مشخصات کتاب
سرشناسه:جوان، عبدالله
عنوان و نام پدیدآور:بررسی روابط دختر و پسر در ایران و راهکارهای اصلاحی آن / عبدالله جوان.؛ تهیه کننده مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما.
مشخصات نشر:قم: دفتر عقل، ۱۳۸۷.
مشخصات ظاهری:۲۶۲ ص.
فروست:مرکز پژوهشهای اسلامی صدا وسیما؛ ۱۲۹۰
شابک:۳۲۰۰۰ ریال 978-964-2761-12-8 :
یادداشت:عنوان روی جلد: بررسی روابط دختر و پسر در ایران.
یادداشت:کتابنامه: ص. [۲۵۵] - ۲۶۲؛ همچنین به صورت زیرنویس.
عنوان روی جلد:بررسی روابط دختر و پسر در ایران.
موضوع:جوانان--ایران-- اخلاق
موضوع:جوانان مسلمان
موضوع:جوانان -- ایران
موضوع:جوانان -- ایران -- وضع اجتماعی
موضوع:جوانان مسلمان -- ایران
موضوع:اخلاق جنسی جوانان
موضوع:اسلام و مسائل جنسی
موضوع:جوانان -- راه و رسم زندگی
شناسه افزوده:صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران. مرکز پژوهشهای اسلامی
رده بندی کنگره:HQ۷۹۹/ج۹ب۴ ۱۳۸۷
رده بندی دیویی:۶۴۹/۱۲۵
شماره کتابشناسی ملی:۱۵۸۲۰۱۹
اشاره
فهرست مطالب
دیباچه1
پیش گفتار3
بخش اول5
مقدمه5
فصل اول: کلیات5
ضرورت و اهمیت بحث5
اهداف پژوهش10
پرسش های پژوهش11
پرسش های فرعی11
پرسش های فرعی12
پرسش های فرعی12
پرسش های فرعی13
روش پژوهش13
پیشینه پژوهش13
6 . کاربرد رسانه ای پژوهش17
فصل دوم: مقدمات محتوایی18
الف) روابط معمول اجتماعی میان دو جنس20
ب) روابط مبتنی بر پیوندخواهی جنسی20
الف) قدرت غریزه22
ب) رابطه غریزه جنسی با تشکیل خانواده و تولیدمثل و تأثیر آن در تنظیم اجتماع24
ج) تحریک پذیری زیاد25
د) پیوند غریزه با عاطفه26
ه) امکان تبدیل شدن به بیماری و برهم زدن تعادل زندگی27
و) تفاوت نیاز جنسی در مرد و زن30
بخش دوم35
روابط از دیدگاه اسلام35
فصل اول: آسیب شناسی انواع رابطه35
رابطه مبتنی بر پیوندخواهی جنسی (روابط جنسی)35
روابط معمول اجتماعی39
فصل دوم: دیدگاه ها و جهت گیری های کلی41
توجه به سعادت دنیا و آخرت41
توجه به کرامت انسانی و نفی تلقّی حیوانی از انسان44
تأکید بر حرمت شخصیت زن و پرهیز از نگاه ابزاری به او46
توجه به واقعیت های وجودی زن و مرد (نیازها، گرایش ها و اقتضائات)52
فصل سوم: سالم سازی روابط اجتماعی و کاهش محرک های جنسی خارج از محدوده روابط زوجین60
مراقبت های لازم در روابط خانوادگی60
روحیه حیا، عفت و بزرگواری و احترام متقابل67
حجاب و نهی از هرگونه خودآرایی و رفتار تحریک آمیز74
نگاه به نامحرم، خلوت با نامحرم و اختلاط های غیرضروری80
غیرت ورزی مردان89
6 . امر به معروف و نهی از منکر و مجازات فحشا92
فصل چهارم: نظریه های مربوط به حضور دختران و زنان در اجتماع95
نظریه اضطرار95
نظریه اختلاط95
نقد و بررسی96
فصل پنجم: دیدگاه اسلام درباره رابطه های دوستانه میان دختر و پسر106
فصل ششم: راه کارهای مشروع برقراری روابط جنسی در اسلام112
ازدواج دایم و اهمیت آن115
سن مناسب برای ازدواج118
بخش سوم121
تنظیم روابط در غرب121
رویکردهای رایج در قرون وسطا و دوره رنسانس122
رویکردهای رایج در عصر حاضر127
زمینه های اثرگذار بر شکل گیری نظام رفتار جنسی در غرب133
الف) تضعیف باورهای دینی و نسبی شدن دین و اخلاق133
ب) فردگرایی، دنیامحوری و اصالت سود و لذت133
ج) فمینیسم و رواج اندیشه تساوی زن و مرد134
د) باورها و سنت های غلط در قرون وسطا135
هـ) نبود قوانین مذهبی و رسمی و هنجارهای اخلاقی ضابطه مند136
و) صنعتی شدن جوامع139
ز) گسترش سرمایه داری و مصرف گرایی139
نقد و بررسی140
بخش چهارم147
روابط در جامعه ایران147
و راه کارهای اصلاحی آن147
فصل اول: روابط در جامعه ایران147
الف) ایران پیش از اسلام147
ب) از صدر اسلام تا اواسط دوره قاجار148
ج) از اواخر دوره قاجار تا پیروزی انقلاب اسلامی150
د) پس از پیروزی انقلاب اسلامی154
الف) هنجارهای اسلامی در برخوردهای اجتماعی158
یک ـ وضعیت پوشش و آرایش159
دو ـ وضعیت اختلاط میان زن و مرد در جامعه162
سه ـ فرهنگ حاکم بر روابط اجتماعی میان دو جنس166
ب) بررسی وضعیت روابط جنسی176
ج) مشکلات فراروی ازدواج جوانان178
یک ـ طولانی شدن دوره تحصیل، افزایش سن استقلال اقتصادی و مشکل گذران زندگی181
دو ـ افزایش سطح توقع جامعه و رواج هزینه های اضافی183
سه ـ پی آمدهای گسترش شهرنشینی184
چهار ـ رواج فرهنگ غرب185
پنج ـ بر هم خوردن توازن جمعیتی میان دختران و پسران آماده ازدواج186
د) بررسی وضعیت دختران و پسران در فاصله بلوغ تا ازدواج187
هـ) رفتارهای نوجوانان و جوانان در فاصله بلوغ تا ازدواج190
یک ـ خود نگه داری و پرهیز از رابطه با جنس مخالف190
دو ـ دوستی ها و رابط ه های پنهانی192
سه ـ دوستی ها و رابطه های آزاد198
چهار ـ رفتارهای غیرطبیعی و ارضاهای بدلی200
و) تحریک های موجود در جامعه202
الف) مشکلات روحی و روانی207
ب) دین گریزی و اثرپذیری از دشمنان نظام اسلامی209
ج) دور شدن از خانواده ها و ناسازگاری با والدین209
د) افتادن در دام کام جویی های بدلی210
هـ) رواج بدحجابی، مزاحمت های خیابانی و دیگر ناهنجاری های فرهنگی و اجتماعی210
و) اعتیاد، مشروبات الکلی و بزه کاری های مختلف بر اثر ناکامی ها و مشکلات روحی210
ز) مهاجرت به خارج از کشور211
ح) فرار دختران و پسران211
ط) آلوده شدن به رابطه های نامشروع و فسادهای اجتماعی گوناگون212
فصل دوم: راه کارهای اصلاحی214
الف) نهادینه کردن باورها و هنجارهای اسلامی در افراد و گسترش فرهنگ اسلامی در جامعه215
ب) آگاهی از فرهنگ غرب و شناخت نقاط قوت و ضعف آن217
ج) بسترسازی مناسب برای ازدواج دختر و پسر217
د) بستر سازی برای روابط مشروع میان دختر و پسر220
آسان سازی ازدواج در سنین پایین220
مزیت ها و مشکلات:222
الف) خانواده226
ب) گروه دوستان و هم سالان228
ج) مدرسه و دانشگاه229
د) رسانه ها230
هـ) نهادهای حکومتی230
بخش پنجم233
همراه با برنامه سازان233
نقد و بررسی235
محورهای اصلی در سیاست گذاری های کلان238
ارزیابی برنامه های رسانه240
پیشنهادهای برنامه ای244
پرسش های مردمی250
6 . پرسش های کارشناسی254
کتاب نامه257
کتاب257
دیباچه
درباره روابط زن و مرد و دختر و پسر برداشت های گوناگونی از آموزه های اسلام وجود دارد. برخی به حضور حداقلی زن در اجتماع و محدود بودن روابط زن و مرد فتوا می دهند و عده ای، با سفارش زنان و دختران به حضور بیشتر در محیط های اجتماعی، آنان را به تحصیل، کار و روابط اجتماعی بیشتر تشویق می کنند. گروهی دیگر با عنوان حمایت از حقوق زنان، به ترویج هنجارهای غربی و تبلیغ لزوم اختلاط دختران و پسران می پردازند.
با توجه به آنچه گفته شد، اهمیت پرداختن به این موضوع و تبیین دیدگاه اسلام درباره روابط زن و مرد پاسخ به پرسش هایی در این زمینه ضروری می نماید.
این پژوهش به موضوع هایی مانند ارتباط میان دختر و پسر، نمونه های تاریخی، بایسته های موضوع، نگاه دینی و غیردینی به این موضوع و تبیین راه کارها در این زمینه می پردازد.
گروه جامعه شناسی و مطالعات فرهنگی مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما از پژوهشگر ارجمند، جناب آقای عبداللّه جوان که این
پژوهش را به سامان رسانده است، سپاس گزاری می کند و امیدوار است ره آورد این اثر برای اصحاب رسانه و برنامه سازان ارجمند، سودمند باشد.
انّه ولی التوفیق
گروه جامعه شناسی و مطالعات فرهنگی
اداره کل پژوهش
مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما
پیش گفتار
انسان ها در زندگی اجتماعی خود ناگزیرند با یکدیگر معاشرت کنند. زن و مرد نیز به دلیل گرایش های ویژه عاطفی و غریزی موجود در نهاد انسان، نوع خاصی از روابط میانشان حاکم است که برقراری درست آن، تأثیر بسیاری در سلامت فرد و جامعه دارد. از سویی با توجه به تفاوت تمدن ها و جوامع درباره اموری چون تشکیل خانواده و تولید مثل، هنجارهای ویژه ای در این باره در نظر گرفته می شود. اسلام نیز در جایگاه راهنمای بشر در حیات فردی و اجتماعی، آموزه ها و ضابطه هایی برای شکل دهی برتر به روابط زن و مرد دارد که آگاهی از آنها وظیفه شرعی مسلمانان است. در این میان، روابط دختران و پسران حساسیت های دارد و جهات خاصی در زمینه این روابط و چگونگی آن باید مورد توجه قرار گیرد. در جامعه ایران پس از دگرگونی های اجتماعی و فرهنگی، به مسائل مربوط به روابط دختر و پسر، و تنظیم صحیح این روابط بیش از پیش پرداخته شده است و سیاست گذاران فرهنگی و نهادهای فرهنگ ساز از جمله صدا و سیما وظیفه دارند شناخت کافی و همه جانبه ای در این باره به دست آورند. در این پژوهش همت نگارنده بر این بوده است نخست نظر اسلام را درباره روابط دختر و پسر و حدود و ضابطه های آن در حوزه ارتباطات اجتماعی و نیز ارتباط شخصی تبیین کند، اما از آن جا که بحث روابط
دختر و پسر، به عنوان زیرمجموعه روابط زن و مرد ارزیابی می شود، به جز در مواردی که اسلام درباره رابطه دختران و پسران جوان رهنمودهای ویژه ای دارد، این مسئله با عنوان کلی بررسی روابط میان دو جنس، مطرح شده است. نیز در این اثر، رویکردها و دیدگاه های رایج و مطرح در غرب در زمینه تنظیم روابط میان دو جنس بررسی و همچنین وضعیت روابط زن و مرد و دختر و پسر در جامعه ایران و راه کارهای اصلاح آن بیان می شود. در نهایت، به نقش و عملکرد رسانه در فرهنگ سازی در زمینه اصلاح روابط و تنظیم درست روابط بر اساس جهت گیری ها و آموزه های اسلامی توجه شایانی شده و پیشنهادهایی نیز ارائه شده است. امید است که بتوانیم در راه پیشبرد فرهنگ اسلامی در جامعه تأثیرگذار باشیم.
بخش اول: مقدمه
اشاره
زیر فصل ها
فصل اول: کلیات
فصل دوم: مقدمات محتوایی
فصل اول: کلیات
اشاره
فصل اول: کلیات
زیر فصل ها
ضرورت و اهمیت بحث
اهداف پژوهش
پرسش های پژوهش
روش پژوهش
پیشینه پژوهش
کاربرد رسانه ای پژوهش
1- ضرورت و اهمیت بحث
جامعه انسانی از همان آغاز شکل گیری، مجموعه ای تشکیل یافته از دو جنس زن و مرد بوده است. همه انسان ها با هم تعامل دارند و بدون ارتباط با یکدیگر نمی توانند بسیاری از نیازهایشان را برطرف سازند. ارتباط زن و مرد ـ جدای از عواملی که موجب ارتباط همه افراد بدون در نظر داشتن جنسیت آنها است ـ عوامل و انگیزه های ویژه ای دارد که از عواطف و غریزه های انسانی ریشه می گیرد و زمینه ساز شکل گیری نوع خاصی از روابط میان این دو جنس است. نقش روابط زن و مرد در شکل گیری نهاد مهم خانواده و پیوند آن با بقای نسل و دیگر مسائل اساسی زندگی انسان که در بقا و سلامت فرد و اجتماع نقش حیاتی دارند، حساسیت ویژه ای را درباره چگونگی تنظیم این روابط پدید می آورد. ازاین رو، در تمدن ها و جامعه های مختلف، هنجارهای خاصی برای تنظیم این روابط در نظر گرفته شده است. اسلام نیز به عنوان کامل ترین راهنمای بشر در زندگی
فردی و اجتماعی، آموزه های خاصی برای تنظیم روابط زن و مرد دارد که شناخت این آموزه ها برای هر فرد مسلمان لازم است. در این میان، روابط دختران و پسران حساسیت های ویژه ای دارد و درباره این روابط و چگونگی آن باید بررسی های دقیق تری صورت بگیرد.
در زمینه موضوع این پژوهش، یعنی روابط دختر و پسر در جامعه ایران، توجه به برخی نکته ها ضرورت اساسی دارد. فرهنگ حاکم در جامعه ایرانی پیش از رژیم پهلوی، فرهنگی با هنجارهای معیّن و تعریف شده بود، ولی از اواخر حکومت قاجار و به ویژه پس از حاکمیت سلسله پهلوی، تلاش های زیادی برای تغییر فرهنگ ملی و جای گزین کردن هنجارهای غربی به جای سنت ها و هنجارهای مرسوم جامعه ایرانی صورت پذیرفت که اگر چه با مقاومت جامعه اسلامی ایران روبه رو شد، ولی در عمل، نوعی التقاط، ناهم گونی و بی نظمی و تضاد را بر فرهنگ ایرانی تحمیل کرد. با پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و جهت گیری جامعه و مسئولان به سمت حاکم ساختن فرهنگ اسلامی بر شئون مختلف زندگی، بسیاری از هنجارهای وارداتی و تحمیل شده بر فرهنگ کشور اصلاح شد. با این حال، هنوز آثار منفی سال ها هنجارشکنی در مبارزه با فرهنگ ملی به ویژه در روابط زن و مرد و دختر و پسر به چشم می خورد که باید در اصلاح آنها کوشید.
پس از انقلاب اسلامی، هرچند دیگر حکومتی که از درون کشور اجراکننده برنامه های استعمار غربی باشد، وجود ندارد، ولی غرب با سلطه بر مراکز فرهنگ سازی در دنیا، بهره گیری از تمامی ابزارهای تکنولوژیک و برنامه ریزی دقیق، در پی تغییر فرهنگ ملی کشورها به سود خود است. در
این میان، محسوس ترین نقطه تضاد فرهنگ اسلامی با فرهنگ غرب به ویژه فرهنگ امریکایی که در پی سیطره کامل بر دنیا است، موضوع ارتباط زن و مرد و دختر و پسر است. البته اختلاف درباره چگونگی روابط دختر و پسر در این دو فرهنگ، در مبانی فکری عمیق تری ریشه دارد، ولی به هر حال، یکی از آشکارترین نقاط تضاد فرهنگ غرب با فرهنگ اسلامی و کارآمدترین حربه تهاجم فرهنگی غرب به ویژه در مورد جوانان مسلمان، همین موضوع است. این تهاجم بیش از همه، بر جوانان ایرانی، یعنی نسل سوم انقلاب که از هدف های عالی انقلاب آگاهی کمتری دارند، اثر گذاشته است.
امروزه، جوانان ایرانی از سویی با گسترش بی سابقه ابزارهای اطلاع رسانی و تجربه فضای فرهنگی مبتنی بر تساهل و تسامح، همواره در رویارویی با مظاهر مختلف فرهنگ غربی، فرهنگ جامعه اسلامی را در تضاد با فرهنگ حاکم بر جهان می بینند. حتی در این میان، گروهی از این جوانان به فرهنگ حاکم بر جامعه با نگاه فرهنگی تحمیلی و تکلیف شده از سوی حکومت می نگرند که به محدود شدن آزادی های جوانان می انجامد. این احساس محرومیت، خواه واقعی باشد یا کاذب، به دور شدن این دسته از جوانان از دین و نظام اسلامی و خانواده کمک می کند و از سوی دیگر، جامعه به تعبیری دوران گذار از جامعه سنتی به جامعه مدرن را تجربه می کند که زمینه ساز دگرگونی در برخی هنجارها و قالب های رفتاری است به ویژه اگر در مبنا و مدل توسعه که برای جامعه تدوین می شود، همان مبانی و مدل های توسعه رایج در دنیا ـ که مبتنی بر نظام سرمایه داری است ـ اجرا شود و در عین حال، بر مظاهر فرهنگ
اسلامی نیز تأکید گردد. این امر، خواه ناخواه نوعی ناهماهنگی در ارزش ها و هنجارها و ناهم گونی فرهنگی را در پی دارد که یکی از جلوه های این تضاد، در روابط میان دختران و پسران دیده می شود.
