مشخصات کتاب

سرشناسه : انصاری، رئوف محمدعلی

عنوان و نام پدیدآور : معماری کربلا در گذر تاریخ/ مولف رئوف محمدعلی الانصاری.

مشخصات نشر : قم: مسجد مقدس جمکران ۱۳۸۹.

مشخصات ظاهری : ۳۷۶ ص.

شابک : ۳۰۰۰۰ ریال چاپ اول 978-964-973-162-9 : ؛ ۳۰۰۰۰ ریال

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : چاپ اول: تابستان ۱۳۸۷.

یادداشت : چاپ دوم.

یادداشت : کتابنامه: ص. [۳۶۳] - ۳۷۶؛ همچنین به صورت زیر نویس.

موضوع : زیارتگاه های اسلامی -- عراق -- کربلا

موضوع : کربلا

موضوع : کربلا -- تاریخ

شناسه افزوده : مسجد جمکران (قم)

رده بندی کنگره : DS۷۹/۹ /ک۴ الف۸ ۱۳۸۹

رده بندی دیویی : ۹۵۶/۷۵

شماره کتابشناسی ملی : ۱۶۴۰۲۱۱

اشاره

معماری کربلا در گذر تاریخ

مولف رئوف محمدعلی الانصاری.

فهرست

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

سخن ناشر

کتاب پیش روی شما مجموعه ای است از سیر تاریخی توسعه، ساخت و مرمت شهر مقدّس کربلا و حرم مطهر سالار شهیدان اباعبداللَّه الحسین علیه السلام می باشد که توسط جمعی از عزیزان علاقه مند در ستاد بازسازی عتبات عالیات مرکز، ترجمه و آماده چاپ گردید که در به ثمر رسیدن این اثر جمعی از ارادتمندان و مشتاقان که شبانه روز همّت گماشته و در صدد توسعه و مرمت حرم آن امام همام می باشند که هدایت آن گروه مشتاق، با ستاد بازسازی عتبات عالیات می باشد که به بهترین وجه با برنامه ریزی و همّت مجربترین مهندسان از کشور ایران اسلامی در دست اقدام است.

از همه عزیزان همکار کمال تشکر و امتنان را داریم.

مدیر مسؤول انتشارات

مسجد مقدّس جمکران

حسین احمدی

مقدمه

زیبایی، طبیعت جذّاب و متنوع و انواع عمارت های اسلامی، از ویژگی های مهم شهر کربلا به شمار می رود. این شهر یکی از مهم ترین و مشهورترین شهرهای تمدّن اسلامی در عراق و جهان اسلام است و به علّت جایگاه والا و میراثهای تمدّنی و مذهبی که در خود جای داده، همواره مورد توجّه همگان بوده است. از مهم ترین میراثهای تمدّنی و مذهبی این شهر می توان به حرم مطهّر امام حسین علیه السلام و حرم مطهّر حضرت عباس علیه السلام اشاره کرد؛ که اجساد مطهّر فرزندان رسول خداصلی الله علیه وآله یعنی امام حسین علیه السلام و برادرش، عباس بن علی بن ابیطالب علیه السلام را در بر گرفته اند. از طرف دیگر، عمارت این دو حرم مطهّر نیز در مقایسه با سایر عمارت های موجود در شهرهای اسلامی دیگر، همواره مورد توجّه بسیار بوده است، زیرا سازندگان این دو عمارت در ساخت آنها از روح اسلامی و ارزش ها و الگوهای والای اسلامی الهام گرفته اند.

در بخش سیزدهم دایرة المعارف ادیان که انتشارات «کولیر ماکمیلان لندن» آن را به چاپ رسانده، آمده است: «حرم مطهّر امامان در شهرهای مذهبی به خصوص در نجف و کربلا در واقع جزئی از اماکن مقدّسه موجود در مکّه مکرّمه و مدینه منوّره هستند و به همین دلیل، آیین ها و مراسم مذهبی در زیارت این حرم ها نقش مهمی دارند».

پیوند روحی و معنوی مسلمانان با کربلا و مراقد مذهبی آن، طی قرون اسلامی باعث شده است که عمارت های این شهر در زمینه های مختلف معماری، طرّاحی، ساخت، زیبایی و تزئینات، پیشرفت چشمگیری داشته باشند.

این شهر همواره مورد توجّه جهانگردان و مورّخان مختلف اعم از مسلمان و غیرمسلمان با نژادها و ملیتهای مختلف بوده است که به تاریخ و جغرافیای این شهر و هم چنین عمارت های اسلامی موجود در آن، توجّه ویژه ای داشته اند. این شهر نه تنها در ساخت و تحکیم تمدّن اسلامی، بلکه فراتر از آن در ابداع و نشر معارف، علوم و فرهنگ های مختلف نقش بسزایی داشته است.

فرهنگ اسلامی نیز نقش عمده ای در ساختار شهر کربلا داشته و به آن شهرت جهانی بخشیده و هنوز هم فضای تاریخی و مذهبی این شهر آکنده از جلوه های بی بدیل فرهنگ اسلامی است؛ زیرا شهر کربلا دارای آثار مذهبی و تاریخی مختلفی هم چون مراقد، مساجد، مدارس دینی، حسینیه ها، محلّه ها، بازارها، کاروانسرا ها و خانه های قدیمی است که شکل و نحوه ی معماری شان بر شکل معماری زیبای شهر کربلا تأثیر فراوانی گذاشته است؛ هرچند بخش های بسیاری از این بناهای تاریخی و مذهبی در طول سه دهه گذشته در معرض ویرانی و نابودی قرار گرفتند.

عمارت های مربوط به مراقد مقدّس، بخشی از میراث فرهنگی، انسانی و جهانی و از زیباترین بناهای ماندگار در تاریخ تمدّن اسلامی هستند.

امیدواریم این کتاب که به بررسی جنبه های تاریخی، عمرانی و معماری

شهر کربلا می پردازد، با جایگاه تمدّنی و مذهبی این شهر متناسب باشد و زمینه ساز پژوهش های دیگری در آینده شود.

هدف از بررسی عمارت کربلا در این کتاب چند دلیل دارد:

اوّل: ارائه جوانب تاریخی این شهر طی مراحل مختلف.

دوم: ارائه مراحل پیشرفت عمرانی این شهر از زمان شهادت امام حسین علیه السلام در حادثه کربلا در سال 61 هجری (680 م) تا به امروز و به خصوص بررسی عمارتها و مراقد مقدّس این شهر که در دوره های زمانی مختلف، پیشرفت عمرانی چشمگیری داشته اند.

سوم: بررسی جنبه های هنری و زیبایی عمارت های مذهبی و تاریخی این شهر و به خصوص بررسی عمارت های حرم مطهّر امام حسین علیه السلام و حضرت عباس علیه السلام و هم چنین بررسی پیشرفت ها و نوآوری هایی که در طرّاحی، ساخت و تزئینات این دو عمارت صورت گرفته است.

چهارم: بررسی ساختار کنونی این شهر و بررسی راه های علمی برای بازسازی و گسترش آن.

شهر مقدّس کربلا در 105 کیلومتری جنوب غرب بغداد واقع شده و از لحاظ عرض و طول جغرافیایی، در تقاطع ْ3/44 شرقی و ْ36/32 شمالی قرار گرفته است.

این شهر از قسمت غرب 30 کیلومتر با رود فرات فاصله دارد و در کناره بیابان و وسط منطقه رسوبی عراق، هم چنین بر روی خطوط ارتباطی عراق و جزیرة العرب قرار گرفته است. باغ های نخل و درختان میوه از سه جهت این شهر را دربر گرفته اند و به وسیله رود حسینیه که از رود فرات منشعب

شده است، آبیاری می شوند. در شمال غربی این شهر، شهر رُمادی و در شرق آن شهر حلّه و نشانه هایی از بابل به چشم می خورد. در شرق آن، صحرای عربی قرار گرفته است که خود شامل، دریاچه رزازه، شهر عین التمر، قلعه مشهور اخیضر و غارهای طار می شود. در جنوب این شهر نیز دو شهر نجف و کوفه قرار گرفته اند.

در حال حاضر، شهر کربلا شامل مناطق و نواحی زیر است:

تعداد ساکنان استان کربلا براساس تعداد کوپن های جیره بندی شده غذا که در سال 2005 در میان آنها توزیع شد، 850 هزار نفر برآورد شده است. امّا تعداد واقعی ساکنین آن، بیش از یک میلیون نفر تخمین زده می شود، زیرا بسیاری از ساکنان استانهای دیگر و هم چنین تعدادی از خانواده های عراقی که بعد از سقوط رژیم صدام به این کشور بازگشتند، در کربلا اقامت گزیده معماری کربلا در گذر تاریخ اند و تعداد آنها هنوز به ثبت نرسیده است.

در شهر کربلا باغ های فراوانی وجود دارد. باغ خرما و میوه های دیگر، سبزیجات و حبوبات نیز در این شهر به وفور یافت می شود. گفتنی است خاک خوب و حاصل خیز و آب فراوان موجود در کربلا، این شهر را به یکی از مهم ترین مناطق زراعی در عراق تبدیل کرده است.

علاوه بر هنرها و صنایع دستی مختلف رایج در کربلا هم چون مس کاری، تزئینات چوبی و کاشیکاری، از صنایع مهمّ دیگر این شهر می توان به صنعت شیره سازی (شیره خرما)، صنایع پوستی، آجرسازی و گچبری اشاره کرد. کارخانه های مختلف لبنیات و کنسروسازی نیز در این شهر وجود دارند.

اوّلین و مهم ترین عامل تأثیرگذار در اقتصاد این شهر، سفرهای زیارتی است؛ زیرا سالیانه گروه های مختلفی از زائرین در مناسبت های مهم دینی به منظور زیارت مراقد مقدّس موجود در کربلا به این شهر قدم می گذارند. تعداد این زائران که ساکن کشورهای اسلامی یا جزء اقلیّت های اسلامی در کشورهای غیراسلامی هستند، سالیانه به میلیون ها نفر می رسد و بی شک این تعداد نقش مهمی در گردش بازار محلّی کربلا دارد.

دکتر رئوف محمّد علی انصاری

شعبان 1427 ه. ق (سپتامبر 2006)

تعریف اصطلاحات

شهر کربلا: از مهم ترین شهرهای مذهبی در عراق و جهان اسلام است و یکی از مراکز مهم مسلمانان شیعه در جهان به شمار می آید.

منطقه بین الحرمین: این منطقه شامل بازارهای تاریخی، بناهای مذهبی قدیمی و خانه های تاریخی بود که در سال 1991 م از بین رفتند. در حال حاضر، به منطقه وسیعی اطلاق می شود که بین حرم مطهّر امام حسین علیه السلام و حرم مطهّر حضرت عباس علیه السلام واقع شده است و هتل ها و فروشگاههای تجاری مختلف در اطراف آن قرار دارد. طول این منطقه حدود 300 متر و عرض آن 160 متر است.

مرکز شهر کربلا: این قسمت شامل منطقه ای است که حرم مطهّر امام حسین علیه السلام و حرم مطهّر حضرت عباس علیه السلام در آن واقع شده است. هم چنین اطراف این دو حرم مطهّر و منطقه بین الحرمین را نیز شامل می شود.

شهر قدیمی: شامل مرکز شهر و نیز مناطق قدیمی اطراف آن است. تقریباً شکل دایره دارد و قطر آن بیش از یک کیلومتر است.

ضریح: به قسمت قبر مبارک و صندوق نقره ای مشبکی که در اطراف آن قرار دارد و دارای سقف طلایی است، اطلاق می شود. ضریح، قلب حرم مطهّر به شمار می آید.

اتاق ضریح: اتاق وسیعی است که ضریح در وسط آن قرار گرفته است. در بالای این اتاق، گنبد حرم مطهّر قرار دارد که سطح خارجی آن با یک لایه ای نازک طلا پوشانده شده است.

پیشخوان: شامل قسمت وسط حرم مطهّر، اتاق ضریح، رواق های نماز و صحن های اطراف اتاق ضریح است. صحن وسیعی نیز از چهار جهت پیشخوان را دربرمی گیرد.

حرم: به کل زمینی که قبر شریف در آن قرار دارد، حرم مطهّر گفته می شود و شامل پیشخوان، صحن های بزرگ و کوچک، اتاق های مُشْرِف بر صحن و دیوار خارجی حرم مطهّر است.

به مجموعه حرم ها، عتبات عالیات یا مراقد مقدّس نیز، حرم گفته می شود.

شهر کربلا، حرم مطهّر امام حسین علیه السلام و هم چنین حرم مطهّر حضرت عباس علیه السلام را در خود جای داده است. مهم ترین ویژگی عمارت این دو حرم مطهّر، گنبد و گلدسته های طلایی آنهاست.

شکل معماری بناهای قدیمی شهر: نگاهی به شکل معماری بناهای قدیمی شهر کربلا نشان می دهد که طرّاحی این بناهای قدیمی، از عمارت های تمدّن عراقی و هم چنین عمارت های اسلامی، تأثیر گرفته است.

ویژگی ها و فنون معماری بناهای قدیمی شهر: مهم ترین نشانه ها و ویژگی های عمارت های قدیمی شهر کربلا را می توان در اجزای معماری زیر یافت: گنبد، گنبدهای کوچک، مناره ها، طاق ها، رواق ها، اندرونی ها و صحن ها. از انواع تزئینات مختلف به خصوص مُقَرْنَس کاری ها، آجر نماها و گچبری ها و هم چنین از تزئینات چوبی به ویژه پنجره های کوچک چوبی

تزئینی نیز می توان به فنون معماری قدیمی این شهر پی برد.

عوامل پیدایش شهرهای اسلامی

عوامل پیدایش شهرهای اسلامی

شهرهای موجود در جهان اسلام هم چون شهرهای مناطق دیگر جهان، در نتیجه اجتماع تعدادی از افراد که زندگی مشترکی را در منطقه ای از زمین در کنار هم آغاز می کردند، پدید آمد است. این افراد به دلایل مختلفی هم چون شرایط طبیعی و آب و هوایی یا به دلایل اقتصادی، سیاسی و نظامی گرد هم می آمدند و شهرها را به وجود می آوردند. این شهرها به تدریج با توجّه به شرایط و دوره های تاریخی مختلف، گسترش پیدا کردند تا به وضعیّت کنونی رسیدند. شهرهایی که قبل از اسلام به وجود آمدند، هم چنین شهرهایی که به سبب فتوحات اسلامی یا دلایلی مشابه آن بعد از اسلام ساخته شدند، نیز همین گونه پدید آمده اند.

عوامل دیگری هم چون عوامل تمدّنی و معنوی که مخصوص جهان اسلام بودند و از بیت الله الحرام و مسجد نبوی صلی الله علیه وآله در مکّه مکرّمه و مدینه منوّره درخشیدند، در کنار عوامل مشترکی که ذکر شد، ویژگی های خاصّی به شهرهای اسلامی بخشیدند. علاوه بر همه این عوامل، عواملی هم چون بت پرستی، فرهنگ موروثی، شیوه زندگی و استفاده از مصالح محلّی در ساخت و ساز، سبب شدند شهرهای اسلامی، ویژگی های معماری و عمرانی مشابه و خاصّی به خود بگیرند. البته وجود عوامل و ارزش هایی هم چون طبع هنرمند و خوش ذوق سازندگان عمارتها را که در شکل شهرهای اسلامی تأثیر عمده داشتند را نمی توان انکار کرد.

همه شهرهای اسلامی در نگاه اوّل، ویژگی های عمرانی مشابهی دارند.

این شهرها هم چنین از ویژگی های روحی و معنوی خاصّی برخوردارند که به اسلام مربوط می شود. برای نمونه می توان به دین و اعتقادات مذهبی از یک سو و نظام اجتماعی موجود در شهرهای اسلامی از سوی دیگر اشاره کرد. در کنار این نظام اجتماعی، قوانین دیگری نیز که متناسب با احکام و قوانین اسلامی بودند، در ساختار جامعه تأثیر گذاشتند.

بنابراین بر خلاف تفاوت های جزئی که بین ساکنان شهرهای اسلامی وجود دارد، می بینیم شرایط و ویژگی های اصلی زندگی آنها به طور کلی به هم شبیه است. این تفاوت ها یا به اعتقادات دینی گروه های مختلف موجود در این شهرها، هم چون: عرب، آفریقایی، فارس، ترک، کرد، بربر، برمی گردد یا به شرایط جغرافیایی و آب و هوایی، مربوط می شود.

امّا در ارتباط با منشأ اصلی پیدایش شهرهای اسلامی، بسیاری از پژوهشگران هم چون: لویس ماسنیون، ولیم مارسیه، ادموند بوتی، هنری بیرین، کاردیه سوفاجیه و ستیرن، - خاورشناس انگلیسی - و بسیاری دیگر در پژوهشها و بررسی هایشان به جنبه های ساختاری و عمرانی شهرهای اسلامی پرداختند و این شهرها را به دو گروه جدا از هم تقسیم کردند:

1. شهرهای قدیمی

این گروه شامل شهرهایی می شود که قبل از ظهور اسلام وجود داشته اند، سپس مسلمانان، این شهرها را فتح و بعد از استقرار، اسلام را در این شهرها منتشر ساختند و شکل اسلامی خالص بدان ها دادند. گویی هم چون شهرهای اسلامی جدید، از نو پدید آمدند و هیچ ارتباط تمدّنی و معنوی با شهری که قبل از اسلام وجود داشت، نداشته اند. بعضی از این شهرها یا بهتر است

بگوییم اکثر این شهرها، جزء شهرهای معروف و مشهور یا پایتخت امپراتوری های ماقبل اسلام بودند و جایگاه تمدّنی والایی در دوره های یونانی و رومی داشتند. شهرهایی هم چون دمشق و حلب در سوریه، اسکندریه در مصر و استانبول در ترکیه، نمونه هایی از این شهرها هستند. امّا اصول معماری و عمرانی قدیمی این شهرها که در خیابان ها، سالن های تئاتر، حمّامها و سالن های ورزشی به چشم می خورد، برای سال ها و قرن های متمادی به شکل قدیمی خود باقی ماندند.

2. شهرهای بزرگ

این گروه، مطلقاً به شهرهایی گفته می شود که بعد از فتوحات اسلامی یا در نتیجه آنها یا به دلیل گسترش و استقرار کشورهای اسلامی تأسیس شدند. در واقع، این شهرها از زمان پیدایش، اسلامی بودند و متناسب با زندگی معنوی و سیاسی اسلامی گسترش پیدا کردند و به مدّت چندین قرن، مرکز تمدّن جهان به شمار می آمدند. شهرهایی چون بصره، کوفه، بغداد، قاهره، قیروان و بعضی دیگر از شهرهای معروف اسلامی در این گروه قرار می گیرند.

همه محققّانی که جنبه های ساختاری و عمرانی شهرهای جدید اسلامی را که اسلام نیز نقش تعیین کننده ای در پیدایش و گسترش آنها داشته است، مورد بررسی قرار داده اند، بر این عقیده اند که ساخت شهرهای اسلامی براساس انتخاب مکانی به عنوان مسجد جامع صورت گرفته است. یعنی ابتدا مکان مشخصی را به عنوان مسجد جامع که مرکز عبادت بود برمی گزیدند و سپس در اطراف مسجد جامع اماکن دولتی، بازارها و خانه های مسکونی را

می ساختند. در واقع، مسجد جامع به عنوان مرکز شهر انتخاب و همه راه های ورودی و خروجی شهر به آن منتهی می شد. این محقّقان، مکّه مکرّمه و مدینه منوّره را جزء اوّلین نمونه های شهرهای اسلامی برمی شمرند که با این شیوه معماری اسلامی خاص ساخته شدند.

3. شهرهای دارای ضریح

غیر از دو گروه یادشده، گروه سومی نیز از شهرهای بزرگ و مهم اسلامی وجود دارند که جزء هیچ کدام از دو گروه مذکور نیستند. ویژگی های این شهرها به گونه ای بوده که توجّه محقّقان را به خود جلب نکرده است. این گروه شامل شهرهایی است که دارای ضریح هستند.

این شهرها قبل از اسلام وجود نداشتند و در نتیجه مطالبات نظامی، رشد اقتصادی یا افزایش تعداد ساکنان شهرها نیز پدید نیامدند. به همین دلیل، ویژگی اصلی آنها پنهان مانده است. این شهرها به دلیلی کاملاً متفاوت با شهرهای دیگر به وجود آمدند. ضریح های موجود در مساجد جامع و مراقد اهل بیت علیهم السلام سبب پیدایش این شهرها شدند. تنها به دلیل وجود این ضریح ها و بدون دخالت هیچ قدرت یا اراده نظامی، سیاسی یا اقتصادی این شهرها به تدریج گسترش یافتند و به شهرهای مذهبی بزرگ تبدیل شدند و در دوره های مختلف اسلامی، نقش عمده ای در تمدّن اسلامی ایفا کردند. تأثیر این شهرها فقط به حوزه جغرافیایی شان محدود نمی شد، بلکه تأثیر عمیقی بر منطقه و جهان و به خصوص جهان اسلام گذاشتند. این شهرها به دلیل اهمیّت معنوی، مذهبی، فرهنگی و معماری شهرت بسیار یافتند و مسلمانان از مناطق مختلف جهان در مناسبت های مختلف به ویژه بعد از انجام مراسم حج

در مکّه مکرّمه و مدینه منوّره برای ادای مراسم و آیین های مذهبی و زیارت ضریح های موجود در این شهرها و هم چنین آشنایی با آثار مذهبی آنها پا بدین شهرها می گذاشتند.

تعدادی از این شهرها که در عراق قرار گرفته اند عبارت اند از: نجف اشرف، کربلای معلی، کاظمین و سامرا. این شهرها تنها مورد توجّه و احترام ساکنین عراق نیستند، بلکه به دلیل جایگاه والا و باارزش آنها، مسلمانان مختلفی را از اقصی نقاط جهان به سوی خود جذب می کنند.

دو شهر مقدّس قم و مشهد که از شهرهای مهم مذهبی در جهان اسلام به شمار می آیند نیز از جمله این شهرها در ایران هستند. بدون شک، علاوه بر عوامل مذهبی، عوامل دیگری نیز در توسعه و افزایش شهرت و جایگاه این شهرها تأثیرگذار بوده اند. امّا همه عوامل موجود در مقایسه با عوامل مذهبی در جایگاه دوم قرار می گیرند و جزء عوامل ثانویه به شمار می آیند. در حقیقت، عوامل دینی و مذهبی، دلیل اصلی پیدایش و گسترش این شهرها بودند و هم چنان به عنوان مهم ترین عامل در شکوفایی و گسترش این شهرها شناخته می شوند.

تنوع تمدّن ها و تأثیر آن در گسترش هنر عمارت های اسلامی

ظهور اوّلین عناصر اساسی معماری را می توان در اوّلین مسجدی که در اسلام ساخته شد، یافت. بعد از آن، مسجد شریف نبوی صلی الله علیه وسلم نیز بر همان اساس ساخته شد. از آن زمان به بعد عمارت های اسلامی پیشرفت چشمگیری را شاهد بوده اند؛ به خصوص بعد از آنکه شهرهای اسلامی گسترش پیدا کردند

و ملت ها و قبایل مختلفی که دارای تمدّن های اصیل و برجسته بودند به اسلام پیوستند و همگی زیر سایه پرچم اسلام قرار گرفتند. همه این عوامل سبب شد که عمارت های اسلامی ویژگی ها و انواع جدیدی پیدا کنند و باگذشت مراحل مختلف و با استفاده از فنون و روش های معماری که در کشورهای جهان اسلام رایج بود، به سطح هنری و تاریخی والایی برسند.

اسلام طی نیم قرن پس از انتشار خود، به قدیمی ترین مراکز تمدّن های بشری پا گذاشت. از عراق، امپراتوری ساسانی، مصر و بیزانس که مرکز تمدّن یونانی ها و رومی ها بود گرفته تا سوریه و حتّی شمال آفریقا و اسپانیا را در برگرفت. در حقیقت، این انتشار عظیم و گسترده، آغازگر تحوّلی تاریخی و تمدّنی در زندگی بشریت شد.

