نهان و آشکار، یاری کرده است.

در قصیده دیگری از مأمون آمده است:

لا تُقْبَلُ التَّوْبَةُ مِنْ تائبٍ

اِلاّ بِحُبِّ بنِ اَبی طالِبٍ

اَخُو رَسُولِ اللّه ِ حِلْفُ الْهُدی

وَ الاَْخُ فَوْقَ الْخُلِّ وَ الصّاحِبِ

اِنْ جُمِعا فیِ الْفَضْلِ یَوْمًا فَقَدْ

فاق اَخوُهُ رَغْبَةَ الرّاغِبِ

فَقَدِّمِ الهادِیَ فی فَضْلِهِ

تَسْلَمْ مِنَ اللاّئِم وَ الْعائِبِ

اِنْ مالَ ذوُ النّصْبِ اِلی جانبٍ

مِلْتُ مَعَ الشّیعیِّ فی جانِبٍ

اَکُونُ فی آلِ نَبِیِّ الْهُدی

خَیْرِ نَبِیٍ مِنْ بَنی غالِبٍ

حُبُّهُم فَرْضٌ نُؤدّی بِهِ

کَمِثْلِ حَجٍّ لازِمٍ واجِبٍ⁽³⁾

توبه هیچ تائبی پذیرفته نیست، مگر به خاطر محبت فرزند ابی طالب (علی علیه السلام) برادر رسول خدا و هم پیمان او در هدایتگری، و این در حالی است که برادر، برتر از دوست و همراه است.

اگر روزی هم برادر و دوست، در فضیلت مقایسه شوند، برادر تفوق یابد.

پس آن شخصیّت هدایتگر را در فضیلت مقدّم دار، تا از ملامتگران و عیبجویان در امان مانی.

اگر ناصبیان و دشنام دهندگان به علی علیه السلام به جانبی تمایل یابند، من همراه با شیعیان

به جانب دیگر متمایل خواهم بود.

در زمره آلِ پیامبر خواهم بود، او که بهترین پیامبر از فرزندان «غالب» است.

محبّت آنان واجب است، به آن وفادار خواهیم بود، چونان حج که لازم و واجب می باشد.

در تاریخ، قصیده های بسیاری از این دست، به نام او ثبت است. وی ضمن قصیده ای، درباره متصدّیان خلافت، پس از پیامبر گفته است:

بِاَیَّةِ خُطَّةٍ وَ بِاَیِّ مَعْنی

تُفَضِّلُ مُلْحِدَیْنَ عَلی عَلِیٍّ

عَلِیٌّ اَعْظَمُ الثَّقَلَیْنِ حَقّاً

وَ اَفْضَلُهُمْ سِوی حَقِّ النَّبِیِّ⁽¹⁾

بر چه مبنا و منطقی باید آن دو مُلحد برتر از علی علیه السلام به شمار آیند.

علی علیه السلام به راستی که از میان دویادگار گران بهای پیامبر صلی الله علیه و آله بزرگ ترین است و جز بر پیامبر صلی الله علیه و آله بر همه ایشان برتری دارد.

مأمون به دلیل سخنانی چند، از این قبیل، مورد طعن بعضی مورّخان و عالمان اهل سنّت، قرار گرفته است و از این گونه اظهارات او به عنوان گناه بزرگ و نابخشودنی، یاد کرده اند.⁽²⁾

اعتراف مأمون به ارزش های والای امام علی علیه السلام

مأمون در نامه ای که از مرو، پس از جریان ولایت عهدی و در پاسخ نامه عباسیان، به بغداد ارسال داشته، مناقبی از حضرت علی بن ابی طالب علیه السلام را بازگو کرده است. از جمله در آن نامه، موارد زیر را به عنوان ارزش های وجودی امام شمرده است:⁽³⁾

حمایت و پشتیبانی از پیامبر صلی الله علیه و آله در همه احوال.

ایثار جان در راه حفظ پیامبر صلی الله علیه و آله در مواقع مختلف؛ مثل لیلة المبیت.⁽⁴⁾

برتری او در شناخت قرآن و احکام الهی.