افزون بر این، پس از انقلاب، برداشت های گوناگونی از آموزه های اسلام درباره روابط زن و مرد و دختر و پسر و چگونگی آن در جامعه به وجود آمد. برخی با تکیه بر نگرشی که در قرن های متمادی در جامعه ایران رواج داشت، به حضور حداقل زن در اجتماع و محدود بودن روابط زن و مرد باور دارند. گروهی دیگر، با سفارش زنان و دختران به حضور بیشتر در محیط های اجتماعی، آنان را به تحصیل، کار و اموری که مستلزم ارتباط با مردان است، تشویق می کنند و این امر را از امتیازهای زنان و دختران مسلمان برمی شمارند. گروه هایی نیز با عنوان حمایت از حقوق زنان و با روش بازسازی برخی نظریه های علمی روان شناسان غربی، در عمل، به ترویج هنجارهای غربی و تبلیغ لزوم اختلاط دختران و پسران می پردازند.
در کنار همه این مسائل، باید دانست ایران از نظر جمعیتی، دومین کشور جوان در دنیاست و از نظر جمعیت افراد 15 تا 19 سال نسبت به کل جمعیت، رتبه نخست را در دنیا دارد.(1)بالا رفتن سن ازدواج در ایران نیز موجب شده است انبوهی از دختران و پسران جوان و مجرد در کشور وجود داشته باشند. بسیاری از این جوانان، دختران و پسران دانشجویی
1) نک: گزارش ملی جوانان1 بررسی وضعیت جمعیت جوانان، سازمان ملی جوانان، تهران، مؤسسه فرهنگی اهل قلم، 1381، چ1، ص17.
هستند که دست کم در محیط دانشگاه، مجبورند ارتباط نسبتا مستمری با جنس مخالف خود، داشته باشند. پس از پایان تحصیل نیز دختران به کار در محیط های بیرون خانه و حضور در اجتماع علاقه دارند که میزان ارتباط آنان با مردان را افزایش می دهد.
از آنچه گفته شد، به خوبی ضرورت تبیین نظر اسلام درباره چگونگی روابط زن و مرد به ویژه روابط دختران و پسران و پاسخ گویی به پرسش های مطرح در این زمینه روشن می شود. نتایج یک نظرسنجی با عنوان «مهم ترین موضوع مورد علاقه دانشجویان در جلسه های پرسش و پاسخ» که در چند دانشگاه کشور صورت گرفت، نشان داد که از میان چهل موضوع که احتمال داده می شد مورد علاقه دانشجویان باشد، بالاترین بسامد، مربوط به موضوع ارتباط دختر و پسر بود و با موضوع دوم، فاصله بسیار چشم گیری داشت.(1)این امر، از وجود ابهام ها و پرسش های جدی در این مورد خبر می دهد.
افزون بر حساسیت های سنتی موجود در جامعه ایران درباره روابط دختران و پسران، رواج برخی ناهنجاری ها و نمودار شدن تضادهای هنجاری در این زمینه به ویژه در سال های اخیر، زمینه نگرانی خانواده ها، مسئولان مدرسه ها و دیگر مراکز آموزشی و فرهنگی را پدید آورده است. گفتنی است موضوع رابطه زن و مرد و دختر و پسر، مقوله ای فرهنگی است که بر اساس ارزش ها و هنجارهای پذیرفته شده در جامعه تنظیم
1) نک: مقاله «تحلیلی بر روابط دختران و پسران»، مجموعه مقالات هم اندیشی بررسی مسائل و مشکلات زنان، دفتر تحقیقات و مطالعات زنان، قم، 1380، ج2، ص674 .
می شود و رسانه ها به ویژه صدا و سیما نیز در فرهنگ سازی برای آن، نقشی انکارناپذیر دارند. ازاین رو، آشنایی دست اندرکاران رسانه ملی با ارزش های اسلامی و نیز واقعیت های موجود در زمینه روابط دختر و پسر، ضروری است.
2- اهداف پژوهش
در این پژوهش برآنیم که نخست، نظر اسلام را درباره حدود، ضوابط و هنجارهای اسلامی در زمینه روابط دختر و پسر تبیین کنیم. از آن جا که بحث روابط دختر و پسر، در زیرمجموعه بحث کلی روابط زن و مرد قابل ارزیابی است و در بسیاری موارد، جداکردن این دو از هم معنا ندارد ـ جز در مواردی که اسلام در زمینه رابطه دختران و پسران جوان رهنمودهای ویژه ای دارد ـ این بحث را به صورت کلی و با عنوان بررسی روابط میان جنس مرد و زن مطرح کرده ایم.
همچنین کوشیده ایم تصویری از نظام رفتاری اسلام درباره رابطه دو جنس در زمینه رفتارهای جنسی به معنای خاص آن و رفتارهای اجتماعی میان زن و مرد ترسیم کنیم. در ادامه، نگاهی اجمالی به رویه ها و نظریه های مطرح در غرب درباره تنظیم روابط میان دو جنس خواهیم داشت. در این زمینه، نظام رفتاری حاکم بر غرب و مبانی و علل شکل گیری آن را بررسی می کنیم تا تفاوت های آن با نظام رفتاری اسلام روشن تر شود. سپس از وضعیت روابط زن و مرد و دختر و پسر در جامعه ایران و راه کارهای اصلاح آن سخن می گوییم. در این راستا، با اشاره به رویکردهای حاکم بر تنظیم روابط در دوره های گذشته، وضعیت موجود روابط در جامعه ایران بررسی می شود و نقاط قوّت و ضعف و سازگاری
یا ناسازگاری آن را با آموزه های اسلام تبیین می کنیم. آن گاه راه کارهای اصلاحی را به منظور رسیدن به وضع مطلوب اسلامی با توجه به شرایط موجود، بررسی خواهیم کرد. در پایان نیز نقش رسانه را در زمینه فرهنگ سازی برای اصلاح و تنظیم درست روابط دختر و پسر بر اساس جهت گیری های اسلامی، تبیین و با ارزیابی عملکرد رسانه در این حوزه، پیشنهادهای اصلاحی خود را در این زمینه بیان می کنیم.
3- پرسش های پژوهش
اشاره
به تناسب هدف های اساسی که برای پژوهش بیان شد، چهار پرسش اصلی در این اثر مطرح می شود و پرسش های فرعی مختلفی نیز درباره آن چهار پرسش اصلی، قابل طرح است که به ترتیب بیان می کنیم:
پرسش های فرعی
ـ دیدگاه ها و جهت گیری های کلی اسلام در زمینه این روابط چیست؟
ـ انواع روابط از نظر اسلام کدام است؟
ـ اسلام چه نوع روابطی را توصیه می کند؟
ـ راه کارهای اسلام برای تنظیم روابط جنسی به معنای خاص آن چیست؟
ـ احکام اسلامی برای تنظیم روابط معمول اجتماعی میان دو جنس چیست؟
پرسش های فرعی
ـ ویژگی فرهنگ غرب در این زمینه در دوران های مختلف به ویژه در دوران معاصر چیست و زمینه های شکل گیری این فرهنگ کدام است؟
ـ نظریه های مطرح درباره تنظیم این روابط چیست و نقاط قوت و ضعف و پی آمدهای آنها کدام است؟
پرسش های فرعی
ـ رویکردهای رایج در زمینه این روابط در دوره های گذشته تاریخ ایران چگونه بوده است؟
ـ در جامعه کنونی ایران، به چه ضوابطی در روابط اجتماعی معمول میان دو جنس بیشتر توجه می شود؟
ـ چه هنجارهایی در زمینه روابط جنسی به معنای خاص مورد توجه است؟
ـ وضعیت ازدواج در ایران چگونه است؟
ـ دختران و پسران در فاصله میان بلوغ و ازدواج چه نوع رفتارهایی را در رابطه با یکدیگر دارند و چه گرفتاری هایی در این زمینه وجود دارد؟
ـ وضعیت موجود در جامعه، با نظام رفتاری اسلام، از چه نظر و به چه میزان فاصله دارد؟
ـ راه کارهای کاهش مشکلات و نزدیک شدن به وضع مطلوب کدام است؟
پرسش های فرعی
ـ نقش و وظیفه رسانه در زمینه موضوع مورد بررسی چیست؟
ـ نقاط قوت و ضعف در عملکرد رسانه در این زمینه کدامند؟
ـ چه راه کارهای اصلاحی و پیشنهادهای کاربردی در این زمینه قابل طرح است؟
4- روش پژوهش
در این پژوهش، بیشتر از روش کتاب خانه ای استفاده شده است، ولی چون از راه تحلیل داده ها، در تبیین دیدگاه ها و ارائه راه کارهای اصلاحی کوشیده ایم، می توان پژوهش را تحلیلی ـ تبیینی دانست. همچنین از آن جا که به توصیف وضع حال و گذشته روابط بین زن و مرد و گردآوری داده های موجود در این زمینه پرداخته ایم، می توان آن را تألیفی ـ توصیفی دانست.
5- پیشینه پژوهش
درباره روابط میان دو جنس به ویژه روابط میان دختران و پسران جوان و الگوی مناسب در این زمینه، روان شناسان، زیست شناسان، معلمان اخلاق و عالمان دین، هر کدام بر اساس دیدگاهی خاص، بحث هایی را مطرح کرده اند که بسیار متفاوت و گاه متضاد است. در زمینه راه کارهای اصلاح
این گونه روابط در جامعه ایران و حتی راه کارهای اسلامی اصلاح روابط نیز اختلاف نظرهای مهمی در میان صاحب نظران به چشم می خورد.
در زمینه اخلاق جنسی از نگاه اسلام و تبیین دیدگاه های اصلی اسلام در مورد روابط زن و مرد، شاید بتوان گفت مهم ترین و اثرگذارترین کتاب هایی که در آنها به نوعی نظام رفتار جنسی اسلامی ترسیم شده است، کتاب های استاد شهید مرتضی مطهری رحمه الله ، مانند مسئله حجاب، اخلاق جنسی در اسلام و جهان غرب و نظام حقوق زن در اسلام است که دیگران در آثار خود از این کتاب ها بسیار اثر پذیرفته اند. ریشه بسیاری از اندیشه های شهید مطهری رحمه الله را نیز در اندیشه های علامه طباطبایی رحمه الله و تفسیر ارزشمند المیزان می توان جست وجو کرد.
بیشتر کتاب های روان شناسی اجتماعی و روان شناسی جنسی نیز با رویکرد غربی و نه اسلامی، به روابط دختران و پسران پرداخته اند. برای آگاهی از داده های آماری و تحلیل علمی این داده ها، مراجعه به مجموعه کتاب های گزارش ملی جوانان که سازمان ملی جوانان منتشر کرده است، مفید خواهد بود.
در اینجا مناسب است برای آگاهی علاقه مندان، به شماری از کتاب هایی که جداگانه به بحث روابط دختر و پسر در جامعه اسلامی ایران پرداخته اند، اشاره ای داشته باشیم:
الف) تحلیلی بر روابط دختر و پسر در ایران، نوشته دکتر علی اصغر احمدی که آن را انتشارات انجمن اولیا و مربیان منتشر کرده است. این کتاب پنج فصل دارد. مهم ترین عنوان های این کتاب چنین است: ضرورت های بحث از روابط دختر و پسر؛ انواع برخوردهای اجتماعی
میان دختر و پسر در جامعه امروز؛ عوامل پدیدآورنده برخوردهای نامطلوب میان دختران و پسران؛ وضعیت مطلوب در روابط دختر و پسر؛ دوستی های دختران و پسران. والدین و مربیان و دست اندرکاران امور فرهنگی و تربیتی، مخاطب اصلی این کتاب هستند.
ب) رابطه دختر و پسر به قلم وهاب دانش پژوه؛
ج) رابطه دختر و پسر در جامعه امروز، نوشته نیاز جاودانی؛
د) رابطه دختر و پسر در جامعه کنونی، نوشته نسرین علم مهرجردی. در این کتاب نیز انواع روابط، انگیزه ها، عوامل و زمینه های پیدایش روابط نامطلوب میان دختران و پسران و پی آمدهای ناشایست ناشی از بی بندوباری ها و روابط نامشروع، بررسی و حدود شرعی و عرفی در زمینه ارتباط زن و مرد تبیین شده است. همچنین در برخی موارد، برخی توصیه های تربیتی برای جلوگیری از ایجاد روابط ناسالم و آسان شدن ازدواج جوانان و... آمده است.
ه) مرزها در روابط دختران و پسران، نوشته دکتر علی قائمی که به بیان پی آمدهای منفی روابط ناسالم و توصیه های تربیتی و بیان حدود و ضوابط شرعی و عرفی این روابط پرداخته است. مخاطب این کتاب، خود جوانان هستند.
و) روابط اجتماعی دختران و پسران، چرا و چگونه؟ به قلم علی آذرتاج. نویسنده در این کتاب و کوشیده است نظریه خاصی را مبنی بر اینکه روابط و دوستی های عاطفی و انسانی میان دختر و پسر ملازمه ای با روابط جنسی و غریزی ندارد، ارائه دهد و جوانان را به روی آوردن به نوع اول و دوری از نوع دوم روابط توصیه کند.
ز) جوانان و روابط، نوشته ابوالقاسم مقیمی حاجی. این کتاب را که مرکز مطالعات و پژوهش های فرهنگی حوزه علمیه منتشر کرده است، چهار فصل با عنوان های زیر دارد: زیربنای روابط؛ ارتباط چرا و چگونه؛ احکام روابط؛ آثار و پی آمدهای روابط. در این کتاب، افزون بر موضوع های بحث شده در کتاب های پیشین، به برخی شبهه ها و پرسش های جوانان در مورد روابط دختر و پسر در جامعه پاسخ های اجمالی داده شده است.
ح) مقاله «تحلیلی بر روابط دختران و پسران دانشجو» که مقاله ای علمی و قابل توجه است و در مجموعه مقالات هم اندیشی بررسی مسائل و مشکلات زنان چاپ شده است. در این مقاله، نخست، نتایج یک نظرسنجی از تعدادی دانشجویان در مورد مشکلاتشان بررسی شده است. در قسمت دوم، دو نظریه در مورد میزان و چگونگی روابط دختر و پسر در محیط های اجتماعی با عنوان «نظریه اضطرار» و «نظریه اختلاط» بررسی و نقد شده اند. سپس نظریه نگارنده با عنوان «نظریه معروف» ارائه شده است.
این موارد نوشتارهایی هستند که به طور مستقل و در حد آگاهی نگارنده به این موضوع پرداخته بودند و معرفی آنها به معنای احصاء همه کتاب ها و تحقیقات موجود و مرتبط با موضوع نیست. در این پژوهش، تلاش می شود به جنبه هایی از موضوع پرداخته شود که جنبه زیربنایی دارند و در بسیاری از کتاب ها از آنها غفلت شده است؛ مسائلی مانند: رویکردهای کلی تنظیم روابط در اسلام، شرایط و جهت گیری های کلی موجود در جامعه فعلی و تفاوت های آن با دوران های گذشته تاریخ ایران
و دوران معصومین (ع)، بررسی متعادل بودن یا نبودن نظام رفتاری موجود در جامعه در ارتباط با جنس مخالف و راه کارهای اصلاحی زیربنایی.
6- کاربرد رسانه ای پژوهش
در این پژوهش، گاه پیشنهادهای کاربردی و برنامه ای نیز وجود دارد، ولی در کل پژوهش برای سیاست گذاران صدا و سیما و در جهت دادن دیدگاه اصولی به مدیران و برنامه سازان رسانه درباره این گونه روابط از نظر اسلام و راه کارهای اصلاح آن در جامعه ایرانی سودمند است.
فصل دوم: مقدمات محتوایی
اشاره
زیر فصل ها
گونه های رابطه با جنس مخالف
ویژگی های غریزه جنسی
ملاحظه هایی در تنظیم روابط
1- گونه های رابطه با جنس مخالف
اشاره
مهم ترین مسئله برای مفهوم شناسی در موضوع پژوهش، شناخت انواع رابطه میان دو جنس است؛ زیرا واژه رابطه، معنایی روشن دارد و از تعریف بی نیاز است، ولی آنچه موجب می شود روابط میان زن و مرد، آثار و احکام گوناگونی داشته باشد، ویژگی های انواع روابط است. ازاین رو، پس از مقدمه ای کوتاه، به اختصار به بیان انواع روابط میان زن و مرد خواهیم پرداخت.
زن و مرد هر دو در جامعه زندگی می کنند و اشتراکات زیادی دارند؛ هر دو در انسانیت مشترکند و دارای ابزار تفاهم و زمینه های تعامل با یکدیگر هستند. همچنین تمایزهایی میان این دو وجود دارد. این تمایزها زمینه را برای احساس نیاز زن و مرد به یکدیگر به منظور ایجاد ارتباط و تعامل با یکدیگر فراهم می آورد. به طور کلی، آنچه زمینه ساز تداوم رابطه میان انسان ها می شود، وجود همین دو عامل، یعنی اشتراکات و تمایزهای رفتاری و وجودی است. اشتراکات موجود میان دو طرف رابطه نیز سبب می شود نسبت به هم احساس نزدیکی و یگانگی کنند و بتوانند با درک عواطف و احساسات یکدیگر، به تفاهم هرچه بیشتر برسند و نیازها و
هدف های مشترکی را برای خود تعریف کنند. تمایزهای موجود میان دو طرف رابطه سبب می شود هرکدام برای فراهم آوردن خواست و نیاز خود و جبران کمبودهایشان، از داشته های طرف دیگر بهره گیرد و ارتباط با او را در جهت برآوردن نیازهای خود ارزیابی کند. این امر در زن و مرد به خوبی مشخص است؛ زیرا زن و مرد افزون بر تمایزهای موجود در تمام افراد انسانی، تفاوت های فیزیولوژیک و روحی و روانی ویژه ای نیز دارند که خداوند در نهاد آنها قرار داده است. پس وجود رابطه میان زن و مرد چه از نظر انسانی بودن و چه به دلیل داشتن جنسیت متفاوت، امری طبیعی و به یک معنا اجتناب ناپذیر است.