بنابراین، هنر عمارت اسلامی که در کمتر از یک قرن بعد از هجرت ظهور و گسترش پیدا کرد، تحت تأثیر این تمدّن ها قرار گرفت و مسلمانان و فاتحان عرب نیز از هنرها و ارزش های زیبای این تمدّن ها الهام گرفتند و به عمارتها و تزئینات مختلف آنها توجّه ویژه ای نشان دادند. این عمارتها دارای طول و اجزای هندسی و معماری و هم چنین تزئینات خاصّی بودند که نه تنها ظاهری بسیار زیبا به آنها می بخشید، بلکه با نقش تاریخی و فرهنگی این عمارتها نیز تناسب و سازگاری داشت.

طی چندین قرن، هنر عمارت اسلامی بسیار گسترش یافت و مناطق جغرافیایی بسیاری را در برگرفت. از اندلس و مراکش در غرب گرفته تا آسیای میانه و شبه قاره هند در شرق. این مناطق شامل بخش های محلّی متعددی بودند که هر کدام شکل منحصر به فرد و ویژه ای داشتند. این مناطق

هم چنین اقوام اسلامی اصیلی هم چون عرب، فارس، ترک، بربر و هندو را در خود جای داده بودند.

امروزه آثار تاریخی و تمدّنی بسیاری در قسمت های مختلف دنیا وجود دارد؛ هم چون مساجد جامع دمشق و قرطبه، مساجد زیبای اصفهان، مسجد سلیمانیه در استانبول، ضریح های مراقد اهل بیت علیهم السلام در نجف، کربلا، کاظمین، سامرا، مشهد، قم، ضریح های دیگری هم چون ضریح موجود در تاج محل، قصر حمرا در غرناطه و بسیاری دیگر از آثار و بناهای تاریخی که فنون و روش های جدید معماری در گنبدها، گلدسته ها، طاق ها و تزئینات آنها به چشم می خورد. همه این اَشکال و روش های معماری جدید در واقع نمونه های تازه ای از عناصر معماری قدیم هستند که برگرفته از فرهنگ و هنر قدیم بودند.

اصول معماری جدید و به کار گرفتن تعابیر و اصطلاحات هنری جدید از جمله پدیده هایی بودند که در هنر عمارت اسلامی ظهور پیدا کردند؛ زیرا مسلمانان عرب از شیوه های معماری ملت هایی که به اسلام گرویدند، الهام گرفتند و هم چنین هر هنری را که با تمدّن اسلامی و آداب و سنّت های خویش متناسب می دیدند به کار می گرفتند. برای نمونه، هنرمندان مسلمان به تأثیر از تمدّن قدیم عراق، ساختمان هایی با دیوارهای بیرونی ضخیم و بلند و تزئینات آجری متنوع بنا کردند. آنها هم چنین در ساخت گلدسته های دوره عباسی از شیوه های معماری آثار باستانی بابل الهام گرفتند. گلدسته مسجد جامع متوکّل در عراق، گلدسته مسجد جامع ابن طولون در قاهره و گلدسته مسجد جامع ابی دُلف در سامرا از این نمونه اند.

آنها از شیوه های معماری دوره ساسانی تأثیر گرفتند. اندرونی های وسیعی که گنبد در بالا و صحن ها در اطراف آن قرار می گیرند و هم چنین طاق های بلند و نیم دایره ای که در بالای سالن های وسیع قرار می گیرند، همه از شیوه های معماری دوره ساسانی است. این نوع طاق ها در مسجد جامع اصفهان دیده می شوند. ساخت این بناها با بناهایی که دارای رواق و راهرو هستند و در عراق، شام و کشورهای غرب جهان اسلام ساخته می شوند، کاملاً متفاوت اند.

بیشتر بناهای تاریخی اوایل دوره عباسی، به تأثیر از عمارت های ساسانی که در دوره حکومت ساسانیان در ایران و عراق ساخته می شدند، بنا شدند. ایوان کبیر، سالن های بزرگ که با طاق های نیم دایره پوشیده شده اند، قصر معتصم عباسی در سامرا که در سال 221 ه. ق (846 م) ساخته شد و هم چنین قصر مشهور اخیضر در نزدیکی کربلا که در اوایل اسلام ساخته شد، همگی جزء این گروه به شمار می آیند. شایان ذکر است از شیوه های معماری رایج در عراق نیز در ساخت این بناهای تاریخی استفاده شده است.

یکی دیگر از شیوه های معماری اسلامی که از عمارت های ساسانی گرفته شد و در بسیاری از کشورهای اسلامی رواج یافت، استفاده از کمان های زاویه دار بود. با این شیوه معماری می شد از یک زیربنای مربع شکل به گنبد نیم دایره شکلی رسید که در بالای آن قرار می گیرد. این کمان ها مثلث های معقری بودند که از سنگ یا آجر و گچ ساخته می شدند و با مثلث های گنبد که به وسیله طاق ها و هشت ضلعی ها از یک زیربنای مربع شکل به دایره ختم می شدند، کاملاً متفاوت بودند. این شیوه معماری در

بناهای دوره بیزانسی و رومی دیده می شود.

هنرمندان و سازندگان عمارت های اسلامی از شیوه های معماری ترکی که خود متأثر از شیوه های بیزانسی بود نیز تأثیر گرفتند و بناهایی دایره ای شکل ساختند که دارای یک قسمت مرکزی بود و گنبد بزرگی در بالای آن قرار می گرفت. در اطراف این گنبد بزرگ، گنبد هایی کوچک تر با اندازه ها و حجم های مختلف دیده می شد.

بعدها بسیاری از معماران ترک این شیوه را گسترش دادند. برای مثال، " سنان پاشا "، مهندس بزرگ ترکی، ابتکارات خاصّی به یک بنای مربوط به دوران بیزانسی افزود و از آن یک نمونه معماری زیبا پدید آورد که در ساخت بسیاری از بناها و مساجد در ترکیه و خارج از ترکیه مورد استفاده قرار گرفت.

با گسترش شیوه های مختلف تزئینات معماری، تزئینات جدیدی که برگرفته از شکل گیاهان یا اشکال هندسی مختلف بود نیز وارد عرصه هنر عمارت اسلامی شد و در مدّت کوتاهی توسعه بسیار یافت. در این شیوه از شکل های معروف به صورت ساده یا مرکب و یا به صورت در هم پیچیده استفاده می کردند و از آنها تصاویر زیبای معماری پدید می آوردند. در ساخت بسیاری از بناهای اسلامی از این شیوه ها استفاده شده است. البته این شیوه قبل از اسلام نیز در عراق، فارس و بعضی مناطق دیگر رایج بوده است.

آجر نیز نقش عمده ای در تزئین بناهای تاریخی داشته است. سازندگان عمارتها آجرها را به گونه ای کنار هم میچیدند که شکل گیاهی زیبا یا شکل هندسی خاصّی از آن پدید آید. از نوشته ها و خطوط نیز در تزئینات مختلف استفاده می کردند. مثلاً خط زیبای کوفی برای نوشتن آیات قرآنی به عنوان

تزئین استفاده می شد. از بناهای مشهور اسلامی که دارای تزئینات آجری زیبا هستند می توان به مدرسه «مستنصریه» اشاره کرد. این مدرسه در سال 631 ه. ق (1234 م) ساخته شد و از مشهورترین بناهای موجود در بغداد است که از دوره عباسی به یادگار مانده است.

گچ نیز برای تزئین دیوارها مورد استفاده قرار می گرفت. گچ کاری های تزئینی به خصوص گچ کاری هایی که اشکال هندسی و شکل گیاهان در آنها به کار رفته است، در بناهای تاریخی موجود در سامرا که از دوره عباسی به جا مانده اند، دیده می شود. این نوع تزئینات از هنر دوره ساسانی و پارت ها گرفته شده است و نمونه هایی از آن در مسجد ابن طولون قاهره که در سال 265 ه. ق (879 م) ساخته شد، به چشم می خورد.

در عهد سلاجقه (553 - 447 ه. ق) (1157 - 1055 م) نیز از گچ برای تزئین قسمت های زیادی از دیوار مساجد استفاده می کردند. هم چنین از حروف و شکل برگ گیاهان نیز در این تزئینات استفاده می شد. نمونه بسیار زیبای این نوع مساجد مسجد حیدریه شهر قزوین در ایران است که با خط کوفی تزئین و در انتهای حروف نیز از شکل برگ گیاهان برای تزئین استفاده شده است.

در ارتباط با تزئینات سنگی، نمونه های بسیار زیادی وجود دارد که نشان می دهد، هنر اسلامی در این زمینه از هنر دوران بیزانس، هلنی و ساسانی تأثیر گرفته است. نمای قصر «مشتی» که مملو از نقش و نگارهای زیباست از این نمونه هاست. بیشتر این تزئینات در هنر مسیحیت قبل از اسلام در سوریه مورد استفاده قرار می گرفت.

فاطمیون نیز در زمان حکومتشان بر مصر به تأثیر از عمارت های قبطی

و فارسی، در تزئینات عمارت هایشان از اشکال حیوانات و گیاهان استفاده می کردند. این شیوه قبل از اسلام نیز در بلاد فارس رایج بوده است.

از مهم ترین شیوه های معماری بیزانسی که معماران دوره اموی را تحت تأثیر قرار داد، هنر میناکاری با سنگ بود که از آن در تزئین زمین مساجد و بناها استفاده می شد. هم چنین میناکاری با شیشه های رنگی و طلایی نیز برای تزئین دیوارها به کار می رفت. این هنر در دوره اموی بسیار گسترش پیدا کرد و آثار آن تا امروز نیز باقی مانده است. در مسجد جامع اموی دمشق که در زمان ولید بن عبدالملک و در بین سال های 88 - 96 ه. ق (714 - 707 م) بازسازی شد، نمونه هایی از این میناکاری ها دیده می شود. بعضی از پنجره های این مسجد نیز دارای تزئینات بسیار زیبایی است که از هنر یونانی و رومی گرفته شده است.

امّا در تزئینات گنبد «قبةُ الصخره» در قدس شریف که در زمان عبدالملک بن مروان در سال 72 هجری (692 م) ساخته شد نیز میناکاری هایی وجود دارد که بسیار شبیه میناکاری های موجود در مسجد جامع اموی دمشق است. این میناکاری ها به خصوص میناکاری هایی که در تزئین گنبد به کار رفته، برگرفته از هنر دوره یونانی و بیزانسی است. شیوه های هنری دوره هلنی و ساسانی نیز اندکی در آنها تأثیر گذاشته است.

یکی از ویژگی های بارز عمارت های اسلامی استفاده از تزئینات نوشتاری است که هنرمندان مسلمان آن را ابداع کردند و از آن به عنوان هنری برای افزایش زیبایی بناها بهره می گرفتند. در این نوع تزئینات از انواع خطوط برای زیبا جلوه دادن سطوح دیوارها، گنبدها، طاق ها، گلدسته ها و کنگره ها استفاده می شد.

این شیوه در مدّت زمان کوتاهی گسترش پیدا کرد و شکل گل ها و گیاهان نیز در این نوع تزئینات به کار گرفته شد. تزئینات نوشتاری، بسیار مورد توجّه هنرمندان اسپانیا و فرانسه قرار گرفت و آنها نیز از حروف عربی برای تزئین کلیساها و ساختمان هایشان بهره گرفتند که نمونه ای از آن در تزئین نمای «کلیسای نوتردام» دیده می شود.

استفاده از خطوط به عنوان وسیله ای برای تزئین از دیرباز مرسوم بوده است. این هنر برای اوّلین بار در زمان سومری ها در بغداد به کار گرفته شد. آنها دریافتند که حروف از زیبایی باارزشی برخوردارند و امکان ساخت تابلوهای هنری و زیبا با آنها وجود دارد. به همین دلیل، از انواع خطوط در تزئین عمارت هایشان استفاده می کردند. این نوع تزئینات در بناهای تاریخی دوره عباسی که در سامرا، بغداد و سایر شهرهای اسلامی واقع شده اند، به وفور یافت می شود. استفاده از خط یکی از مهم ترین شیوه های معماری اسلامی در طول قرن های مختلف بوده است. هنرمندان خطوط را به صورت ها و شکل های هندسی مختلفی در می آوردند که به بناهای تاریخی، شکل معماری خاص و ویژه ای می بخشید.

شکی نیست که انواع خطوط، به خصوص خط کوفی در عمق بخشیدن به هویّت مشترک اسلامی و به کار گرفتن فرهنگ و میراث اسلامی به صورتی هنری و زیبا، سهم بسزایی داشته اند.

مُقَرْنَسْ کاری ها از مهم ترین و زیباترین انواع تزئینات در معماری اسلامی به شمار می آیند. در این شیوه معماری کمان های مختلف را در کنار هم قرار می دهند و مناطق اتصال رأس با سطوح افقی را با آنها می پوشانند.

گاهی اوقات مقرنس کاری ها به تنهایی در تزئینات به کار می روند و گاهی نیز تزئیناتی از گچ و مواد دیگر به آنها افزوده می شود. بعضی اوقات از آویز های تزئینی در کنار این مقرنس کاری ها استفاده می شود که شبیه قندیل هایی می شوند که از سقف بعضی غارها آویزان هستند. مقرنس کاری در مناطق اتصال گنبدها، دروازه ها و قسمت پایینی کنگره گلدسته ها مورد استفاده قرار می گیرد. از زیباترین مقرنس کاری های موجود می توان به مقرنس کاری های قصر عباسی (مدرسه شرابیه) و مقرنس کاری های موجود در ضریح های مختلف اشاره کرد که بیشتر در عراق و ایران قرار دارند.

در دوره فاطمی و مملوکی در مصر از مقرنس کاری های سنگی در تزئین سطح دیوارها و قسمت های داخلی گنبد و هم چنین قسمت های بالایی ورودی ها استفاده می کردند. ورودی مدرسه سلطان حسن که در قاهره قرار دارد، این نوع مقرنس کاری ها را در خود جای داده است.

نوع دیگری از مقرنس کاری نیز وجود دارد که صرفاً برای تزئین قسمت خارجی گنبدها از آن استفاده می شود. نمونه هایی از این مقرنس کاری را می توان در گنبد مدرسه «نوریه» دمشق، گنبد «حرم مطهّر خانم زبیده» که در کرخ واقع شده و هم چنین گنبد «حرم شیخ عمر سهروردی» در رصافه بغداد مشاهده کرد.

استفاده از کاشی های اسلامی در تزئین بناهای اسلامی از جمله هنر هایی است که مسلمانان آن را ابداع کردند و در طول قرن های مختلف نیز به توسعه و گسترش آن پرداختند. قدیمی ترین کاشی های اسلامی در شهر سامرا در عراق وجود دارند. این کاشی ها مربوط به قرن نهم میلادی بوده و دارای

ارزش های هنری بسیار زیبا و کمیابی هستند که تنها در بعضی از مساجد جامع و قصر ها و نیز قصر «جوسق خاقانی» دیده می شوند.

شهر مقدّس کربلا را می توان از جمله پیشگامان صنعت کاشی سازی در شهرهای اسلامی به شمار آورد. استفاده از کاشی در این شهر بسیار رایج بوده است. به همین دلیل، در زبان محلّی عراق به آن «کاشی کربلایی» می گفتند و در تزئین ضریح ها، مساجد و بناهای مذهبی و تاریخی از آن استفاده می کردند.

استفاده از برّاق کننده های معدنی در تزئینات نخستین بار از عراق به سایر مناطق جهان اسلام، از جمله ایران انتقال پیدا کرد و در یک دوره طولانی که از اواخر قرن دوازدهم آغاز و تا نیمه اوّل قرن چهاردهم ادامه داشت، کاشی های سفالی بسیاری تولید شدند که با براق کننده های معدنی به صورت زیبایی مزیّن شده بودند و جنبه هنری بالایی داشتند. این کاشی ها امروزه در بسیاری از بناهای مذهبی و تاریخی دیده می شوند و هم چنین جزء آثار باارزش بسیاری از موزه های جهانی به شمار می آیند. شهر کاشان مرکز اصلی تولید این کاشی ها بوده است. به همین دلیل، این کاشی ها به «کاشی کاشان» معروف شدند. این کاشی ها برای پوشاندن سطح دیوارها و به خصوص دیواره گنبدها، گلدسته ها، ورودی ها و محراب ها مورد استفاده قرار می گرفتند.در دوره صفوی، برای پوشاندن سطح دیوارهای بیرونی بناها از این نوع کاشی ها استفاده می کردند. مسجد شیخ لطف اللَّه و مسجد امام در اصفهان نمونه هایی از این بناها هستند. در این نوع تزئینات از اشکال مختلف گیاهان و تصاویر گل های رنگارنگ و زیبا نیز بهره می گرفتند. این کاشی های برّاق برای اوّلین بار در دوره طولونی و فاطمی در مصر مورد استفاده قرار گرفتند.

تزئینات چوبی و به خصوص پنجره های چوبی تزئینی از ویژگی های بارز عمارت های اسلامی به شمار می آیند. هنر ساخت پنجره های چوبی و کوچک تزئینی در بسیاری از شهرهای اسلامی منتشر شد. این پنجره ها دارای نقش های زیبا و منحصر به فردی بوده و بیانگر زیبایی عمارت های اسلامی و پیشرفت آنها در طول دوره های مختلف تاریخ متمدّن و اصیل اسلام هستند.

نما کاری ها و پنجره های چوبی از دیگر تزئینات چوبی بودند که نجّاران در ساخت آنها دقّت و مهارت زیادی به خرج می دادند. این دقّت و مهارت به خصوص در ساخت بعضی از تابلوها و پنجره های ویژه و مخصوص که در نمای داخلی بناها مورد استفاده قرار می گرفتند، کاملاً مشهود است.

یکی از مهم ترین دستاوردهای تمدّن اسلامی که هنر عمارت اسلامی سبب پیدایش آن شد، استفاده از مصالح محلّی در ساخت و ساز بوده است. در کشورهای اسلامی از مصالح محلّی هم چون آجر و مواد تزئینی چون کاشی ها، میناکاری ها، چوب ها و غیره استفاده می کردند و با شیوه ای زیبا و هنری به گونه ای در ساخت و تزئین بناها از آنها بهره می گرفتند که هم با شرایط آب و هوایی آن کشور متناسب و هم با زندگی اجتماعی و تمدّنی آنها سازگاری داشته باشد.

بنابر مطالبی که ارائه شد، می توان دریافت شیوه های معماری تمدّن های مختلف تا چه اندازه در پیشرفت و شکوفایی عمارت های اسلامی مؤثر بوده اند.

در پایان، یادآور می شویم که انتشار یک فصلنامه که به تاریخ هنر

و حرفه های اسلامی بپردازد، امری ضروری است. بهتر است این فصلنامه به زبان های رایج و زنده دنیا (اعم از فارسی، عربی، انگلیسی و … ) منتشر شود. بسیاری از پژوهشها و تحقیقات در زمینه تاریخ، هنر و حرفه های اسلامی می توانند در این فصلنامه به چاپ برسند و البته نقش مهمی در گفت وگوی تمدّن ها ایفا کنند.

در واقع، آسان ترین روش برای شناساندن هنر و تاریخ متمدّن و اصیل جهان اسلام به ملّت های جهان، ارائه مطالب و تصاویر است و این امر نیز از طریق انتشار مجله هنرها و حرفه های اسلامی امکان پذیر است.

فصل اوّل: مراحل تاریخی معماری کربلا

اشاره

مقدمه

در این فصل سعی شده است مراحل تاریخی کربلا و تأثیرات آن در زمینه های مختلف از جمله زمینه عمرانی مورد بررسی قرار گیرد.

شهر کربلای فعلی به عنوان یکی از سرزمین های مقدّس اسلامی، هم زمان با شهادت امام حسین علیه السلام در حادثه عاشورای سال 61 هجری (680 م) به وجود آمده و در مراحل تاریخی مختلف شاهد تحولاتی بوده که بر شکوفایی و توسعه عمرانی آن تأثیر گذاشته است. این شهر و حرم های مقدّس آن طی دوره های اسلامی مورد توجّه بسیاری از حاکمان و رهبرانی که در عراق به قدرت می رسیدند و نیز دولت های صاحب تمدّن آن روز، به خصوص خلفای عباسی، بویهیه [آل بویه]، الجلائریه [ملایری]، صفویه و عثمانی قرار گرفته است.

شهر کربلا در دوره های مختلف زمانی، نقش عمده ای در تاریخ اسلام داشته است و مرکز تمدّن، شکوفایی فرهنگی، دینی و عمرانی محسوب می شده است. در حال حاضر نیز این شهر به عنوان یکی از شهرهای مهم جهان اسلام مورد توجّه بسیاری از جهانگردان، مورّخان و شرق شناسان قرار دارد که هریک به بخشی از تاریخ و نشانه های شاخص اسلامی آن می پردازند.

چنان که گفته شد، در این فصل به گذشته تاریخی کربلا خواهیم پرداخت و به علّت اهمیّت موضوع آن را در پنج قسمت شرح خواهیم داد:

کربلا قبل از اسلام

موقعیّت جغرافیایی منحصر به فرد کربلا از زمان های قدیم موجب اهمیّت خاص این منطقه شده است. این شهر به علّت نزدیکی به بابل به تمدّن اقوام سامی به خصوص بابلی ها وابسته است و در واقع، پلی ارتباطی برای مهاجرت اقوام سامی و عربی بین سرزمین های شام، جزیرة العرب و سواد عراق محسوب می شده است. کربلا اوّلین مرکز سکونت سامی عربی در منطقه فرات میانی و حلقه ارتباط راه های اصلی زمینی از طریق منطقه عین التمر به سمت تمام شهرها به حساب می آید. واقع شدن این شهر در جنوب غربی بغداد، نزدیکی رود فرات به آن، قرار گرفتن در منطقه آب و هوایی معتدل، واقع نشدن در شمال و جنوب عراق و علاوه بر آن، داشتن اراضی حاصل خیز باعث جذب برخی قبایل، گروه ها و قافله هایی شد که در قسمت غربی شبه جزیره عربی رفت و آمد داشتند. عوامل مذکور قبل از ظهور اسلام نیز به مدّت طولانی کربلا را به مرکز تجمع مردم تبدیل کرده بود.

پژوهشگران آثار باستانی واژه «کربلا» را در منبت کاری های قدیمی بابلی دیده اند. گفته می شود کربلا برگرفته از واژه «کور بابل» است که به مجموعه ای از روستاهای بابل قدیمی گفته می شده است که مشهورترین و بزرگ ترین آنها نینوا است که در شمال شرقی شهر کربلای فعلی واقع است. البته نینوای مذکور غیر از نینوا، پایتخت آشوری هاست که در شمال عراق در نزدیکی موصل واقع است. نینوا در دوران های گذشته روستایی آباد بود که سامی ها در آن سکونت داشتند، امّا اکنون به خرابه هایی تاریخی تبدیل شده که از جنوب سدّ هندی رود فرات که از کربلای فعلی 30 کیلومتر دورتر است تا سرچشمه رودخانه علقمی در الأهوار در نزدیکی شهر کربلا امتداد یافته و به «تلال نینوا» (خرابه های نینوا) مشهور شده است. در کتاب «مراصد الاطلاع علی اسماء الأمکنه و البقاع» این گونه آمده است: «در منطقه آباد کوفه ناحیه ای واقع است که نینوا نامیده می شود و کربلا نیز جزئی از آن است که امام حسین علیه السلام در آن کشته[شهید] شد».

در کتاب «بغیه النبلاء فی تاریخ کربلا» آمده است: «در قسمت شمال غربی شهر کربلا خرابه های متراکمی واقع است که گفته می شود آثار کربلای قدیمی است». شایان ذکر است قبل از وقوع جنگ جهانی اوّل برخی افراد مجاور این منطقه از این خرابه ها آجرهای مسطح بزرگی استخراج می کردند که در زبان محلّی به آنها «آجر فرشی» می گفتند و آنها را به کربلا حمل می کردند.