دارا بودن ولایت مطلقه الهیّه که در غدیر به او اعطا گردید.

باز بودن درِ خانه علی علیه السلام به مسجد پیامبر، در حالی که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمان بستن

همه درها را داده بود.

فتح خیبر.

یکّه تاز بودن در جنگ احزاب، و نیز قتل عمروبن عبدود.

بستن عقد اخوّت و برادری پیامبر صلی الله علیه و آله با وی.

ازدواج با فاطمه علیهاالسلام دخت گرامی پیامبر صلی الله علیه و آله

نزول آیاتی از قرآن⁽¹⁾، در شأن او و خانواده اش.

حضور او همراه پیامبر صلی الله علیه و آله در رخدادهایی چون مباهله و ... .

علاوه بر آنچه گذشت، نوع برخورد مأمون با علویان و بازگرداندن فدک به فرزندان فاطمه علیهاالسلام و تفویض ولایت عهدی به امام رضا علیه السلام، و حمایت ظاهری وی از اهل بیت به طوری که در عصر دیگر زمامداران اموی و عباّسی، سابقه نداشت، داستان تشیّع مأمون را در ذهن برخی مطرح کرده است.

ردّ فَدَک

یعقوبی در این مورد می نویسد: گروهی از فرزندان امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام نزد مأمون آمده، مدّعی شدند که فَدَک، حقّ زهرا علیهاالسلام مادر ماست، رسول خدا صلی الله علیه و آله آن را به عنوان «نحله» و هدیه در زمان حیات خود، به دخترشان بخشیده اند. لکن ابوبکر، در نخستین روزهای حکومت خود، حقّ مالکیّت را از مادر ما سلب، و فدک را جزو اموال عمومی اعلام کرد. آن گاه فاطمه علیهاالسلام در مقام احقاق

حقّ خویش برآمد، خلیفه از او درخواست گواه کرد. او علی و حسنین و امّ ایمن را

گواه قرارداد. ابوبکر نپذیرفت و بدین صورت، فرزندان زهرا علیهاالسلام از حق مسلّم خود محروم شدند و دیگران از منافع آن بهره بردند. اکنون ما برای مطالبه حق خود، نزد تو آمده ایم.

مأمون دستور داد تا نشستی با حضور فقیهان تشکیل شود. وی پس از اثبات حقّانیت فرزندان فاطمه، سندی نوشت و فدک را به این خاندان بازگرداند. مأمون سند را به «محمّدبن یحیی بن حسین بن زیدبن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب» و «محمّدبن عبداللّه بن حسن بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب» تسلیم کرد.⁽¹⁾

ابن ابی الحدید معتزلی، شارح نهج البلاغه نیز داستان بازگرداندن فدک را با نقل دیگری بیان می کند، و بازگشت آن را به خاندان رسالت از ابتکارهای مأمون می داند. او می افزاید: وقتی مأمون دستور داد تا سند آن را برای اولاد فاطمه علیهاالسلام بنویسند، دعبل خزاعی برخاست و قصیده معروف خود را خواند که با بیت زیر آغاز می شود:

اَصْبَحَ وَجْهُ الزَّمانِ قَدْ ضَحِکا

بِرَدِّ مأمون هاشِمٍ فَدَکا⁽²⁾

چهره زمان خندان شد، آن گاه که مأمون فدک را به بنی هاشم باز گرداند.

نقدی بر افسانه تشیّع مأمون

اعترافات مأمون به برتری علی بن ابی طالب علیه السلام و تصریح وی به افضل بودن امیر مؤمنان علی علیه السلام در ابعاد مختلف علمی و معنوی، امری است که نزد شیعه و سنّی، قطعی است. چه این که برخی دیگر از خلفا نیز پیش از مأمون به برتری امامان به ویژه برتری حضرت علی علیه السلام اذعان داشته اند، ولی اظهارات آنان دلیل تشیّع آن ها به حساب نیامده است.