این رابطه انواع گوناگونی دارد. گاهی از نظر انگیزه، رابطه به گونه هایی مانند رابطه درسی، کاری، دوستانه و نظیر آن تقسیم می شود و گاهی از نظر نوع ابزار ایجاد رابطه، آن را به رابطه مکاتبه ای، کلامی، نمادی و مانند آن دسته بندی می کنند. البته تقسیم های دیگری نیز برای رابطه وجود دارد که در این پژوهش به تناسب موضوع، رابطه زن و مرد به ویژه دختر و پسر را به دو گروه اصلی تقسیم کرده ایم:
الف) روابط اجتماعی معمول میان دو جنس؛
ب) روابط مبتنی بر پیوندخواهی جنسی.
سپس در هر گروه از این روابط، از نظر شرع مقدس اسلام، دو نوع رابطه مشروع و نامشروع را مشخص کرده ایم که معنا و مبنای تقسیم به مشروع و نامشروع روشن است. در اینجا تنها درباره اهمیت تقسیم، توضیح بیشتری می دهیم.
الف) روابط معمول اجتماعی میان دو جنس
در این نوع از روابط، انگیزه های غیرجنسی زیر بنای روابط است و به تناسب آن، نوع رفتارها و برخوردها، از محرک ها و جنبه های خاص جنسی فاصله می گیرد. در این روابط، معمولاً زن و مرد در ارتباط با هم، هدف هایی غیر از با هم بودن و ارضای نیازها را پی می گیرند. روابطی مانند رابطه اقتصادی، علمی و هر رابطه ای که در آن انگیزه جنسی غالب نیست، از این نوع روابط است.
نگاه کردن، صحبت کردن، نامه نگاری و دیگر برخوردهای میان زن و مرد در محیط های مختلف، تا وقتی که انگیزه جنسی در آن بی تأثیر باشد و به جهت دهی رفتارها نینجامد، جزو این گروه از روابط خواهند بود. البته شاید انگیزه دو طرف یا یکی از آنها در روابطی که به ظاهر جزو روابط دسته اول است، با انگیزه های جنسی آمیخته شود یا حتی انگیزه جنسی غلبه یابد و روابط کاری و مانند آن، چونان پوششی برای روابط مبتنی بر گرایش های جنسی درآید. با این حال، چون همواره چنین نیست و نمودهای رفتار جنسی در این دسته از روابط مشهود نیست، می توان جنسی نبودن را در این گونه روابط اصل دانست و کشیده شدن این روابط به روابط مبتنی بر خواسته های جنسی را نوعی انحراف از بستر اصلی در این گونه روابط به شمار آورد.
ب) روابط مبتنی بر پیوندخواهی جنسی
در این نوع از روابط، انگیزه اصلی پیوندخواهی، بهره مندی جنسی است. دوطرف، رابطه با یکدیگر را وسیله ای برای بهره مندی اقتصادی یا
علمی و مانند آن از توانایی های یکدیگر نمی بینند، بلکه این ارتباط را در وهله اول برای ارضای گرایش های جنسی و بهره برداری عاطفی یا جنسی از طرف مقابل می خواهند. به تبعِ چنین انگیزه ای در این رابطه، رفتارها نیز با انگیزش های جنسی همراه خواهد بود. نگاه های معنادار، تغزّل، لمس و دیگر رفتارهایی که در آنها غلبه انگیزه جنسی مشهود است، از نمودهای رفتاری این نوع از رابطه به شمار می آید. خواستگاه گرایش زن و مرد به یکدیگر و حس پیوندجویی میان آن دو، یکی از غریزه های نیرومندی است که در وجود انسان ها قرار دارد. غریزه جنسی در شکل گیری و جهت دهی روابط میان زن و مرد نقش مهمی دارد. تأثیر این غریزه در رابطه های مبتنی بر پیوندخواهی جنسی، تأثیری مشخص است. حتی قدرت همین غریزه است که سبب می شود رابطه هایی نیز که زیربنای غیرجنسی دارند، در معرض انحراف به سمت روابط جنسی قرار گیرند، به گونه ای که راه یافتن انگیزه ها و جنبه های جنسی، خطری بالقوه برای روابط اجتماعی میان زن و مرد است. به دلیل تأثیر مستقیم یا بالقوه ای که غریزه جنسی در روابط زن و مرد به ویژه دختران و پسران جوان دارد، بجاست پیش تر، به برخی از ویژگی های این غریزه اشاره شود تا با شناخت بیشتری از انگیزه ها و لغزش گاه های روابط، جنبه های گوناگون رابطه میان دو جنس مرد و زن را در فصل های بعدی بررسی کنیم.
2- ویژگی های غریزه جنسی
اشاره
معمولاً واژه «غریزه» درباره گرایش های خاص بدن که هدف آنها تأمین نیازهای مادی و جسمانی انسان است، به کار برده می شود. بنابراین،
غریزه ها بخشی از گرایش های انسانی است و در مقابل دیگر گرایش های انسان؛ یعنی عواطف و فطریات (گرایش های عالی) قرار می گیرد. گاهی نیز غریزه در مفهومی گسترده به کار می رود که به معنای مطلق گرایش است. در اصطلاح روان شناسان، منظور از غریزه، نیروهای زیستی ـ فطری است که جاندار را از پیش آماده می سازد تا در شرایط ویژه ای به شیوه ای خاص عمل کند.(1)بنا بر آنچه گذشت، غریزه جنسی را می توان یکی از غریزه های اصلی در انسان دانست که نقش مهمی در سلامت و بقای نوع انسان دارد. در ادامه، به برخی ویژگی های غریزه جنسی اشاره می کنیم:
الف) قدرت غریزه
غریزه جنسی در انسان به ویژه در شرایط مساعد، دارای تأثیر و قدرت زیادی است و می تواند بر شئون مختلف زندگی انسان و جسم و روح او تأثیر گذارد و اندیشه ها و کردارهای او را جهت دهی کند. بسیاری از کوشش ها و گاه محرومیت هایی که فرد بر خود تحمل می کند، به نوعی از این گرایش سرچشمه می گیرد، چنان که الکسیس کارل می گوید: «میل جنسی، فرمان روای گم نام افراد و ملل است.»(2)اگرچه بنا بر نظر برخی از روان شناسان، انسان در هیچ دوره ای از زندگی بدون غریزه جنسی نیست، ولی بدون شک، اثرگذاری این غریزه در انسان، با بلوغ جنسی کاملاً
نمایان و میزان آن در دوران پیری کاهش می یابد. سن بلوغ در میان دختران و پسران مناطق مختلف با توجه به شرایط اقلیمی، محیطی، نوع تغذیه و میزان تحریک های موجود، متفاوت است. در مناطق گرم سیری، معمولاً دختران در 8 و 9 سالگی و پسران در 12 و 13 سالگی بالغ می شوند. حتی گاهی پسران در 11 و حتی 9 سالگی نیز به سن بلوغ می رسند، چنان که در عربستان، پسران در 11 سالگی بالغ می شوند، در حالی که در مناطق سردسیری، دختران در 15 و 16 سالگی و پسران در 17 و 18 سالگی و حتی بالاتر بالغ می شوند. برای مثال، پسران در نروژ در 20 سالگی به بلوغ جنسی می رسند.(1)
ضعیف شدن میل جنسی نیز معمولاً در سن پیری رخ می دهد، چنان که به گزارش کینزی (1953 م.)، توان جنسی در مردان پس از 70 سالگی، 27 درصد و برای مردان بالای 75 سال، 55 درصد و از 80 سال به بالا، 77 درصد کاهش می یابد و زنان پس از یائسگی (در حدود 50 سالگی)، قدرت تولید مثل را از دست می دهند. در مردان نیز این توان از دهه ششم زندگی به بعد به تدریج کاهش می یابد. البته مردان همواره توان تولید مثل دارند.(2)به هر حال، دست کم در دوران نوجوانی، جوانی و میان سالی، غریزه جنسی قدرت و تأثیر بسیاری در وجود انسان ها دارد. شدت این
تأثیر چنان است که برخی از روان شناسان مانند فروید، در این زمینه به اشتباه افتاده و با نگرشی افراطی، گرایش جنسی را خاستگاه تمامی فعالیت های روانی انسان دانسته اند.
ب) رابطه غریزه جنسی با تشکیل خانواده و تولیدمثل و تأثیر آن در تنظیم اجتماع
برآورده کردن درست غریزه جنسی، مستلزم رابطه با فردی دیگر از جنس مخالف است، برخلاف نیازهایی مانند نیاز به تغذیه یا مسکن که به طور ذاتی نیازمند ایجاد رابطه با غیر نیستند و اگر امکان خاصی فراهم باشد، انسان بدون نیاز به دیگران هم می تواند این نیازها را برآورده سازد. به تبع همین ویژگی، رابطه خاصی میان غریزه جنسی و تشکیل خانواده برقرار می شود؛ زیرا پس از آنکه این غریزه، محرک ایجاد رابطه میان زن و مرد شد، ایجاد وابستگی میان آن دو و علاقه به تداوم رابطه، زمینه ایجاد پیوندی مداوم را میان دو طرف پدید می آورد که با تولد فرزندان، بر پایداری آن افزوده می شود.
تولیدمثل نیز به ایجاد رابطه جنسی وابسته است. از این نظر، غریزه جنسی با نسل آینده و با جامعه در ارتباط است و بقای نسل جامعه، وابستگی خاصی به این غریزه دارد. جز تولید نسل، خود خانواده و حفظ آن نیز در جامعه تأثیر مهمی دارد؛ زیرا خانواده افزون بر تولید نسل، مسئولیت های مهمی چون پرورش نسل و برآوردن بسیاری از نیازهای جسمانی و عاطفی اعضای خانواده را بر عهده دارد که اگر نتواند این مسئولیت ها را به خوبی انجام دهد، جامعه به ناچار نهادهای جای گزینی را برای برطرف کردن نیازهای افراد تعریف می کند. البته در مورد بسیاری از
نیازها، نهاد مؤثری وجود ندارد که بتواند نقش خانواده را به خوبی بر عهده بگیرد. در نتیجه، افراد با کمبودها و محرومیت های مختلفی روبه رو می شوند و جامعه با گرفتاری های فراوانی دست و پنجه نرم می کند. پس ارتباط خاص غریزه جنسی با غیر و نقش آن در مورد خانواده، تولید و پرورش نسل و پذیرفتن مسئولیت های ناشی از آن و تأثیر آن در تنظیم اجتماع، یکی از ویژگی های مهم این غریزه است.
ج) تحریک پذیری زیاد
غریزه جنسی به شدت تحریک پذیر است و افزایش و کاهش حس جنسی در انسان نیز وابستگی زیادی به تحریک های ذهنی و خارجی دارد. تحریک هایی مانند نگاه کردن، لمس کردن، شنیدن صدای جنس مخالف، گفت وگوهای محرک، تخیل های جنسی و نظیر آن، موجب بیداری قوه جنسی در انسان می شوند. برخی گفته اند مردان بیشتر با دیدن و زنان بیشتر با لمس کردن تحریک می شوند.(1)پژوهش ها نشان داده است میزان تحریک مردان در برابر محرک های روانی ـ جنسی مانند عریانی، عشوه گری، کتاب ها و فیلم ها و عکس های شهوت انگیز بیشتر است.(2)به هر حال، تحریک پذیری زیاد از ویژگی هایی است که در غریزه جنسی در مقایسه با دیگر غریزه ها، شدت و نمود بیشتری دارد.
د) پیوند غریزه با عاطفه
عاطفه در انسان، نیرویی است که در رابطه با دیگری رخ می نماید؛ یعنی جنبه دیگرخواهانه دارد. در انسان برخلاف حیوانات، غریزه ها تحت تأثیر حالت های عاطفی فعال می شوند و نقش عواطف در رفتار انسان بسیار بیشتر از غرایز است،(1)ولی غریزه جنسی به دلیل ماهیت ویژه اش و ارتباط آن با دیگران، پیوند نزدیک تری با عواطف دارد. این پیوند و شدت ارتباط سبب شد که فروید متناسب با نظر افراطی اش در زمینه غریزه جنسی، عشق را اساسا پدیده ای جنسی بداند و آن را والایش غریزه جنسی شمارد. در مقابل، هورنای اعتقاد دارد که لزوما ارتباطی میان محبت و غریزه جنسی نیست. مزلو نیز گفته است عشق و روابط جنسی، از نظر مفهومی دو چیزند، ولی در زندگی افراد سالم به هم می پیوندند و کمتر جدایی پذیرند.(2)
به باور موریس دبس، غریزه جنسی به تدریج در نوجوانان به ویژه پسران، با تأثیر مستقیم و غیرمستقیم بر تمام اعضا و قوای بدن شدت می یابد تا جایی که در هفده و هجده سالگی، مالک اصلی احساسات انسان می شود و تمام تظاهرهای محبت آمیز انسان، از غریزه جنسی سرچشمه می گیرد.(3)به هر حال، نمی توان غریزه جنسی را مانند گرسنگی تنها نیازی فیزیولوژیک دانست و رفتار جنسی را تنها در حد یک پاسخ بیولوژیک
بدن به این نیاز ارزیابی کرد. همچنین نمی توان جنبه های عاطفی و انسانی را به کلی از گرایش های جنسی جدا دانست و پیوند غریزه و عاطفه را در این مورد نادیده گرفت.
ه) امکان تبدیل شدن به بیماری و برهم زدن تعادل زندگی
یکی دیگر از ویژگی های غریزه جنسی این است که در صورت نبود تعادل در تحریک یا ارضا، می تواند به نوعی بیماری تبدیل شود. اگرچه این امر در دیگر غریزه ها نیز کم و بیش وجود دارد، ولی غریزه جنسی از این نظر تفاوت های زیادی با گرسنگی و مانند آن دارد و این تفاوت، بیشتر از اموری مانند تحریک پذیری زیاد و پیوند این غریزه با عاطفه و جنبه های روحی و روانی انسان برمی خیزد. گرایش به غذا معمولاً در افراد سرکوب نمی شود و به صورت عقده ای روانی در نمی آید؛ زیرا در شرایط عادی، این حالت در فرد چندان طول نمی کشد و او به ناچار با خوردن غذا، خود را از حالت گرسنگی بیرون می آورد. به طور معمول، هم غذا در مدت کوتاهی به دست می آید و هم گوناگونی غذاها اهمیت اساسی ندارد و شخص گرسنه بیشتر در پی سیر کردن خود است. همچنین نمی توان نیاز به غذا را به مدت طولانی به فراموشی سپرد یا از راه دیگری غیر از غذا خوردن، فرو نشاند؛ زیرا بیش از اینکه نیازی روانی باشد، نیازی زیستی است. با خوردن غذا، میل به غذا نیز در شخص فروکش می کند و نسبت به هر نوع خوراکی، احساس سیری خواهد کرد. همان گونه که تفریط در ارضای این گرایش، نمی تواند چندان دامنه دار باشد، افراط در ارضای آن نیز دامنه زیادی ندارد؛ زیرا با پرخوری، فرد به سرعت بیمار و ناتوان می شود.
افزون بر این، چون این گونه امیال از جنبه های عالی روحی دورترند، کمتر کسی خوردن غذای خاصی را بالاترین آمال و هدف غایی برای خود در نظر می گیرد.
در مقابل، غریزه جنسی می تواند در مدت زیادی در فرد سرکوب شود؛ یعنی فردی با وجود اینکه نیاز جنسی را در خود احساس می کند و در معرض تحریک های فراوانی است، سال ها امکان ارضای این غریزه را نداشته باشد یا خود به دلایلی در پی ارضای آن نباشد. حتی شاید فردی تلاش کند با روش های بدلی یا سرگرم کردن خود به امور دیگر، به طور موقتی از شدت انگیزش جنسی در خود بکاهد؛ زیرا این نیاز، وابستگی زیادی به جنبه های روانی و فکری دارد. همچنین ممکن است این غریزه در فرد به صورت یک عقده روانی درآید. نیز امکان دارد این غریزه، بر اثر افراط و تفریط در تحریک یا ارضا یا مهار نشدن به عطشی سیری ناپذیر در انسان تبدیل شود چنان که میل به سرمایه و مقام و قدرت ممکن است به صورت گرایشی پایان ناپذیر در انسان درآید. در این حال، توانایی جنسی فرد از نظر جسمانی، محدود می شود، ولی از نظر روحی، گرایش به جنس مخالف در او اشباع نمی شود، به ویژه آنکه حس تنوع طلبی و ارتباط غریزه با تخیل در این مورد می تواند بسیار اثرگذار باشد.
همچنین به دلیل آمیختگی غریزه با عواطف عالی انسانی، چه بسا دست یابی به معشوق واقعی یا خیالی برای فرد به صورت آرزوی غایی درآید و همین عشق ها که معمولاً با خیال هایی نیز همراه است، با شکست در راه رسیدن به محبوب، سبب ایجاد اختلال های روانی یا حتی مشکلات جسمی در افراد شود. از نمونه های مشخص مبتلایان به زیاده خواهی
بیمارگونه جنسی، صاحبان حرم سراها بودند که با وجود گردآوری زنان زیبا و بی شمار، گرایش به داشتن زیبارویان دیگر در آنها فروکش نمی کرد. از سوی دیگر، مشکلاتی که برای مرتاضان و راهبان پیش می آید، از نمونه های بیماری های روحی ناشی از سرکوب غریزه جنسی در انسان است.
ویل دورانت به نقل از یک تاریخ نگار کاتولیک می نویسد:
سوء اخلاق کشیشان چنان ناهنجار بود که پیشنهادهایی در لزوم ازدواج کشیشان از هر سو شنیده می شد... بسیاری از صومعه ها وضعی بسیار اسفناک داشتند... یادداشت های این مرتاضان (راهبان) مشحون است از رؤیاها و تخیلات جنسی... به گمانشان چنین می رسید که شیاطین گردشان را گرفته و همواره در حال حمله هستند. ... دیوانه شدن برای راهبان امری غیرعادی نبود.(1)
بیشتر روان شناسان به این ویژگی غریزه جنسی توجه ویژه ای داشته و گاه مانند فروید برای پرهیز از پی آمدهای نامطلوب سرکوبی غریزه جنسی، نظریه های افراطی ارائه کرده اند. هورنای، بسیاری از مشکلات جنسی را ناشی از احتیاج عصبی به محبت می داند که به صورت گرایش های جنسی نمود می یابد. بنابراین نظریه، در اجتماع هایی که روابط جنسی به صورت افراطی تبلیغ می شود یا جوانان را به گونه ای تفریطی متوجه امور جنسی می سازند، بسیاری از نیازهای روانی انسان ها به شکل گرایش های جنسی درمی آید و عطش های جنسی کاذبی را پدید می آورد. از نظر هورنای، همه
1) نک: اخلاق جنسی از دیدگاه اسلام، ص 63 ؛ برگرفته از: تاریخ تمدن، ج17، ص72؛ ج10، ص99.