شکوفایی کربلا در دوران کلدانی ها نیز ادامه یافت. «لویز ماسنیون»، شرق شناس فرانسوی، در کتاب «خطط الکوفه» آورده است که کربلا از قدیم

معبد کلدانی ها بود و آن معبد در شهری که نینوا نامیده می شد، قرار داشته است.

جست و جو های باستان شناسی باعث کشف آثار و پایگاه های زیادی در اراضی کربلا شد که قدیمی ترین آنها مجموعه ای از غار های دست ساز است که در سمت راست «وادی الطار» واقع شده است. این منطقه قبل از ایجاد دریاچه «الرزازه» جزء فرات قدیم محسوب می شد. تقریباً تعداد این غارها به 400 عدد می رسد. این آثار حدود 30 کیلومتری کربلای فعلی به سمت جنوب غربی در میانه راه کربلا و قصر الأخیضر و در امتداد «الهضبه الغربیه الصحراویه» واقع شده اند. این غارها که حدود سال 1200 قبل از میلاد حفاری شده اند، احتمالاً در آغاز برای اهداف نظامی مورد استفاده قرار می گرفتند امّا بعدها به گورستان تبدیل شدند. علاوه بر موارد مذکور، کربلا در دوران های گذشته از رونق و شکوفایی برخوردار بود، به خصوص در دوره های التنوخیین، اللخمیین و المناذره که «الحیره» را پایتخت خود قرار داده بودند.

طبق این توضیحات، مشخص می شود تاریخ کربلا بسیار قدمت دارد. در واقع، این شهر یکی از قدیمی ترین شهرهای «طسوج النهرین» است که در ساحل رودخانه بالاکوباس (فرات قدیم) قرار دارد. در این سرزمین معبدی برای انجام عبادت و نماز خودنمایی می کند. وجود اسامی قدیمی هم چون «عمورا»، «ماریا» و «صفورا» بر قدمت این شهر دلالت دارد. در اطراف شهر نیز مقبره های زیادی وجود دارد. هم چنین اجساد انسانی، در داخل ظروف سفالین این منطقه یافت شده است که تاریخ آن به قبل از میلاد مسیح بازمی گردد. اقوامی که در کربلا سکونت داشتند با توجّه به حاصلخیزی

خاک، فراوانی آب و کثرت چشمه هایی که در مناطق مختلف آن پراکنده شده بود، به زراعت می پرداختند.

از نشانه های دیگر قدمت کربلا وجود خرابه ها و پشته هایی است که در چند مایلی کربلای فعلی دیده می شوند.

ساسانیان در دوره ی «شاپور ذوالأکتاف» (نهمین پادشاه ساسانیان) بر عراق چیره شدند. (وی در سال 310 به قدرت رسید) و آن را ده قسمت کردند که هریک از آنها یک استان یا ولایت نامیده می شد. این واحدهای اداری به واحدهای کوچک تری به نام «رستاق» یا ناحیه تقسیم می شدند. سرزمین های واقع در میان شهر عین التمر در 67 کیلومتری جنوب غرب کربلا و رود فرات دهمین استان آنها محسوب می شد. این استان به شش واحد اداری با نام «طسج النهرین» تقسیم می شد. علّت این نام گذاری واقع شدن آنها در میان خندق شاهپور و رود علقمی بود.

گفته می شود اندکی قبل از ورود اسلام به کربلا، تعدادی خانه و معبد مربوط به مجوسی ها نیز در این شهر وجود داشت که به آن «مه بار سور علم» یعنی مکان مقدّس می گفتند.

بر این اساس، کربلا طی دوران ها و نزد ادیان و اقوام مختلف سرزمینی مقدّس بوده و به همین دلیل، معبدهای زیادی به منظور اقامه نماز در آن ایجاد شده است.

دکتر مصطفی جواد، مورّخ و زبان شناس معروف عراقی می گوید: «نام کربلا عربی نیست و تلاش برای دستیابی به ریشه عربی آن صحیح نیست و با موانع تاریخی و لغوی مواجه می شود. ریشه اسم این شهر به خارج از جزیره

عربی بازمی گردد. شهرهای زیادی در عراق وجود دارد که اسامی آنها عربی نیست، هم چون بغداد، بابل و بعقوبه».

گروهی از مورّخان و زبان شناسان معتقدند که می توان کربلا را با لفظ آرامی کاربیلا⁽¹⁾یا لفظ کربلاتو⁽²⁾آشوری و کاربیل⁽³⁾مرتبط دانست. گروهی دیگر از جمله «الأب أنستاس ماری الکرملی» معتقدند که لفظ کربلا در کتاب های پژوهشگران متشکل از دو کلمه آشوری، یعنی «کرب» به معنای عبادتگاه یا حرم و «إل» به معنای «خدا» در زبان آرامی آورده شده و مجموع دو کلمه به معنای پرستشگاه یا حرم الهی است.

برخی از پژوهشگران معتقدند که لفظ کرب در زبان عبری تحوّل معنایی پیدا کرده است، به همین دلیل، کلمه کراب⁽⁴⁾گاه به معنای «نزدیک دست» و گاه به معنای «جنگیدن» آورده شده است.

گروهی دیگر معتقدند که لفظ کربلا از کلمه عربی الکربله یعنی «سستی در پاها» مشتق شده است و به سرزمینهایی گفته می شود که زمین آن سست و نرم باشد.

آقا بزرگ تهرانی درباره لفظ کربلا می گوید: این لفظ از دو کلمه «کار» و «بالا» تشکیل شده است، بنابراین، لفظ کربلا به معنای «عمل والا» یا «عمل آسمانی» است. این معنی با معنایی که «الأب انستاس ماری الکرملی» گفته و قبل از این ذکر شده است، نزدیکی دارد.

قبل از فتح اسلامی عراق و سکونت عرب های مسلمان در آن، این نام برای عرب ها شناخته شده بود و برخی از مسلمانانی که هنگام فتح قسمت غربیِ عراق «خالد بن ولید» را همراهی می کردند، به آن اشاره کرده اند. هم چنین در کتاب «معجم البلدان» یاقوت حموی آمده است: «کربلا به این علّت که بر عراق مشرف بوده «طف» نامیده شده است». در ادامه آمده است: «طف به سرزمینی از نواحی کوفه گفته می شود که در مسیر خشکی آن قتلگاه امام حسین علیه السلام واقع است و آن سرزمینی است نزدیک روستا که چشمه هایی در آن وجود دارد، از جمله الصید، القطقطانیه، الرهیمه و عین الجمل».

براساس برخی منابع تاریخی، کربلای کنونی، قبل از اسلام منطقه ای بود که روستاهای قدیمی، آن را احاطه کرده بودند. در زمان ورود امام حسین علیه السلام به آن در سال 61 می توان به نام مناطق و روستاهایی همچون نینوا، عمورا، ماریا، صفورا و شفیه اشاره کرد. در نزدیکی این روستاها منطقه ای قرار داشت که «النواویس» نامیده می شد و شامل مجموعه ای از مقابر مسیحیانی بود که قبل از فتح اسلامی عراق، ساکن این اراضی بودند. اکنون این مقبره ها در اراضی «الکمالیه» در شمال غربی کربلا و نزدیک مقبره حربن یزید ریاحی واقع شده اند.

در روایت شهادت امام حسین علیه السلام آمده است که مسئولیت به خاک سپردن اصحاب و یاران امام حسین علیه السلام را قومی از بنی اسد برعهده گرفتند و این مسئله نشان می دهد که قبل از ورود امام حسین علیه السلام به کربلا قبیله ای از بنی اسد در این منطقه ساکن بودند.

بعد از شهادت امام حسین علیه السلام در سال 61 هجری، برای شهر کربلای فعلی

اسامی دیگری انتخاب شد، از جمله: مشهد الحسین، مدینه الحسین، البقعة المبارکه، محل الوفاء، الخائر، الحیره و … یکی از مشهورترین این اسامی «حائر» است، زیرا این اسم همواره با حرمت و تقدیس همراه بوده است و هنوز هم غالباً از این کلمه برای حرم استفاده می شود.

هنگام عزیمت امام علی علیه السلام به جنگ صفین، یاران امیرالمؤمنین علیه السلام دیدند که حضرت متفکرانه به آثار و خرابه های این سرزمین می نگرد. علّت را پرسیدند. ایشان در جواب فرمود: «این سرزمین دارای شأن و منزلت والایی است و اینجا محل فرود آمدن ایشان و ریخته شدن خون آنهاست». پرسیدند منظورتان چه کسانی است؟ گفت: «گروهی از آل محمّد در اینجا فرود می آیند».

در کنار آن روستاهای قدیمی، روستاهای آباد و مسکونی دیگری دیده می شود که یکی از بزرگ ترین روستاهای پیرامون کربلا روستای «عین التمر» است. خرما از محصولات این روستا به حساب می آید. هم چنین روستای «الغاضریة» که بعد از منتقل شدن قبیله بنی اسد به عراق در صدر اسلام ایجاد شده است. به همین دلیل، این روستا خیلی قدیمی محسوب نمی شود. این روستا که اکنون به الغاضریات مشهور است، به عنوان یکی از نواحی شهر کربلا محسوب می شود و به منطقه حسینیه واقع در راه کربلا به بغداد مشهور و دارای بستانها و میوه های زیادی است.

یک روستای آباد دیگر نیز در نزدیکی کربلا وجود دارد که «العقر» نامیده می شود. روایت شده است هنگامی که امام حسین علیه السلام به این روستا رسید به یارانش گفت: «نام این روستا چیست؟» گفتند: عقر. امام حسین علیه السلام فرمود: «از

عقر به خدا پناه می برم». سپس فرمود: «نام این سرزمینی که ما در آنیم چیست؟» گفتند: کربلا. حضرت فرمود: «سرزمین مصیبت و بلا». هنگامی که یاران امام خواستند از آن خارج شوند، آن حضرت مانع خروجشان شد.

به هر حال، اگر امام حسین علیه السلام و یارانش در روز دهم محرم سال 61 هجری (680 م) در این مکانی که در میان کربلای قدیمی و النواویس واقع است به شهادت نمی رسیدند، اکنون این مکان جایگاه والا و منزلت فعلی را نداشت. امام حسین علیه السلام قبل از آنکه به کربلا برسد درباره حادثه عاشورا گفت: «اعضای بدنم در منطقه ای میان النواویس و کربلا قطعه قطعه می شود.»

آنچه می توان درباره تاریخ قدیم کربلا در زمان فتح اسلامی گفت این است که این منطقه، منطقه ای زراعی واقع در ساحل فرات بوده که به علّت حاصل خیزی خاک و فراوانی آب اقوام ساکن در آن به کشاورزی مشغول بودند.

حادثه کربلا

تاریخ اسلام در کربلا شاهد حادثه ای وحشتناک بود که یکی از بزرگ ترین وقایع و حوادث تأسف بار جهان اسلام محسوب می شود. این حادثه همان حادثه عاشوراست که میان نیروهای خیر و شر رخ داد: در یک طرف، امام حسین علیه السلام، اهل بیت وی و یاران معدودش حضور داشتند و در طرف دیگر، یزید بن معاویه و لشکر انبوهش. این حادثه در محرم سال 61 هجری رخ داد.

امام حسین علیه السلام که کنیه اش «اباعبداللَّه» است، در سوم شعبان سال چهارم هجری (626 میلادی) به دنیا آمد. پدرش امیرمؤمنان حضرت علی علیه السلام،

پسرعموی پیامبرصلی الله علیه وسلم و مادرش حضرت فاطمه زهراعلیها السلام، دختر حضرت محمّدصلی الله علیه وآله بود که در کنار امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام فرزندی به نام محسن علیه السلام که در رحم مادر به شهادت رسید. زینب کبری علیها السلام و ام کلثوم علیها السلام نیز از دختران او هستند. بعد از وفات حضرت فاطمه زهراعلیها السلام، حضرت علی علیه السلام با ام البنین ازدواج کرد که نسبش به بنی کلاب برمی گردد. از ام البنین نیز فرزندانی هم چون حضرت عباس علیه السلام، جعفر، عبداللَّه و عثمان متولد شدند که همگی در حادثه عاشورا کشته [شهید] شدند. امام حسین علیه السلام 6 سال و 6 ماه در دامان حضرت رسول اکرم صلی الله علیه وآله یعنی تا تاریخ وفات پیامبرصلی الله علیه وآله در 28 صفر سال 11 هجری (633 میلادی) زندگی کرد.

از انس بن مالک نقل شده است که از رسول خداصلی الله علیه وآله پرسیدند: کدام یک از اهل بیت نزد شما دوست داشتنی تر است؟ گفت: حسن و حسین علیهما السلام و به حضرت فاطمه علیها السلام می فرمود: پسرانم را به نزدم بیاور تا آنها را ببویم و در آغوش بگیرم.

الترمذی روایت کرده که رسول خداصلی الله علیه وآله گفت: «حسین از من است و من از حسین و خداوند هر کس که حسین علیه السلام را دوست داشته باشد، دوست می دارد.»

امام احمد و الترمذی با استناد به أبی سعید الخدری روایت کردند که رسول خداصلی الله علیه وآله گفت: «حسن و حسین علیهما السلام سرور جوانان اهل بهشت اند».

بعد از شهادت امیرمؤمنان حضرت علی علیه السلام در 21 رمضان سال 40 هجری (661 میلادی)، امام حسن علیه السلام زمام امور امامت جهان اسلام را برعهده گرفت. در آن زمان، معاویه بن ابی سفیان حاکم شام بود. از همان زمان، نشانه های

جنگ میان ارتش امام حسن علیه السلام در کوفه و ارتش معاویه در شام آشکار شد. امام حسن علیه السلام در قبال این فتنه و درگیری، آگاهانه و دوراندیشانه موضعی اتخاذ کرد که نشان از حکمت او داشت و به صلح میان او و معاویه منتهی شد. یکی از شروط این صلح آن بود که امام حسن علیه السلام جانشین معاویه در خلافت شود؛ ولی معاویه حضرت امام حسن علیه السلام را مسموم کرد و آن حضرت در تاریخ هفتم صفر سال 50 هجری (670 میلادی) به شهادت رسید.

در سال 49 هجری (670 میلادی) معاویه برخلاف اصول و مبادی اسلام و شریعت، مردم را برای بیعت با یزید دعوت کرد. امّا مردم به دلیل اطّلاع از اعمال زشت یزید، این اقدام معاویه را تقبیح کردند. امام حسین علیه السلام، عبداللَّه بن عمر، عبداللَّه بن زبیر، ابن عباس و دیگران نیز از بیعت با یزید خودداری کردند. سرانجام هنگامی که معاویه به منظور ادای حج عمره راهی مکّه شد، با تهدید و وعده و وعید از مسلمانان خواست تا با یزید بیعت کنند.

امّا هنگامی که معاویه بن ابی سفیان در رجب سال 60 هجری (679 میلادی) درگذشت، یزید به ولید بن عتبه حاکم مدینه، نامه ای نوشت و به او دستور داد تا از تمام مردم شهر به ویژه حسین بن علی بیعت بگیرد. هنگامی که امام حسین علیه السلام احساس کرد امویان برای بیعت با یزید به او فشار می آورند، از مدینه منوّره به سمت مکّه مکرّمه خارج شد. امام علیه السلام با رسیدن به مکّه مورد استقبال اهالی این شهر قرار گرفت و تعدادی از افراد اندیشمند و دوراندیش نیز نزد وی جمع شدند.

اهالی کوفه از امتناع امام حسین علیه السلام در بیعت با یزید آگاه شدند و نامه های زیادی به امام علیه السلام نوشتند و افرادی را از عراق، به ویژه کوفه نزد امام فرستادند

و از او برای بیعت به جای بیعت با یزید دعوت کردند. امام حسین علیه السلام نیز تصمیم گرفت مسلم بن عقیل، پسر عموی خویش، را به همراه نامه ای به منظور کشف حقیقت، به عراق اعزام کند.

مسلم بن عقیل به سمت کوفه حرکت کرد. هنگامی که مردم خبر ورود او را به کوفه شنیدند به نزد وی که در خانه هانی بن عروه، یکی از اشراف کوفه، حضور داشت شتافتند و با او درباره امام حسین علیه السلام بیعت کردند و پیمان بستند که امام علیه السلام را با جان و مال خویش یاری دهند. در این هنگام، برای بیعت دوازده هزار نفر از اهل کوفه جمع شدند که این تعداد به پانزده هزار نفر هم رسید.

بدین ترتیب، مسلم بن عقیل نامه ای به امام حسین علیه السلام نوشت و به او اطّلاع داد که اهل کوفه با وی بیعت کرده و خواستار ورود سریع امام علیه السلام به کوفه شده اند. به همین علّت، امام علیه السلام از مکّه به مقصد کوفه خارج شد.

در پی آن، یزید بن معاویه نسبت به موضع گیری نعمان بن بشیر انصاری، حاکم کوفه، درباره امام حسین علیه السلام مشکوک شد و وی را از سِمَتش عزل کرد و عبیداللَّه بن زیاد، والی بصره، را به جای او برای حاکمیت در کوفه و بصره منصوب کرد. ابن زیاد بر اهل کوفه سخت گیری کرد و یاران مسلم بن عقیل را تحت تعقیب قرار داد تا اینکه فقط یک تن باقی ماند که وی نیز دستگیر شد. عبیداللَّه بن زیاد دستور داد که سر مسلم را از تن جدا کنند و هانی بن عروه را نیز به قتل برسانند. این اقدام از نخسین اقدامات وحشتناکی بود که تاریخ اسلام مشابه آن را به خود ندیده بود.

تنها گذاشتن مسلم بن عقیل توسط اهالی کوفه، واقعیتی بسیار غم انگیز

است که در آن، نشانه هایی از استفاده از زور، قتل و سرکوب دیده می شود.

هنگامی که مردم خبر خروج امام علیه السلام به سمت کوفه را شنیدند، ایشان را از این سفر برحذر داشتند. اندیشمندان و محبّان آن حضرت، از جمله عبداللَّه بن عباس، ابن عمر، ابوسعید الخدری، جابر بن عبداللَّه انصاری و سعید بن المسیب از ایشان درخواست کردند که به سمت عراق نرود. امام فرزدق شاعر را در راه دید و از وی درباره وضعیّت مردم کوفه سؤال کرد. فرزدق گفت: «ای فرزند رسول خدا، مردم قلب هایشان با شما و شمشیرهایشان علیه شماست و پیروزی توسط خدا حاصل می شود». هنگامی که امام حسین علیه السلام در مسیر کوفه از کشته شدن مسلم بن عقیل، پسرعموی خویش، آگاه شد، یاران خویش و کسانی را که در راه به وی پیوسته بودند جمع کرد و آنها را در جریان اتفاقی که برای مسلم بن عقیل افتاده بود قرار داد و به آنها فرمودند: «یاران مان ما را خوار کردند. هر کس از شما که مایل به ادامه سفر نیست آزاد است و هیچ اجباری وجود ندارد». آنان پس از شنیدن این سخن متفرق شدند و در کنار آن حضرت، جز خانواده و یاران مخلصش که با او از مدینه آمده بودند، کس دیگری باقی نماند.

هنگامی که عبیداللَّه بن زیاد از قصد امام حسین علیه السلام آگاه شد، تدابیر نظامی لازم را اتخاذ و تلاش کرد تحرکات امام را زیر نظر بگیرد. بنابراین، حرّ بن یزید ریاحی را به همراه هزار سواره به منظور دستیابی به هدف مذکور اعزام کرد. حرّ در منطقه «شراف» با کاروان امام حسین علیه السلام روبه رو شد. وظیفه حرّ بستن راه بر امام حسین علیه السلام و عدم جدایی از وی تا رسیدن به کوفه بود. هنگامی که امام حسین علیه السلام از قصد آنها آگاه شد به یارانش دستور داد به سمت

حجاز حرکت کنند. امّا حرّ بن یزید مانع شد. امام حسین علیه السلام فرمود: «چه کسی را می خواهی؟» گفت: «می خواهم تو را نزد امیر عبیداللَّه بن زیاد ببرم.» امام حسین علیه السلام فرمود: «بنابراین، به خدا قسم، من از تو پیروی نخواهم کرد» و حرّ نیز گفت: «به خدا قسم من نیز تو را رها نخواهم کرد.»

درگیری لفظی میان امام و حر بالا گرفت؛ حر گفت: «من دستور جنگ با تو نمی دهم امّا تا زمانی که قدم در کوفه نگذاری از تو جدا نخواهم شد. پس راهی را انتخاب کن که نه تو را به کوفه برساند نه حجاز، تا اینکه نامه ای به عبیداللَّه بن زیاد بنویسم. شاید خداوند با دستور او به ما سلامتی عطا کند.»

بدین ترتیب، امام حسین علیه السلام با یارانش حرکت کردند و حرّ بن یزید ریاحی نیز آنها را همراهی می کرد تا به منطقه «عذیب الهجانات» و سپس به «قصر بنی مقاتل» رسیدند. هرگاه امام حسین علیه السلام می خواست به سمت بادیه حرکت کند حر بن یزید مانع می شد تا اینکه آن حضرت به نینوا رسید. در روز دوم محرم سال 61 هجری (680 میلادی) امام حسین علیه السلام در سرزمینی نزدیک رود فرات که کربلا نامیده می شد فرود آمد. امام حسین علیه السلام فرمود: «نام این سرزمین چیست؟» گفتند: «کربلا». حضرت فرمود: «سرزمین مصیبت و بلا».

عبیداللَّه بن زیاد به عمربن سعد، فرمانده ارتش اموی، نامه ای نوشت و از او خواست میان امام حسین علیه السلام و یارانش و رود فرات مانع ایجاد کنند تا امام و یارانش نتوانند قطره ای از آب فرات را بنوشند. در پی این دستور، عمر بن سعد عمر بن الحجاج را به همراه پانصد سواره به آنجا اعزام کرد. آنها نیز با کنترل تمامی شاخه ها و نهرهایی که از رود فرات منشعب شده بود، راه های رسیدن به آب را بر امام حسین علیه السلام و یارانش بستند. هدف از این اقدام،

در تنگنا قرار دادن امام علیه السلام و واداشتن او به تسلیم و نیز ممانعت از ورود کسانی بود که تلاش می کردند از راه آب خود را به امام حسین علیه السلام برسانند. این اقدام سه روز قبل از شهادت امام حسین علیه السلام انجام شد. آنچه بیش از سایر موارد باعث رنج و آزار امام می شد، مشاهده کودکانی بود که به علّت تشنگی کُشنده ناله و زاری می کردند و فریاد آب، آب سر می دادند.

در هفتم ماه محرم با قطع آب تشنگی امام حسین علیه السلام و یارانش آزاردهنده شد. امام علیه السلام برادرش عباس علیه السلام را فراخواند و او را به همراه سی سواره و بیست نفر پیاده به سمت فرات اعزام کرد تا شبانه مشکی آب بیاورند. هنگامی که خواستند مشک آب را پر کنند عمر بن حجاج و یارانش متعرض شدند. در این هنگام، حضرت عباس علیه السلام به آنها حمله کرد و توانست مشک را از آب پر کند و آن را نزد امام حسین علیه السلام بیاورد. یکی از فجیع ترین و سخت ترین مصیبت های امام حسین مربوط به عبداللَّه [علی اصغرعلیه السلام]کودک شیرخواره اش بود که تشنگی بر او غلبه کرده بود. امام حسین علیه السلام در روز دهم ماه محرّم او را بر دست گرفت و به آن قوم و جماعت فرمودند: «گناه این کودک چیست که او را برخلاف تمامی شریعت ها و قوانین از نوشیدن آب منع می کنید؟» در این هنگام، مردی از بنی اسد کودک را با تیر مورد هدف قرار داد و او را به شهادت رساند. امام حسین علیه السلام خون وی را گرفت و به سوی آسمان پاشید و فرمودند: «این مصیبت ها بر من سهل است؛ زیرا در راه خداست و خدا مرا می بیند».