روزی مأمون خود، شاهد بود که پدرش هارون تجلیل فراوانی از موسی بن جعفر علیه السلام به عمل آورد. با شگفتی از پدر دلیل را پرسید. هارون ضمن بر شمردن فضایل امام موسی بن جعفر علیه السلام، گفت: من پیشوای ظاهری جامعه هستم که به قهر و

غلبه به حکومت رسیده ام و موسی بن جعفر علیه السلام به راستی امام و پیشوای مردم است. سوگند به خدا، ای فرزندم که او از من و از همه مردم و خلق خدا سزاوارتر است که جانشین پیامبر باشد.⁽¹⁾

پس این تنها مأمون نیست که در مدح علی علیه السلام و خاندانش شعر سروده است،

بلکه افرادی چون امام شافعی و دیگران نیز ستایشگر علی علیه السلام بوده اند، در حالی که هیچ یک از آنان شیعه، شناخته نشده اند.

برخی تاریخ نگاران، هرگاه دیده اند که مأمون، فردی از علویان را مورد عفو قرارداده است، این اقدام مأمون را نشان شیعه بودن وی دانسته اند. ولی این که تعدادی از علویان به دستور مأمون به قتل رسیده اند⁽²⁾را نادیده انگاشته اند.

عبداللّه بن موسی که یکی از علویان مشهور عصر مأمون است و همواره با وی در حال مبارزه بوده است، از مکان مخفی خود، نامه تندی به مأمون دارد و در قسمتی از آن می نویسد: در این اندیشه بودم که کدام یک از دشمنان زیانش برای اسلام زیادتر است تا به جنگ او بروم. چون دقیق نگریستم، تو را چنین یافتم، زیرا کفار دشمنان شناخته شده اسلام بوده، مسلمانان با آنان می جنگند، ولی تو به اسلام تظاهر می نمایی و همین سبب شده است تا مردم از جنگ با تو منصرف گردند، در حالی که تو در باطن تیشه به دست گرفته ای و ریشه های اسلام را یک یک قطع می کنی... و بدین ترتیب، زیان تو برای اسلام از هر دشمن خطرناکی، سخت تر و مؤرتر است.⁽³⁾

در مورد بازگرداندن فدک نیز باید گفت که این اقدام اختصاص به مأمون نداشته است، بلکه قبل از او، دیگرانی نیز فدک را به آل علی علیه السلام و فرزندان فاطمه علیهاالسلام

بازگردانده اند که قطعاً شیعه به شمار نمی آمده اند. پس از آن که فدک از فاطمه علیهاالسلام گرفته شد، در ردیف اموال عمومی قرار گرفت و مصرف عواید آن تا زمان معاویه تقریباً یکنواخت بود. معاویه تصمیم جدیدی گرفت بدین صورت که یک سوم

منافع آن را به «مروان بن حکم» و دو قسمت دیگر را به عمروبن عثمان می داد، تا آن که پس از شهادت امام مجتبی علیه السلام تمام آن را در اختیار مروان گذاشت.

مروان آن را به فرزندش عبدالعزیز و او به فرزند خود، عمربن عبدالعزیز بخشید. عمر بن عبدالعزیز چون به خلافت رسید برای نخستین بار آن را به فرزندان فاطمه علیهاالسلام باز پس داد. بعد از مدتی با روی کار آمدن یزیدبن عاتکه (م 105 ه .ق.) بار دیگر فدک از تصرف فرزندان فاطمه علیهاالسلام خارج شد و در طول دوران حکومت امویان در اختیار آنان قرار داشت.

با انقراض دولت امویان و روی کار آمدن عباسیان در سال 132 ه .ق. اولین خلیفه عباسی (ابوالعباس سفاح) بار دیگر فدک به فرزندان فاطمه علیهاالسلام بازگشت، ولی منصور (م 158 ه .ق.) آن را باز پس گرفت.