انحراف های جنسی و گرایش های جنسی افراطی، ناشی از کمبودها و عقده های روحی ـ روانی در فرد است. اریک فروم نیز گرایش شدید به امور جنسی را ناشی از درد بشر از تنهایی، انزوا و شکست او در غلبه بر جدایی و رهایی از زندان تنهایی می داند و اشتیاق به عیاشی های جنسی را چونان اعتیاد به می گساری و موادمخدر به شمار می آورد.(1)ممکن است غریزه جنسی بر اثر عواملی مانند نبود تعادل در تحریک و ارضا و دیگر عوامل، به بیماری های مختلف روانی یا روان ـ تنی همچون افسردگی، اضطراب و سادیسم یا انواع انحراف ها مانند اعتیاد، الکلیسم و کام جویی های بدلی بینجامد و تعادل و سلامت فرد و حتی جامعه را به خطر بیندازد. این امر یکی از پیچیدگی هایی است که در زمینه غریزه جنسی وجود دارد و در دیگر غریزه ها به این اندازه مطرح نیست.
و) تفاوت نیاز جنسی در مرد و زن
یکی از نکته هایی که درباره غریزه جنسی باید بدان توجه کرد و در تحلیل رفتارها و روابط زن و مرد نباید نادیده انگاشت، تفاوت های موجود در زن و مرد در نوع گرایش های غریزی و نمودهای این امر در احساسات و رفتار آن دوست. شاید بتوان قوت عواطف در زنان را در مقایسه با مردان، یکی از عوامل این تفاوت دانست که موجب می شود غریزه جنسی در زنان، پیوند عمیق تری با عاطفه داشته باشد، چنان که می توان گفت مردان، بیشتر خواهان به دست آوردن جسم زن و زنان، بیشتر در پی تسخیر قلب مردند. به تعبیری، مردان بیشتر رابطه خواه و عمل گرا و زنان
1) نک: تحلیلی بر روان شناسی زن در ازدواج موقت، صص 162 و 163.
تخیل گرا و عاطفی هستند.(1)بنا بر پژوهش های روان شناسان، عده ای از دختران، گرایش های جنسی خود را تقریبا مانند پسران می دانند، ولی برای بیشتر آنان، این گونه احساسات با ارضای نیازهای دیگری مانند عزت نفس، اطمینان خاطر، محبت و علاقه همراه است. گرایش های جنسی در زنان با دیگر جنبه های شخصیتی آنان ارتباط نزدیکی دارد. ازاین رو، دختران جوان اگر میل جنسی را مخالف ارزش هایشان بدانند، بیشتر دچار بی تمایلی جنسی می شوند.
مردان از تحریک های جنسی ـ به ویژه نگاه ـ بیشتر تحریک می شوند؛ یعنی آنچه برای آنان جنسی نمود می کند، معنای شهوانی دارد، بدون آنکه لزوما جنبه عاطفی داشته باشد، ولی برای زن، زمینه عاطفی بدون توجه به نمادهای جنسی، معنای شهوانی القا می کند.(2)همچنین روان شناسان گفته اند بیشتر مردان تنوع طلب هستند و در برخی موارد در تحریک شریک جنسی دایمی خود به علت یک نواخت شدن، ناتوان هستند، در حالی که برای شریک ها و نامزدهای دیگر جنسی از آمادگی کامل جنسی ـ روانی برخوردارند. این تنوع طلبی در بیشتر حیوانات نر و مردان بیش از زنان است، ولی قناعت جنسی در زنان به مراتب بیش از مردان است.(3)
همچنین سردمزاجی در زنان بیشتر از مردان است، به گونه ای که
کینزی و هانت این امر را در زنان امری کاملاً عمومی دانسته اند.(1)این امر شاید به معنای ضعف غریزه و گرایش های جنسی در زن نباشد، بلکه به تفاوت نوع گرایش های جنسی در زنان و غلبه جنبه های عاطفی بر جنبه های صرفا غریزی در آنان برگردد. بر اساس پژوهش های دانشمندان غربی، پسران بیش از دختران خواستار اوج لذت جنسی (به معنای خاص آن) هستند و بیشتر از آنها به خیال بافی های جنسی پناه می برند و برای ماندن در حالت تحریک جنسی، کمتر به تحریک مداوم احتیاج دارند. میزان روابط جنسی آنها با بیش از یک نفر، بیشتر از دختران است و کمتر از دختران اصرار دارند که محبت باید بر روابط جنسی حاکم باشد. همچنین دوام روابط یک زوج خاص، بیشتر مورد نظر دختران است تا پسران.(2)به هر حال، وجود این تفاوت ها نیز از مواردی است که در تحلیل درست مسائل مربوط به روابط دختران و پسران باید بدان ها توجه شود.
3- ملاحظه هایی در تنظیم روابط
با توجه به ویژگی هایی که برای غریزه جنسی برشمردیم، روشن می شود که تنظیم روابط میان دو جنس، جنبه های مختلف و پیچیدگی های ویژه ای دارد. گفتیم که غریزه در انسان، تحریک پذیری بالایی دارد و نبود تعادل و افراط و تفریط در تحریک ها و ارضای آن، برای سلامت انسان خطرآفرین است. از طرفی، به دلیل ارتباط غریزه جنسی با خانواده، بقای
نسل و اجتماع، جامعه نیز در این زمینه حساسیت هایی دارد و مصالح اجتماع، ضوابط خاصی را بر روابط جنسی تحمیل می کند. در نتیجه، در تنظیم درست روابط میان زن و مرد باید ساز و کارهایی در نظر گرفت. تا از یک سو، خواسته های طبیعی افراد تأمین گردد و از ایجاد عقده های روانی و سرکوب غریزه جلوگیری شود. از دیگر سو، از افراط در اعمال غریزه و پی آمدهای ویرانگر آن، پرهیز و با ایجاد نوعی تعادل میان تحریک و ارضای، سلامت روانی افراد برقرار شود. همچنین دیگر نیازها و گرایش های موجود در انسان قربانی غریزه جنسی نشود و امکان رشد متناسب و شکوفایی همه استعدادهای بالقوه در انسان فراهم آید. افزون بر این، روابط زن و مرد باید با توجه به اقتضاها و نوع نیازهای هر یک از دو جنس تنظیم شود و به ویژگی های هر کدام به درستی توجه کرد. همچنین باید مصالح اجتماع، فدای مصالح فردی نشود و حقوق و آزادی های فردی نیز محترم باشد.
این پیچیدگی تنها به روابط جنسی به معنای خاص آن مربوط نمی شود، بلکه در روابط اجتماعی معمول میان زن و مرد هم وجود دارد؛ زیرا زن و مرد در ارتباط با هم تقریبا در تمام حالت ها، عوامل تحریک جنسی را همراه دارند؛ یعنی این گونه نیست که برای مثال، در محیط کار یا درس، دیگر عوامل تحریک غریزه جنسی وجود نداشته باشد. چه بسا ارتباط هایی که با انگیزه های غیرجنسی صورت می گیرد، بر اثر عواملی هرچند طبیعی و ناخودآگاه، با انگیزه های جنسی در آمیزد و زمینه تغییر مسیر ارتباط به سمت ارتباط های جنسی و غریزی فراهم آید.
این گونه پیچیدگی ها و وجود جنبه های مختلف دیگر در تنظیم روابط
میان زن و مرد و نظام رفتار جنسی سبب شده است رویکردهای مختلفی درباره روابط زن و مرد در جوامع مختلف پدید آید. گروهی برای جلوگیری از غلبه غریزه و در نتیجه، تحت الشعاع قرار گرفتن دیگر جنبه های روحی در انسان و برای رسیدن به آرامش روحانی یا به دلایل دیگر، تضعیف و سرکوب غریزه را توصیه کرده اند. برخی دیگر، برای در امان ماندن از پی آمدهای ناشایست سرکوب غریزه و دست یابی به آرامش روانی، ارضای نامحدود غریزه جنسی را راه گشا دانسته اند. گروهی برای رعایت مصالح اجتماع، به تعیین محدودیت و ضوابط در این مورد اصرار دارند و گروهی نیز آزادی های فردی را مقدّم می دانند. برخی، ارتباط زن و مرد را مفسده انگیز دانسته و زنان را از تماس با مردان بر حذر داشته اند و گروهی دیگر، این ارتباط را لازم و برای سلامت روانی زن و مرد مفید پنداشته اند.
همچنین درباره پوشش یا حقوق متقابل زن و مرد و دیگر مسائل در این زمینه، نظریه ها و جهت گیری های متفاوت و گاه متضادی در میان اندیشمندان دنیا دیده می شود. همگی اینها نشان می دهد بشر با فهم و تجربه خود نتوانسته است در این زمینه به نظام رفتاری فراگیر و متعادلی برسد که مصالح کلی فرد و اجتماع را به شایستگی فراهم آورد.
بخش دوم: روابط از دیدگاه اسلام
اشاره
زیر فصل ها
فصل اول: آسیب شناسی انواع رابطه
فصل دوم: دیدگاه ها و جهت گیری های کلی
فصل سوم: سالم سازی روابط اجتماعی و کاهش محرک های جنسی خارج از محدوده روابط زوجین
فصل چهارم: نظریه های مربوط به حضور دختران و زنان در اجتماع
فصل پنجم: دیدگاه اسلام درباره رابطه های دوستانه میان دختر و پسر
فصل ششم: راه کارهای مشروع برقراری روابط جنسی در اسلام
فصل اول: آسیب شناسی انواع رابطه
اشاره
پیش تر گفته شد که رابطه میان زن و مرد را با توجه به انگیزه و نوع رفتارهای غالب در تعامل های میان آن دو می توان به دو دسته اصلی تقسیم کرد. اکنون به آسیب شناسی این دو رابطه می پردازیم.
1- رابطه مبتنی بر پیوندخواهی جنسی (روابط جنسی)
خطر جدی در رابطه های مبتنی بر پیوندخواهی جنسی و ارتباط هایی که با هدف لذت جویی جنسی صورت می گیرد، آن است که این روابط، خارج از ضابطه مشخص و مشروع تحقق یابد؛ یعنی میان زن و مرد، «رابطه های نامشروع» ایجاد شود. اسلام هرگونه رابطه جنسی را که فردی با شخصی غیر از همسر شرعی اش برقرار کند، نامشروع می داند، حتی اگر این گونه ارتباط ها در حدّ ردّ و بدل شدن نگاه ها یا صحبت های آمیخته با انگیزه های جنسی و شهوانی باشد.
در فرهنگ امروز دنیا، با این گونه روابط هر چند با انگیزه های جنسی
صورت گیرد، به تسامح برخورد می شود و اصطلاح رابطه نامشروع را تنها در آمیزش های غیرقانونی و نامشروع به کار می برند. در آموزه های اسلامی حتی در موضوع هایی مانند کنترل نگاه و پرهیز از صحبت های تحریک آمیز و دیگر عوامل تحریک جنسی در رابطه با نامحرمان، حساسیت زیادی وجود دارد، به گونه ای که در برخی احادیث، این گونه ارتباط ها (اموری مانند نگاه، لمس و بوسیدن)، شعبه هایی از زنا دانسته شده است.(1)
بی تردید، این روش اسلامی، زمینه تحقق آمیزش های غیرمشروع را محدود می کند، ولی روش های رایج دیگر جوامع، زمینه های تحریک جنسی را هموار می کند، به گونه ای که پس از آن، اجتناب از آمیزش های نامشروع، دیگر چندان آسان نخواهد بود. در ادامه، زیان های دنیوی و اخروی این گونه رابطه ها را در روایت های اسلامی بررسی می کنیم.
برخی از پی آمدهای منفی زنا که بیشتر جنبه فردی دارند، عبارتند از:
یک ـ دور شدن از خدا و گرفتار شدن به حساب رسی سخت و کیفر الهی؛
دو ـ جاودانگی در دوزخ؛
سه ـ نابود شدن دین فرد و جداشدن روح ایمان از فرد؛
چهار ـ محروم شدن از استجابت دعا؛
1) عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِاللّه ِ (ع) قالا: «ما مِنْ أَحَدٍ وَ هُوَ یُصِیبُ حَظّا مِنَ الزِّنا، فَزِنَا الْعَیْنَیْنِ النَّظَرُ وَ زِنَا الْفَمُ الْقُبْلَةُ وَ زِنَا الْیَدَیْنِ اللَّمْسُ، صَدَّقَ الْفَرْجُ ذلِکَ أَوْ کَذَّبَ»، حر عاملی، وسائل الشیعه، قم، آل البیت، 1409 هـ . ق، کتاب نکاح، باب 104 از ابواب مقدمات النکاح، ج20، ص191، ح25396.
پنج ـ از میان رفتن برکت؛
شش ـ افزایش مرگ های ناگهانی؛
هفت ـ کوتاه شدن عمر؛
هشت ـ فقر؛
نه ـ آبروریزی؛
ده ـ از میان رفتن نور چهره؛
یازده ـ شریک شدن شیطان در نطفه زناکار و پی آمدهای نامطلوب حرام زادگی در فرزند نامشروع.
برای نمونه به چند روایت در این زمینه اشاره می کنیم. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:
زمانی که پس از من زنا زیاد شود، مرگ ناگهانی نیز افزایش می یابد.(1)
همچنین حضرت رسول فرمود:
در زنا پنج ویژگی وجود دارد: آبرو را می برد؛ موجب فقر می شود؛ عمر را کوتاه می کند؛ غضب خداوند را در پی دارد و شخص را در آتش دوزخ جاودانه می کند.(2)
امام سجاد (ع) به شخصی فرمود:
از زنا بپرهیز که بی گمان، برکت را از میان می برد و دین را نابود می سازد.(3)
امام صادق (ع) نیز فرموده است:
وقتی شخصی زنا می کند، روح ایمان از او خارج می شود.(1)
همچنین امام باقر (ع) می فرماید:
وقتی مردی زنا می کند، شیطان نیز در عمل جنسی شرکت می کند و نطفه (او و شیطان) یکی می شود و فرزند از این نطفه پدید می آید.(2)
می دانیم که حرام زادگی پی آمدهای بسیار بدی برای فرد دارد. برای مثال، در برخی روایت ها، کینه به اهل بیت (ع)، گرایش به زنا و سبک شمردن دین، از نشانه های فرزند نامشروع شمرده شده است.(3)
امام رضا (ع) در بیان دلیل حرام شدن رابطه نامشروع می فرماید:
خداوند، زنا را حرام کرد به دلیل مفاسدی که در آن است همچون: قتل، از میان رفتن نسب ها، ترک تربیت فرزندان، اختلاف در ارث پدر و فسادهای دیگر از این دست.(4)
امام صادق (ع) در پاسخ به زندیقی که از حکمت تحریم زنا پرسیده بود، فرمود:
زنا حرام است به دلیل مفاسدی که در آن است، مانند: از میان رفتن ارث ها و قطع شدن نسب ها. در زنا، زن نمی داند که چه کسی او را حامله کرده است و فرزند، پدرش را نمی شناسد. نه ارتباط رحم ها حفظ می شود و نه خویشاوندی شناخته شده ای باقی می ماند... .(5)
1) همان، ح25707.
2) همان، باب 1 از ابواب نکاح المحرم، ح25702.
3) همان، ج15، کتاب جهاد، باب 49 از ابواب جهاد نفس، ص344، ح20698.
4) همان، کتاب النکاح، باب 1 از ابواب نکاح المحرم، ح25699.
5) محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی، 1403 هـ . ق، باب 76 از ابواب کتاب العقود و الایقاعات، ج100، ص368.
بی گمان، هیچ مسلمان عاقلی با توجه به پی آمدهای ناشایست دنیوی و اخروی روابط نامشروع برای او و جامعه اش، به آسانی به این گناه بزرگ گرایش نمی یابد.
2- روابط معمول اجتماعی
رابطه هایی مانند روابط کاری، درسی، فامیلی و مانند آن که با هدف هایی غیر از پیوندجویی و لذت خواهی جنسی صورت می گیرند، جزو رابطه های معمول اجتماعی هستند. در این گونه روابط، معمولاً اموری همچون نگاه کردن و سخن گفتن ضرورت می یابد و گاه چه بسا تماس های بدنی و مانند آن نیز پیش می آید. خطری که در این گونه رابطه ها وجود دارد، احتمال انحراف از بستر اصلی و آلوده شدن روابط زن و مرد نامحرم به انگیزه ها یا رفتارهای جنسی است و چون فرض بر این است که زن و مرد در محیط های اجتماعی با افرادی غیر از همسر خود نیز ارتباط خواهند داشت، ارتباط هایی که به سمت رفتارهای جنسی منحرف شود، مصداقی از روابط نامشروع خواهد بود. این امر به جز بر هم زدن رابطه های اجتماعی و ایجاد التهاب ها و هیجان های ذهنی برای افراد در محیط های اجتماعی، زیان ها و آثار نامطلوبی نیز در پی دارد. اسلام برای جلوگیری از انحراف رابطه ها، نخست، روابط جنسی مشروع را تعریف کرده و سپس راه کارهای مشروع برای ارضای غریزه ها و گرایش های جنسی را پیش روی افراد نهاده است. آن گاه هنجارها و ضوابطی را با هدف کم کردن محرک های جنسی و از میان بردن زمینه های ایجاد روابط ناسالم و نامشروع میان غیر همسران وضع کرده است.
در فصل های بعدی، راه کارهای مشروع در ارتباط های جنسی و برخی از مهم ترین ضوابطی را که اسلام برای پرهیز از به انحراف کشیده شدن ارتباط ها و سالم سازی روابط اجتماعی تعیین کرده است، بررسی می کنیم. در این بخش، با دیدگاه اسلام درباره روابط میان زن و مرد و دختر و پسر آشنا می شویم. در این زمینه، نخست باید برخی دیدگاه ها و جهت گیری های کلی اسلام تبیین شود. سپس ضوابط، هنجارها و راه کارهایی را که اسلام برای تنظیم درست روابط معمول اجتماعی و جنسی سفارش کرده است، به طور ویژه بررسی می کنیم.