در صبح روز جمعه، دهم ماه محرم، امام حسین علیه السلام نماز صبح را به همراه یاران خویش که 32 تن از آنان سواره و 40 تن پیاده بودند اقامه و اسبش را

آماده کرد، خطبه ای خواند و به یادآوری فضایل و عظمت نسب و والایی و ارزش خود برای مردم پرداخت. حضرت امام حسین علیه السلام فرمودند: «به خودتان بازگردید و از خودتان بپرسید که آیا کشتن انسانی مثل من به نفع شماست، در حالی که من فرزند دختر پیامبر شما هستم و … ».

پس از این خطبه، گروهی به امام پیوستند که یکی از آنها حبیب بن مظاهر اسدی و دیگری زهیر بن القین بود. هم چنین افرادی از اردوگاه ابن زیاد به آن حضرت ملحق شدند که معروف ترین آنها حرّ بن یزید ریاحی بود. عمر بن سعد ارتش عظیم و چند هزار نفری خود را، به سمت امام و یارانش حرکت داد، سپس تیری به سمت امام حسین علیه السلام پرتاب کرد که به منزله دادن اجازه برای آغاز جنگ بود. او در این باره با افتخار می گوید: «من اوّلین کسی بودم که در مقابل امیر به سمت امام حسین علیه السلام و یارانش تیراندازی کردم».

شمر بن ذی الجوشن به عنوان یکی از سران لشکر عبید اللَّه بن زیاد برخاست تا یاران امام حسین علیه السلام را (نسبت به عدم یاری امام) تحریک کند، ولی همه یاران امام حسین علیه السلام مواضع محکمی اتخاذ کردند و با دشمنان امام علیه السلام جنگیدند. آن حضرت به آنها وعده می داد و می فرمود: «پاداش شما نزد خدا بهترین پاداش یعنی پاداش متقیان خواهد بود». یاران امام در مقابل دیدگان امام حسین علیه السلام می جنگیدند تا به شهادت برسند. تمامی اهل بیت امام و یارانش به جز تعدادی از آنها که معروف ترین آنها علی بن حسین (زین العابدین)علیه السلام بود، به شهادت رسیدند.

از محمّد بن حنفیه روایت شده که هفده مرد از اهل بیت علیهم السلام به همراه امام حسین علیه السلام در این حادثه شهید شدند که شاخص ترین آنها برادر امام

حسین علیه السلام، عباس بن علی بن ابیطالب علیه السلام، بود. امام حسین علیه السلام در روز دهم محرم سال 61 هجری (680 میلادی) بعد از نماز ظهر به شهادت رسید. عمر آن حضرت در آن زمان 56 سال و چند ماه بود.

عمر سعد به یارانش دستور داد تا سر مبارک امام حسین علیه السلام و یارانش را نزد عبیداللَّه بن زیاد ببرند. هنگامی که سر مبارک امام حسین علیه السلام به ابن زیاد رسید، وی با چوب دستی ای که در دستانش بود لبان آن حضرت را هدف قرار داد. در این هنگام، زید بن أرقم گفت: «قسم به خدایی که غیر از آن خدایی وجود ندارد من دیدم که لبان پیامبر بر روی این لب ها قرار می گرفت (و آنها را می بوسید)».

دو روز پس از شهادت امام حسین علیه السلام قومی از بنی اسد که در غاضریه ساکن بودند به قتلگاه امام حسین علیه السلام و یارانش رفتند و اجساد شهیدان را به خاک سپردند. حضرت زین العابدین علیه السلام بر وجود مقدّس حضرت امام حسین علیه السلام نماز گزاردند و ایشان را همان جایی به خاک سپردند که اکنون حرم مطهّر ایشان واقع است. علی اکبرعلیه السلام فرزندش را نیز در نزدیکی پاهای آن حضرت به خاک سپرده شد و برای شهدای اهل بیت علیهم السلام و یاران باوفای امام نیز قبر هایی حفر و همه آنها را با هم به خاک سپردند. حضرت عباس علیه السلام را در همان مکانی به خاک سپردند که در آنجا به شهادت رسید؛ حرم مطهّر حضرت ابوالفضل 350 متر از حرم مطهّر امام حسین علیه السلام فاصله دارد.

سرهای شهدا به همراه اهل بیت امام حسین علیه السلام به شام انتقال داده شدند. یزید بن معاویه با خوشحالی به اُسرا و سرهای قرار گرفته شده بر روی نیزه ها

نگاه می کرد.

منابع تاریخی به محل دفن سر مبارک امام حسین علیه السلام پرداخته اند و اکثر آنها این گفته را ترجیح می دهند که سر مبارک امام حسین علیه السلام به همراه سایر سرهای بریده شده، توسط امام زین العابدین به کربلا برگردانده و به همراه جسد شریف امام حسین علیه السلام به خاک سپرده شد.

این چنین، حادثه تأسف بار امام حسین علیه السلام - که به سیّد و سرور شهیدان ملقّب شده و اهل بیت و یاران باوفایش که بهترین الگوهای عزت نفس و فداکاری محسوب می شوند، [به ظاهر]پایان یافت. امّا حادثه عاشورا آثار بلندمدّتی در تاریخ اسلام و تمدّن بشری برجای گذاشته که تأثیرات آن با گذشت قرن ها، هنوز اثری عمیق در اذهان دارد.

تاریخ کربلا از حادثه کربلا تا حکومت صفویه در عراق

امام حسین علیه السلام تحت فشار لشکر اموی ناچار شد، اهل بیت علیهم السلام و یارانش را در منطقه ای غیر مسکونی فرود آورد که روستاهای زیاد و پراکنده ای آن را احاطه کرده بود و به مجموع آنها «کربلا» می گفتند. برخی از این روستاها هم چون عمورا، ماریا و صفورا بسیار قدیمی بودند و از آنها چیزی جز خرابه باقی نمانده بود، امّا برخی مانند نینوا، الغاضریه و شفیه روستاهایی قدیمی و بعضاً جدید بودند.⁽¹⁾این روستاها به حاصلخیزی و کثرت چشمه و رودخانه مشهور بودند. یکی از مهم ترین این رودخانه ها «علقمی» بود که از فرات در نزدیکی شهر المسیب منشعب می شد و دیگری، نینوا که این

رودخانه نیز از فرات سرچشمه می گرفت. نینوا در منطقه «سدة الهندیة» کنونی و «المسیب» واقع است.⁽¹⁾

دو روز بعد از شهادت امام حسین علیه السلام گروهی از قوم بنی اسد نشانه هایی بر قبر آن حضرت قرار دادند. زوّار گروه گروه به زیارت قبر امام حسین علیه السلام می آمدند و تعدادشان پیوسته افزایش می یافت.⁽²⁾این امر باعث شد قبر آن حضرت به مرکز اصلی شهر کربلا تبدیل شود. بنابه نوشته منابع تاریخی، عبید اللَّه بن الحرّ الجعفی، مختار بن أبی عبیده ثقفی، مصعب بن زبیر و سلیمان بن صرد خزاعی از نخستین زائران قبر امام حسین علیه السلام بودند. پس از آن، اندکی بعد از حادثه کربلا در سال 61 هجری، تعداد زیادی به زیارت قبر آن حضرت آمدند.⁽³⁾

سال بعد یعنی سال 62 هجری (680 میلادی) جابر بن عبداللَّه انصاری، صحابی بزرگوار پیامبرصلی الله علیه وآله، همراه گروهی از مسلمانان مدینه منوّره به زیارت قبر امام حسین علیه السلام آمدند. روایت شده هنگامی که وی به قبر امام حسین علیه السلام رسید به یارانش گفت: به قبر دست بکشید.⁽⁴⁾

در دوران اموی در کنار قبر امام حسین علیه السلام مسجدی بود که

مختار بن أبی عبیده ثقفی در ایام حکومتش بر کوفه در سال 66 هجری (684 میلادی) آن را بنا کرد. در نزدیکی آن مسجد درخت سدری بود که مسلمانان هنگام زیارت قبر شریف امام حسین علیه السلام از سایه آن استفاده می کردند.⁽¹⁾

براساس منابع تاریخی، در طول دوره اموی کربلا چندان آباد نشد؛ هر چند مردمانی از هاشمی ها و پیروان آنها به علّت عشق و علاقه به امام حسین علیه السلام در کنار قبر آن حضرت زندگی می کردند، ترس از شکنجه و آزار بنی امیه اجازه نمی داد در آنجا به ساخت بنا و عمران بپردازند. در دوره اموی، افراد مسلح به منظور ممانعت از زیارت آن حضرت پیرامون کربلا مستقر شدند. الغاضریه و نینوا به علّت نزدیکی به کربلا به پناهگاه و مکان فرود آمدن زائران تبدیل شده بودند. آنها در آنجا توقف می کردند و با برطرف شدن شک افراد مسلح، مخفیانه به حرم شریف امام حسین علیه السلام پناه می بردند.⁽²⁾

در اوایل حکومت خلفای عباسی مردم دسته دسته راهی کربلا شدند و در آنجا سکونت یافتند. در پی آن، کربلا رو به پیشرفت و آبادانی نهاد و به منطقه ای مسکونی تبدیل شد.

منابع تاریخی آورده اند که عثمان بن عیسی الکوفی العامری (راوی بزرگ) جزو اوّلین کسانی بود که در دوران امام علی بن موسی الرضاعلیه السلام بعد از سال 183 هجری (799 م) به همراه فرزندش در کربلای فعلی ساکن شد. این راوی تألیفاتی دارد که مهم ترین آنها عبارت اند از: کتاب های المیاه، القضایا

و الاحکام، و الوصایا.⁽¹⁾

طبری در بیان حوادث سال 193 هجری (809 م) آورده است که مادر مهدی، خلیفه عباسی، و دختر یزید بن منصور به کسانی که به حرم مطهّر امام حسین علیه السلام خدمت می کردند، حقوق می پرداختند. در آغاز حاکمیت هارون الرشید، خلیفه عباسی، نیز پرداخت حقوق از سوی وی ادامه یافت.⁽²⁾امّا وی در اواخر زندگی، با تغییر سیاست های خویش دستور داد زمینی را که قبر امام حسین علیه السلام در آن قرار دارد شخم بزنند و درخت سدر موجود در آنجا را قطع و مسجد کوچک آنجا را تخریب کنند.⁽³⁾در سال 198 هجری (813 م) که مأمون، خلیفه عباسی، حاکمیت را به دست گرفت، توجّه به کربلا از سرگرفته شد. مأمون با بازسازی حرم مطهّر امام حسین علیه السلام محبت خود را به اهل بیت علیهم السلام اظهار کرد. بدین ترتیب، مسلمانان دسته دسته به سمت کربلا می آمدند و در جوار حرم مطهّر سکنی میگزیدند.⁽⁴⁾

در اواخر قرن دوم هجری، مردی از بنی علقمه (که جدّشان علقمه بن زرارة بن عدس بود) رودخانه ای در امتداد کربلا حفر کرد آثار این رودخانه در گذشته موجود بود، ولی بعدها از بین رفت که از شرق حرم مطهّر حضرت عباس علیه السلام عبور می کرد و به رودخانه علقمی مشهور است.⁽⁵⁾

در دوران حکومت متوکل عباسی طی سال های 247 - 236 هجری (861 -

850 م)، قبر امام حسین علیه السلام بار دیگر، با سیاست خصمانه آشکاری مواجه شد. به دستور متوکل حرم مطهّر امام علیه السلام را سه بار تخریب و آب را به آنجا سرازیر کردند تا جایی که آب قبر را فراگرفت.

نیروهای مسلح به کار گرفته شدند تا زائران حرم مطهّر را زیر نظر قرار دهند. آنها با زائران به حدّی با قساوت برخورد می کردند که باعث مهاجرت مسلمانان از کربلا شد.⁽¹⁾

در سال 247 هجری (861 م) متوکل به دست فرزندش منتصر کشته شد. وی پس از رسیدن به خلافت به بازسازی حرم مطهّر امام حسین علیه السلام پرداخت. در پی این اقدام، مسلمانان گروه گروه راهی کربلا شدند و ساختمان ها و بازار هایی در اطراف حرم مطهّر بنا کردند. بدین ترتیب، در مدّت کوتاه حاکمیت منتصر که بیش از شش ماه به طول نینجامید، کربلا جایگاه عمرانی و علمی گذشته خویش را بازیافت.⁽²⁾

در هر صورت، این دوره تأثیر زیادی در توسعه شهر کربلا و جذب زائران داشت. از اوّلین علویون که در این زمان (247 ه. ق) در کنار حرم مطهّر امام حسین علیه السلام دفن شدند، ابراهیم المجاب معروف به ابراهیم الضریر الکوفی بن محمّد العابد بن الامام موسی الکاظم علیه السلام و فرزندش بودند که قبرشان در گوشه شمال غربی رواق است. این نقطه به روضة الحسینیه (باغ حسینیه) معروف است.⁽³⁾

در عهد معتضد خلیفه عباسی در سال 279 هجری (892 میلادی)، حسن بن زید العلوی ملقب به «الداعی کبیر»، پادشاه طبرستان و دیلم، به زیارت کربلا رفت و کار ساخت حسینیه ای را آغاز کرد که مساجدی نیز آن را دربرگرفته بود، ولی قبل از آنکه موفق به اتمام آن شود فوت کرد و برادرش، محمّد بن زید علوی ملقب به «داعی صغیر» که جایگزین برادرش شده بود آن را تکمیل کرد. وی به کربلا و حرم مطهّر امام حسین علیه السلام توجّه خاصّی داشت.⁽¹⁾

در زمان مستکفی از خلفای عباسی در سال 334 هجری (946 م) یهودیان وارد بغداد شدند که در آن زمان نیز کربلا مورد توجّه قرار گرفت.

سلطان معزالدوله نخستین پادشاه بویهی بود که در سال 366 ه. ق (977 م) به زیارت قبر امام حسین علیه السلام رفت.⁽²⁾

در سال 367 هجری (978 م) در زمان خلافت طائع عباسی، سلطان عضد الدوله فنا خسرو بن رکن الدوله حسن بویهی بر بغداد چیره شد و برای نخستین بار به زیارت حرم مطهّر امام حسین علیه السلام رفت. پس از آن، کربلا همواره مورد توجّه وی بود و هر ساله به زیارت حرم مطهّر امام می رفت.⁽³⁾

در سال 369 هجری (980 م) عمران بن شاهین، (حاکم امارت البطائح که در نزدیکی واسط در جنوب عراق قرار دارد)، به حرم مطهّر امام علی علیه السلام در نجف اشرف و حرم مطهّر امام حسین علیه السلام در کربلا توجّه نشان داد تا جایی که

در سمت غربی حرم مطهّر امام حسین علیه السلام رواقی بنا کرد که به رواق ابن شاهین معروف شد و امروزه آن را رواق سیّد ابراهیم مجاب می نامند و مسجدی نیز در جوار آن ساخته شده است.⁽¹⁾

در دوره طائع عباسی، ضبة بن محمّد الاسدی، امیر عین التمر که رهبری دزدان و راهزنان را برعهده داشت، به کربلا و محل شهادت امام حسین علیه السلام حمله کرد. وی عین التمر را مرکز فعّالیّت و انجام کارهای دزدی و غارت خویش قرار داده بود و از آنجا به شهرها و قافله ها حمله می کرد. آنچه به وی در انجام این امور یاری می کرد، عدم برقراری امنیّت و آرامش در شهرها بود.

عضد الدوله بویهی یک گروهان سرباز را برای غلبه بر ضبة بن محمّد الاسدی اعزام کرد، ولی وی پس از رسیدن گروهان به آنجا فرار کرد.⁽²⁾عضد الدوله که به کربلا توجّه خاصّی داشت، به این کار قناعت نکرد. مهم ترین سفر او به این شهر در سال 369 هجری انجام گرفت. وی در این سفر دستور داد حرم مطهّر امام حسین علیه السلام و بناهای پیرامون آن را بازسازی کنند. کار بازسازی حرم در سال 371 هجری (982 م) به پایان رسید. عضد الدوله هم چنین قبل از فوت خود در سال 372 هجری، دستور داد تا برای نخستین بار حرم مطهّر حضرت عباس علیه السلام را بسازند. در دوران وی، کربلا به طور گسترده ای شکوفا شد و بناهای جدیدی میان دو حرم و اطراف آن ساخته شدند که توسعه این

شهر را در پی داشت.⁽¹⁾

در دوره قادر باللَّه «از خلفای عباسی» در سال 407 هجری (1017 م)، به علّت سقوط شمع ها حرم مطهّر امام حسین علیه السلام در آتش سوخت که این امر تشویش و نگرانی را در این شهر دامن زد؛ تا اینکه حسن بن فصل بن سهلان معروف به أبی محمّد رامهرمزی، وزیر پادشاه بویهی، در سال 414 هجری (1023م) آرامش را به کربلا بازگرداند و این شهر را مورد توجّه قرار داد.

در سال 431 هجری (1040 م) سلطان ابوطاهر جلال الدولة بن بهاء الدوله بن عضد الدوله بویهی به همراه تعداد زیادی از یاران و پیروان ترک خود به زیارت شهر کربلا و حرم مطهّر امام حسین علیه السلام رفت و مدّتی در این شهر توقف کرد. طی این مدّت، نَعماتی را به اهالی این شهر بخشید که این اقدام در تحوّل شهر تأثیر داشت.⁽²⁾

بعد از ضعیف شدن بویهی ها، سلاجقه بر عراق چیره شدند. آنها نه تنها موضعی خصمانه در قبال کربلا اتخاذ نکردند، بلکه به آن شهر احترام هم می گذاشتند. اوّلین فرد از سلاجقه که به زیارت حرم مطهّر امام حسین علیه السلام رفت، سلطان سلجوقی ابوالفتح جلال الدوله ملک شاه به همراه وزیر خود نظام الملک و تعداد زیادی از یارانش در سال 479 هجری (1087 م) بود.⁽³⁾

در سال 489 هجری (1096 م) قبیله خفاجه پس از حمله به حلّه - که

فرمانروای آن «صدقه بن مزید» ملقّب به «سیف الدوله» بود نتوانست در برابر آنها مقاومت کند - به کربلا حمله کردند و به کشتار مردم، تجاوز به زنان، غارت اموال و تجاوز به اماکن مقدّس پرداختند. ولی «صدقه» لشکری را به سوی آنها روانه کرد. این لشکر، قبیله خفاجه را محاصره کردند و تعداد زیادی از آنها را در محل شهادت امام حسین علیه السلام، حتّی در نزدیکی ضریح به قتل رساندند.⁽¹⁾

در سال 513 هجری (1120 م) امیر «دبیس بن صدقه بن مزید ابو الاغز الاسدی» که فردی شاعر بود و پس از پدرش، «صدقه بن مزید»، به فرمانروایی حلّه منصوب شده بود، به زیارت کربلا رفت. او در سیاست های خود با «مُستَرشِد»، خلیفه عباسی، وفاق نداشت.⁽²⁾

در سال 526 هجری (1132 م) مسترشد به گنج ها و اموال موجود در حرم مطهّر امام حسین علیه السلام دست اندازی کرد، تا [حقوق]لشکریان را با آن بپردازد امّا دیگر به حرم تعرّضی نکرد.⁽³⁾در سال 553 هجری (1158م) مقتضی باللَّه، از خلفای عباسی، در مسیر سفر به شهر الانبار به زیارت کربلا و حرم مطهّر امام حسین علیه السلام رفت.⁽⁴⁾

شهر کربلا به ویژه ساختمان های حرمهای مقدّس آن در روزگار خلافت احمد ناصر لدین اللَّه (از خلفای عباسی) از سال 575 تا 622 هجری (1180 تا 1225 م) به شکوفایی رسید، زیرا وی برخلاف پدران و گذشتگان خویش، از

محبّان اهل بیت علیهم السلام و طرفدار آنها بود.⁽¹⁾

بعد از آن دوباره کربلا با کم توجّهی مواجه شد. هنگامی که مغول ها در سال 656 هجری (1258 م) به رهبری «هلاکو» بر عراق چیره شدند، کربلا هم چنان در تاریکی، فقر و ضعف به سر می برد. با سقوط بغداد، شهرهایی هم چون بصره، نجف، کوفه، حلّه، واسط، موصل، کربلا و … تسلیم مغول ها شدند. در سال 696 هجری (1297 م) محمود غازان خان، از سلاطین مغول، پس از عبور از شهرهای حلّه و نجف برای زیارت امام حسین علیه السلام راهی کربلا شد و دستور داد تا به علوی ها و ساکنان این شهر اموال فراوانی اعطا کنند.

دو سال بعد، در سال 698 هجری غازان خان بار دیگر به زیارت کربلا و نجف رفت و دستور داد قناتی را از رودخانه فرات تا دشت های کربلا حفر کنند. برای آنکه این رودخانه از دو رودخانه دیگری که غازان خان در حلّه دستور به حفر آنها داده بود، تشخیص داده شود، «غازانی الاعلی» نامیده شد.⁽²⁾در سال 703 هجری (1304 م) «محمّد خدابنده» جانشین «غازان خان» شد و در توجّه به مراقد مقدّس و حمایت از علویان، راه وی را ادامه داد.⁽³⁾

ابن بطوطه در سفر خویش به کربلا در سال 727 هجری (1327 م) درباره این شهر می گوید: «کربلا شهر کوچکی است که درختان نخل آن را احاطه کرده است، رود فرات آن را آبیاری می کند و در درون آن یک باغ مقدّس قرار دارد که در آن باغ یک مدرسه بزرگ واقع است. در مقابلِ در باغ موانع و نگهبانانی حضور دارند و هیچ کس بدون اجازه آنها وارد باغ نمی شود. آنها

از آستان مقدّس که نقره ای است نگهبانی می کنند. بالای ضریح مقدّس قندیل های طلایی و نقره ای قرار دارند و بر درها نیز پرده هایی از حریر نصب شده است. ساکنان این شهر از دو طایفه اند: فرزندان زحیک و فرزندان فائز که همیشه میان آنها جنگ و درگیری است و به همین علّت، این شهر تخریب شده است».⁽¹⁾

تقریباً در همین سال «حمداللَّه مستوفی»، مورّخ و تاریخدان مشهور، نیز با دیدار از کربلا، این شهر را این گونه توصیف کرد: «در هشت فرسخی غرب کوفه در صحرای کربلا، محل شهادت امام علیه السلام واقع است که به مشهد الحائری معروف است».⁽²⁾

در زمان ایلخانیان اوضاع سیاسی عراق آشفته بود و درگیری های زیادی به وقوع پیوست. این وضعیّت راه را برای «شیخ حسن جلائری»، مؤسس دولت «جلایریه» که پایتختش در «تبریز» بود، هموار کرد تا در سال 738 هجری (1337 م) بر بغداد چیره شود و به سلطه ایلخانیان پایان دهد. با وجود کوتاه بودن دوره حاکمیت جلایریه، برقراری آرامش نسبی کمک کرد تا انقلابی عمرانی، علمی و صنعتی در عراق به ویژه در شهرهای دینی از جمله در کربلا به وقوع بپیوندد.

در سال 767 هجری (1366 م) «سلطان اویس جلایری» که بعد از پدرش «شیخ حسن جلایری» حاکم خراسان و عراق شده بود، به منظور خاموش کردن فتنه «امیر مرجان» که خودش وی را والی عراق کرده بود وارد بغداد شد.

«مرجان» خواهان استقلال در عراق بود، به همین دلیل، «سلطان اویس» لشکری را برای مطیع کردن وی آماده کرد. هنگامی که «اویس» به بغداد نزدیک شد، «مرجان» به سمت کربلا فرار کرد و به حرم مطهّر امام حسین علیه السلام پناه برد. «اویس» پس از آگاهی از این مسئله، به صداقت مرجان در دوستی با اهل بیت علیه السلام یقین پیدا کرد، از این رو، او را فراخواند و به او اکرام کرد و پس از بخشش، وی را مجدداً به عنوان والی عراق منصوب کرد. هنگامی که مرجان به حرم پاک حسینی پناه برده بود، نذر کرد که اگر از این رنج و مصیبت رهایی یابد، گلدسته های خاصّی در باغ حسینی بنا کند. وی همین کار را انجام داد و در اطراف آن مسجدی نیز بنا کرد. سپس مقداری از املاک خود را در کربلا، بغداد، عین التمر و الرحالیه وقف کرد تا درآمدهای آنها خرج مسجد و گلدسته هایی شود که به گلدسته های العبد معروف شدند.