مهدی عباسی (م 169 ه .ق.) بار دیگر آن را به فرزندان فاطمه علیهاالسلام برگردانید. سال بعد، آن را موسی بن مهدی (م 170 ه .ق.) گرفت و تاعصر مأمون این گونه ماند.⁽¹⁾

دکتر رفاعی می نویسد: چه بسا رجال سیاسی، برای جلب توجه عامّه و پیشبرد هدف های سیاسی و حکومتی خود، به دینی گرایش پیدا می کنند، ولی بعد از رسیدن به مقاصد خود، دین را به دینداران وا می گذارند.⁽²⁾

وی آن گاه می نویسد: ممکن است مأمون از همین روش استفاده کرده باشد و این نظریه در مذهب مأمون قابل تأیید است.⁽³⁾

مأمون و مذهب اعتزال

بعضی از مورّخان بر این باورند که مأمون، مذهب اعتزال را پذیرفته و بدان معتقد بوده است.

چنان که ابن کثیر می نویسد: مأمون، مذهب اعتزال را اختیار کرده و به گروهی که

از پیروان مذهب معتزله بودند، پیوسته است و آنان وی را اغفال نمودند. از افرادی که در این جریان تأثیر مهمّی داشته است، بشربن غیاث مریسی است.⁽¹⁾

البته ابن کثیر، چنان که گذشت از یک سو به مأمون نسبت تشیّع داده و از سوی دیگر، او را معتزلی معرّفی کرده است! او می گوید: مأمون هم مذهب تشیّع و هم روش اعتزال داشته است و اما از مذهب صحیح سنّت بهره ای نداشته است.⁽²⁾

پذیرفتن چنین امری دشوار است که شخصی هم شیعه باشد و هم به مسلک اعتزال، گرایش داشته باشد، زیرا میان مکتب شیعی و مسلک معتزلی، تفاوتهای اصولی وجود دارد.

اندیشه خلق قرآن

یکی از رخدادهای عصر مأمون را که نشانه ای بر گرایش اعتزالی وی دانسته اند، نظریّه «خلق قرآن» است که از آن تعبیر به «محنت» شده است. این مسئله در مقطعی از عهد عباسیان، بحث اعتقادی، سیاسی روز گردیده بود، تا آن جا که برخی به دلیل مخالفت با آن محکوم به مرگ، تبعید و زندان شدند. از افرادی که این اندیشه را نشر دادند و از آن حمایت و تبلیغ کردند، بشر مریسی بود. هارون الرشید وی را تهدید به قتل کرد و در پی آن بشر ناگزیر شد، تا زمان حیات هارون، متواری باشد. اما پس از مرگ هارون، در دوران فرمانروایی مأمون، کسانی چون او آزادی عمل یافتند و اندیشه آنان مورد تأیید حاکمیت عباسی واقع شد.

بشر مریسی که در عهد هارون از ترس تهدیدهای او متواری بود، در ستایش از مأمون که با عقیده خلق قرآن موافق بود، چنین سروده است:

قَدْ قالَ مأمونُنا وَ سَیِّدُنا

قَوْلاً لَهُ فیِ الْکُتُبِ تَصْدیقٌ

اِنَّ عَلِیّاً اَعْنی اَبا حَسَنٍ

اَفْضَلُ مَنْ قَدْ اَقَلَّتِ النُّوقُ

بَعْدَ نَبِیِّ الْهُدی وَ اِنَّ لَنا

اَعْمالُنا وَ الْقُرْانُ مَخْلُوقٌ

براستی که مأمون ما و آقای ما سخنی گفته است که کتاب ها (همچون قرآن) آن را

تأیید می کند.

همانا ابوالحسن علی علیه السلام، پس از پیامبر که هادی مردم است، برتر از همه است. و به درستی که اعمال ما برای خود ماست و قرآن، حادث و آفریده است.