فصل دوم: دیدگاه ها و جهت گیری های کلی
اشاره
توجه به این موارد که بیانگر همه جانبه نگری و توجه اسلام به مصالح واقعی انسان در زندگی دنیا و آخرت و در جنبه های فردی و اجتماعی است، ما را برای تحلیل درست آموزه ها و احکام اسلام در این زمینه یاری می دهد.
1- توجه به سعادت دنیا و آخرت
از ویژگی های اساسی ادیان الهی، توجه به آخرت است. ادیان به پیروان خود می آموزند که انسان پس از مرگ، حیات ابدی خواهد داشت و نعمت های آخرت هرگز با نعمت های دنیایی قابل مقایسه نیست. همچنین سعادت انسان در آخرت، در گرو اعمال و نیت های خیر یا شرّ او در این دنیاست. در نتیجه، انسان آخرت باور در مقام ناسازگاری منافع دنیوی با منافع اخروی، نعمت های آخرت را ترجیح می دهد و از منافع زودگذر دنیایی چشم می پوشد.
آیات بسیاری از قرآن در بیان همین مطلب، انسان را به تلاش برای سعادت در آخرت و دوری از دنیادوستی فرا می خواند و برتری
نعمت های آخرت را یادآور می شود.(1)البته اسلام برخلاف بسیاری از ادیان، راه سعادتمند شدن در آخرت را دوری کامل از لذت ها و نعمت های دنیا نمی داند و هرگز بهره مندی از نعمت های حلال دنیوی را ناپسند نمی شمارد، بلکه به بهره مندی درست از موهبت های الهی فرا می خواند و همین بهره مندی را نیز زمینه ساز ثواب اخروی می داند.(2)این دیدگاه آخرت محور، در تنظیم درست و متعادل مناسبات مختلف انسان در امور دنیایی اش، از جمله روابط او با جنس مخالف نقش مهمی دارد.
انسان آخرت باور، نعمت های محدود دنیایی را به اندازه واقعی آنها می بیند و هیچ گاه رسیدن به لذت ها و منافع دنیایی را کمال نهایی و غایت آمال خود نمی داند. از همین رو، از نعمت های دنیوی به طور شایسته بهره می برد و از دنیا، توقع لذت پایدار و نامحدود ندارد. این امر، زمینه ساز آرامش روحی است و از حرص و ولع نابجا و اضطراب درونی و احساس سرخوردگی و ناکامی دایمی که دامن گیر دنیاپرستان است، می کاهد. پیش تر گذشت که چه بسا رسیدن به لذت های جنسی همانند دست یابی به مال و مقام و قدرت، در نظر انسان، به اشتباه، جانشین هدف های غایی و کمال نامحدود شود و عطش سیری ناپذیر را در او پدید آورد؛ زیرا این گرایش ها افزون بر جنبه های جسمانی و محدود، با جنبه های روانی و
گرایش های عالی روحی در هم آمیخته است. بی تردید، خوشی های جنسی از پرجلوه ترین منافع دنیوی است، چنان که در روایت های اسلامی نیز تأکید شده است لذت جنسی، بالاترین لذت هاست (البته نه در مقایسه با لذت های معنوی).(1)
بی گمان، کسی که دنیا و منافع آن را بالاترین کمال ممکن برای خود بداند، تمام همت خود را صرف می کند تا بیشتر از این لذت ها بهره برداری کند. طبیعی است فرد و جامعه دنیامحور، هوادار نوع خاصی از هنجارهای جنسی خواهد بود که بهره مندی جنسی حداکثر را برایش فراهم آورد. برای مثال، زنان را تشویق می کند حتی در محیط های اجتماعی ـ البته تا جایی که نظم امور به هم نریزد ـ هر چه بیشتر خود را در معرض کام یابی های مردان قرار دهند؛ زیرا دلیلی ندارد که خود را ملزم به حدود اخلاقی خاصی بدانند.
چنین نظام اخلاقی دنیامحوری حتی از مرزهای قانونی نیز برای رسیدن به لذت های بیشتر عبور خواهد کرد. البته چون از یک سو، روح انسانی همواره در پی کمال بی نهایت است و از سوی دیگر، لذت های دنیایی، محدود و آمیخته با کاستی های مختلف است، جویندگان لذت های جنسی نامحدود، همیشه احساس ناخرسندی می کنند و همین امر، آنها را
1) وسائل الشیعه، کتاب النکاح، باب 3 از ابواب مقدمات نکاح، ص23، ح24927 و 24929؛ از امام صادق علیه السلام پرسیدیم: چه چیزی بیشترین لذت را دارد؟ حضرت فرمود: «زناشویی بیشترین لذت را دارد.» همچنین امام صادق علیه السلام فرمود: «مردم در دنیا و آخرت از لذتی بالاتر از لذت زنان لذت جنسی بهره مند نمی شوند».
به تجربه های جنسی جدید و عیاشی های افراطی و حتی اموری مانند هم جنس بازی و مانند آن می کشاند. در مقابل، آخرت باوران و خدامحوران که دنیا را گذرگاه آخرت می دانند و منافع دنیایی را در حد واقعی آن می بینند، گرفتار این گونه اشتباه ها نمی شوند و با دیدی همه جانبه نگر و ناظر به سعادت دنیا و آخرت، به تنظیم متعادل روابط بر اساس هدف های متعالی الهی می پردازند و از منافع دنیایی نیز به شایستگی بهره می برند.
2- توجه به کرامت انسانی و نفی تلقّی حیوانی از انسان
نگاه اسلام به انسان، در تنظیم روابط او با جنس مخالف اثرگذار است. در دیدگاه اسلام، انسان، موجودی با استعدادهای بالقوه فراوان است که می تواند در پرتو معرفت، ایمان و خودسازی و با پرورش جنبه های معنوی در وجود خود، به مراتب بالای کمال و قرب الهی دست یابد.(1)این استعداد، در حیوانات قرار داده نشده است. از نظر اسلام، هر انسان مؤمنی دارای ارزش و احترام است و ارزش او نیز در درجه اول، به جنبه های معرفتی و روحانی او؛ یعنی به علم، ایمان و پرهیزکاری اش مربوط می شود.(2)اسلام به انسان می آموزد که همواره بر اساس عقل (و نه شهوت) حرکت کند تا مقامی بالاتر از فرشتگان بیابد وگرنه از حیوانات نیز پست تر خواهد بود.
عبداللّه بن سنان می گوید از امام صادق (ع) پرسیدم که فرشتگان
برترند یا انسان ها؟ حضرت فرمود: به فرموده امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب (ع):
خداوند در فرشتگان، عقل بدون شهوت و در حیوانات، شهوت بدون عقل قرار داده است و در بنی آدم هر دو را ترکیب کرده است. پس کسی که عقلش بر شهوتش غلبه داشته باشد، از فرشتگان بهتر است و هرکس که شهوتش بر عقلش چیرگی یابد، از چارپایان بدتر است.(1)
روشن است این دیدگاه با دیدگاهی که انسان را در حد حیوانی هوشمند می بیند که منافعی والاتر از خور و خواب و شهوت و لذت های جسمانی ندارد، تفاوت فراوان دارد. برای مثال، انسانی که به خود و دیگران با رویکرد انسانی می نگرد و ارزش خود را می شناسد، اجازه نمی دهد غریزه ها و شهوت های نفسانی، چنان او را دل مشغول سازد که از پرورش روح و دست رسی به کمال والای معنوی باز بماند.(2)اگر هم بخواهد همسر مناسبی برگزیند، بی گمان به جنبه های اخلاقی، معرفتی و روحانی او نیز توجه خواهد داشت و تنها جنبه های ظاهری را ملاک ارزش گذاری قرار نمی دهد. در مقابل، فرد و جامعه ای که برداشت حیوانی از انسان دارند، به انواع دیگری از مناسبات توجه می کنند و جنبه های معنوی و کمالات روحانی انسان را فدای غریزه ها و گرایش های سطحی وی خواهند کرد.
1) وسائل الشیعه، کتاب جهاد، باب 9 از ابواب جهاد نفس، ص 209، ح 20298.
2) امیرالمؤمنین علی علیه السلام می فرماید: «من کرمت علیه نفسه هانت علیه شهواته؛ کسی که خودش را محترم بدارد، برای خودش شخصیت بالایی قائل است»؛ یعنی خواسته های سطحی و شهواتش نزد او بی ارزش خواهد شد. نک: نهج البلاغه دشتی، ص 736، حکمت 449.
3- تأکید بر حرمت شخصیت زن و پرهیز از نگاه ابزاری به او
یکی دیگر از امور اثرگذار بر چگونگی تنظیم روابط میان زن و مرد، نوع نگاه به زن است. شی ء انگاشتن زن و نگاه ابزاری به او برای ارضای هوس رانی های مردان و نادیده گرفتن ارزش های انسانی زن، دیدگاهی است که در میان فرهنگ های مختلف دنیا، پیشینه طولانی دارد. حتی در جوامع پیشرفته امروزی نیز همین دیدگاه به صورتی فریب کارانه و با شکلی دیگر رایج است. برای نمونه، در فرهنگ های زیر، نگاه های تحقیرآمیزی به زن وجود داشته و دارد:
یک ـ استرالیا: در قبیله های استرالیا، زن در حکم حیوانی اهلی بود و تنها برای دفع شهوت و تولید نسل به کار می آمد. حتی در فرهنگ های قدیم، به هنگام قحطی، زنان را می کشتند و می خوردند. زن حق نداشت با شوهرش غذا بخورد و اگر پس از سیر شدن شوهر چیزی ته سفره می ماند، به زن می رسید.
دو ـ افریقا: در افریقای مرکزی، غذا خوردن زن با شوهر ممنوع بود و فرزندان حرفش را گوش نمی دادند. زن کتک می خورد و این را عادلانه می دانست. حتی شوهران، زنان خود را می فروختند.
سه ـ چین: چینی ها معتقد بودند زنان به کلی از فکر و عقل و شعور ادراکی بی نصیبند. زنان حق غذا خوردن با شوهران و پسرانشان را نداشتند. مرد، زن یا دخترش را به جای بدهی به طلب کار می داد.
چهار ـ هند: از آن جا که در آیین بودایی هند، زندگی زناشویی آکنده از شهوت های دنیایی تلقی می شد، زنان مصدر ناپاکی و گناه معرفی می شدند
و زنان را پس از مرگ شوهر، با او می سوزاندند.
پنج ـ عربستان: نزد عرب جاهلی، زن موجودی ضعیف و قابل تملک بود و دخترکشی، رسم عرب به شمار می رفت.
شش ـ روم: با اینکه روم از نظر حقوقی بسیار پیشرفته بود ـ به گونه ای که یکی از نظام های حقوقی معاصر جهان (نظام حقوقی رومی ـ ژرمنی) به نام آن ثبت شده است ـ ولی رومیان، زنان را به علت نداشتن روح انسانی، سزاوار حشر در قیامت نمی دانستند و او را مظهر تام شیطان و ارواح خبیث و آمیخته با نیرنگ و پلیدی می شمردند. به همین دلیل، از سخن گفتن او در غیر موارد ضروری جلوگیری می کردند. در یکی از مَثَل های رومیان آمده است: «نه خر را می شود اسب نامید و نه زن را انسان».
هفت ـ یونان: یونانی ها نیز زن را موجودی ناپاک و زاده شیطان می دانستند و او را از هر کاری جز خدمت کاری و ارضای غریزه جنسی مرد باز می داشتند. منظور از ازدواج را نیز تنها بقای نسل خانواده با تولد پسران می دانست و زنان دخترزا را دور می انداختند. آتنی ها، زنان را مانند سفیهان، مهجور می دانستند و به آنان اجازه نمی دادند اشیایی را که ارزش آن از بیست جو بیشتر بود، معامله کنند. سقراط، سلوک با زن را نوعی زجر و ریاضت کشی و مایه خودسازی می داند. در یونان، زن شخصیت حقوقی نداشت و شوهر می توانست او را قرض دهد یا ببخشد.
هشت ـ اسکاندیناوی (سوئد، دانمارک و نروژ): در اسکاندیناوی تا چندی پیش، به دختران ارث نمی دادند و مانند شی ء با آنان برخورد می کردند. پدر می توانست آنها را بفروشد یا قرض و کرایه دهد یا بکشد.
نه ـ ایران باستان: در حقوق ساسانی، زن شخصیت حقوقی نداشت و کالا شمرده می شد. زن حق مالکیت نداشت و مرد می توانست او را همچون غلامان و چارپایان بفروشد یا کرایه دهد. زن حق نداشت با شوهر خود یک جا سکونت کند و غذا بخورد. بیشتر، زن را برای مجازات به درخت یا تیرکی می بستند و شلاق می زدند.
ده ـ آیین یهود: قوم یهود، زن را هیچ و پوچ می شمرند و همیشه در دعاهای روزانه خود می گویند: «تبارک اللّه خالق و سلطان که مرا زن نیافریدی.» از مثل های رایج یهودیان است که: «اگر دیدی الاغ از نردبان بالا رفت، زن هم عقل پیدا می کند.» نزد آنان مادری که دختر زاییده، مایه ننگ بود و پانزده روز نجس بود و تا هفتاد روز باید تطهیر می کرد.
یازده ـ آیین مسیح: آموزه های تحریف شده آیین مسیحیت، وضع زن را بهبود نبخشید. مجمع دینی فرانسه در سال 586 م. پس از بحث های طولانی درباره ماهیت زن، چنین نظر داد: «زن انسان است، ولی برای خدمت مردان آفریده شده است.» از لنگدون دویس، مرجع بزرگ مسیحیت درباره زنان پرسیده شد و او چنین گفت:
زنان را که بالفطره سبک مغز و شهوت ران و شیفته لباس و زینت و تظاهرند، جز اینکه مرد در خانه محفوظ و مقفّل نگاه دارد، راهی دیگر ندارد.(1)
آنچه گذشت و شواهد فراوان دیگر، همگی بیانگر نگاه نادرست
1) علی کاظم زاده، تفاوت حقوق زن و مرد در نظام حقوقی ایران، تهران، میزان، 1382، صص 34ـ42.
گذشتگان به زن بوده است. افزون بر جامعه هایی مانند روم، یونان، بابل، ایران باستان، هند و اعراب جاهلی، تا چندی پیش در انگلستان، فرانسه، سوئد، دانمارک، نروژ و ژاپن، زن نه تنها ارث نمی برد، بلکه گاه به ارث داده می شد. یهودیان تنها در صورت نبودن هیچ بازمانده دیگر، به زن ارث می دادند. مسیحیان هم قانون خاصی در این زمینه نداشتند و تابع قوانین موجود در کشورها بودند.(1)
با کمال تأسف، این نگاه ابزاری به زن، در دنیای متمدن امروزی نیز با اشکال مختلف وجود دارد. یکی از موارد بهره کشی از زنان، مسئله تجارت زنان و دختران است. گروه های بی شماری از بردگان جنسی از کشورهای جنوب شرقی آسیا یا کشورهای اروپای شرقی، به کشورهای اروپای غربی، امریکا و حتی برخی کشورهای عربی، صادر و در بدترین شرایط به کار گمارده می شوند. برای مثال، حتی این تجارت، یکی از منابع مهم درآمد دولت در کشور تایلند شمرده می شود.(2)
افزون بر این گونه بهره کشی های جنسی از زن، نگاه ابزاری و شی ءانگارانه به زن را امروز می توان به راحتی در فیلم ها، آگهی های
1) همان، صص 59 ـ 63 .
2) سالانه حدود دو میلیون انسان بیشتر زنان جوان به منظور فحشا ـ در جهان قاچاق می شوند. تنها در لس آنجلس نزدیک به 4 تا 5 هزار زن چینی در مراکز فحشا گرفتار شده اند. زنان در مولداوی به قیمت 15 دلار خریده می شوند، ولی در ایتالیا به قیمت 5 هزار دلار فروخته می شوند. آنان باید بتوانند ماهیانه تا 25 هزار دلار برای صاحب خود درآمد ایجاد کنند. در اروپا درآمد ناشی از تجارت زن اروپای شرقی، سالانه نزدیک به 13 میلیارد دلار برآورد می شود. نک: بهناز اشتری، قاچاق زنان بردگی جنسی، تهران، اندیشه برتر، چ1، 1380.
تبلیغاتی و بازرگانی دید. این نگاه به شکل نظام مند و با ظاهری فریب کارانه در دنیای امروز نهادینه شده و با عنوان های فریبنده ای، جنبه های انسانی وجود زن را لگدمال کرده است. گستردگی تجاوز به زنان و خشونت علیه زنان در دنیای غرب نیز شاهدی بر دروغ بودن ادعای فرهنگ غرب در شخصیت دادن به زنان است،(1)ولی در نگاه اسلام، زن در درجه اول، انسان و بنده خداست و ارزش او نیز به میزان بندگی و نزدیکی به خدا، معرفت، ایمان و تقوای اوست. خداوند، زن را نیز مانند مرد مورد خطاب و تکلیف قرار داده است. در قرآن تصریح شده است که زن نیز مانند مرد بر اساس ایمان و اعمال صالحش از پاداش، حیات طیبه و مقام های اخروی برخوردار می شود.(2)
در دنیای امروز، در عمل، ارزش زن بیشتر به جنبه های ظاهری او و میزان توانایی اش در ارضای غریزه های حیوانی مردان دانسته می شود، ولی اسلام، افزون بر توجه عقلانی به جنبه های جسمانی و غریزی زن و مرد،
1) برابر آمارهای سال 1992 م. در امریکا هر 6 دقیقه یک تجاوز جنسی صورت می گیرد. ماهانه به طور میانگین، 25% زنان امریکایی از شوهران یا مردانی که با آنها زندگی می کنند، کتک می خورند و تقریبا 50% از مردان امریکایی همسر خود را دست کم سالی 3 بار کتک می زنند. نک: سیمای زن در جهان امریکا، تهران، مرکز امور مشارکت زنان، نشر برگ زیتون، چ1، 1377، ص104.
2) هر کسی کار شایسته ای انجام دهد، خواه مرد باشد یا زن، در حالی که مؤمن است، او را به زندگی گوارا زنده می داریم و پاداش آنها را به بهترین اعمالی که انجام می دادند، خواهیم داد. نحل: 97 به یقین، مردان مسلمان و زنان مسلمان، مردان باایمان و زنان باایمان، مردان مطیع فرمان خدا و زنان مطیع فرمان خدا(یند)....، خداوند برای همه آنها آمرزش و پاداش عظیمی فراهم ساخته است. (احزاب: 35؛ نیز نک: آل عمران: 195؛ نساء: 124؛ غافر: 40 و...).