هنگامی که سلطان اویس از اقدامات مرجان، والی خود در بغداد، و تکریم حرم مطهّر امام حسین علیه السلام و وقف اموال و املاک وی باخبر شد، تحت تأثیر قرار گرفت و به بازسازی عمارت حرم شریف اقدام کرد. بعد از او پسرانش، سلطان حسین و سلطان احمد بهادر خان، در سال 786 هجری (1384 م) آن را تکمیل کردند. ساختار این بنا هنوز هم موجود است. هم چنین در این زمان در باغ حسینیه ایوان طلایی ساخته شد.⁽¹⁾

قبل از آنکه تیمور لنگ در سال 795 هجری (1393 م) بر بغداد چیره شود، سلطان احمد بهادر خان به همراه حدود دوهزار رزمنده بغداد را به سمت کربلا ترک کرد. تیمور لنگ نیز لشکریان خویش را در پی سلطان احمد گسیل

داشت و در بیابان های کربلا جنگ سختی میان طرفین درگرفت. سرانجام سلطان احمد به شام و از آنجا به مصر گریخت.⁽¹⁾در سال 857 هجری (1454 م) علی بن محمّد بن فلاح ملقب به «الشعشعی» که حاکم بصره، اهواز و مناطق اطراف آن بود اقدام به غارت اماکن مقدّس کربلا و نجف کرد و برخی از ساکنان این دو شهر را کشت و برخی را اسیر کرد.⁽²⁾

اوزون حسن در سال 873 هجری (1468 م) دولت آق قویونلوها را تأسیس کرد. آنها به مدّت چهل سال بر ایران و عراق حکومت کردند. در این مدّت، هشت سلطان به قدرت رسیدند، امّا این دولت نتوانست خدمات مهمی به عتبات مقدّس در کربلا و غیر از آن ارائه دهد. علّت این امر مشغول شدن آنها به جنگ ها و درگیری های شدیدی بود که میان آنها، عثمانی ها و صفوی ها درگرفت. به هر ترتیب، آنها امنیّت و سلامت عتبات مقدّس را حفظ کردند و در دوران حاکمیت خود که به وسیله شاه اسماعیل صفوی پدر سال 914 هجری (1508 م) پایان داده شد مانع هرگونه تجاوز به این اماکن مقدّس شدند.⁽³⁾

تاریخ کربلا طی دوران حاکمیت صفویه و عثمانی بر عراق

در سال 906 هجری (1501 م)، «شاه اسماعیل صفوی» پس از تأسیس

دولت صفویه در ایران، لشکر عظیمی به سرپرستی لاله حسین برای غلبه بر بغداد اعزام کرد. وی در سال 914 هجری (1508 م) بر دولت آق قویونلوها غلبه کرد. بدین ترتیب، عراق زیر نظر دولت صفویه قرار گرفت و مرحله تاریخی جدیدی آغاز شد. شاه اسماعیل صفوی در همان سال وارد بغداد شد و در روز دوم ورود به بغداد به زیارت کربلا و مراقد مقدّس آن رفت و این اماکن مورد توجّه و حمایت وی قرار گرفت. وی به مجاوران باغ حسینیه مال و هدایایی بخشید. سال هایی که شاه اسماعیل صفوی در عراق حکومت می کرد، دوران شکوفایی و آرامش به ویژه برای شهرهای مقدّس بود.⁽¹⁾

در سال 930 هجری (1524 م) شاه اسماعیل صفوی فوت کرد و پسرش طهماسب اوّل جانشین وی شد. عراق در آن زمان تسلیم عثمانی ها شد. در سال 936 هجری (1530 م)، طهماسب با اعزام لشکری برای محاصره بغداد، قلعه ای را که «ذوالفقار» حاکم بغداد در آن قرار داشت، محاصره کرد. طهماسب توانست قلعه را فتح کند و حاکم بغداد را بکشد. وی پس از غلبه بر عراق و بغداد، به زیارت حرمهای مقدّس در کربلا رفت.⁽²⁾

به زودی کشمکش میان صفویان و عثمانی ها بر سر سیطره بر عراق شروع شد. سلطان سلیم عثمانی در سال 918 هجری (1512 م) به قدرت رسید و در سال 941 هجری (1535 م) عراق به تصرف پسرش، سلطان سلیم قانونی، درآمد. وی تا آنجا که توانست به عتبات مقدّسه توجّه کرد و دل ساکنان آنها را به دست آورد. هم چنین تصمیم گرفت اقدامات بیشتری نسبت به شاه

اسماعیل در شهرهای مقدّس، به خصوص کربلا انجام داد. او با احداث سدی که هم چنان به «روف السلیمانیه» مشهور است، کربلا را از غرق شدن نجات دهد. وی در سال 941 هجری (1535 م) دستور داد تا نهری برای آبیاری اراضی شهر کربلا احداث کنند که «نهر سلیمانی» نامیده شد و اکنون به «نهر حسینیه» معروف است و هم چنان شهر کربلا را آبیاری می کند.⁽¹⁾این رودخانه در ورودی شهر به دو شاخه تقسیم می شود که شاخه اوّل در مسیر شمال غربی شهر جاری است و «الرشیدیه» نامیده می شود و شاخه دوم در مسیر جنوب شهر کربلا جریان دارد و به «هندیه» معروف است.

در سال 980 هجری (1573 م) شاه طهماسب اوّل توانست بار دیگر بر بغداد چیره شود. پس از آن، معاهده صلحی را با دولت عثمانی امضا کرد و برای بار دوم به زیارت کربلا و حرمهای مقدّس آن رفت. وی در این سفر دستور داد تا به شهر کربلا به ویژه حرم شریف امام حسین علیه السلام توجّه شود.⁽²⁾

در سال 984 هجری (1576 م) «شاه طهماسب» فوت کرد و در همان سال پسرش، اسماعیل صفوی، با کشتن برادرش حیدر میرزا به قدرت رسید. وی دستور داد که شهر کربلا و حرم مطهّر امام حسین علیه السلام مورد اهتمام قرار گیرد.⁽³⁾

بعد از آن عثمانی ها بر عراق چیره شدند. طبق گفته برخی منابع تاریخی، علی پاشا الوند زاده، والی عثمانی شهر بغداد، در سال 984 هجری (1576 م) به

تعمیر حرم مطهّر امام حسین علیه السلام پرداخت.⁽¹⁾

در 25 سپتامبر سال 1604 م یک جهانگرد پرتغالی به نام بیدرو تکسیرا وارد کربلا شد. پس از این سفر بی سابقه، کربلا در قرن 17 میلادی شاهد تغییرات عمده ای به خصوص در زمینه های اقتصادی، اجتماعی و عمرانی شد. تکسیرا ساکنان این شهر را عرب، ایرانی و اندکی نیز ترک توصیف می کند. او می گوید: «بعضی از آنها از بازماندگان کسانی هستند که برای زیارت حرم مطهّر امام حسین علیه السلام آمده و در این شهر سکونت پیدا کرده اند. برخی دیگر نیز در پی جنگهایی که میان صفویان و عثمانی ها درگرفت، به علّت وجود امنیّت و آرامش در این شهر مقدّس به آن پناه بردند. بازارهای این شهر مستحکم ساخته شده اند و مملو از خوار و بار و کالاهای تجاری هستند». وی درباره باغ حسینیه می گوید: «مسلمانان از تمامی نقاط برای زیارت آن می آیند». «تکسیرا» از هرج و مرجی که در زمان حاکمیت «ناصر المهنا» در کربلا به وجود آمد، نیز سخن می گوید.⁽²⁾شایان ذکر است که این امیر شیخِ قبیله آل مهنا و از عشایر جشعم العربیه است. وی در سال 1013 هجری (1604 م) به جنگ در کربلا پرداخت و رهبری آن را برعهده گرفت. در سال 1032 هجری (1623 م) در پی سیطره شاه عباس صفوی بر عراق، حکومت وی به پایان رسید.⁽³⁾

No.Ix-P.xxii،PP.15،25،35.

شاه عباس پس از سلطه بر بغداد در سال 1032 هجری به

زیارت کربلا، حرم مطهّر امام حسین علیه السلام و حرم مطهّر امام علی علیه السلام رفت.⁽¹⁾

بعد از وفات شاه عباس در سال 1038 هجری (1629 م)، شاه صفی الدین اوّل، نوه شاه طهماسب جانشین وی شد. در همان سال مراد چهارم، پادشاه عثمانی توانست پس از محاصره بغداد بر این شهر و عراق چیره شود. وی پادشاهی خونریز بود و طی یک قتل عام، سی هزار شیعه را کشت.⁽²⁾به همین علّت، در سال 1042 هجری (1633 م) شاه صفی الدین اوّل» تصمیم گرفت عراق را از عثمانی ها پس بگیرد. وی در این سال به زیارت کربلا رفت و اموال زیادی را وقف آن کرد. ولی عثمانی ها مجدداً به عراق بازگشتند و بر آن چیره شدند و طی جنگی در سال 1048 هجری (1638 م) دوهزار سرباز ایرانی را که قزل باش نامیده می شدند، کشتند.⁽³⁾هنگامی که این خبر به شاه صفی الدین رسید، به شدّت خشمگین شد و با اعزام لشکر، بغداد را محاصره کرد و دوباره بر عراق مسلط شد. وی به زیارت کربلا و حرمهای مقدّس آن رفت و بخشش های زیادی به فقرای شهر عطا کرد.⁽⁴⁾

عثمانی ها یک بار دیگر به عراق بازگشتند و قبلان مصطفی پاشا به عنوان والی بغداد منصوب شد. وی در آغاز سال 1088 هجری (1677 م) به زیارت کربلا رفت و به خادمان حرم مطهّر امام حسین علیه السلام اموالی را هدیه کرد.⁽⁵⁾

وزیر حسن پاشا، والی عثمانی ها، در بغداد دست به اصلاحاتی زد که می توان گفت آن اصلاحات، عراق را وارد مرحله جدیدی کرد. وی در سال 1116 هجری (1704 م) به زیارت حرم مطهّر امام حسین علیه السلام رفت و به خادمان حرم و فقرا کمک هایی کرد، سپس در سال 1127 هجری (1715 م) بار دیگر کربلا را زیارت کرد و دستور داد ضریح حسینی را تعمیر کنند. وی در کربلا خان الپاشا را بنا کرد که در مقابل «باب الرجا» یکی از درهای باغ حسینی قرار دارد.⁽¹⁾

در سال 1138 هجری (1726 م) نادر شاه افشار توانست بر دولت صفویه غلبه کند و در ایران به قدرت برسد. وی بعد از محاصره بغداد نفوذش را در عراق گسترش داد و بر این کشور نیز مسلط شد. سپس به زیارت مراقد امام حسین علیه السلام در کربلا و حضرت علی علیه السلام در نجف رفت. همسر وی نیز در سال 1153 هجری (1740 م) اموال زیادی را به منظور تعمیر حرم مطهّر امام حسین علیه السلام انفاق کرد.⁽²⁾

در سال 1156 هجری (1743 م) نادرشاه افشار بار دیگر به همراه وزرا و لشکریانش به زیارت کربلا رفت. حرم مطهّر امام حسین علیه السلام و حرمهای دیگر مورد توجّه وی قرار گرفت که این امر در بهبود وضعیّت شهر نقش عمده ای داشت.⁽³⁾

کارستن نیپور، جهانگرد آلمانی، در 27 دسامبر 1765 میلادی به کربلا

رسید. وی توصیف های سودمندی از کربلا به ما ارائه می کند. به گفته وی، [درخت] نخل در کربلا زیاد بوده و ساکنان آن از ساکنان نجف بیشتر بوده اند. وی از دیواری که کربلا را احاطه کرده سخن می گوید و اینکه این دیوار پنج در داشته است که در زمان سفر وی، تخریب شده بودند. نیپور با شگفتی از باغ حسینی صحبت می کند که از یک درگاه و صحن تشکیل شده و صحن را درگاه احاطه کرده است که نور هایی از آن تشعشع می کند و به علّت کثرت پنجره های آن، همیشه نورانی و روشن است.

وی هم چنین خاطرنشان می کند که برای تقدیر از مردانگی هایی که حضرت عباس علیه السلام در روز عاشورای سال 61 هجری (680 م) از خود نشان داد، مسجد بزرگی برای وی ساخته شده است.⁽¹⁾

در سال 1216 هجری (1801 م) خبر نزدیک شدن وهابیها به سرپرستی سعود بن عبد العزیز بن محمّد بن سعود به همراه حدود ششصد شتر سوار و چهارصد اسب سوار منتشر شد؛ این در حالی بود که اکثر ساکنان کربلا به منظور زیارت در نجف به سر می بردند. کسانی که در شهر کربلا باقی مانده بودند، به سرعت برای بستن درهای شهر اقدام کردند. ولی وهابیها فرود آمدند و خیمه های خود را برافراشتند و نیروهای خود را به سه گروه تقسیم کردند. هر کدام از این نیروها از درهای نزدیک خود حمله کردند و توانستند وارد شهر شوند. ساکنان شهر وحشت زده پا به فرار گذاشتند. وهابیها به سمت ضریح های مقدّس حرکت و شروع به تخریب آنها کردند و میله های

آهنی، بافته ها و آینه ها را از جا کندند و اشیای نفیس و گران بهایی را که جزو هدایای امیران، پادشاهان و سلاطین بود، غارت کردند. آنها هم چنین تزیین های دیوارها را دزدیدند، طلا های سقف را کندند و حدود پنجاه نفر را در نزدیکی ضریح و پانصد نفر را در صحن حرم مطهّر کشتند.

جنگجویان وهابی، شهر کربلا را نیز غارت کردند، در آن به فساد و تخریب روی آوردند، همه را دم تیغ گذراندند، بازارها و خانه ها را سرقت کردند و به هیچ کس اعم از پیر، جوان و زن رحم نکردند، به طوری که هیچ کس از وحشیگری آنها در امان نماند. برخی تعداد این کشته ها را هزار نفر و برخی دیگر پنج هزار نفر تخمین زده اند.⁽¹⁾

Circonvoisins)Amesterdam، 9771(

در اوایل قرن هفدهم میلادی، یمین الدوله علی خان، ششمین پادشاه سرزمین أوده در هند که طی سال های 1213 تا 1229 هجری (1814 - 1798 م) حکومت کردند، از کربلا دیدار کرد. وی با مشاهده وضعیّت شهر، احساس ترحم کرد و در آن بازارهای مناسب و خانه های باشکوهی بنا کرد و برخی از کسانی را که دچار مصیبت شده بودند در آنها سکونت داد. هم چنین حصاری مستحکم دور شهر بنا کرد و در اطراف آن برج ها و دژهای استواری ساخت و بدین ترتیب، تا حدودی پیشرفت و توسعه به این شهر بازگشت.⁽²⁾

در سال 1217 هجری (1802 م) ابوطالب خان، جهانگرد هندی، از کربلا دیدن کرد و به دیدار عمه خود که در جوار حرم مطهّر امام حسین علیه السلام ساکن بود، رفت. وی نیز تمام جزئیات حوادث جنگ صلیبی را توصیف کرده است. ابوطالب خان در سفرنامه خویش اتفاقاتی را که در دو باغ رخ داده، آورده است. وی در وصف صحن شریف حسینی گفته است: «در وسط صحن حرم ابراهیم قرار دارد». این سخن نشان می دهد که در آن زمان حرم ابراهیم هم چنان جزء رواق حسینی بوده است.⁽¹⁾

دولت عثمانی در حال فروپاشی بود و تمامی والیان آن از حکومت استعفا کرده بودند. در این زمان، داود پاشا، والی عراق، از مردم برای بیعت دعوت کرد که مردم تمام شهرهای عراق به جز حلّه و کربلا از وی اطاعت کردند. وی لشکری عظیم به این دو شهر اعزام کرد. لشکر ابتدا وارد حلّه شد، سپس در سال 1241 هجری (1826 م) به سمت کربلا حرکت کرد، ولی به علّت داشتن حصار محکم نتوانستند وارد شهر شوند. تلاش آنها بی نتیجه ماند. حتّی از سال 1241 هجری تا 1245 هجری (1826 1830 م) شهر را محاصره کردند، امّا شهر هم چنان استقامت می کرد. آنها آب و غذای شهر کربلا را قطع کردند. بدین ترتیب، ساکنان شهر ناچار شدند توافق نامه صلحی با داود پاشا امضا کنند. با این کار شهر و حرمهای مقدّس آن از تخریب و نابودی در امان ماندند. این حادثه در تاریخ به «المناخور» مشهور است.⁽²⁾

هنگامی که در سال 1258 هجری (1842 م) نجیب پاشا، والی عثمانی، در بغداد به حاکمیت رسید، کربلا تحت سلطه عثمانی ها قرار نداشت. بنابراین، وی در آغاز سال 1842 برای گسترش سیطره عثمانی ها بر کربلا لشکری را آماده کرد. نیروهای نجیب پاشا پس از محاصره 25 روزه شهر توانستند با استفاده از توپ به دیوار شهر حمله و شکاف های عظیمی در آن ایجاد کنند. در این زمان، درگیری هایی میان لشکریان، اهالی کربلا و برخی از عشایر پیرامون این شهر درگرفت. در نهایت، لشکریان عثمانی با پیروزی وارد شهر شدند. آنها هزاران تن از افرادی را که در مجاورت حرم مطهّر حضرت عباس علیه السلام بودند کشتند. برخی از روایت ها تعداد کشته ها را چهارهزار تن بیان کرده اند.⁽¹⁾

در سال 1270 هجری (1853 م) لوفتوس، باستان شناس انگلیسی، از کربلا دیدار کرد. وی با اظهار شگفتی از ورودی کربلا می گوید: «ورودی این شهر به علّت وجود انبوهی از درختان خرما و بستان های پیرامون آن، از ورودی شهر نجف زیباتر است». وی می افزاید: «وجود بناهای ساخته شده در خارج از دیوار، حاکی از امنیّت این منطقه از خطرات قبایل بدوی است». لوفتوس به وجود کوره هایی برای ساخت آجر در اطراف کربلا اشاره می کند و می افزاید: «آنها در شکل و حجم شبیه آجر بابل هستند».

لوفتوس درباره باغ حسینیه می گوید: «به بارگاه حضرت علی علیه السلام شباهت زیادی دارد، فقط گنبد امام حسین علیه السلام در کربلا طلایی است».

وی می افزاید: «گنبد حرم مطهّر حضرت عباس علیه السلام سنگ فرش

و شیشه کاری شده و رنگ آن آبی تند است. بازارهای کربلا مملو از کالاست. بعد از حادثه نجیب پاشا بسیاری از خانه ها تخریب شدند که هنوز ترمیم یا از نو ساخته نشده اند».⁽¹⁾

در سال 1281 هجری (1864 م) جان اَشر، عضو انجمن جغرافیای پادشاهی در لندن، از کربلا دیدار کرد و با دیدن ورودی کربلا که در دو طرف آن بستان های زیبایی در امتداد رودخانه حسینیه قرار دارد، اظهار شگفتی کرد.

جان اشر در توصیف کربلا می گوید: «این شهر دارای تحرکات و فعّالیّت منحصر به فردی است و بازارهای آن مملو از زوّار است و برخلاف شهرهای دیگر، دچار رکود و انحطاط نیست. جان اشر به وجود تعدادی از مسلمانان هندی در کربلا اشاره می کند و نیز زائرانی که از ایران و افغانستان به این شهر سفر کرده بودند. وی هم چنین به توصیف گنبد حرم مطهّر امام حسین، گلدسته های طلایی و دیوارهای تزیین شده آن می پردازد. او درباره حرم مطهّر حضرت عباس علیه السلام می گوید: «این حرم شباهت زیادی به حرم مطهّر امام حسین علیه السلام دارد.» ⁽²⁾

در سال 1285 هجری (1868 م) مدحت پاشا، والی عثمانی بغداد، به زیارت کربلا رفت و پنج روز در آنجا اقامت گزید. وی بعد از آنکه دریافت شهر گنجایش ساکنان و هیأت های سفر کننده به آن را ندارد، تصمیم گرفت تا

شهر را از ناحیه جنوب غربی توسعه دهد که این منطقه محله عباسیه نامیده شد.⁽¹⁾

در سال 1288 هجری (1871 م) ناصرالدّین شاه قاجار، نوه فتحعلی شاه به دعوت رسمی دولت عثمانی به زیارت کربلا رفت. وی به افراد مجاور باغ حسینیه هدایای زیادی بخشید و به حرم شریف نیز اهتمام ورزید. انیس الدوله، همسر وی، نیز ضریحی را به قبر شهدا در باغ حسینیه اعطا کرد که هم چنان باقی مانده است.⁽²⁾

در سال 1295 هجری (1878 م) محمّد علی شاه به زیارت کربلا و حرمهای امام حسین علیه السلام و برادرش عباس علیه السلام رفت.⁽³⁾

مادام دیولافوی، جهانگرد فرانسوی، در سال 1299 هجری (1881 م) به اتفاق همسرش از کربلا دیدن کرد و شهر و مکتب های علمی و دینی آن را مورد تمجید قرار داد. وی گفت: «شهر کربلا از مراکز مهم شیعی و یک مجتمع علمی بزرگ محسوب می شود. وجود مدارس بزرگ دینی سبب شده است که مردم از تمام نقاط جهان اسلام برای یادگیری علم به آن روی آورند و اکثر دوران زندگیشان را در این شهر سپری کنند».⁽⁴⁾

در سال 1307 هجری (1890 م) جان پرتز، رئیس هیأت کاوش آثار باستانی پنسیلوانیا در نفر (منطقه عفج) به زیارت کربلا رفت. وی شهر را

این گونه توصیف کرد: «کربلا در کنار یک زمین رسوبی حاصل خیز قرار دارد که تعداد ساکنان آن به شصت هزار نفر می رسد و شهری است که مظاهر شکوفایی در آن ملاحظه می شود. امّا قسمت جدید این شهر که به تازگی در خارج از دیوار قدیم احداث شده است، خیابانهایی وسیع و منظّم و ظاهری اروپایی دارد. با وجود این، اکثر دیوارهای قدیمی آن تخریب شده اند، ولی درهای ورودی آن هم چنان پابرجاست».⁽¹⁾

)Paris7881(.

. جعفر الخلیلی، پیشین، بخش کربلا، صص 301 و 305.

در سال 1327 هجری (1909 م) المس جرترودبیل، شرق شناس و جهانگرد سرشناس انگلیسی، از کربلا دیدن کرد و به سمت مسئول کنسولگری انگلیس در عراق منصوب شد و دوازده سال در کربلا باقی ماند. وی خاطرنشان می کند که کربلا در روایت های شرقی مربوط به اماکن دینی، یک شهر ریشه دار محسوب می شود و مسلمانان به طور مدام به زیارت این شهر می آیند.⁽²⁾

در سال 1329 هجری (1911 م) عمانوئل فتح الله عمانوئل از کربلا دیدار و شگفتی خود را از آن به ویژه از کربلای جدید اظهار کرد و گفت: تمام راه های آن قندیل و چراغ نورانی شده است.

وی درباره کربلا آورده است: ثروت های این شهر زیاد، تجارت در آن باشکوه، کشاورزی اش پیشرفته و صنعت آن مشهور است. در کربلا یک

بیمارستان نظامی، یک سرای حکومتی، پادگانی برای سربازان، داروخانه و حمّام های زیاد، اداره برق، پست، شهرداری و کنسولگری انگلیس وجود دارد و تعداد ساکنان این شهر به 105 هزار تن می رسد.