در برابر این قصیده، یکی از شاعران اهل سنّت چنین سروده است:

یا اَیُّهَا النّاس لا قَوْلٌ وَ لا عَمَلٌ

لِمَنْ یَقُولُ کَلامُ اللّه ِ مَخْلُوقٌ

ما قالَ ذاکَ اَبُوبَکر وَ لا عُمَرٌ

وَ لاَ النَّبِیُّ وَ لَمْ یَذْکُرْهُ صِدِّیقٌ

وَلَمْ یَقُلْ ذاکَ اِلاّ کُلُّ مُبْتَدِعٍ

عَلَی الرَّسُولِ وَ عِنْدَاللّه ِ زِنْدیقٌ

بِشْرُ اَرادَ بِهِ اِمْحاقَ دینِهِمْ

لاَِنَّ دینَهُمْ وَاللّه ِ مَمْحوقٌ

یاقَوْمِ اَصْبَحَ عَقْلٌ مِنْ خَلیفَتِکُم

مُقَیَّدا وَ هُوَ فیِ الاَْغْلالِ مَوْثوقٌ⁽¹⁾

ای مردم، آن کس که کلام خدا را مخلوق داند، نامه عملش از گفتار و کردار تهی است و هیچ ندارد. این سخن (مخلوق بودن قرآن) را نه ابوبکر، نه عمر، نه پیامبر صلی الله علیه و آله و نه هیچ راستگویی نگفته است. این رأی، سخن بدعتگذاران بر خدا و پیامبر است که اینان نزد خدا زندیق اند. بِشر خواسته است، با گفتارش دین آنان را از میان ببرد، زیرا

دین آنان به خدا سوگند، از بین رفتنی است. ای مردم، اندیشه خلیفه با زنجیرهای محکمی بسته شده و در بند است.

اگر چه مهم ترین گواه معتزلی بودن مأمون، همان نظریه خلق قرآن است که در عهد مأمون گسترش یافت، ولی نکته دیگری نیز در تأیید معتزلی بودن او قابل توجّه است، و آن این که معتزلیان، علی علیه السلام را سزاوارتر از دیگران به حکومت می دانستند و مأمون نیز از آن جهت که به اعتزال گرایش داشت، در اشعارش از حضرت علی علیه السلام ستایش می کرد و نه از آن جهت که شیعه بود! مأمون در یکی از سخنانش می گوید:

بسیاری مردم از آن جهت که ما برتری علی علیه السلام را بر سایر صحابه، عنوان نموده ایم، بر ما خرده می گیرند و چنین پنداشته اند که برتر دانستن علی علیه السلام بر دیگر خلفا به معنای کوچک شمردن دیگران است؛ در حالی که هرگز چنین نیست. سوگند به خدا، اجازه نخواهم داد، کسی حتّی از حجّاج بن یوسف عیب جویی کند و او را مورد لعن و طعن قرار دهد، تا چه رسد به سلف طیّب.⁽²⁾

مأمون و دیانت سیاسی

سرانجام بعضی معتقدند که اصولاً زمامداران خودسر و دنیاطلب، در حقیقت به هیچ دین یا مسلکی پای بند نیستند و همه دفاع و ستیزشان بر محور منافع سیاسی آنان می چرخد و دینداری آنان در واقع، نوعی دیانت سیاسی است. به هر حال، در یک جامعه دینی، اظهار به دینداری شرط سیاست و حاکمیّت است و مأمون کسی نبود که این شرط را نداند و با نادیده گرفتن آن، حکومتش را به خطر اندازد.

با توجّه به گستردگی سرزمین اسلامی آن روز از یک سو و نشر افکار و آرا از سوی دیگر، مأمون به این نتیجه رسیده است که باید چندگانه عمل کند. او زمامداری دوراندیش بود⁽¹⁾که کوله باری از تجربه های تلخ و شیرین زمامداران قبل را نیز مورد نظر قرار داده بود. بنابراین، اظهارات اعتقادی وی نیز بیشتر جنبه سیاسی داشته و او براساس مصالح حکومتی سخن گفته و عمل می کرده است، نه براساس اصول اعتقادی و باورهای دینی.

خط مشی امام رضا علیه السلام در برابر حکومت ها

اشاره

بخشی از زندگی امام علی بن موسی علیه السلام به دوران پیش از امامت ایشان مربوط می شود که 35 سال بوده است و در این مدت، حاکمانی چون منصور، مهدی، هادی و هارون - که همه از خلفای عبّاسی بوده اند - حاکمیّت داشته اند. پس از شهادت امام موسی بن جعفر علیه السلام و آغاز دوره امامت علی بن موسی علیه السلام، آن امام بیست سال دیگر زیسته است. از این مدّت، ده سال، در عصر خلافت هارون، چهار سال در عهد پرفراز و نشیب خلافت امین و سرانجام شش سال را با زمامداری مأمون، سپری کرده است.