ارزش اصلی زن را به کمالات روحانی او می داند، چنان که در قرآن کریم از زنانی مانند حضرت مریم (س) و آسیه (س) به دلیل همین کمالات روحانی و میزان معرفت و ایمان و عملشان تجلیل شده است. مقام معنوی مریم (س)تا جایی است که خداوند در قرآن از او به عنوان «صدّیقه» یاد می کند(1)و مخاطب الهام های الهی قرار می گیرد(2)و هم صحبت فرشتگان مقرب الهی می شود(3)و برای او غذاهای بهشتی می آورند. مقام او چنان والاست که پیامبر زمانش؛ یعنی زکریا (ع)، از این مقام شگفت زده می شود.(4)همچنین خداوند، آسیه (س)، همسر فرعون را ـ مانند مریم (س) ـ الگویی برای تمام مؤمنان ـ اعم از زن و مرد ـ معرفی می فرماید و درجات ایمان و معرفت او را یادآوری می کند.(5)
زنان بزرگواری مانند خدیجه (س)، زینب کبری (س)، حضرت معصومه (س)که شفاعت کننده تمام شیعیان هستند و از همه برتر، حضرت زهرا (س) که برتر از همه پیامبران جز پیامبر اسلام است، همه دارای منزلت و ارزش الهی اند و تنها در سایه بندگی خداوند به آن مقام ها دست یافته اند. به طور کلی، اسلام، زناشویی را امری پلید و شیطانی نمی داند و زن را ناپاک و شیطان صفت نمی پندارد. او را به ارث نمی دهد و از ارث بردن نیز محروم نمی سازد. او را مهجور نمی داند و از حق مالکیت بی نصیب
نمی کند و حتی اجازه آزار دادن او را نمی دهد.
بررسی جنبه های مختلف دیدگاه اسلام درباره زن در این مختصر امکان پذیر نیست، ولی به خوبی می توان دریافت که توجه به نگاه انسانی اسلام به زن، در چگونگی تنظیم روابط میان زن و مرد تأثیر بسیاری خواهد داشت. بی گمان، نگاه انسانی اسلام به زن و ارزشی که اسلام برای شخصیت زن قائل است، با نگاه ابزاری و تحقیرآمیز به زن در دنیا، تفاوت اساسی دارد. همین تفاوت، عامل اصلی جهت دهی متفاوت در مناسبات اجتماعی است و در چگونگی تنظیم روابط میان زن و مرد تأثیر زیادی خواهد داشت.
4- توجه به واقعیت های وجودی زن و مرد (نیازها، گرایش ها و اقتضائات)
یکی از ویژگی های اساسی در آموزه های اسلام، توجه به همه جنبه های وجود انسان ها است. خداوند، خالق جهان و انسان، بر همه امور و زوایای وجودی انسان آگاه است و با حکمت مطلق خویش، احکام دینی را بر اساس مصالح و واقعیت های وجود بشر، به او ارائه کرده است. در زمینه آموزه های مربوط به روابط زن و مرد نیز چنین است. حتی برخی تفاوت های موجود میان زن و مرد در مسائلی مانند پوشش، آداب معاشرت، حقوق و وظایف در خانواده و...، همه متناسب با تفاوت های واقعی در گرایش ها، نیازها و شرایط وجودی زن و مرد است.
البته بررسی تفصیلی این مطلب، مجال دیگری می طلبد. در اینجا تنها نظر اسلام را در مورد گرایش های جنسی بررسی می کنیم. آیا اسلام این
گرایش های غریزی را امری نامطلوب می داند و توجه به این گرایش ها را ناپسند می شمارد و انسان را از لذت ها و امور جنسی بر حذر می دارد؟ گرایش های جنسی در انسان خوب است یا بد؟ این پرسش از آن جا به ذهن می آید که زمینه ذهنی بسیاری از افراد ـ حتی تحصیل کردگان ـ در این مورد، بر اساس تصویری که از ادیانی مثل مسیحیت، بودیسم و هندو وجود دارد، شکل گرفته است.
بسیار دیده می شود جوانان از احساسات و گرایش نسبت به جنس مخالف، احساس گناه می کنند و این امر را با روحیه دینی ناسازگار می پندارند. در ادیان یادشده، راهی که برای رسیدن به کمالات معرفی می شود، دوری از دنیا و لذت ها و شهوت های دنیایی است. این ادیان به ویژه درباره میل جنسی، نگاه گناه آلود و بدبینانه ای دارند و زناشویی را تنها از سر ناچاری و اضطرار و برای تولیدمثل روا می شمارند. این امر زمینه ساز احساس گناه در پیروان این ادیان و ایجاد کشمکش دایمی میان نیاز طبیعی و عقیده مذهبی در آنها بوده است.(1)
در آموزه های اسلام، اثری از این عقیده و پلید شمردن گرایش جنسی وجود ندارد؛ زیرا اسلام به گرایش های طبیعی انسان ها توجه کامل دارد. اسلام، راه رسیدن به کمال را ترک دنیا و دوری از لذت ها و خواهش ها نمی داند، بلکه سفارش می کند به دنیا و لذت های آن دل نبندیم و در سایه ایمان و عمل صالح و با تقویت بینش و اراده، حالتی را در نفس خود به
1) مرتضی مطهری، اخلاق جنسی در اسلام و جهان غرب، قم، صدرا، صص 9ـ17. در ادامه، در مورد این نگرش توضیح بیشتری خواهیم داد.
وجود آوریم که اسیر شهوت نباشیم تا عقل فرمان روایمان باشد. این امر، هرگز با استفاده از نعمت ها و لذت های مشروع و حلال، در حد متعادل و عقلانی و شرعی منافات ندارد. خداوند در قرآن، علاقه میان زن و مرد را موهبتی الهی معرفی می کند و می فرماید:
وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْواجًا لِتَسْکُنُوا إِلَیْها وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً ... . (روم: 21)
و از نشانه های او اینکه همسرانی از جنس خودتان برای شما آفرید تا در کنار آنان آرامش یابید و در میانتان مودّت و رحمت قرار داد. در این امر، نشانه هایی است برای گروهی که تفکر می کنند.
نمونه های فراوانی از مبارزه معصومین (ع) با اندیشه رهبانیت و ترک دنیا وجود دارد که جریان عثمان بن مظعون و برخورد پیامبر با او، معروف است.(1)
در روایتی آمده است پیامبر به برخی از اصحاب که به ترک زن پرداخته و به روزه داری و شب زنده داری روی آورده بودند، فرمود:
آیا از زنان روی می گردانید در حالی که من با زنان مباشرت می کنم و در روز غذا می خورم و شب می خوابم و هرکس از سنت من روی گرداند، از من نیست.
در این هنگام این آیات نازل شد:
امور پاکیزه ای را که خداوند برای شما حلال کرده است، تحریم نکنید و از تجاوز بپرهیزید که خداوند، تجاوزکاران را دوست ندارد و از آنچه خدا به صورت پاکیزه و حلال روزی تان کرده است، بخورید و از خدایی
1) همان، ص16؛ ثقه الاسلام کلینی، کافی، تهران، دارالکتاب الاسلامیه، 1367، چ3، ج5، ص494.
که به او ایمان دارید، بترسید. (مائده: 87 و 88)
امام باقر (ع) به زنی که قصد داشت برای کسب فضیلت های انسانی تا آخر عمر ازدواج نکند، فرمود:
برو (و ازدواج کن)! اگر در این کار (تجرّد) فضیلتی بود، فاطمه (س) از تو سزاوارتر به آن می بود (در حالی که ایشان ازدواج کرد). بی گمان، هیچ کس در فضیلت بر آن حضرت پیشی نمی گیرد.(1)
حتی در روایت های اسلامی، بی همسری به شدت نکوهیده شده است. پیامبر فرموده است: «شِرارُ مَوْتاکُمُ الْعُزّابُ؛ بدترین مردگان شما کسانی هستند که در حال بی همسری از دنیا می روند.»(2)همچنین حضرت از مردی پرسید: آیا زن داری؟ گفت: نه. رسول اللّه فرمود: آیا کنیز داری؟ عرض کرد: نه. حضرت فرمود: آیا توانایی مالی داری؟ گفت: بله. آن گاه به او فرمود: «تَزَوَّجْ وَ إِلاّ فَأَنْتَ مِنَ الْمُذْنِبِینَ؛ ازدواج کن، وگرنه از گناه کاران خواهی بود».(3)
حتی پیشوایان معصوم (ع) که دارای بالاترین درجات ایمان بودند، آشکارا علاقه خود را به زن اعلام می کردند و این، نشان می دهد که این گرایش ها هرگز شرم آور یا پلید نیستند. برای نمونه، امام صادق (ع)می فرماید: «مِنْ أَخلاقِ الْأَنْبِیاءِ حُبُّ النِّساءِ؛ علاقه به زنان، از اخلاق پیامبران است.»(4)حضرت رسول صلی الله علیه و آله فرمود: «من از دنیای شما چیزی را دوست نمی دارم؛ جز زنان
و عطر.»(1)امام باقر (ع) در این باره می فرمود:
دو رکعت نماز که فرد دارای همسر می خواند، از عبادت فرد بی همسری که شب، بیدار و روز، روزه دار است، برتر است.(2)
گرایش به جنس مخالف و زناشویی حلال در نظر اسلام نه تنها پست و پلید نیست، بلکه در روایت هایی، آن را هم ردیف امور ارزشمند و مقدس قرار داده اند. امام باقر (ع)فرمود:
تفریح مؤمن سه چیز است: بهره مندی های جنسی، هم کلامی و هم نشینی با برادران (دینی) و نماز شب.(3)
با توجه به این گونه روایت ها، این توهم که اسلام با گرایش های جنسی مخالف است، کاملاً بی اساس است. هدف اسلام از تعیین حدود و ضوابط در روابط زن و مرد این نبوده که می خواست هر چه بیشتر امور جنسی را محدود کند و به حداقل برساند یا اینکه در صورت امکان، انگیزه ها و رفتارهای جنسی را به کلی از زندگی انسان حذف کند، چنان که در بعضی از ادیان و مذاهب، این جهت گیری وجود دارد. هدف اسلام، رهنمون کردن درست این امور در جهت مصالح کلی و سلامت و کام یابی بهتر فرد و اجتماع است.
5- جهت دهی صحیح و سالم سازی روابط اجتماعی
دانستیم که اسلام به عواملی مانند تأمین سعادت دنیا و آخرت انسان ها
و رشد جنبه های انسانی و معنوی و احترام به شخصیت زن و نیز گرایش های طبیعی زن و مرد توجه دارد و غریزه های وجودی آنها را سرکوب نمی کند. اکنون باید رویکردهای اصلی و عملی اسلام برای جهت دهی درست روابط میان زن و مرد بررسی شود. به عبارت دیگر، جهت های اساسی که در تعیین ضوابط و احکام عملی مربوط به ارتباط های میان زن و مرد دیده می شود، چیست؟
شاید بتوان دو جهت گیری مهم را اساسی ترین رویکردهای اسلام در تنظیم روابط زن و مرد دانست:
الف) جهت دهی رابطه های جنسی در مسیری تعریف شده (ازدواج)؛
ب) به حداقل رساندن محرک های جنسی در اجتماع و سالم سازی رابطه های اجتماعی.
در جهت گیری اول، اسلام تلاش دارد رابطه جنسی میان زن و مرد را به شکلی ضابطه مند سازد که حقوق و وظایف دو طرف در برابر یکدیگر و نسل آینده مشخص باشد. در این رویکرد، اساسی ترین ضابطه ای که بدان توجه می شود و خط قرمز اصلی در ایجاد روابط جنسی میان زن و شوهر است ـ به جز حرام بودن ازدواج با محارم ـ آن است که زن نباید در یک زمان با بیش از یک مرد پیوند ازدواج برقرار کند. حتی زن باید در دوره احتیاط (عدّه) نیز از ارتباط با مرد دیگر بپرهیزد.
ممنوع بودن چند شوهر هم زمان برای زن و لزوم رعایت عدّه، یگانه ضابطه در ارتباط های جنسی زن و شوهر نیست، ولی اصلی ترین ضابطه الزامی و تغییرناپذیر است؛ چون دیگر احکام و وظایف در این زمینه، بیشتر با توافق دو طرف قابل تغییر و کاهش هستند. شاید مهم ترین
حکمت این مسئله نیز جدا از روحیه زن و مرد، جلوگیری از تباه شدن نسل و در خطر افتادن حقوق فرزندان باشد. در غیر این صورت، حق طبیعی فرزندان برای شناخت والدین و برخورداری از حمایت های مادی و معنوی آنان، ضایع و اجتماع نیز با نابسامانی های مختلفی روبه رو می شود. بنابراین، چون غیر از حقوق زن و مرد، حقوق نسل آینده و اجتماع نیز مهم است، توافق دو طرف هرگز نمی تواند این منع را برطرف سازد.(1)البته در اینجا تنها در مقام بیان جهت گیری های کلان و ضوابط اصلی در زمینه روابط جنسی هستیم، ولی هنجارهای مهم دیگری نیز در این زمینه وجود دارد که در ادامه به برخی از آنها می پردازیم.
در جهت گیری دوم، اسلام، دامنه تحریک و ارضا را به حریم خصوصی افراد محدود می کند و می کوشد محیط اجتماعی را از عوامل تحریک جنسی پاک سازد. این مطلب از یک سو سبب می شود روابط اجتماعی در بستر عقلانی و همراه با آرامش و امنیت روانی برای زن و مرد جریان یابد و از شایبه ها و انگیزه های پیدا و پنهان جنسی و هیجان ها و نگرانی های آزاردهنده خالی باشد تا فضای سالم برای فعالیت های اجتماعی به وجود آید. از سوی دیگر، تکمیل کننده جهت گیری اول در جهت عملی ساختن این رویکرد؛ یعنی اختصاص روابط جنسی به رابطه میان دو زوج در چارچوبی خاص به شمار می رود؛ زیرا هرچه تحریک های جنسی در محیط اجتماع بیشتر باشد، خطر ایجاد رابطه های
1) نک: سید محمدحسین طباطبایی، تفسیر المیزان، ترجمه: سید محمدباقر موسوی همدانی، بنیاد علمی و فکری علامه طباطبایی، 1367، ج4، ذیل آیات 22 ـ 28 سوره نساء، صص 470 ـ 473.
نامشروع و خارج از ضابطه بیشتر خواهد شد.(1)
1) اگر به تحریک پذیری زیاد و قدرت غریزه که در مقدمه به آن اشاره شد، در وجود انسان توجه کنیم، حساسیت این رویکرد بیشتر روشن خواهد شد.
فصل سوم: سالم سازی روابط اجتماعی و کاهش محرک های جنسی خارج از محدوده روابط زوجین
اشاره
زیر فصل ها
مراقبت های لازم در روابط خانوادگی
روحیه حیا، عفت و بزرگواری و احترام متقابل
حجاب و نهی از هرگونه خودآرایی و رفتار تحریک آمیز
نگاه به نامحرم، خلوت با نامحرم و اختلاط های غیرضروری
غیرت ورزی مردان
امر به معروف و نهی از منکر و مجازات فحشا
1- مراقبت های لازم در روابط خانوادگی
زن و شوهر در محیط خانواده مجازند با یکدیگر رابطه جنسی برقرار کنند، ولی این امر باید چنان باشد که برای فرزندان بدآموزی نداشته باشد. روابط فرزندان با یکدیگر یا با والدین باید به گونه ای باشد که زمینه های آلوده شدن به شایبه های جنسی ـ حتی به صورت ناخودآگاه ـ در آنان پدید نیاید. رفتارهای جنسی والدین در حضور فرزندان حتی برای خردسالان، پی آمدهای زیان بار و جبران ناپذیری دارد؛ زیرا در سال های بعد به صورت تخیلات و دل مشغولی های ذهنی، بلوغ زودرس و مانند آن در کودک نمایان می شود و همواره او را به انحراف های جنسی و حتی بیماری های روانی می کشاند. اهمیت این مسئله چنان است که خداوند در قرآن، برنامه خاصی را به والدین توصیه می کند و می فرماید:
ای کسانی که ایمان آورده اید! بردگان شما و نیز کودکانتان که به حد بلوغ نرسیده اند، در سه وقت باید از شما اجازه بگیرند. پیش از نماز صبح و نیم روز، هنگامی که لباس های (معمولی) خود را بیرون می آورید و پس از نماز عشا. این سه وقت خصوصی برای شماست، ولی پس از این سه وقت، گناهی بر شما و بر آنان نیست که (بدون اذن وارد شوند و با
صمیمیت) بر گرد یکدیگر بگردید. خداوند این گونه آیات را بر شما بیان می کند و خداوند دانا و حکیم است و هنگامی که کودکان شما به سن بلوغ رسیدند، باید اجازه بگیرند، همان گونه که اشخاصی که پیش از آنان بودند، اجازه می گرفتند... . (نور: 58 و 59)
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرماید:
به خدایی که جانم در دست اوست، اگر مردی با همسر خودش در اتاقی که کودکی در آن بیدار باشد، درآمیزد، به گونه ای که آن کودک آنها را ببیند و صدا و کلام و نفس آنها را بشنود، هرگز رستگار نمی شود و پسر یا دختر سرانجام زناکار خواهد شد.(1)
والدین باید بکوشند در روابط خود با فرزندانشان، برخی ملاحظه ها را رعایت کنند تا از تحریک جنسی کودک جلوگیری شود. امام رضا (ع) می فرماید: «مادر، دختری را که شش سالش تمام شده است، برهنه در کنار خود نخواباند که به منزله زناست.»(2)همچنین امام صادق (ع) به نقل از پدران معصومش (ع)می فرماید: «وقتی کودکان ده ساله شدند، خوابگاه آنان از زنان جدا شود».(3)
اسلام درباره مناسبات میان فرزندان یا میان آنها و کودکان یا بزرگ سالان دیگر از جمله خویشان و دوستان توصیه هایی دارد که رعایت آنها احتمال انحراف را به حداقل می رساند. برای مثال، در روایت های معصومان (ع) دستور داده شده است که خوابگاه کودکان ده ساله حتی
دو پسر یا دو دختر از هم جدا شود.(1)پیامبر در روایتی فرموده است:
وقتی فرزندان شما به هفت (یا شش) سالگی رسیدند، خوابگاه آنها را از یکدیگر جدا سازید.(2)
همچنین امام صادق (ع) می فرماید:
هنگامی که دختربچه شش ساله شد، پسربچه نباید او را ببوسد و پسری که سنش از هفت سال تجاوز کرد، نباید زن را ببوسد.(3)
حتی در روایتی، زنان نیز از بوسیدن پسربچه هفت ساله نهی شده اند.(4)همچنین توصیه شده است مردان از بوسیدن، در آغوش گرفتن و روی زانو نشاندن دختربچه پنج یا شش ساله خودداری کنند.(5)
خطر انحراف در رابطه های فامیلی نباید نادیده گرفته شود و دوستی های خویشاوندی نباید عامل سهل انگاری در رعایت حدود شرعی باشد. نقل شده است امام کاظم (ع)نزد محمد بن ابراهیم ـ والی مکه ـ بود. وی دختربچه ای داشت که پیش مردها (و مهمانان) می آمد و آنان (برای ابراز محبت) او را در آغوش می گرفتند. وقتی نزد امام آمد، حضرت او را با دستان کشیده نگاه داشت (و مانند دیگران او را در آغوش نگرفت). آن گاه فرمود: «وقتی دختربچه به شش سالگی رسید، جایز نیست
1) نک: همان، ص460، ح27581.