استان کربلا از نظر اداری به سه شهرستان کربلا، هندیه و نجف و هفت ناحیه تقسیم می شود که سه ناحیه به نام های المسیب، الرحالیه و شثاثا در شهرستان کربلا، ناحیه الکفل در شهرستان الهندیه و سه ناحیه کوفه، الرحبه و الناجیه هم در شهرستان نجف واقع هستند.⁽¹⁾

در سال 1333 هجری (1915 م) اهالی کربلا و زائران آن بر ضد دولت عثمانی بر آشفتند و مراکز عثمانی را تخریب کردند و جنگی میان آنها درگرفت. سرانجام مردم در این جنگ پیروز شدند، امّا بسیاری از خانه ها و ساختمان ها تخریب و دچار خسارت شد.⁽²⁾

در پی اشغال بغداد توسط انگلیس در 11 مارس 1917 و خروج ترک ها از این شهر، اداره امور موقتاً به شیخ فخری و برادرش محمّد علی آل کمونه که وابسته به قبیله آل بودند واگذار شد. امّا چون آنها برای ارتش ترکیه که در الرمادی و عانه حضور داشت غذا قاچاق می کردند، دولت انگلیس از آنان خشمگین شد و در سپتامبر سال 1917 م برادران آل کمونه را اسیر و به هند تبعید کرد و بدین ترتیب، به استقلال کربلا پایان داده شد.⁽³⁾

مس استیونس، جهانگرد انگلیسی، در سال 1337 هجری (1919 م) به زیارت کربلا رفت. وی با شگفتی از بناهای این شهر یاد کرد و نوشت: «این شهر زیبایی، رنگ ها و تزئین های منحصر به فردی دارد». وی با اشاره به بازارهای کربلا از یک بازار سرپوشیده سخن گفته که مردم کالاهایشان را از آنجا خریداری می کردند. طبق اظهارات وی، این بازارهای مردمی «مملو از سبزیجات، میوه ها و انواع خرما، گردو و فندق بوده است».

استیونس درباره حرم مطهّر امام حسین علیه السلام می گوید: «یک گنبد طلایی آن را دربرگرفته و یکی از باارزش ترین و مقدّس ترین مراقد شیعه در جهان و یکی از مهم ترین مکان های زیارتی در ماه محرم است». وی درباره حرم مطهّر عباس علیه السلام می گوید: «این حرم زیر گنبدی ساخته شده از قاشانی قرار دارد».⁽¹⁾

. Sir Arnold T.Wilson MP، Loyalties Mesopotamia 4191_7191، Vol.I، London: Oxford University Press Humphrey Milford PP.752 _ 852.

با وجود آنکه کربلا عامل انقلاب بیستم سال 1338 هجری (1920 م) به رهبری مرجع بزرگ دینی، محمّد تقی شیرازی، محسوب می شد، این شهر و مراقد مقدّس آن از هرگونه تعرضی در امان ماندند. شهرهای کربلا و نجف اشرف در انقلاب سال 1920 م، عراق و تأسیس دولت عراقی در سال 1921، سهم عمده ای داشتند.⁽²⁾

تاریخ کربلا از زمان تأسیس دولت عراق در سال 1921 م

کربلا در پدید آمدن انقلاب سال 1338 هجری (1920 م) عراق نقش بارزی داشت، زیرا «شیخ محمّد تقی حائری»، مرجع بزرگ دینی، در کربلا اقامت داشت و از آنجا مبارزه علیه سلطه اشغالگران را رهبری می کرد.⁽¹⁾

در پی حوادثی که به علّت ناخرسندی مردم از سلطه اشغالگران انگلیسی به وقوع پیوست، دولت انگلیس پی برد که خشم مخالفان را برانگیخته است. از این رو، به نماینده خود در عراق دستور داد تا با برگزاری همه پرسی نظر عراقی ها را درباره دولت دلخواهشان جویا شود. اشغالگران تلاش کردند همه پرسی را براساس تمایل خویش برگزار کنند.⁽²⁾ولی در نتیجه فتوای مشهور «محمّد تقی شیرازی» و تأیید آن توسط علمای مجتهد در کربلا، نجف و کاظمین تلاش آنها در شهرهای مقدّس به شکست انجامید. متن فتوا به این شرح بود: «هیچ مسلمانی نباید یک غیرمسلمان را برای فرمانروایی و سلطنت بر مسلمانان انتخاب کند».⁽³⁾

تعداد زیادی از علمای دین و سران طایفه ها برای دریافت دستور از مراجع دینی به این شهر [کربلا] روی آوردند، به بررسی وضع عراق پرداختند و نشست هایی در این خصوص برگزار کردند. از جمله برگزاری نشستی سرّی در خانه محمّد تقی حائری شیرازی به منظور بررسی انقلاب که این

نشست در توسعه چارچوب انقلاب و ادامه آن در اکثر شهرهای عراق نقش عمده ای داشت.⁽¹⁾

امّا بعد از گذشت چند ماه، انقلاب به دلایل عمده ای از جمله وفات شیخ محمّد تقی حائری شیرازی در 14 آگوست 1920 م و درخواست اشغالگران از انقلابیون مبنی بر انجام مذاکرات که این امر باعث اختلاف نظرهایی شد کم کم فروکش کرد. در همان زمان اتفاق خطرناک دیگری نیز رخ داد که همان تمام شدن مهمات بود. این امر در تضعیف انقلاب و سپس توقف درگیری تأثیر مهمی داشت.⁽²⁾

نیروهای اشغالگر هم چنان تحت تأثیر فشار مردمی قرار داشتند که خواهان استقلال عراق و عدم به قدرت رسیدن امیر فیصل بن حسین شریف بودند. وی از مکّه مکرّمه برای رسیدن به قدرت در عراق نامزد شده بود. یک نظامی انگلیسی امیر فیصل را در تاریخ 23 ژوئن 1921 م به بصره رساند و وی از آنجا با شتر به حلّه و سپس به کوفه و نجف رفت. در صبح 27 ژوئن همین سال امیر فیصل و همراهانش از نجف راهیِ کربلا شدند، ولی علمای شاخص دینی از او استقبال نکردند. وی تنها یک روز در کربلا ماند و طی آن روز نیز به زیارت قبر امام حسین علیه السلام و برادرش عباس علیه السلام رفت.

امیر فیصل در 28 ژوئن 1921 کربلا را به مقصد بغداد ترک کرد و سه هفته بعد از رسیدن به بغداد، کابینه دولت موقّت عراق به ریاست عبد الرحمن

النقیب، وی را به اتفاق آرا به پادشاهی عراق منصوب کرد.⁽¹⁾

در 11 مارس 1922، یعنی حدود هفت ماه پس از تاجگذاری ملک فیصل به عنوان پادشاه عراق، تعداد زیادی از وهابیها به برخی از عشایر در ناصریه (جنوب عراق) حمله کردند و حدود هفتصد نفر را کشتند و بسیاری از خانه ها را غارت و ویران کردند. در پی این اقدام، علمای شیعه خواهان برگزاری کنفرانسی در آوریل 1922 به مناسبت نیمه شعبان و حملات وهابیها شدند. در این کنفرانس مصوباتی صادر شد که مهم ترین آنها خروج تمامی انگلیسی ها از عراق و پایان اشغالگری بود. یکی از مهم ترین دانشمندانی که خواهان برگزاری این نشست شد، شیخ مهدی خالصی بود.⁽²⁾

-Stephe Hemsly LongriggIrag 0091 to 0591، A political،Social، and Economic History، Oxford University Press، London، New York Toront، 3591.P 041.

-M.M.Al-Basser: History of the Iraqi Question، Second Edition، Printed in Great Britain by Dotesios Printers Ltd، 0991، P.691

در تاریخ 25 ژوئن 1922 کابینه دولت به ریاست عبد المحسن السعدون امضای اوّلین معاهده عراقی انگلیسی را تأیید کرد. این موضوع پس از آن اعلام شد که دولت به انتخاب شورای مؤسسان مبادرت ورزید و در 24 اکتبر همین سال شورای سلطنتی ایجاد کنند، عالمان دینی و مردم برای مخالفت با این وضعیّت موضع واحدی اتخاذ کردند و از سوی علمای کربلا، نجف

و کاظمین درباره تحریم شرکت در انتخابات فتواهایی صادر شد.⁽¹⁾

حکومت بار دیگر در 12 ژوئیه 1923 برای آغاز انتخابات تلاش کرد، ولی به دلیل مخالفت شیعیان با تشکیل کمیته های انتخاباتی، موفقیتی به دست نیاورد. به همین علّت، کابینه عبدالرحمن السعدون از وزارت استعفا کند و جعفر عسگری در 22 نوامبر 1923 کابینه جدید را تشکیل داد که در میان آنها هشت وزیر از شهر کربلا حضور داشتند.⁽²⁾

در هفتم سپتامبر 1923 ملک فیصل اوّل که برای درمان راهی سوئیس شده بود، درگذشت. روز بعد پسرش، وحید غازی، به عنوان پادشاه عراق تاجگذاری کرد. طی دوران حاکمیت او بر عراق (از سال 1933 تا 1939) این کشور شاهد ناامنی ها، انتفاضه های مردمی و انقلاب های نظامی متعدد بود.⁽³⁾

در سال 1936 بادیه نشین های فرات میانی حرکت خود را بر ضد کابینه یاسین هاشمی آغاز کردند. در این میان، کربلا نقش عمده ای در نشست های سران جنبش و رؤسای بادیه نشین ها داشت. نتیجه آن نشست ها تهیه یک میثاق نامه بود که «میثاق الشعب» نامیده شد و مردم را به گرفتن حقوقشان دعوت می کرد. شیخ محمّد حسین آل کاشف الغطا از این میثاق نامه استقبال کرد و تعداد زیادی از رؤسای بادیه نشین های فرات میانی در حلّه، کربلا، الدیوانیه و الناصریه آن را امضا کردند.⁽⁴⁾

در پی این تحرکات، لشکریان به رهبری گروه بکر صدقی در 29 اکتبر 1936 برای تغییر دولت یاسین هاشمی کودتا کردند و وی سرانجام براثر فشار زیاد انقلابیون ناچار به استعفا شد.⁽¹⁾

در تاریخ 3 آوریل 1939 خبر کشته شدن ملک غازی براثر یک حادثه رانندگی اعلام شد. این حادثه در شرایط مبهمی روی داد؛ وی رانندگی خودرو را خود برعهده داشت. در همان شب تصمیم گرفته شد تا فیصل دوم، پسر ملک غازی، به پادشاهی عراق منصوب شود و به علّت کمی سن پادشاه، عبدالاله، دایی وی، به عنوان جانشین به قدرت رسید.⁽²⁾

در این دوره، لشکریان به دخالت در امور کشور و سیاست های دولت پرداختند. در این میان، رشید عالی گیلانی توانست با آنها رابطه دوستی برقرار کند و در کودتای نظامی بر ضد دولت نوری السعید در تاریخ 31 مارس 1941، دولت ائتلاف ملی تشکیل دهد. در این زمان، بروز بحران میان دولت جدید و دولت انگلیس باعث وقوع جنگ عراقی انگلیسی شد و تظاهراتی در کربلا در تأیید این دولت و اقدام ارتش عراق در حرکت مردمی بر ضد خواسته های انگلیس برپا شد.⁽³⁾

«کربلا در بیداری و جهش سال 1948، نقش مهمی داشت تا جایی که دانش پژوهان در خیابان های شهر تظاهرات کردند و شعار هایی درباره سقوط کابینه صالح جبر و معاهده پورتسموث سر دادند. هنگام تشییع جنازه جعفر

الجواهری در کربلا نیز پلیس تعداد زیادی از اهالی شهر را بازداشت کرد.

کربلا بار دیگر در اکتبر 1952 در انتفاضه مردم عراق بر ضد دولت نورالدین محمود که به محض رسیدن به قدرت، حکومت نظامی اعلام کرده بود نقش بارزی ایفا کرد. مردم کربلا به منظور تأیید انتفاضه، در خیابان ها تظاهرات کردند. براثر فشار زیاد مردم، دولت نورالدین محمود استعفا کرد و حکومت نظامی لغو شد».⁽¹⁾

در تجاوز سوم [اسرائیل] به مصر در سال 1956، مردم عراق و در رأس آنها مردم کربلا برای یاری مردم مصر کمک هایی کردند. قدرت حاکم آن زمان با مقاومت در برابر تظاهرات متعددی که در آن، مردم شهر کربلا با تمام گروه های خود شرکت داشتند و خواهان سقوط دولت عراق و یاری رساندن به دولت مصر بودند، تعداد زیادی از اهالی این شهر را دستگیر کرد.⁽²⁾

در تاریخ 14 ژوئیه 1958 در نتیجه مبارزات مردم عراق و با شرکت تمام گروه های سیاسی و صنفی بر ضد قدرت حاکمه آن زمان، انقلابی به وقوع پیوست.⁽³⁾

کربلا مورد توجّه انقلاب قرار گرفت و عبدالکریم قاسم نخست وزیر و تعداد زیادی از مسئولان و هم چنین تعدادی از رؤسا و پادشاهان دولت های اسلامی به علّت منزلت والای کربلا نزد مسلمانان، به زیارت این شهر آمدند.⁽⁴⁾

آثار و نتایج مثبت و منفی ناشی از این انقلاب باعث شد که دولت های استعماری و هم جوار از این دولت احساس ترس کنند و نهایت تلاش خود را برای براندازی آن به کار گیرند. از آنجا که عبدالکریم قاسم نتوانست به طور کامل بر اوضاع داخلی مسلط شود، در تاریخ 8 فوریه 1963 زمینه ای فراهم شد تا افسران ارتش عراق با کمک حزب بعث و امریکا به یک حرکت انقلابی دست بزنند. سرانجام عبدالسلام محمّد عارف پُست ریاست جمهوری و احمد حسن البکر پُست نخست وزیری را اشغال و عبد الکریم قاسم و یاران وی را نابود کردند.⁽¹⁾

بعد از گذشت چند ماه، در 18 نوامبر 1963 عبدالسلام محمّد عارف در کودتایی دیگر توانست از دست بعثی ها رهایی یابد⁽²⁾و در غیاب مؤسسه های قانونی، با کمک تعدادی از افسران ارشد، قدرت را در دست گیرد. بدین ترتیب، روابط طرفین متشنج شد، به طوری که هر کدام از طرفین به دنبال فرصتی برای نابودی طرف مقابل بود.

در چنین فضای مملو از دشمنی، در 14 آوریل 1966 هواپیمای حامل عبدالسلام محمّد عارف که به مقصد بصره در جنوب عراق در پرواز بود، سقوط کرد و وی به طرز مشکوکی کشته شد.⁽³⁾پس از وی برادرش عبدالرحمن عارف، جانشین او شد. عبدالرحمن آدمی ضعیف بود و دولتش به سستی و ضعف شناخته می شد. همین امر زمینه را برای انقلاب بعثی دوم

در 17 ژوئیه 1968 فراهم کرد.

بعثی ها در دوران حاکمیت خود کشور را براساس آرا و عقاید سیاسی متکی بر تعصب اداره می کردند و همین امر باعث می شد مواضع طایفه ای و نژادپرستانه اتخاذ کنند. این امر بر کربلا و سایر شهرهای مذهبی عراق تأثیر منفی داشت و بر پژوهش های شیعی و امور دینی قید و بندهایی تحمیل می کرد.⁽¹⁾

صدام حسین در 17 ژوئیه 1979 احمد حسن البکر را از ریاست جمهوری کنار زد و خود به جایش نشست. حکومت صدام مبتنی بر خشونت و استفاده از زور بود. در دوران حکومت وی، عده زیادی از بهترین انسان ها به خصوص در کربلا و نجف اعدام شدند که در رأس آنها سیّد محمّد باقر صدر قرار داشت.⁽²⁾

صدام هم چنین در سال 1980 طی اقدامی نژادپرستانه دستور داد تا حدود نیم میلیون شهروند عراقی از خانواده های عرب و کرد به جمهوری اسلامی ایران مهاجرت کنند که بخشی از این تعداد جزو ساکنان شهرهای کربلا و نجف بودند. بهانه صدام این بود که اصول آنها ایرانی است، در حالی که مشکل مهاجران عرب و کرد، شیعه بودن آنها بود. این امر در ترکیب ساکنان و زندگی اجتماعی و اقتصادی شهر عراق، به ویژه کربلا تأثیر عمیقی داشت.

در سپتامبر 1980، صدام حسین علیه جمهوری اسلامی ایران اعلام جنگ کرد که هشت سال به طول انجامید. این جنگ تأثیر منفی بر کربلا و سایر

بخش های عراق داشت. هم چنین آثار انسانی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی خطرناکی در پی داشت و باعث شد صدام در دوم آگوست 1990 به کویت حمله کند و عراق را در معرض خطرهای بزرگی قرار دهد. به علاوه، بیشتر کشورهای جهان را به همبستگی بر ضد عراق واداشت و سرانجام دولت صدام به ناچار در فوریه 1991 از کویت خارج شد. جنگ کویت نیز در تخریب و ویرانی عراق نقش عمده ای داشت.⁽¹⁾

در نتیجه اوضاع بحرانی و ناخشنودی مردم از سیاست های دولت که براساس ظلم، قهر و تعصب طایفه ای استوار بود، مردم عراق در مارس 1991 بر ضد نظام حاکم آن زمان شوریدند. کربلا سهم عمده ای در این شورش داشت و انتفاضه در این شهر بیش از هر شهر دیگری بود. مرکز شهر کاملاً ویران شد. بین الحرمین و اطراف دو حرم مقدّس در کربلا شاهد قهرمانی های انقلابیون و عمق بیزاری آنها از نظام حاکم بر عراق بود. هم چنین آن زمان، اوج وحشیگری نظام وقت و تلاش برای تخریب شهر بود تا جایی که موشک ها به مراقد مقدّس نیز اصابت کرد.

آنها شهر را محاصره کردند و از ساکنان آن خواستند تا شهر را به سمت «بحیرة الرزازه» که در شمال غربی و دوازده کیلومتری کربلا قرار دارد، ترک کنند. نظامیان شهر کربلا را با موشک و توپ هدف قرار دادند و حمله ها مرتب شدّت می یافت، به طوری که ساکنان شهر مجبور شدند خانه هایشان را به سمت البحیره ترک کنند. هنگامی که سیل مردم برای خروج از شهر به راه

افتاد، بالگرد ها آنها را هدف قرار دادند و انسان های بی گناه را کشتند. هر قدر نیروهای نظام حاکم بیشتر پیشروی می کردند، انقلابیون کربلا با عملیات های جسورانه تری مانع آنها می شدند و به آنها خسارت های زیادی وارد می کردند. در آن زمان، در جای جای کربلا کشتار هایی انجام شد. نیروهای پیشروی کننده به سمت شهر از گروهی زره پوش و واحدهای متفرقه از گارد ریاست جمهوری، گارد ویژه، عناصر خاص امنیتی و برخی از اطلاعاتی ها و دبیرکل آن و تعدادی از مزدوران تشکیل شده بود. در محل حمله و ورودی شهر کربلا صدها تن از جوانان این شهر دستگیر و در همان محل، اعدام و در گورهای دسته جمعی مناطق الرزازه و الحر در نزدیکی حرم مطهّر شهید حرّ بن یزید ریاحی دفن شدند.

نیروهای نظامی آثار خونین و وحشتناکی در این شهر بر جای گذاشتند. این امر باعث شد تا اهالی به تحصن در حرمین امام حسین علیه السلام و حضرت عباس علیه السلام روی آورند. امّا نیروهای نظامی توپ و تانک ها را به سمت دو حرم شریف نشانه رفتند و بناهای واقع شده در میان و اطراف آن را تخریب کردند و برای چند روز جسدها در زیر آوار باقی ماندند. دستورهایی مبنی بر کشتن تعداد زیادی از اهالی شهر صادر شد و بسیاری از جوانان نیز روانه بازداشتگاه های الرضوانیه در بغداد شدند. علاوه بر این، نظامیان به تعقیب انقلابیونی پرداختند که به بستان های اطراف شهر پناه برده بودند.⁽¹⁾

کربلا نیز همانند سایر شهرهای عراق تحت تأثیر سیاست های رژیم

مستبدّ صدام قرار داشت. شورای امنیّت سازمان ملل بیش از ده سال عراق را تحریم کرد. در تاریخ 18 مارس 2003 جورج بوش به صدام و پسرش هشدار داد که ظرف مدّت 48 ساعت عراق را ترک کنند یا برای جنگ با امریکا آماده شوند.

سرانجام در 20 مارس 2003 رئیس جمهور امریکا علیه عراق اعلام جنگ کرد. حمله هوایی علیه نیروهای عراقی آغاز شد و نیروهای چند ملیتی و هم پیمان امریکا از سمت جنوب به سمت این کشور حرکت کردند.

در تاریخ 9 آوریل 2003 نیروهای امریکایی بر عراق چیره شدند و دولت صدام سقوط کرد. طی این عملیات، عناصر نظام سرنگون شده به غارت و آتش زدن بسیاری از مؤسسه های دولتی پرداختند. با آنکه این اقدامات در مقابل دیدگان نیروهای امریکایی صورت می گرفت، آنها هیچ واکنشی نشان نمی دادند.

در ماه می 2003 پل برمر، فرمانده نیروهای هم پیمان در بغداد، اداره امور عراق را برعهده گرفت.

در ژوئیه همین سال شورای دولت انتقالی در عراق تشکیل شد که در آن، اکثر رؤسای احزاب مخالف نظام مستبدّ و شخصیت هایی حضور داشتند که مواضع شان در قبال نظام سرنگون شده، نامشخص بود. ریاست این شورا به شکل چرخشی و ماهانه برحسب حروف ابجد تعیین می شد.

در مارس 2004 قانون اداره دولت برای دوره انتقالی تصویب شد. در ژوئن همین سال کابینه دوم (دولت موقّت) بعد از سقوط حکومت صدام به ریاست «دکتر ایاد علاوی» شکل گرفت.

در آگوست 2004 نشست کنفرانس ملی برای تأسیس مجلس ملی عراق (پارلمان) برگزار شد. اعضای پارلمان شامل صد شخصیت عراقی بود که از سوی احزاب سیاسی عراق برگزیده شده بودند. پس از سرنگونی صدام، عراق شاهد برگزاری انتخابات فراوانی بود.

اوّلین انتخابات پارلمانی عراق در تاریخ 31 ژانویه 2005 برای انتخاب 275 عضو از اعضای جمعیّت انتقالی ملی برگزار شد. یکی از مسئولیت های این جمعیّت نوشتن قانون دائمی برای عراق بود. «آیت اللَّه سیّد علی سیستانی»، مرجع بزرگ دینی، با دعوت از همه مردم برای شرکت در انتخابات، در برگزاری آن نقش مهمی داشت.

در ماه می 2005 کابینه سوم (دولت انتقالی) به ریاست دکتر ابراهیم جعفری تشکیل شد. از سوی جمعیّت ملی نیز جلال طالبانی به عنوان رئیس جمهور عراق و دکتر حاجم الحسنی به سمت رئیس جمعیّت ملی برگزیده شد.

در 15 اکتبر همین سال عراقی ها پیش نویس قانون دائمی را طی یک همه پرسی، با موفقیت تأیید کردند. در این همه پرسی، بیش از هشت میلیون نفر شرکت کردند و برای نخستین بار در تاریخ کشورهای عربی و منطقه، پیش نویس قانون دائمی توسط اعضای منتخب نوشته شد.

در تاریخ 15 دسامبر 2005 انتخابات پارلمانی دوم برای انتخاب 275 عضو از اعضای مجلس نمایندگان با اختیارات کامل و برای چهار سال آینده برگزار شد. در این انتخابات حدود 70 درصد از افراد واجد شرایط رأی دادن شرکت کردند.

در 20 می 2006 کابینه چهارم (دولت دائمی) به ریاست نوری المالکی تشکیل و جلال طالبانی بار دیگر به عنوان رئیس جمهور عراق از سوی نمایندگان پارلمان انتخاب و محمود مشهدانی نیز به سمت ریاست پارلمان برگزیده شد.