امام، در عصر هارون

آن بخش از زندگانی امام رضا علیه السلام که در عصر هارون سپری شد، حلقه ای از گذشته تاریخ امامت بود، که در آن، موقعیّت مبارزه علنی و رسمی، برای امامان پدید نیامد و بیشتر فعّالیت های شیعی و تلاش های عقیدتی و مبارزات سیاسی در نهان، رهبری می شد.

پس از شهادت موسی بن جعفر علیه السلام در زندان هارون، در بیست و پنجم ماه رجب سال 183 ه .ق. امام رضا علیه السلام هم چنان شیوه مبارزاتی پدر بزرگوارش را پیشه ساخت و به ایفای صحیح رسالتِ امامت پرداخت.

دستگاه خلافت هارونی، مصلحت را در این دید که شیوه گذشته خود را تغییر دهد، چه این که سیاست گذشته و روش سختی که نسبت به هفتمین امام علیه السلام، اتخاذ کرده بود، دیگر به صلاح حکومت نبود و بیش از گذشته، موجودیّت عباسیان را با خطر رو به رو می کرد. قیام ها رو به فزونی گذاشته و توجّه مردم در سرزمین های مختلف به خاندان پیامبر بیشتر شده بود و شرایط عمومی به زیان نظام حاکم رقم می خورد.

صفوان بن یحیی بن خالد، که از عناصر دارای نفوذِ دربارِ هارونی به شمار می رفت و مشاور سیاسی او بود، روزی به هارون گفت: این علی بن موسی که بر جای پدر تکیه زده است، امامت را از آنِ خود می داند. هارون گفت: آنچه درباره پدرش موسی مرتکب شدیم، ما را کفایت است. آیا می خواهی تمام آنان را بکُشم؟⁽¹⁾

گروهی از واقفی مذهبان⁽²⁾،

نزد امام رضا علیه السلام آمدند. از آن میان، علی بن حمزه گفت: ما را از حال پدرت آگاه ساز. حضرت فرمود: پدرم از دنیا رحلت کرده است. علی بن حمزه گفت: پس امامت رابه چه شخصی سپرد؟ امام پاسخ داد: به من. علی بن حمزه گفت: آیا از جانب هارون و طرفدارانش احساس خطر نمی کنی! امام فرمود: هرگز، و برای آن که اطمینان پیدا کنی که از ناحیه هارون نگرانی ندارم، من همان سخنی را می گویم که رسول خدا با شنیدن تهدید ابوجهل فرمود: وی هرگز موفق نخواهد شد گزندی به من برساند.⁽³⁾

مسعودی نقل می کند: ابوجهل نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمده و گفت: آیا تو از سوی خدا فرستاده شده ای؟ حضرت فرمود: آری. ابوجهل گفت: آیا از من نمی ترسی؟

حضرت فرمود: اگر از سوی تو آسیبی به من برسد، من پیامبر نخواهم بود.

امام رضا علیه السلام نیز در پاسخ علی بن حمزه فرمود: من نیز می گویم اگر از سوی

هارون به من گزندی برسد، من امام نخواهم بود.⁽¹⁾

دوران خلافت هارون در سال 193 ه .ق. پایان یافت. زمامداری به «امین» واگذار شد و چهار سال و اندی بیش نگذشت که آن هم به کشمکش دو برادر، یعنی امین و مأمون انجامید. در این مدت، اوضاع به حدّ کافی آشفته بود. در نتیجه، فرصتی پدید نیامد، تا دستگاه خلافت خود را با امام و آل علی علیه السلام درگیر کند. امین در جنگ با سپاه مأمون کشته شد. عهد مأمون، فرا رسید. مأمون بیش از همه به خلافت می اندیشید. او اولین مانع را که وجود برادرش بود، از میان برداشت و اکنون باید با تمام توان، موانع و مشکلات حکومت خود و حاکمیت عباسیان را یکی پس از دیگری برطرف سازد.