2) حسام الدین هندی، کنز العمال، بیروت، مؤسسه الرسالة، 1409هـ . ق، ج16، ص441؛ مکارم الاخلاق، ص223؛ وسائل الشیعه، ج21، کتاب النکاح، باب 74 از احکام اولاد، ص461، ح27582.
3) همان، ج20، باب127 از ابواب مقدمات نکاح، ص230، ح25502.
4) مکارم الاخلاق، ص223.
5) وسائل الشیعه، ج20، باب 127 از ابواب مقدمات نکاح، صص 31 ـ 229، ح 25499 ـ 25505.
مرد نامحرم او را ببوسد و در آغوش بگیرد».(1)
بنابراین، در رعایت احکامی که در روابط میان نامحرمان وجود دارد، میان نامحرمان فامیل و غیرفامیل تفاوتی وجود ندارد. حتی خود والدین و بزرگ ترها هم باید حریم ها را در روابط با خویشان نامحرم رعایت کنند. اگر این گونه مراقبت ها و دستورهای اسلامی در محیط خانه و در روابط خانوادگی رعایت نشود، مشکلات جنسی اعضای خانواده به ویژه فرزندان در نوجوانی و جوانی، هرگز دور از انتظار نخواهد بود.
برخی والدین گمان می کنند که خردسالان یا کودکان تا وقتی بالغ نشده اند، از امور جنسی سر درنمی آورند. در نتیجه، در روابط خودشان یا روابط فرزندان با یکدیگر یا هم سالان، خویشان و دوستانشان، مراقبت های لازم را ندارند. چه بسا در حضور آنان و بدون توجه به اثرپذیری کودکان، به تماشای فیلم ها یا عکس های محرک می پردازند یا برخی مادران، پسربچه های نابالغ را با خود به مجالس جشن و عروسی زنانه می برند. این در حالی است که تمام این امور در ذهن کودک ماندگار می شود و پی آمدهای ناشایست آنها در اندیشه و رفتار کودک و نوجوان ظاهر خواهد شد. از همین رو، در برخی روایت ها، انجام دادن اعمال جنسی حتی در حضور نوزاد و کودک در گهواره منع شده است؛ زیرا آمیزش جنسی در جایی که کودکی حضور داشته باشد، زمینه ساز انحراف اخلاقی و موجب
1) وسائل الشیعه، ج20، باب 128 از ابواب مقدمات نکاح، ص231، ح25504.
مبتلا شدن به زنا دانسته شده است.(1)
افزون بر این گونه مراقبت ها در محیط خانه، عامل مهم دیگری که در پیش گیری از انحراف های اخلاقی فرزندان نقش اساسی دارد، تربیت درست آنان و ایجاد فضای صمیمی و دوستانه در خانواده است، به گونه ای که نیازهای عاطفی و روحی فرزندان را به درستی برآورده کند و آنان را بر اساس اخلاق اسلامی پرورش دهد. گفتنی است یکی از عوامل انحراف اخلاقی، ناآشنایی افراد با آموزه ها و اخلاق تربیت اسلامی است. کمبود محبت و ارضا نشدن نیازهای عاطفی در محیط خانواده سبب می شود فرد به دلیل احساس تنهایی، به روابط انحرافی روی آورد و چه بسا عقده ها و کمبودهای عاطفی و نیازهای تأمین نشده در وجود فرد، به صورت گرایش های کاذب جنسی رخ نماید. همچنین نبود محیط امن و وجود اختلاف های خانوادگی، عامل فراری دادن فرزندان از محیط خانه و کشاندن آنان به دام های انحراف خواهد بود.
اسلام با آموزش های خود، زمینه استحکام خانواده ها را فراهم می آورد و بستر مناسبی را برای تأمین نیازهای جسمی و روانی آنان و تربیت شایسته ایجاد می کند. برای مثال، در اسلام بر حذر داشتن از هرج و مرج جنسی، معیارهای خاصی برای ایجاد روابط جنسی وضع شده است که به
1) عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبائِهِ علیهم السلام عَنْ رَسُولِ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: «إِیّاکُمْ وَ أَنْ یُجامِعَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ وَ الصُّبی فِی الْمَهْدِ یَنْظُرُ اِلَیْهِما». بحارالانوار، ج100، باب65 از کتاب عقود، ص295، ح51؛ عَنْ أَبِی عَبْدِاللّه علیه السلام: «لا یُجامِعُ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ وَ لا جارِیَتَهُ وَ فِی الْبَیْتِ صَبِی فَإِنَّ ذلِکَ مِمّا یُورِثُ الزِّنا». (همان، ص290، ح30.
تقویت بنیان خانواده می انجامد. همچنین اموری مانند نکوهیده بودن طلاق در اسلام، امر به خوش رفتاری در روابط میان زن و شوهر، اصل مدیریت مرد در خانواده، لزوم اطاعت از والدین و حفظ احترام آنان که به ایجاد نظامی ارزشی در خانواده می انجامد و نیز وظایف و احکام تربیتی در اسلام، همگی در همین راستا قابل ارزیابی است.
نقش این آموزه ها در استحکام بنیان خانواده و تنظیم درست روابط خانوادگی، هنگامی آشکارتر می شود که وضع خانواده را در جامعه هایی که در آنها این ضوابط و ارزش ها رعایت نمی شود، بررسی کنیم و ضعف و ناکارآمدی نهاد خانواده را در برآوردن نیازهای عاطفی اعضا و تربیت فرزندان بکاویم. افزون بر تقویت بنیان روابط خانوادگی که بستر مناسبی را برای فراهم شدن شایسته نیازها و تربیت درست پدید می آورد، اسلام بر محبت والدین به فرزندان تأکید فراوانی دارد. والدین باید در سال های اول زندگی به فرزندان آزادی عمل دهند تا بازی کنند و در سال های بعد آنها را تربیت کنند و با مشورت کردن با آنها در نوجوانی و جوانی، به او شخصیت ببخشند و از زمان کودکی، احکام، اخلاق و معارف اسلامی را به آنها بیاموزند.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرموده است:
هرکس فرزندش را ببوسد، خداوند برای او یک حسنه می نویسد و هرکس فرزندش را خوش حال کند، خداوند در روز قیامت او را خوش حال می کند و هر پدر و مادری که به کودکانشان قرآن بیاموزند، در قیامت فرا خوانده می شوند و دو جامه بهشتی به آنان پوشانده می شود
که صورت های بهشتیان از نور آنها روشن می گردد.(1)
امام صادق (ع) نیز می فرماید:
پسر بچه، هفت سال بازی کند و هفت سال کتاب (قرآن یا نوشتن) یاد بگیرد و هفت سال حلال و حرام را بیاموزد.(2)
همچنین امیر مؤمنان علی (ع) می فرماید:
به کودکانتان از علوم ما (اهل بیت) به مقداری که خداوند به وسیله آن، آنها را نفع رساند، بیاموزید تا آرای مُرجئه (گروهی با عقاید انحرافی و متمایل به لاابالی گری) بر اندیشه آنها چیره نشود.(3)
پیامبر در حدیث دیگری می فرماید:
اگر کسی از شما فرزندش را تربیت کند، برای او از اینکه هر روز نصف صاع صدقه دهد، بهتر است.
نیز فرمود: «أَکْرِمُوا أَوْلادَکُمْ وَ أَحْسِنُوا آدابَهُمْ یُغْفَرْ لَکُمْ؛ فرزندانتان را اکرام کنید (به آنها محبت کرده و شخصیت بدهید) و تربیت نیکو بیاموزید تا آمرزیده شوید».(4)
بی گمان، وقتی کودک و نوجوان از نظر عاطفی در خانواده تأمین شوند و کرامت نفس یابند و شخصیتشان بر اساس تربیت اسلامی شکل پذیرد، بعدها در اجتماع و در رابطه با جنس مخالف تا حدود زیادی از انحراف در امان خواهند ماند و کمتر در دام گناهان و مفاسد اخلاقی گرفتار می شوند.
2- روحیه حیا، عفت و بزرگواری و احترام متقابل
در تربیت اسلامی باید هر فرد برای خود و دیگران احترام و ارزش قائل باشد و خاستگاه این ارزش گذاری نیز ایمان افراد است، چنان که در روایتی آمده است: «أَلْمُؤْمِنُ أَعْظَمُ حُرْمَةً مِنَ الْکَعْبَةِ؛ احترام مؤمن از کعبه بیشتر است».(1)ازاین رو، در اسلام به هیچ کس اجازه داده نمی شود که به شخصیت خود یا دیگران توهین روا دارد. امام صادق (ع)می فرماید:
خداوند اختیار تمام کارهای مؤمن را به او واگذار کرده، ولی به او اجازه نداده است خوار شود (و خود را خوار سازد)... . مؤمن از کوه عزیزتر (و استوارتر) است.(2)
نقل است که جبرئیل بر پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله نازل شد و عرض کرد:
ای محمد، پروردگارت می فرماید هرکس به بنده مؤمن من اهانت کند (و او را خوار گرداند)، به جنگ با من برخاسته است.(3)
اینکه افراد برای خود و دیگران، شخصیت و احترام قائل باشند، از جنبه های مختلفی در زندگی شخصی و روابط با دیگران از جمله جنس مخالف اثرگذار است. هنگامی که انسان برای خود شخصیت والایی قائل باشد، هوس های زودگذر به راحتی نمی تواند بر او غلبه یابد و در برخورد با محرک های جنسی تسلط بیشتری خواهد داشت. چنین شخصی از
رفتارهای ناسنجیده ای که با کرامت انسانی و شخصیت ایمانی او ناسازگار باشد و به پشیمانی او بینجامد، می پرهیزد و عزت نفس خود را فدای شهوتش نمی کند، چنان که امیرالمؤمنین علی (ع) می فرماید: «مَنْ کَرُمَتْ عَلَیْهِ نَفْسُهُ هانَتْ عَلَیْهِ شَهَواتُهُ؛ هرکه برای خود ارزش و شخصیت قائل باشد، شهوت هایش نزد او خوار و بی مقدار می شود».(1)
از سوی دیگر، اینکه فرد برای دیگران نیز احترام قائل باشد، سبب می شود از نگاه های ابزاری، مزاحمت و برخوردهای ناهنجار با دیگران از جمله افراد جنس مخالف بپرهیزد. این امر در پدیدآمدن تعامل های معقول و مبتنی بر احترام متقابل میان زن و مرد یا دختر و پسر در اجتماع و منحرف نشدن روابط سالم به رفتارهای مبتذل و غیرطبیعی، نقش اساسی دارد. در فرهنگ اسلامی بر دو مفهوم «حیا» و «عفاف» تأکید ویژه ای شده است. پیامبر فرمود: «... اسلام، برهنه است و لباس آن، حیا و زینتش، عفاف است.»(2)امام صادق (ع)نیز می فرماید: «حیا و عفاف و سکوت (کم گویی و پرهیز از صحبت های بی جا)، از نشانه های ایمان است».(3)
عفاف در روایت ها معمولاً به عفت شکم و فرج و دور نگه داشتن آن دو از خواهش های حرام و حتی هوس ها و امور مکروه گفته می شود،(4)چنان که از دو روایت نقل شده برمی آید که حیا و عفاف از لوازم ایمان و
اسلام حقیقی اند. انسانی که دارای ایمان راسخی باشد، می تواند نفسش را در برابر محرک ها و کشش های گوناگون، از جمله خواهش های جنسی مهار کند و بر شهوت هایش چیره شود و به مرتبه عفت برسد. امیرالمؤمنین علی (ع) می فرماید: «أَلْعِفَّةُ تُضْعِفُ الشَّهْوَةَ؛ عفت، شهوت را ناتوان می سازد».(1)
پس عفت یکی از نمودهای عملی ایمان است و چونان عامل بازدارنده درونی، در جلوگیری از انحراف در روابط و گناهان جنسی نقش اساسی دارد. از همین رو، خداوند کسانی را که توانایی ازدواج ندارند، به عفت توصیه می کند و می فرماید:
وَلْیَسْتَعْفِفِ الَّذِینَ لایَجِدُونَ نِکاحا حَتّی یُغْنِیَهُمُ اللّه ُ مِنْ فَضْلِهِ. (نور: 33)
و کسانی که امکانی برای ازدواج نمی یابند، باید پاک دامنی پیشه کنند تا خداوند، از فضل خود، آنان را بی نیاز گرداند.
حیا نیز از لوازم ایمان واقعی است، چنان که در روایت هایی آمده است: «لا إِیمانَ لِمَنْ لا حَیاءَ لَهُ؛ کسی که ایمان ندارد، حیا نیز ندارد.»(2)توضیح اینکه در واقع، انسان باایمان، نظام ارزشی و هنجاری دین را پذیرفته است و می کوشد خود را با الگوی شخصیتی افراد مؤمن تطبیق دهد. او خود را دارای هویت و شخصیتی ایمانی می داند و برای آن ارزش قائل است. همین امر سبب می شود از انجام دادن کارهای زشت و خلاف ارزش ها و هنجارهای ایمانی شرم کند. این شرم در درجه اول، شرم از خدا و اولیای او و سپس شرم از خویشتن و دیگر مؤمنان است؛ زیرا با انجام دادن کارهای ناپسند،
شخصیت ایمانی انسان نزد خودش و دیگران خدشه دار می شود، در حالی که شخص مؤمن برای ایمان و شخصیت ایمانی خود ارزش والایی قائل است. او همواره خدا را ناظر بر اعمالش می بیند و به دلیل درک عظمت و جلال الهی، به خود اجازه نمی دهد در محضر او کارهای ناشایست انجام دهد. حال اگر شخص نظام ارزشی و هنجار دین را نپذیرد و حضور و جلال خدا و اولیایش را درک نکند و برای خود شخصیت ایمانی قائل نباشد، بی شرمانه و بدون حیا از خالق و مخلوق، به کارهای ناپسند دست می زند. در این زمینه، چند روایت را یادآور می شویم.
پیامبر به شخصی که از ایشان درخواست نصیحت کرده بود، فرمود: «از خداوند حیا کن، همان گونه که از شخص صالحی از خویشانت حیا می کنی.»(1)همچنین امام باقر (ع) فرمود:
... زمانی که نفست تو را به گناه فرا خواند، نگاهت را به آسمان بینداز. پس اگر از خداوند نمی ترسی، به کسانی که در زمین هستند (مردم)، نگاه کن. شاید از آنان شرم کنی. پس اگر نه از کسی که در آسمان است، می ترسی و نه از کسانی که در زمین هستند، حیا می کنی، خودت را در شمار چارپایان به شمار آور.(2)
حتی اگر کسی ایمان راسخی نداشته باشد، ولی در جامعه ای باشد که ارزش ها و هنجارهای حاکم بر بیشتر مردم، ارزش ها و هنجارهای دینی باشد، وی از جامعه و دیگران حیا می کند و می کوشد فرد بی شرمی نباشد.
ازاین رو، این حیا و ترس از سرزنش اطرافیان و جامعه، زمینه ساز حفظ ارزش ها و عمل در چارچوب هنجارهای مشروع و پسندیده خواهد بود. بنابراین، می توان وجود روحیه حیا در افراد را یکی از عوامل اثرگذار در «جامعه پذیری» و «کنترل اجتماعی» دانست. جامعه نیز با تقویت ارزش ها و حفظ تابوهای اجتماعی، بر شکل گیری و تقویت روحیه حیا در افراد اثر می گذارد.
با توضیحی که درباره رابطه حیا و ایمان گذشت، می توان دریافت حیای توصیه شده در اسلام، حیایی آگاهانه است که مقتضای ایمان و احترام شخصیت مؤمن است و با خجالتی بودن و شرم بی مبنا که حالتی منفعلانه و ناشی از ضعف شخصیت و خودکم بینی و ناآگاهی است، تفاوت اساسی دارد. در روایت ها نیز به این تفاوت اخلاقی توجه شده است. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرماید:
حیا، دو نوع است؛ حیای عقل و حیای حماقت. حیای عقل (ناشی از) علم است و حیای حماقت (ناشی از) جهل.(1)
نیز فرموده است:
حیا، بر دو گونه است: یک نوع آن ضعف و نوع دیگر آن، قوت و اسلام و ایمان است.(2)
وجود حیا به مفهومی که گذشت، افراد جامعه اسلامی را به رعایت هنجارهای اسلامی از جمله روابط میان دختر و پسر و زن و مرد نامحرم
ملزم می کند و زمینه رفتارهای نامشروع و نامناسب را به حداقل می رساند.