دولت هایی که پس از سرنگونی نظام صدام بر سر کار آمدند، با مشکلات و اقدامات تروریستی شدیدی مواجه شدند. آنها به بازسازی ساختار مؤسسه های دولتی و اصلاح آنها براساس اصول علمی مناسب نپرداختند. از سوی دیگر، تکیه آنها بر شیوه های تقسیم بندی حزبی و طایفه ای، آثار منفی بر پیشرفت و توسعه کشور به جای گذاشت و فساد مالی و اداری را به شدّت گسترش داد.

فصل دوم: مراحل توسعه عمرانی معماری کربلا

اشاره

مقدمه

شهر کربلا از زمان ایجاد، یعنی پس از حادثه عاشورای سال 61 هجری تا به امروز مراحل متعدد عمرانی را پشت سر گذاشته است. کربلا از نظر فنی و عمرانی، یکی از مهم ترین مراکز تمدّن اسلامی به شمار می رود که براساس معماری داخلی و خارجی و نیز سنّت های محلّی شکل گرفته است. در این شهر از فنون معماری عراق استفاده شده، چون جزئی از سرزمین عراق است. هم چنین معماری کشورهای اسلامی در آن دیده می شود. این معماری ها به تمدّن های قدیم، از جمله تمدّن های فارس و بیزانس برمی گردد و آثار آنها در تشکیل بناهای عمرانی این شهر مقدّس و مراقد مقدّس، مساجد، مدارس، بازارها، خانه های فرهنگ و … قابل مشاهده است.

پژوهشگران بسیاری به نحوه پیدایش شهر کربلا و ساختمان های آن که اسلام در ظهور و توسعه آنها نقش بارزی داشته است پرداخته اند. این پژوهشگران تأکید کرده اند که شکل گیری این شهر در چندین مرحله صورت گرفته و مراقد مبارکه امام حسین علیه السلام و حضرت عباس علیه السلام قلب عمرانی شهر یا محوری هستند که تمامی خیابان های شهر، کوچه ها و بازارها به آنها منتهی می شوند. این شهر نمونه برنامه ریزی شده و پیشرفته عمرانی به شمار می رود که در اعصار اولیه اسلامی رایج بوده است.

از مهم ترین خصوصیّات معماری که محلّه های قدیمی شهر و ساختمان های آن را متمایز می سازد، این است که ریشه های این معماری به تمدّن های قدیم عراق برمی گردد و هم چنین نمونه معماری اسلامی است و علاوه بر آن، در ساخت بناها از مصالح بومی، از جمله آجر استفاده شده است. آجر یکی از عناصر اصلی در ساخت بناهای کربلا محسوب می شود و شهرهای متمدّن کربلا هم چون اور، بابل و الورکاء نیز از آن اسلوب پیروی کرده اند که هم چنان آثار شاخصی از آنها برجای مانده است. در ساختمان های دینی و فرهنگی شهر فقط از مواد محلّی محدود استفاده نشده، بلکه مرمر، سنگ های تزیینی و خشتهای کمیاب وارداتی نیز در پوشش و تزیین این بناها به کار رفته است.

در این فصل به مراحل توسعه عمرانی شهر کربلا و بررسی مواد سازنده اصلی آن خواهیم پرداخت که براساس اهمیّت به چهار مرحله تقسیم شده است:

مصالح اصلی در معماری فرهنگی

سخن گفتن از مصالح به کار رفته در بناهای کربلا ما را وامی دارد تا به بررسی جوانب تاریخی خاص این شهر بپردازیم و طبیعت این مواد و مواد

تشکیل دهنده محیط زیست عراق را مورد بررسی قرار دهیم.

شهرهای عراق، به خصوص شهرهای جنوبی و میانی آن (که کربلا نیز جزیی از آن به شمار می رود) بر روی زمین های رسوبی بنا شده اند که مادّه اصلی آنها را خاک تشکیل می دهد. بنابراین، جای تعجب نیست که گِل اصلی ترین مادّه سازنده بناها در تاریخ عراق محسوب شود. کلوخه های آماده شده از گل که «طوف» نامیده می شدند در شهرهای متمدّن قدیمی که در عراق به وجود آمدند و سپس از بین رفتند و نیز در قدیمی ترین ساختمان ها و خانه ها به کار می رفتند. آثار برخی از آنها هنوز در شهرهایی هم چون اور، بابل و الورکاء باقی مانده است. در دوره اولیه اسلامی نیز این گونه مصالح به کار می رفتند و امروزه نیز در مرکز و جنوب عراق برای ساختن خانه های سنّتی روستایی از آن استفاده می کنند.

استفاده از خشت (الطوف) با قرار دادن مقداری از مخلوط کاه و گل در قالبهای چهار ضلعی و با اشکال منظّم به منظور ساخت دیوارهای مستقیم و قوی توسعه یافت. این کلوخ های گلی منظّم که با حرارت خورشید خشک می شدند، «خشت» نام داشتند و هنوز هم در برخی مناطق روستایی عراق از آنها استفاده می کنند.

دستیابی عراقی ها به صنعت آجر گلی زمان زیادی طول نکشید. در برخی از بناهای به جا مانده از هزاره سوم قبل از میلاد، آثار به کارگیری آجر با حجم های مختلف مشاهده می شود.

بدین ترتیب، در عموم بناهای قدیمی عراق به کارگیری آجر شایع شد که تاکنون نیز ادامه دارد و عنصر اصلی ساختمان ها محسوب می شود. به علّت

کثرت وجود مادّه اولیه و سهولت ساخت و به کارگیری آسان آجر، هنوز هیچ کدام از مصالح ساختمانی نتوانسته اند جای آن را بگیرند. از ویژگی های دیگر آجر مقاومت خوب، قدرت بالا در حفظ حرارت و دما و انعطاف پذیری برحسب خواسته معمار است که باعث می شود معمار بتواند قوس ها و تزئین های مهندسی زیبایی پدید آورد.

آجر به همراه مادّه ای دیگر به نام گچ که باعث نصب سریع آجر می شود، فرصت را برای ساخت گنبدها، سقف های طاقی شکل و قوس های ورودی ها فراهم می کرد. ساخت سقف های طاقی شکل ادامه معماری قدیمی عراق بود و ساختمان های فرهنگی زیادی بدین شکل در عراق ساخته شدند که آثار برخی از آنها هنوز هم باقی مانده است.

ساخت آجرها فقط به شکل معمول آن محدود نشد، بلکه آجر هایی با اشکال تزیینی و رنگ های مختلف نیز ساخته شدند که امروزه به «قاشانی» و در زبان محلّی به «کاشی کربلایی» معروف اند.

بعد از آنکه عباسیان به وارد کردن انواع ظروف چینی پرداختند، صنعت کاشی در این عصر توسعه یافت.

سفال گران مسلمان در عصر عباسی به شیوه های جدیدی در صنعت کاشی و تزیین های آن دست یافتند که از جمله آنها حکاکی بر روی فلزات یا فشار بر روی خمیر ها به منظور ارائه شکل های تزئینی برجسته بود. هم چنین شیوه تزیین با استفاده از روکش هایی با یک رنگ یا رنگ های متفاوت به کار گرفته شد.

از آجر برای تزیینات نیز استفاده می شد؛ به گونه ای که مرتب کردن آنها

اشکال و تزیین های هندسی جالبی پدید می آورد. از برخی نوشته ها و انواع خطوط از جمله خط زیبای کوفی نیز تا حد زیادی برای نگارش آیات قرآن کریم استفاده می شد. امروزه نیز آجر مادّه اصلی در ساخت اکثر بناها، به ویژه بناهای فرهنگی است و از آن به طور گسترده استفاده می شود. در واقع، استفاده از آجر استفاده از تجربیاتی است که در این زمینه حاصل شده و به اعصار گذشته در عراق بازمی گردد.

در اکثر مواقع، مادّه رابط میان آجرها گچ است⁽¹⁾که پس از تولید در داخل، از ناخالصی ها پاک می شود و در صورتی که به کار گیرنده آن از مهارت کافی برخوردار باشد، به سرعت محکم و باعث چسبیدن ردیفهای آجر به یکدیگر می شود. هم چنین پس از رفع ناخالصی ها از گچ، آن را با روشن کننده ها⁽²⁾مخلوط می کنند که به روشنی بیشتر گچ منتهی می شود. این عملیات، «بیاض» یا سفید کردن نام دارد که باعث صاف و سفید شدن سطح دیوار می شود و دیوار را از رنگ آمیزی بی نیاز می کند. علاوه بر آن، باعث تحکیم اجزای سازنده و تراکم آنها می شود و به بنا قدرت و جلوه بیشتری می بخشد. در قدیم هم چنین النورة - که همان سوزاندن سنگ الکلس (کربنات کلسیم) با درجات حرارتی بالاست - را با خاکستر مخلوط می کردند. این کار به منظور مرتبط کردن مواد سازنده بنا در پایه ها برای مقاومت بیشتر در مقابل رطوبت صورت می گرفت. در بناهای خشتی مَلاطی که به کار برده می شد از همان گِل بود و در برخی مناطق، از آجر برای پوشاندن بخش بیرونی

ساخته شده از خشت خام، استفاده می شده است تا از این طریق بتوان دیوارهایی با رنگ روشن تر داشت ضمن اینکه کاربرد آجر به همراه خشت، استحکام ساختمان را بیشتر می کند.

در سال های اخیر عملیات پوشاندن دیوارهای خارجی و داخلی با استفاده از سیمان و شن که در زبان محلّی «اللبح» یا همان «پلاستر» نامیده می شود در شهرهای عراق شایع شده است و معمولاً نیز بعد از سیمان کاری دیوارها، آنها را رنگ می زنند.

از دیگر مصالح ساختمانی در عراق «قیر» است که به وفور دیده می شود. قیر در برخی مناطق عراق از جمله «هیت» و «القیاره» بر روی زمین شناور است. قیر پس از مخلوط شدن با موادی که تراکم کیفی آن را افزایش می دهد و از سیال بودن آن در گرمای بالای تابستان جلوگیری می کند، یک ماده چسبان را تشکیل می دهد. در گذشته، از قیر برای پوشش کف و بدنه برخی حوض های آب و زه کشی کانالها استفاده می شده است. به علّت فراوانی کاربرد قیر در ساختمان های شهر قدیمی اور که خرابه های آن در نزدیک شهر ناصریه در جنوب عراق واقع است ساکنان بومی آن خرابه ها را «المقیر» نامیده اند.

اخیراً استفاده از قیر به ساخت بناهای فرهنگی، پوشش حوض های آب، زه کشی کانالها و قیراندود کردن کف خانه ها و ساختمان ها به منظور جلوگیری از نفوذ آب و رطوبت محدود شده است.

از جمله مصالح ساختمانی دیگر در عراق «چوب» است. کمیاب بودن و کمبود نوع خوب و صاف چوب، یکی از موانع پیش روی معماران عراقی

محسوب می شود. چوب یکی از اوّلین مواد وارداتی عراق قدیم بوده که به علّت نیاز شدید به این مادّه، هم چنان درخواست برای وارد کردن آن پابرجاست.

چوب موجود در عراق که در ساخت بناهای فرهنگی به وفور از آن استفاده می شود، از تنه درخت خرما به دست می آید. کیفیّت این چوب به دلیل طول، استقامت و مقاومت در برابر سنگینی سقف و تحمّل عوارض زمانی، نسبت به سایر چوب ها بهتر است. لذا از این چوب در بناهای قدیمی به طور گسترده استفاده می شده که تا زمان های اخیر نیز ادامه داشته است؛ ولی امروزه استفاده از آن در خانه های طبقه های متوسط و پایین جامعه محدود شده است. این خانه ها عمر زیادی ندارند و نمونه های آن کمتر در میان خانه های فرهنگی مشاهده می شود. اکنون از این چوب بیشتر برای ساختن سقف غرفه ها استفاده می شود.

نوع دیگر چوب که در ساختمان ها استفاده می شود تنه های درخت سپیدار است که به وفور در منطقه شمالی عراق رشد می کند و از نظر صلابت، استقامت و طول، از تنه درخت خرما بهتر است، امّا در مقایسه با سایر چوب های وارداتی در سطح کیفی پایینی قرار دارد. به همین دلیل، قبل از آنکه استفاده از تیرآهن شیوع پیدا کند، در اماکن فرهنگی که استواری بنا و عمر طولانی آنها مدّ نظر بوده است، از انواع چوب های وارداتی استفاده می کرده اند.

استفاده از چوب در ساخت بناهای مختلف بسیار گسترده است، از جمله ساخت در، پنجره، سقف و برخی نماهای داخلی. هم چنین از آن برای ساخت

تکیه گاه هایی برای حفظ بالکن طبقه اوّل استفاده می شود. به علاوه، الوار های چوبی در ساخت اتاق های طبقه اوّل کاربرد دارد؛ بدین صورت که یا الوار به طور عمودی قرار داده می شود و سپس ردیفهای آجر را بر روی آن قرار می دهند که این امر باعث افزایش استحکام و قدرت دیوار می شود، یا اینکه چوب های عمودی و افقی با فاصله های منظّم به کار گرفته می شود و محلّه خالی میان آنها با آجر پر می شود. امّا بیشترین قسمت بنا که در آن از چوب استفاده می شود، بالکن های طبقه اوّل است که «الشناشیل» نامیده می شود. علّت این امر جلوگیری از سنگینی بالکن و حفظ برودت هوای داخل اتاق در فصل تابستان است. غالباً این بالکنها مدّت های طولانی زیر نور آفتاب قرار دارند. شناشیل (بالکنها) در طول راه یک سایه طولانی ایجاد می کنند که عابران پیاده از گرمای خورشید تابستان و باران های زمستان به آن پناه می برند.

تزیین در کارهای چوبی گسترش یافت و نجّار ها دقّت و مهارت خود را در پوشش های چوبی و پنجره ها، به خصوص در برخی نماهای داخلی ساختمان ها نشان دادند.

در بناهای تاریخی و قدیمی عراق به ندرت از آهن استفاده شده و آن مقدار نیز برای حفاظ پنجره ها و بالکن هایی بوده که به خیابان ها و کوچه ها مشرف بوده اند. در واقع، آهن عاملی حمایتی از خانه در مقابل احتمال سرقت به شمار می رفته است.

از دیگر کاربردهای آهن ساخت قفسی بود که سوراخ های آن در فاصله های معینی با استفاده از حرارت و چکش ایجاد شده بود. هم چنین در

برخی مناطق، از آهن به عنوان تکیه گاه بالکن های طبقه اوّل به جای تکیه گاه چوبی، استفاده می شده و علاوه بر آن، گاهی آهن به شکل تکه های کوچک شبیه میخ به منظور تزیین واحدهای چوبی به کار می رفته است.

با شروع قرن حاضر، مصالح ساختمانی جدید از جمله تیرآهن های «I» شکل در ساخت خانه ها به کار گرفته شدند. آنها جایگزین مناسبی برای الوار های چوبی سابق هستند.

تیرآهن ها بر روی سقف اتاق ها با ابعاد مساوی و برحسب مساحت اتاق مستقر می شدند و فاصله میان آنها بیشتر از یک متر و کمتر از 90 سانتی متر نبود. فاصله میان تیرآهن ها به وسیله آجر و گچ که برای شرایط آب و هوایی عراق مناسب هستند، پر می شد. استفاده از این سبک هنوز در ساخت بناهای عراق ادامه دارد. به علّت استفاده زیاد از تیرآهن در عراق، در بازارهای این کشور انواع تیرآهن با قطر های مختلف تهیه شد و استفاده از سیمان در ساخت ساختمان ها شیوع پیدا کرد. بدین ترتیب، استفاده از بتون آرمه که شاخه های آهنی، سیمان، شن و ماسه مواد اصلی آن را تشکیل می دهند، در پایه ها و سقف ها پدیدار شد و در بسیاری از ساختمان ها از جمله ساختمان هایی با مساحت زیاد و دارای طبقات متعدد، استفاده از تیرآهن جایگاه خاصّی پیدا کرد.

با روی کار آمدن بتون آرمه معمارهای ماهری که بسیاری از فنون زیبای فرهنگی را در ساختمان های کربلا و به طور کلی عراق به وجود می آوردند و بسیاری از آثار آنها تا به امروز نیز باقی مانده است، کم کم از انظار دور شدند.

معماری کربلا از حادثه عاشورا تا دوره حاکمیت صفویه در عراق

می توان گفت شهر کربلای فعلی پیدایش خویش را مدیون حادثه عاشورا و زائران قبر امام حسین علیه السلام بوده است. دو روز پس از پایان جنگ، گروهی از بنی اسد از ساکنان روستاهای اطراف منطقه نشانه هایی بر روی قبر امام حسین علیه السلام قرار دادند تا اثر آن از بین نرود.⁽¹⁾

طبق گفته برخی منابع، مختار بن ابوعبیده ثقفی در روزگار حکومتش در کوفه بنایی بر روی قبر ساخت که گنبدی آجری آن را دربر می گرفت. این نخستین گنبدی است که در تاریخ اسلام در سال 66 هجری (686 م) ساخته شده است. وی مسجدی را نیز در کنار قبر بنا کرد که نخستین بنای شهر کربلای فعلی بوده است. مختار ثقفی هم چنین روستای کوچکی را پیرامون قبر ایجاد کرد⁽²⁾که متشکل از مجموعه ای از خانه های ابتدایی بود که از گل و ساقه و شاخه درخت خرما ساخته شده بودند. این تنه ها و شاخه ها از مناطق نزدیک قبر به ویژه از نینوا و غاضریه که دارای باغ های خرما و میوه بودند جمع آوری می شدند.

قرن اوّل هجری در دوران امویان پشت سر گذاشته شد، ولی آن بقعه، توسعه عمرانی پیدا نکرد.⁽³⁾امّا در آغاز دوره عباسی، به علّت کثرت زائران

کربلا و اقامت برخی از مسلمانان در مجاورت حرم مطهّر امام حسین علیه السلام، این شهر از نظر عمرانی رشد کرد. در پی آن، ساخت خانه های جدید در اطراف حرم شریف با استفاده از مصالح ساختمانی معروف آغاز شد. آنجا جزئی از زمین است که خداوند تعالی آن را دوست دارد و انسان را مأمور کرده تا از آن برای خدمت به بشریت استفاده کند. لذا انسان ها در هر مرحله زمانی که زندگی می کنند باید برای آن، بنای تمدّنی جدیدی بسازند که با دوران خودشان همراهی داشته باشد.

سرزمین کربلا و مناطق پیرامون آن جزء سرزمین کوفه است و در منطقه رسوبی و بیابانی عراق قرار دارد. بنابراین، جای شگفتی نیست که گِل یکی از مواد اصلی تشکیل دهنده بناهای کربلا باشد. به همین دلیل، در ساخت برخی از خانه های اطراف حرم مطهّر امام حسین علیه السلام از کلوخ های گل (الطوف) استفاده شده است.⁽¹⁾

کربلا کم کم از نظر عمرانی رشد یافت تا اینکه هارون الرشید، خلیفه عباسی، در اواخر عمرش در سال 193 هجری (809 م) به تخریب حرم مطهّر امام حسین علیه السلام، گنبد آن و خانه هایی که در اطراف آن قرار داشتند، پرداخت.⁽²⁾

ولی در زمان مأمون، از خلفای عباسی، در سال 198 هجری (813 م) بعد از بازسازی حرم مطهّر امام حسین علیه السلام مجدداً آبادانی به آن بازگشت و ساخت خانه ها در اطراف حرم از سر گرفته شد. در این دوران، در بناهای کربلا از

خشت استفاده می شد و [شهر] از نظر عمرانی به شکوفایی رسید.⁽¹⁾

در آن زمان، در ساختمان های کربلا از خشت های مخلوط با کاه در قالبهای مکعبی شکل و در ابعاد مختلف به منظور ساختن دیوار صاف و استواری بنا استفاده می شد. این خشتها را که با استفاده از نور خورشید خشک می شدند، «اللبن» می نامیدند. استفاده از اللبن در خانه ها و ساختمان های قدیمی عراق هم چون اور، بابل و الورکا ثابت شده است.⁽²⁾هم چنین این کلوخ های گِلی در ساخت نخستین بناهای شهرهای اسلامی عراق هم چون بصره، کوفه و واسط به کار رفتند. هنگام استفاده از کلوخ های گلی برای ساخت دیوارها، از گل نیز به عنوان مادّه ای چسبان و ملاط بهره می بردند.⁽³⁾

خانه هایی که در آن زمان در کربلا ساخته می شدند بسیار فراخ و زیبا بودند. در قسمت داخلی خانه مکانی وجود داشت که صحن نامیده می شد و مرکز خانه به حساب می آمد. باستان شناسان با بررسی بقایای خانه های قدیمی در خرابه های شهر اور و بابل، مشاهده کرده اند که صحن در وسط خانه واقع بوده است. در طرفین صحن اتاق یا اتاق های خواب قرار داشت و در طرف دیگر نیز ایوانی سقف دار واقع بود که «الطارمه» نامیده می شد و برای استراحت خانواده در تابستان به کار می رفت.⁽⁴⁾

John Li Esposito، Modern Islamic World، Vol.2،New York، Oxford، Oxford University Press، 5991، P.993.

در سال 236 هجری (850 م) هنگامی که متوکل، خلیفه عباسی، به قدرت رسید، مسلمانان به منظور زیارت راهی کربلا شدند. بدین ترتیب، منازل و خانه های اطراف حرم بیشتر و بازار نیز پدیدار شد. ولی متوکل در طول حاکمیت خود که در سال 247 هجری (861 م) به پایان رسید سه بار دستور تخریب حرم و بناهای اطراف آن را صادر کرد.⁽¹⁾

با به قدرت رسیدن منتصر، پسر متوکل خلیفه عباسی، در سال 247 هجری (861 م)، دستور بازسازی حرم مطهّر امام حسین علیه السلام صادر شد و بدین ترتیب، آبادانی به کربلا بازگشت و به مرور، بار دیگر به خصوص در مناطق اطراف حرم، خانه های زیادی ساخته شد.⁽²⁾ارتفاع این خانه ها تقریباً یکسان، یعنی حدود هفت متر بود. این بناها با فضای معماری و بافت خاص آن زمان کربلا هماهنگی داشتند.⁽³⁾

در همان دوران خلفای عباسی استفاده از آجر در ساخت مساجد، مدارس دینی و برخی خانه های مسکونی به طور وسیع شایع شد. آجر از نظر وفور، استحکام و هم خوانی با عوامل منطقه ای از بهترین مصالح داخلی به شمار می رفت.⁽⁴⁾

آجر از نظر انعطاف و سهولت به کارگیری منحصر به فرد است. این امر در

ساخت گنبدها و برای پوشش سقف ها به جای استفاده از چوب تنه درخت خرما و الحور کمک می کرد و ماده دیگری به نام الجص (گچ) نیز باعث چسبیدن سریع آجرها به یکدیگر می شد. بناهای قدیمی عراق از جمله شهرهای باستانی هم چون بابل، اور و الورکا نشان می دهند که استفاده از آجر میراث معماری قدیم عراق است.⁽¹⁾

با ورود معزالدوله آل بویه در سال 334 هجری (946 م) به بغداد، عمران شهر کربلا وارد مرحله جدیدی شد و فن معماری در عراق به ویژه در شهر کربلا از فنون پدید آمده در عصر آل بویه تأثیر پذیرفت؛ به خصوص آنکه استفاده از آجر و تزیین های آن در این دوران به حدّ بالایی رسید.⁽²⁾

کربلا در زمان عضد الدوله آل بویه وارد مرحله شکوفایی عمرانی شد. بنای حرم مطهّر امام حسین علیه السلام در فاصله سال های 369 تا 371 هجری (980 - 982 م) و هم چنین بنای حرم مطهّر عباس علیه السلام در سال 372 هجری (983 م) بازسازی شدند. ساختمان ها، بازارها، مدارس دینی و بناهای دیگری در اطراف آن دو حرم و میان آنها ساخته و شهر با دیواری محکم احاطه شد که نخستین دیوار کربلا محسوب می شود. ضمن برنامه ریزی جدید برای شهر، برای این دیوار نیز سه در ورودی کار گذاشته شد.⁽³⁾

این مرحله در تاریخ عمرانی کربلا یکی از مهم ترین مراحل اولیه

آباد سازی آن محسوب می شود. در سال 414 هجری (1023 م) ابومحمّد رامهرمزی، از وزرای آل بویه، در دوران «قادر باللَّه» از خلفای عباسی به بازسازی دیوار کربلا پرداخت.⁽¹⁾

در این دوران، استفاده از آجر و گچ در بناهای شهر کربلا به برخی ساختمان های دینی مهم، بازارها و برخی خانه ها محدود می شد، ولی کلوخ های گلی (اللبن) هم چنان مادّه اصلی ساخت خانه های کربلا محسوب می شد. بناهای موجود در کربلا صفات و ویژگی های بناهای عربی و اسلامی را که دارای سقف باز بودند به همراه داشتند. این گونه سقف ها به ساختمان مزیّت خاصّی می بخشید و آسمان منبع نور و هوای آنها به شمار می رفت.