مأمون برای این منظور مانند دیگر زمامداران عباسی عمل نکرد و با مخالفانش به رویارویی آشکار نپرداخت.

اگر منصور، دست به کشتار فرزندان فاطمه علیهاالسلام زد و از سرهای قربانیان علوی موزه ای فراهم آورد.⁽²⁾معتقد بود که: ما در میان مردمی به سر می بریم که دیروزِ ما را به یاد دارند و می دانند ما در گذشته رعیّتی بیش نبوده ایم و اکنون زمامداری را به دست آورده ایم. اینک جز با به کار گرفتن مجازات ها نخواهیم توانست هیبت خود را برای ایشان به نمایش گذاریم.⁽³⁾

و هم او (منصور) بود که ویران کردن مرقد امام حسین علیه السلام را بدعت نهاد⁽⁴⁾و علویان را در سینه دیوار به میخ می کشید⁽⁵⁾....

و اگر مهدی، هادی و رشید نیز یکی پس از دیگری همان سیاست را با ابزار مختلف تداوم بخشیدند، چنان که به گفته خوارزمی، رشید درخت نبوّت را از شاخ و برگ برهنه کرد و نهالِ امامت را از بُن برآورد⁽⁶⁾و سوگند یاد کرده بود که: فرزندان

ابوطالب را تحمّل نخواهم کرد. آن ها و پیروانشان را خواهم کشت.⁽¹⁾

اما، مأمون روشی جز دیگر خلفای عبّاسی را برگزید. او حلّ همه مشکلات و رفع موانع موجود را در اقدامی دیگر می دانست که برای انجام این مهم، لازم بود امام رضا علیه السلام را از مدینه به مرو فرا خواند و آن گاه تصمیم های از پیش تعیین شده را به مرحله اجرا گذارد.

بنابراین، سفر امام علیه السلام که بخش مهمی از زندگانی امام رضا علیه السلام را تشکیل می دهد، سفری به میل امام نبود، چه این که پس از انجام این هجرت و با گذشت زمان، پرده از روی بسیاری حقایق برداشته شد و هدف های مأمون از این فراخوانی روشن گردید.

سفر تاریخی امام رضا علیه السلام از مدینه به مرو

اشاره

اسناد تاریخی، گویای اولین زمینه های سفر امام علیه السلام نیست و جزئیّات بسیاری از مقدمات این هجرت رضوی، ناگفته مانده و در پرده ابهام قرار دارد، ولی با مطالعه اسناد موجود، این حقیقت مسلّم است که از پیش مکاتبه هایی میان مَرو و مدینه، صورت می گرفته⁽¹⁾و بر سفر امام به سوی مَرو، اصرار بوده و این سفر، در شرایطی خاص و تحت فشار دستگاه خلافت، انجام گرفته است.

در برخی منابع تاریخی آمده است: مأمون، پس از به دست گرفتن حکومت، با ارسال نامه ای امام رضا علیه السلام را به خراسان دعوت کرد. امام از رفتن، خودداری

ورزید، ولی مأمون پی گیر بود و ارسال دعوت نامه ها را پیاپی ادامه داد، تا به امام بفهماند که از ایشان دست بردار نیست.

علاوه بر آن، در پی دعوت نامه های مکرّر، مأمون مأموران خود را به نام های رجاء بن ابی ضحّاک.⁽²⁾و یاسر خادم⁽³⁾، به مدینه گسیل داشت. آنان پس از ورود به

مدینه، بر امام علیه السلام وارد شدند و هدف مأموریت خود را که عبارت بود از اعزام امام به خراسان، اعلام داشتند⁽¹⁾و گفتند: مأمون، ما را فرمان داده و مأمور ساخته است، تا تو را به خراسان ببریم.