افزون بر حیای عامی که از نشانه های هر زن و مرد مؤمن است، نوع خاصی از حیا نیز که بیشتر درباره امور جنسی و ارتباط با نامحرمان به کار می رود، در آیات و روایات به عنوان صفتی نیکو برای زنان معرفی شده است. برای نمونه، قرآن کریم در بخشی از داستان برخورد موسی (ع) با دختران شعیب (ع) و در آن جا که یکی از آن دو آمد تا موسی (ع) را به پاس کمکی که به آنها کرده بود، پیش پدر خود ببرد، بر حیای دختر شعیب (ع)در راه رفتن تأکید می کند: «فَجاءَتْهُ إِحْداهُما تَمْشی عَلَی اسْتِحْیاءٍ؛ (موسی دید) که یکی از آن دو دختر نزد او باز آمد، در حالی که باکمال حیا، گام برمی داشت». (قصص: 25)
از برخی روایت ها نیز برمی آید که حیا در زن، موهبتی الهی است. امام صادق (ع) در بخشی از حدیث طولانی در بیان قصه آدم و حوا می فرماید:
حوا، از خداوند خواست همان گونه که به آدم عطایایی بخشیدی، به من نیز عنایت فرما. پس خدای متعال فرمود: من به تو حیا و رحمت (مهربانی) و اُنس عنایت کردم و... .(1)
پیامبر می فرماید: «بدترین زنان شما، زن بی حیای عبوس است.»(2)وجود حیا و حفظ آبرو در زن سبب می شود که مردان به راحتی در او طمع نکنند. آنها وادار می شوند که در ارتباط ها و تعامل هایشان، حریمی ویژه برای زن قائل
شوند و نوعی مصونیت همراه با احترام و ارزش برای او ایجاد کنند، ولی اگر زن در تعامل با نامحرمان، بی پروا باشد و در رفتارهایش، حریمی برای خود قائل نشود، به راحتی در معرض نگاه های بد و حتی سوءاستفاده برخی مردان قرار می گیرد. بنابراین، خواسته یا ناخواسته، زمینه های انحراف و فساد را در جامعه پدید می آورد و از ارزش خود در نظر دیگران نیز می کاهد؛ زیرا وقتی به نظر آید که چیزی به راحتی دست یافتنی است، ارزش آن نیز در نظر افراد کاهش می یابد.
چه بسا برخی گمان کنند که حیا، تنها برای زنان، آن هم در گذشته بوده است که به دلیل محرومیت از تحصیل و رفتارهای اجتماعی، احساس خودکم بینی و بی اعتمادی به نفس داشته اند. امروزه زنان در بسیاری از موارد از مردان جلوترند و دیگر معنا ندارد که در برخورد با مردان، احساس شرم کنند، بلکه باید در برخوردها جسارت و اعتماد به نفس کامل داشته باشند. بنابراین، توصیه صفت حیا به زنان امروزی مناسبتی ندارد.
با توجه به آنچه گذشت، نادرستی این گمان روشن می شود؛ زیرا حیا در زنان، صفتی است که در مورد امور جنسی، نوعی حریم برای ایشان فراهم می آورد و آنها را از دست درازی مردان نامحرم در امان می دارد. این امر اساسا ربطی به توانایی های اجتماعی زنان ندارد و خاستگاه آن، احساس عقب ماندگی علمی و فکری و حس خودکم بینی و مانند آن نیست، بلکه حیا، نوعی مهار مسائل جنسی است و رعایت آن برای همه زنان ضرورت دارد. بنابراین، نه تنها نشانه ضعف شخصیت زن نیست، بلکه نشانه آن است که زن باید برای خود احترام و شخصیت قائل باشد تا
هنگام خطر، شخصیتش در امان بماند. از همین رو، امیرالمؤمنین علی (ع)، ترس (از تعرض نامحرمان و بی آبرویی)، کبر و غرور را از صفت های پسندیده زنان معرفی می کند و می فرماید:
بهترین صفت های زنان، بدترین صفت مردان است که عبارتند از: تکبر، ترس و بخل. پس آن گاه که زن مغرور باشد، کسی را به خودش راه نمی دهد (و مانع از طمع نامحرمان می شود) و چون بخیل باشد، مال خود و شوهرش را حفظ می کند و هرگاه اهل ترس (و احتیاط کار) باشد، از مزاحمت ها و امور ناپسند دوری می گزیند.(1)
با دقت در این حدیث، روشن می شود که مراد از تکبر و بخل و ترس در زن، وجه منفی این صفت ها نیست، بلکه جهت ویژه ای در این صفات مورد نظر است که موجب پاس داشتِ شخصیت زن و نیز حفظ کیان خانواده است و این کاملاً معقول و مطلوب است، وگرنه زن مسلمان نیز باید در جای خود، متواضع، سخاوتمند و شجاع باشد. می دانیم که بزرگانی همچون حضرت زهرا (س) و زینب کبری (س)، جلوه های شکوهمندی از سخاوت و شجاعت همراه با وقار را در تاریخ اسلام به نمایش گذارده اند.
3- حجاب و نهی از هرگونه خودآرایی و رفتار تحریک آمیز
افزون بر اموری مانند روحیه حیا و عفت و احترام متقابل که بیشتر گرایش های درونی مطلوب در زن و مرد مسلمان را بیان می دارد، اسلام در مورد نوع پوشش و دیگر جلوه های ظاهری نیز توصیه ها و احکام خاصی
1) نهج البلاغه فیض الاسلام، ص1190، حکمت 226.
برای زن و مرد دارد. بنا به گفته شهید مطهری و با توجه به سندهای تاریخی، لزوم پوشش برای زن به ویژه زنان محترم و شوهردار، پیش از اسلام و در تمدن های بزرگ همچون ایران، روم، یونان، هند و در میان یهودیان و دیگر اقوام، امری پذیرفته شده و رایج بوده است. البته درباره حدود و چگونگی این پوشش در میان اقوام مختلف، اختلاف هایی وجود داشته است.(1)اسلام نیز پوشش موی سر و بدن زنان از نامحرم را واجب کرده است. خداوند در قرآن می فرماید:
(ای پیامبر) به زنان باایمان بگو چشم (از نگاه به مردان نامحرم) بپوشند و دامنشان را حفظ کنند و زینتشان را جز مقداری که آشکار است (به طور طبیعی پوشانده نمی شود، برای نامحرمان) ظاهر نکنند و روسری های خود را بر سینه خود افکنند (تا گردن و سینه با آن پوشانده شود) و... (هنگام راه رفتن) پاهایشان را به زمین نزنند تا (زینت پایشان به صدا درآید و) زینت پنهانی شان آشکار شود و... . (نور: 31)
در برخی روایت ها، زینت آشکاری که پوشاندن آن لازم نیست، به صورت و کف و دو دست تا مچ و در برخی دیگر، به زینت هایی مثل انگشتر، دست بند و سرمه تفسیر شده است.(2)آنچه به یقین از روایت ها برمی آید و برابر فتوای فقیهان نیز هست، آن است که جز صورت و دو دست تا مچ، بدن زن باید کاملاً پوشیده باشد و زینت ها و ظواهر
تحریک کننده در لباس و آرایش او وجود نداشته باشد. بی گمان، با توجه به هدف و روح کلی آیه و دیگر ادلّه مربوط به پوشش زن، لباس های تنگ و بدن نما یا لباس هایی با مدل ها و رنگ های تحریک کننده نمی تواند حجاب اسلامی باشد. خداوند در آیه دیگری می فرماید:
ای پیامبر! به همسران و دخترانت و زنان مؤمن بگو: جلباب ها (روسری های بلند) خود را بر خویش فرو افکنند. این کار برای اینکه شناخته شوند و آزار نبینند، بهتر است و (اگر تاکنون خطا و کوتاهی از آنها سرزده است، توبه کنند) خداوند همواره آمرزنده و مهربان است. (احزاب: 59)
مفسران درباره شأن نزول این آیه نوشته اند: «عده ای اوباش در مسیر حرکتِ زنان به مسجد، برای آنان مزاحمت ایجاد می کردند. خداوند به پیامبرش دستور داد به زن ها بگو وقتی می خواهید از منزل خارج شوید، خود را با جلباب بپوشانید و مانند کنیزکان از منزل خارج نشوید تا مزاحمان، شما را بشناسند و بدانند که زنانی با شخصیت و عفاف هستید تا آزار نشوید».(1)
حدود حجاب در این آیه مشخص نشده است، ولی از آیه برمی آید که زن مسلمان باید چنان در میان مردم رفت وآمد کند که نشانه های عفاف و وقار و پاکی اش آشکار باشد؛ یعنی به این صفت شناخته شود تا بیماردلانِ هوس ران از آنها ناامید شوند و فکر بهره کشی از آنها در ذهنشان خطور
1) نک: ناصر مکارم شیرازی و دیگران، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1379، ج17؛ المیزان، ذیل آیه 59 سوره احزاب.
نکند.(1)بنابراین، یکی از حکمت های اصلی حکم حجاب در اسلام، پاسداری از زنان و تأمین امنیت روانی و اجتماعی برای زن در جامعه است.
در روایت ها نیز بر لزوم پرهیز زنان از خودنمایی و آرایش و حرکت های تحریک کننده در تعامل با نامحرمان تأکید شده است و برای این گونه گناهان که امنیت روانی زن و مرد و خانواده و اجتماع را به خطر می اندازد، کیفرهای سختی بیان شده است. برای نمونه، به چند روایت در این زمینه اشاره می کنیم.
امام باقر (ع) از پدرانشان نقل می کند که فرموده اند:
پیامبر نهی فرمود از اینکه زن برای غیر از شوهرش آرایش کند. پس اگر این کار را انجام دهد، به یقین، خدا او را با آتش مجازات می کند.(2)
نیز پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرماید:
هر زنی خود را معطر کند و از خانه خارج شود تا وقتی که به خانه باز گردد، ملعون است.(3)
همچنین امام صادق (ع) فرمود:
هر زنی که خود را برای غیر شوهرش خوش بو سازد، خداوند هیچ نمازی را از او قبول نمی کند تا وقتی که غسل کند، همان گونه که از جنابت غسل می کند.(4)
پیامبر که در شب معراج، عذاب گروه هایی از زنان را دیده بود، در بخشی از حدیثی طولانی، حالت های آنها را چنین توصیف فرمود:
زنی که از موهایش آویزان بود، کسی بود که موهایش را از مردان نامحرم نمی پوشاند... و زنی که گوشت بدن خود را می خورد، کسی بود که بدنش را برای مردم (نامحرم) تزیین می کرد... .(1)
حکم پوشش و لزوم پرهیز از رفتارهای محرک، ویژه زنان نیست پوشش و رفتار و مردان هم نباید به گونه ای باشد که زمینه های تحریک نامحرمان را فراهم آورد، چنان که امیرالمؤمنین علی (ع)می فرماید:
لباس ضخیم بپوشید. همانا لباس هرکس نازک باشد، دینش کم رنگ و سست است.(2)
در مجموع، با توجه به اینکه محرک های جنسی در ظاهر و رفتار زنان امکان جلوه بیشتری دارد و مردان نیز در برابر محرک ها به ویژه محرک های دیداری، اثرپذیری بیشتری دارند، می توان به آسانی حکمت توصیه های اسلام به زنان را دریافت. البته اسلام هرگز با تمیزی و آراستگی و زیبایی ظاهری مخالف نیست، چنان که در سوره اعراف می فرماید:
ای فرزندان آدم، زینت های خود را هنگام رفتن به مسجد با خود بردارید... بگو چه کسی زینت های الهی را که خداوند برای بندگان خود آفرید و روزی های پاکیزه را حرام کرده است؟ (اعراف: 31 و 32)
در برخی روایت ها نیز مؤمنان به آراستگی، پاکیزگی و زیبایی لباس و ظاهر و معطر بودن سفارش شده اند. حتی در روایت هایی به آرایش مناسب موی سر، روغن زدن، رنگ کردن مو و استفاده زن و شوهر از لباس هایی با رنگ های شاد و زنده در خانه توجه شده است.(1)برای نمونه، امام باقر (ع) می فرماید: «موی نیکو از پوشش های خدایی است. پس آن را گرامی دارید.»(2)در روایتی آمده است که گروهی بر امام وارد شدند و دیدند ایشان موی خود را با خضاب سیاه رنگ کرده است. وقتی از ایشان درباره این امر پرسیدند، حضرت فرمود: «من همسرم را دوست دارم و خود را برای او زینت می کنم.»(3)در منابع اسلامی، احادیث زیادی از این دست وجود دارد.
چون آرایش زن در محافل عمومی، زمینه ساز تحریک های جنسی و مفاسد گوناگون و نیز به خطر افتادن آرامش و امنیت خانواده و اجتماع می شود، اسلام، حضور زن آرایش کرده را در محیط های اجتماعی ممنوع کرده است. البته نهی نکرده است که زنان و دختران در حضور محارم یا دیگر زنان، زینت های معمول خود را آشکار سازند(4)و حتی زنان را به
1) نک: همان، ج2، کتاب الطهارة، ابواب آداب الحمام و تنظیف و زینة و باب استحباب الطیب، باب استحباب التدهین، باب استحباب اکرام الشعر و...؛ ج5، کتاب الصلاة، ابواب احکام الملابس، باب استحباب التجمل، باب استحباب تزیّن المسلم للمسلم، باب استحباب لبس الثوب النقی النظیف و... .
2) همان، باب 78 باب استحباب اکرام الشعر از ابواب آداب الحمام، ص129، ح1704.
3) همان، ج2، کتاب الطهارة، باب41 از ابواب آداب الحمام، ص82، ح1551.
4) نک: نور: 31.
آرایش و زینت کردن برای شوهران خود توصیه کرده است.(1)در این زمینه، حتی شخص پیامبر برخی امور جزئی را به زنان و مردان توصیه می فرمود. برای مثال، امام صادق (ع) می فرماید:
پیامبر به مردان فرمود ناخن های خود را بگیرید و به زنان فرمود (مقداری از) ناخن هایتان را باقی بگذارید؛ زیرا این کار، زینت و زیبایی شما را افزایش می دهد.(2)
پس نباید گرایش به آراستگی و خودآرایی را که به ویژه در جوانان و زنان و دختران طبیعی است، امری ضد دینی دانست و جوانان را در تضاد میان خواسته طبیعی و نگاه دینی سرگردان ساخت، بلکه باید به این احساسات احترام گذاشت. همچنین با توجه به اینکه اسلام برای زیبایی های ظاهری نیز در حد خود ارزش قائل است، باید جوانان را با مصالح اجتماعی احکام اسلام آشنا کرد و به عمل به دستورهای دین فرا خواند. البته مدگرایی و به کار بردن نمادهای غیراسلامی و پوشش و آرایش که نوعی وابستگی به فرهنگ غربی است، جدا از زیبایی و آراستگی است و باید در جای خود مورد نقد قرار گیرد. در مباحث آینده به برخی نقدهای کلی که به سیستم تنظیم روابط در اسلام وارد شده و پاسخ آنها اشاره خواهیم داشت.
4- نگاه به نامحرم، خلوت با نامحرم و اختلاط های غیرضروری
در فقه اسلامی، اختلاط زن و مرد نامحرم ـ به جز افراد کهن سال ـ و
مراوده های غیر لازم و نیز گفت وگوی زن و مرد نامحرم در موارد غیرضروری، به ویژه در مورد جوانان مکروه است و اگر این گفت وگوها و نگاه ها میان زن و مرد نامحرم، با انگیزه لذت جویی جنسی بوده یا مفسده انگیز و زمینه ساز گناه باشد، حرام است. همچنین نگاه مرد به بدن و موی زن نامحرم، به جز صورت و دستان تا مچ و نگاه زن به قسمت هایی از بدن مرد که معمولاً پوشانده می شود و لمس کردن نیز مطلقا جایز نیست.(1)
مناسب است برای آشنایی بیشتر خوانندگان محترم، به برخی از آیات و روایت های مربوط به این جهت گیری ها اشاره کنیم. خداوند در قرآن به مردان و زنان دستور می دهد که مراقب نگاه های خود باشند:
(ای پیامبر!) به مردان مؤمن بگو چشم های خود را (از نگاه به نامحرمان) فرو گیرند و دامان خود را حفظ کنند. این برای آنان پاکیزه تر است... و به زنان باایمان بگو چشم های خود را (از نگاه هوس آلود) فرو گیرند و دامان خویش را حفظ کنند و... . (نور: 30 و 31)
درباره شأن نزول آیه اول چنین آمده است که جوانی از انصار در راه با یک زن روبه رو شد (زنان در آن زمان مقنعه خود را پشت گوش ها قرار می دادند و گردن و بخشی از سینه آنها پیدا بود) و چهره زن، نظر جوان را به خود جلب کرد و دیدگان خود را به او دوخت. هنگامی که زن گذشت،
1) نک: توضیح المسائل مراجع؛ سید روح الله موسوی خمینی رحمه الله، تحریر الوسیله، قم، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، بی تا، مسئله 18 و 19 و 29 از کتاب نکاح و... ؛ عروة الوثقی، مسئله 31 و 39 و 40 و 49 از کتاب نکاح و... البته برخی از فقیهان، حتی نگاه به صورت و دست های زن و مرد نامحرم را نیز جایز نمی دانند.
جوان او را با چشمانش تعقیب کرد تا اینکه جوان وارد کوچه ای شد، در حالی که هنوز پشت سرش را نگاه می کرد. در این هنگام، ناگهان صورتش به دیوار خورد و تیزی استخوان یا قطعه شیشه ای در سینه دیوار، صورتش را شکافت. چون آن زن رد شد، جوان دید خون بر روی لباس و سینه اش جاری است. پس با خود گفت: به خدا سوگند، خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله می روم و این ماجرا را بازگو می کنم. وقتی نزد پیامبر آمد، حضرت با دیدن آن جوان، حال او را پرسید و جوان ماجرا را نقل کرد. در این هنگام، جبرئیل فرود آمد و آیه اول را نازل فرمود که: «(ای پیامبر!) به مردان باایمان بگو چشمان خود را فرو گیرند».(1)
پیامبر اسلام می فرماید:
هرکس چشم هایش را از زنی به حرام پر کند، خداوند در روز قیامت، به چشم هایش میخ های آتشین می زند و آنها را از آتش پر می کند تا میان مردم قضاوت کند. آن گاه او را به دوزخ می فرستد.(2)
نیز فرمود:
غضب خداوند بر زن شوهرداری که چشمش را از غیرشوهر یا محارمش پر کند، شدت می گیرد. به درستی که اگر زنی این کار را بکند، خداوند تمامی اعمال خیرش را از میان می برد.(3)
بنا بر آیات و روایت ها، زن و مرد هر دو از نگاه به نامحرم منع