امام علی بن موسی علیه السلام ، شیوه خلفا را می شناخت و زندان های طولانی پدر را با همه تلخی ها و رنج هایش به خاطر داشت و می دانست که به هر حال، مأمون که برادر می کشد، از این احضار، هدف مبارکی را دنبال نمی کند. به این دلیل، شیوه آماده شدن امام برای سفر به گونه ای بود که ناخشنودی امام را می رساند؛ چنان که در برخی روایت ها آمده است که امام به بعضی از نزدیکان خود، از مرگ خود در این سفر خبر داد. و در وداع با مرقد رسول خدا صلی الله علیه و آله با صدای بلند گریست و نشان داد که از این سفر شادمان نیست.⁽²⁾

وداع با مرقد پیامبر صلی الله علیه و آله

وقتی که امام خود را از سفر به خراسان ناگزیر یافت، در چند نوبت، کنار مرقد پیامبر آمد و با شکل وداع خود با قبر پیامبر ناخرسندی خویش را از این سفر آشکار کرد. تا دیگران نیز بدانند که امام بر انجام این سفر، مجبور است.

یکی از راویان حدیث که از نزدیک شاهد ماجرا بوده است، چنین می نگارد: هنگامی که فرستاده مأمون، وارد مدینه شد، من نیز در مدینه بودم. امام برای وداع با پیامبر، وارد حرم شریف نبوی گردید. حضرت در حالی که می گریست، چند نوبت با پیامبر و مرقد پاک او، خدا حافظی کرد. جلو رفتم و به امام سلام کردم. حضرت پاسخ سلام مرا داد. آن گاه امام را به خاطر سفری که در پیش داشتند، تهنیت گفتم، ولی آن حضرت فرمود: مرا به حال خود واگذار، که من از جوار جدّم خارج شده و در

غربت از دنیا خواهم رفت!⁽³⁾امام هنگام بیرون رفتن از مدینه، تمام خویشان خود را فرا خواند و در جمع آنان فرمود: بر من گریه کنید؛ زیرا دیگر به مدینه باز نخواهم

گشت.⁽¹⁾

گواه دیگر بر کراهت و ناخرسندی امام از این سفر، مسیر تعیین شده از سوی دستگاه خلافت است، به گونه ای که از برخی مناطق مخفیانه عبور داده می شد⁽²⁾و نیز از ورود و عبور حضرت به کوفه و قم، جلوگیری به عمل آمد،⁽³⁾در صورتی که اگر امام خود به این سفر راغب بود و مسیر را با امید و اشتیاق می پیمود، دلیلی نداشت که مأمون نگران باشد و مسیر آن حضرت را از این شهرها دور بدارد!

از برخی نقل ها و منابع تاریخی استفاده می شود که در این سفر، امام تنها نبوده است و گروهی از علویان نیز از مدینه به خراسان احضار شده بودند. «وَ کانَ الْمأمون

اَنْفَذَ الِی جَماعَةٍ مِنْ آلِ ابی طالِبٍ فَحَمَلَهُمْ الیْهِ من الْمَدینةِ وَ فیهم الرِّضا عَلِیُّ بنُ مُوسی علیهماالسلام.»⁽⁴⁾یعنی: مأمون گروهی از علویان را - توسط مأموران خود - از مدینه احضار کرد که آن ها را نزد مأمون بردند و علی بن موسی الرضا علیه السلام نیز در میان آنان بود.

در اعلام الوری نیز همین مضمون آمده است: «وَ کانَ الْمأمون قَدْ اَنْفَذَ الِی جَماعَةٍ مِنْ الطالِبِیَّة فَحَمَلَهُمْ مِنَ الْمَدینَةِ وَ فیهِم الرِّضا.»⁽⁵⁾یعنی: مأمون مأموران خود را فرستاد تا گروهی از علویان را از مدینه بسوی او بردند و در میان ایشان رضا علیه السلام بود.

خط سیر هجرت امام

کاروان هایی که از حجاز به قصد عراق حرکت می کردند، چه از راه مکه یا از راه مدینه، در منزلی به نام «معدن نقره» به یکدیگر می رسیدند و از آن جا به یکی از دو مقصد بصره یا کوفه روانه می شدند. قراین و شواهد بسیاری حکایت از آن دارد که امام از طریق مدینه و معدن نقره، راهی بصره شده است و بعید می نماید که امام