در دوران سلاجقه، سلطان ملک شاه در سال 479 هجری (1087 م) برای تعمیر دیواری که ابو محمّد رامهرمزی آن را ساخته بود، اقدام کرد.⁽²⁾

با آغاز غلبه مغول ها بر عراق در سال 656 هجری (1258 م) هرچند کربلا با رکود عمرانی مواجه شد، با این حال، شهر و بناهای آن از تخریب و خرابی هایی که برای عراق رخ داد، در امان ماند.⁽³⁾

«ابن بطوطه» جهانگرد پس از دیدار از کربلا در سال 727 هجری (1327 م) درباره این شهر می گوید: «کربلا شهر کوچکی است که حرمی مقدّس در درون آن قرار دارد. (این سخن دلالت بر آن دارد که کربلا را دیواری احاطه کرده که آن را ابومحمّد رامهرمزی از وزرای آل بویه ساخته است.) اهل این شهر از دو طایفه اند: فرزندان زحیک و فرزندان فائز که جنگ

میان آنها دائمی است؛ آنها علوی اند و به یک پدر واحد برمی گردند.)⁽¹⁾

این سخن ابن بطوطه حاکی از آن است که در زمان سفر وی به کربلا، این شهر از عمران و آبادانی برخوردار بوده و دو طایفه در آن سکونت داشته اند. طایفه آل زحیک در منطقه ای ساکن بوده که امروزه به باب نجف و باب الخان مشهور است. طایفه آل فائز نیز در منطقه ای سکونت داشته که امروزه به باب السلالمه معروف است و در قسمت شرقی باب الطاق، باب بغداد و برکه عباس قرار دارد.

هم چنین یک طایفه علوی دیگر به نام آل عیسی در منطقه ای که امروزه به محلّه المخیم معروف است و در قسمت غربی باب الطاق قرار دارد، ساکن بودند.⁽²⁾

سلطان اویس جلایری در سال 767 هجری (1366 م) و امیر مرجان، والی وی در بغداد، و نیز پسران وی حسین و احمد از کسانی بوده اند که به عمران کربلا اهتمام ورزیده اند، به طوری که این شهر حرکت عمرانی گسترده ای به خصوص برای بازسازی حرم مطهّر امام حسین علیه السلام و برخی بناهای دینی دیگر پشت سر گذاشت.⁽³⁾

اصلی ترین فنون معماری اسلامی که در عصر جلایری در کربلا به کار گرفته شد، سبک تزیین بناهای دینی با استفاده از نقش و نگارهای زینتی و به

کار بردن قطعه های کوچک خاتم و سفالهای رنگارنگ بود. این سبک در مسجد و گلدسته های عبادتگاه مشهوری که امیر مرجان در سمت شرقی صحن حرم مطهّر امام حسین علیه السلام بنا کرد، دیده می شود.

معماری کربلا طی دوران حاکمیت صفویه و عثمانی بر عراق

بعد از استیلای شاه اسماعیل صفوی در سال 914 هجری (1508 م) بر عراق، کربلای مقدّس وارد مرحله عمرانی جدیدی شد و صفوی ها به تعمیر و تزیین حرمهای مقدّس و سایر بناهای دینی پرداختند. آنها با ساخت خانه هایی جدید در توسعه شهر سهم عمده ای داشتند. برای این منظور، تعدادی از بنّاها و هنرمندان ماهر را از اقصی نقاط سرزمین های اسلامی برای ساخت گنبدها و ستون ها گرد هم آوردند و از فنون تزیین ساختمان با آجرهای شفاف (قاشانی) رنگارنگ، تبیین هایی با چوب، ایجاد نقش و نگارها با کمک گچ و آجر و با شیوه های فنی باشکوه، استفاده کردند.

آنها هم چنین گران ترین مصالح ساختمانی هم چون سنگ مرمر و چوب های کمیاب را برای ساختن بناها و تزیین آنها وارد کشور کردند.⁽¹⁾

با مشاهده سبک معماری بناهای دینی در کربلا و سایر شهرهای مقدّس عراق که در عصر صفویه به وجود آمدند، می توان گفت که آنها مجموع معماری شناخته شده ساختمان های عراق و ایران در دوره های زمانی مختلف هستند.⁽²⁾

بیدرو تکسیرا، جهانگرد پرتغالی، با سفر به کربلا در اوایل سال 1013 هجری (1604 م) به مدح عمارت زیبای آن پرداخت و گفت: «این شهر دارای چهارهزار خانه است که برخی از آنها ستون های محکم دارند، ولی اکثراً فرسوده و سُست هستند». وی در وصف بازارهای کربلا می گوید: آنها با استفاده از آجر و به شکل محکمی ساخته شده اند.⁽¹⁾

کارستن نیبور، جهانگرد آلمانی، نیز در سال 1178 هجری (1765 م) از کربلا دیدن کرد. وی با توصیف بناهای شهر کربلا می گوید: «اکثر خانه های این شهر استوار و محکم نیستند؛ زیرا از کلوخ های گلی ساخته شده و دیوار شهر نیز با کلوخ های گلی خشک شده زیر نور خورشید، ساخته شده اند. این دیوار پنج در دارد و سومین دیواری است که شهر را احاطه کرده است».⁽²⁾

در سال 1216 هجری (1801 م) با ورود وهابیها به کربلا، ساختمان های این شهر به خصوص مرقد های مقدّس، مساجد و بازارهای آن تخریب و بسیاری از خانه های اطراف این دو حرم و دیوار شهر نیز ویران شدند.⁽³⁾

بعد از این اتفاق، یکی از پادشاهان هند اموالی را صرف بازسازی خرابی های ایجاد شده توسط وهابیها کرد و سید علی طباطبایی، یکی از مراجع بزرگ، در سال 1217 هجری (1802 م) مسئولیت بازسازی و ترمیم حرمهای مقدّس، بازارها و خانه ها را برعهده گرفت. وی برای شهر حصاری با برج ها و سنگرهای زیاد ساخت که دارای شش در بود:

براثر حمله نیروهای نجیب پاشا، از والی های عثمانی، به کربلا در سال 1258 هجری (1842 م) بخشی از بناهای شهر و هم چنین قسمتی از حصار آن تخریب شد.⁽²⁾

یکی از کسانی که در نیمه دوم قرن هفدهم میلادی وارد کربلا شد و از آبادانی آن تمجید کرد، شرق شناس و جهانگرد روسی به نام ایلیا نیکولا پرزین بود. وی در میانه سال 1843 م به بصره رسید. دیدار پرزین از کربلا به این دلیل حائز اهمیّت است که پس از حمله خونین «نجیب پاشا» در اوایل سال 1843 م انجام شد. این حمله به انتفاضه این شهر مقدّس بر ضد نیروهای ترکیه انجامید.

پرزین با پژوهشی به نام «کربلا»، به بناهای این شهر پرداخت و آن پژوهش را در مجله ای به نام پژوهش های زمین و سفرها (مسکو 1858) منتشر کرد. وی درباره کربلا می گوید: «این شهر از نظر وسعت با شهرهای مرکز استان ما برابری می کند، ولی ساکنان آن از ساکنان شهرهای ما بیشتر هستند؛ زیرا خیابان ها در کشورهای مشرق زمین تنگ تر از کوچه های ما هستند و غالباً خانه ها به طور پیوسته ساخته می شوند و هیچ میدانی در شهر وجود ندارد. دیواری خشتی اطراف شهر را احاطه کرده است که از دو قسمت تشکیل شده قسمت بالایی آن به مثابه بالکن و قسمت پایین آن به صورت باز و فاقد محافظ است که با موانعی از یکدیگر جدا شد. پناهگاه ها برای افراد فقیر شهر به حساب می آید. همین وضعیّت در شهر بغداد نیز قابل ملاحظه است.⁽¹⁾

لوفتوس، باستان شناس انگلیسی، هنگام زیارت از کربلا در سال 1270 هجری (1853 م) درباره بنای کربلا گفت: «بناهای زیادی در خارج از دیوارهای شهر ساخته شده است»؛ این بدین معناست که شهر در زمان سفر وی در حال توسعه بوده است. وی افزود: «در اطراف این شهر تعدادی کوره ساخت آجر دیده می شود». این سخن نیز نشان می دهد که ساخت آجر در اطراف شهر در حال گسترش بوده است. براساس گفته های لوفتز، بسیاری از خانه ها در نتیجه حمله نجیب پاشا به کربلا ویران شده است.⁽²⁾

از جمله کسانی که از کربلا دیدن کرده، «جان اشر» جهانگرد انگلیسی و از

دانشمندان باستان شناس و عضو تشکّل جغرافیای پادشاهی در لندن بوده است. وی در سال 1281 هجری (1864 م) از طریق شهر المسیب وارد کربلا شد و از باغ هایی که در امتداد دو طرف رودخانه حسینی وجود داشت، ابراز شگفتی کرد. وی می نویسد که هیچ گونه آثاری از رکود و انحطاط در این شهر مشاهده نکرده است؛ همان ویژگی که اکثر شهرهای دنیای اسلام در آن زمان، به آن مشهور بودند. هر وجب از خاک این شهر مملو از خانه های متراکم بود و خانه های زیادی نیز در حال ساخت بودند.⁽¹⁾

کربلا در دوران مدحت پاشا، والی عثمانی، از نظر عمرانی توسعه یافت. وی در سال 1285 هجری (1868 م) با سفر به کربلا دستور داد تا قسمت جنوبی حصار شهر را تخریب کنند و با افزودن محلّه العباسیه، شهر را توسعه دهند. این محلّه به دو قسمت تقسیم می شود که به عباسیه شرقی و عباسیه غربی معروف اند و خیابان العباس علیه السلام آنها را از هم جدا می کند. کربلا هشت محلّه داشت که شش محلّه آن به نام درهای دیوار نامیده می شدند و عبارت اند از:

از جمله کسانی که در سال 1309 هجری (1890 م) از کربلا دیدن کرد و به تمجید از آن پرداخت «جون پیترز» جهانگرد و باستان شناس امریکایی بود. وی می گوید: «کربلا در حاشیه بیابان رسوبی حاصل خیز قرار دارد که به تپه های جزیره عرب متّصل است. تعداد ساکنان آن به شصت هزار نفر می رسد و مشخص است که این شهر شکوفا است. امّا بخش جدید شهر که خارج از حصار قدیم ایجاد شده، دارای خیابان های گسترده و منظّم همانند شهرهای اروپایی است». وی می افزاید: «حصار قدیمی شهر ویران شده، ولی درهای ورودی آن هم چنان پابرجاست».⁽²⁾

عمانوئیل فتح اللَّه عمانوئیل نیز از جمله کسانی است که در سال 1329 هجری (1911 م) با سفر به کربلا، در توصیف آن گفت: «کربلای جدید منطقه عباسیه که آن را مدحت پاشا، والی عثمانی، ایجاد کرد، راه های وسیع و پهن دارد. کربلا دارای مساجد زیبا، هتل های زیاد، قصرهای باشکوه و خانه های محکم است». این گفته بیانگر آن است که این شهر در آن دوران از نظر عمرانی شکوفا بوده است. وی هم چنین کربلا را از قدیمی ترین شهرهای عراق در آن

زمان می داند و خاطرنشان می کند: «سبک معماری ساختمان های بخش قدیمی شهر با بخش جدید متفاوت است؛ کوچه ها و خیابان های بخش قدیمی تنگ و باریک است».⁽¹⁾عمانوئیل در سال 1918 کربلا را این گونه توصیف کرد که این شهر از دو جزء تشکیل شده است: قسمت قدیمی شهر و منطقه جدید که در جنوب و جنوب غربی شهر قرار دارد.

بخش قدیمی شهر از سه طرف با حصاری احاطه شده که جنس آن از آجر است و ارتفاع آن تقریباً به 20 تا 30 گام می رسد. این دیوار دارای پنج در ورودی است، ولی طرف چهارم آن به سمت منطقه جدید باز می شود.

هم چنین خیابان ها و کوچه های قسمت قدیمی شهر باریک و گاه پیچ در پیچ و ساختمان های آن، به ویژه در حدفاصل حرم مطهّر امام حسین علیه السلام و برادرش عباس علیه السلام و اطراف آن متراکم است و اکثر مغازه ها در مسیر بین الحرمین قرار دارند.

امّا منطقه جدید که ادامه منطقه قدیمی شهر است به شکل مستطیل ساخته شده و خیابان های آن به طور عمودی و افقی تقسیم شده اند و عرض آنها به 20 تا 30 گام می رسد. به این منطقه بناهای جدیدی اضافه شده که سرای حکومت، دفاتر شهری، دو باب مدرسه و بیمارستان کوچک هشتاد تخت خوابه و مراکز پلیس از این جمله اند.⁽²⁾

در دوره استعمار انگلیس در برخی از ساختمان های کربلا جزئیات فنون معماری عراق به طور قابل توجّهی گسترش یافت، از جمله آنها می توان به

تزئینات چوبی اشاره کرد که تاریخ آن به عصرهای اولیه اسلامی بازمی گردد.

معماری کربلا از زمان تأسیس دولت عراق در سال 1921

بعد از برپایی دولت جدید عراق در سال 1921 و با توجّه به موقعیّت مذهبی، گردشگری و جغرافیایی شهر کربلا، ساخت و ساز در این شهر همانند سایر شهرهای بزرگ عراق شکل جدیدی به خود گرفت و روش های جدید نقشه کشی و ساخت و نیز شیوه های ساده معماری غربی به آن راه یافت. این شیوه به خصوص در ساختمان هایی مشاهده می شود که بیرون از محدوده قدیمی شهر ساخته شده اند. با توجّه به تأثیر ملموس انگلستان بر عراق در آن دوره تاریخی، سبک معماری این کشور مشهورتر است.

در نقشه کشی مناطق جدید کربلا، دوری جستن از کوچه های باریک و راه های پر پیچ و خم که مشخصه قسمت قدیمی شهر به ویژه مناطق اطراف بین الحرمین است، مدّنظر قرار گرفت. جنگ ها و حملاتی که شهر در معرض آن بود نیز در این امر مؤثر بود.

برای نخستین بار در بناهای جدید از مصالح ساختمانی چون سیمان و آهن، به ویژه تیرآهن استفاده می شد که بیشتر در سقف خانه ها و ساختمان های دیگر، به جای چوب های درخت نخل و سپیدار و برخی چوب های دیگر به کار می رفت؛ به خصوص در قسمت جدیدی از شهر که در زمان «مدحت پاشا»، حکمران عثمانی، نقشه کشی شد.

این ساختمان ها به دلیل بنا شدن روی زمینی شوره زار که آب در آن رخنه می کرد و باعث تخریبش می شد، بازسازی شدند. علّت این امر وجود باتلاقی

بزرگ بود که از سمت جنوب و جنوب شرقی در راه کربلا حلّه، شهر کربلا را دربرگرفته بود.⁽¹⁾

خانه ها و ساختمان های محدوده قدیمی شهر کربلا، بافت عمرانی و ویژگی خاص معماری خود را حفظ کرده اند. آنها کم ارتفاع و دارای 1 یا 2 طبقه اند، به گونه ای که با طبیعت و سادگی رفتارهای اجتماعی و وضع اقتصادی و زیست محیطی سازگارند و هم چنین ارتفاع آنها از ارتفاع دیوارهای خارجی حیاط حرم مطهّر امام حسین علیه السلام و حرم مطهّر حضرت عباس علیه السلام که طی قرن های متمادی برای احترام و حفظ جایگاه آنها به همین شکل باقی مانده است تجاوز نمی کند.

در این دوره، شهر کربلا به داشتن برخی ساختمان های مهم مشهور شد که مهم ترین آنها عبارت اند از: کاروانسرای هندیان (الاسماعیلیه) معروف به «البهره»، ساختمان اداره آب و برق، ساختمان اداری دولت و اداره برق و پست، به علاوه برخی کتابخانه ها، ساختمان شهرداری که در میدان قدیمی شهر قرار داشت و هم چنین بازارهای فرهنگی و بسیاری از خانه ها که پذیرای بازرگانان و مسافران برای سکونت در آنها بود.⁽²⁾

در مرکز شهر کربلا، جایی که بین الحرمین قرار دارد، مکانی برای جمع شدن اهالی شهر درنظر گرفته شده که محور زندگی آنهاست. بازارها و ساختمان های مذهبی دیگری بین الحرمین را دربرگرفته و این بازارها در

مقابلِ در ورودیِ حرم پراکنده شده اند و تنها راه عبور مسافران هم از بین آنهاست. این بازارها به سادگی ساخت و ویژگی معماری اسلامی شان شناخته می شوند. از مهم ترین و مشهورترین این بازارها، بازار عرب، بازار حسین، بازار خیمه گاه و بازار عباس علیه السلام است به اضافه بازارهای سرپوشیده ای که در بین این بازارها پراکنده اند.⁽¹⁾

از سال 1354 ه. ق (1935 م) تا 1367 ه. ق (1948 م) شهرداری کربلا برای ساماندهی عبور و مرور زائران، طی مراحلی اقدام به باز کردن خیابان اطراف حرم مطهّر امام حسین علیه السلام کرد که به دلیل اشتباه مسئولان آن زمان در بررسی عمرانی، هنری و فکری، شهر کربلا زیباترین آثار ساختمانی خود را که برگرفته از معماری اسلامی و جزئی از حرم مطهّر امام حسین علیه السلام بود که طی قرون متمادی پابرجا مانده بود از دست داد. از مهم ترین این آثار می توان به مناره مشهور «العبد» که یکی از زیباترین بناهای معماری این شهر به شمار می رود و نیز، حیاط کوچک مرتبط با آن و بعضی از مؤسسات، مدارس دینی و مساجد اشاره کرد.⁽²⁾

این در حالی است که ساماندهی عبور و مرور و اصلاح و توسعه آن، بدون تخریب و آسیب رساندن به آثار فرهنگی و با یک پژوهش علمی و صحیح نقشه برداری امکان پذیر بود؛ به گونه ای که از ساختمان های دینی و فرهنگی شهر هم حفاظت می شد.⁽³⁾

ژاک برک، شرق شناس فرانسوی، در سال 1398 ه. ق (1978 م) خاطراتش را از سفر به کربلا در کتاب از فرات تا اطلس منتشر کرد. زمان این سفر نامعلوم است، ولی به نظر می رسد در دوران سلطنتی، از کربلا دیدن کرده است. وی می گوید: «کربلا مرکز استان است و جمعیّت آن به 217 هزار نفر می رسد که 80 درصد آنها شهرنشین هستند. این منطقه که شهرهای مهمی چون نجف و کوفه را دربرگرفته است، در فاصله 102 کیلومتری جنوب بغداد قرار دارد و دارای زمین های کشاورزی مرغوبی است. بلافاصله بعد از آن، منطقه ای صحرایی وجود دارد و قنات حسینی که به موازات رود فرات به سمت چپ کشیده شده، از کارهای معروف مهندس هندی انگلیسی تبار و مهندس ایلکوکس است که بعدها، کارهای مهندسی پروژه اسوان مصر را انجام داد».

برک درباره ساخت و ساز شهر کربلا می نویسد: «شهر کربلا از نظر شکل بناها، شبیه شهرهای دیگر عراق است؛ ساختمان هایی با نقش های برجسته و کنگره های شیشه ای که بر روی پایه های ساده چوبی قرار دارند، در همه جا پراکنده شده اند. در کنار این خانه های سنّتی، خانه های دیگری هم وجود دارد که با سیمان بتونی ساخته شده اند و کارمندان دولت و افسران در آن زندگی می کنند.⁽¹⁾

در سال 1954، دولت عملیات اجرایی ساخت «حی الاسکان» را که مخصوص کارمندان است، شروع کرد که در سمت جنوب غربی مرکز شهر به

فاصله تقریبی سه کیلومتری از آن قرار دارد.⁽¹⁾

در سال 1959، سیّد حسین سعد، استاندار کربلا، «حی الحسین» را که در جنوب غربی مرکز شهر به فاصله بیست کیلومتری آن و در راه جدید کربلا نجف قرار داشت، بازسازی کرد. این کوی، چسبیده به حی الاسکان و از مهم ترین و بزرگ ترین مناطق جدید و کنونی کربلاست که نقشه آن به شکل دایره است و هتل گردشگری کربلا در وسط آن قرار دارد و اطراف این منطقه سرسبز است.⁽²⁾

در دهه 60، شهرکهای دیگری تجدید بنا شدند که از آن جمله است: «حیّ المعلّمین» در سال 1960 که تقریباً به فاصله 40 کیلومتری در غرب مرکز شهر واقع شده، «حی البلدیة» در سال 1961 که در منطقه واقع بین خیابان «حی الحسین» و خیابان بیمارستان قرار گرفته و نیز «حی العباس» در سال 1964 که در راه جدید کربلا بغداد واقع شده است و از مرکز شهر حدود سه کیلومتر فاصله دارد.

در ابتدای دهه 70 و در نتیجه افزایش تعداد ساکنان شهر کربلا و مهاجرت گروه های بزرگ جمعیّتی از مناطق اطراف شهر و بعضی از شهرها و روستاهای دیگر، شهر کربلا به شکل افقی شروع به گسترش به سمت بیرون از محدوده قدیمی اش کرد و شهرک های جدیدی که بیشترشان در سمت غرب و جنوب غربی شهر قرار داشتند، تجدید بنا شدند که از این قبیل اند: حیّ الحر، حیّ العامل، حیّ النقیب، حیّ الاصلاح الزراعی،

حی الجمعیة در سال 1970، حیّ رمضان، حیّ الأسرة، الملحق، حیّ الصحة، حیّ البنوک در سال 1975، حیّ الموظفین در سال 1976، حی سیف سعد در سال 1977، حیّ العروبة و حیّ الثورة در سال 1978.⁽¹⁾

در سال 1978 نقشه کشی برای اجرای پروژه المشاة به عرض 40 متر که بین الحرمین را به هم متّصل می کرد، شروع شد و عملیات آن در سال 1980 پایان یافت. این طرح آشکارا باعث بدشکل شدن شهر زیبای کربلا شد؛ زیرا به اصالت تمدّن و معماری اسلامی و بافت عمرانی شهر که با آن شناخته می شد، بی توجّه بود؛ تا جایی که باعث نابودی بسیاری از ویژگی های آشکار معماری اسلامی در این شهر شد، از جمله تخریب قسمتی از بازار مشهور بازار حسین، مسجد جامع الصافی، مدرسه دینی باد کوبه، مدرسه حسن خان، خانه های فرهنگی زیبا و … بدین ترتیب، در دو طرف خیابان المشاة، ساختمان های نامنظّم بدون بررسی و نقشه کشی قبلی و بدون درک ویژگی معماری اسلامی این شهر بنا شد.⁽²⁾

در نتیجه افزایش جمعیّت و سرازیر شدن سیل جدید گروه های انسانی به کربلا از روستاها و اطراف این شهر و بعضی شهرهای دیگر عراق به دلیل جنگ عراق و ایران در سال 1980، تعداد ساکنان کربلا در سال 1985، به 184/574 نفر رسید،⁽³⁾در حالی که جمعیّت آن در سال 1971 م، 102/213 نفر بود.⁽⁴⁾در واقع، نسبت افزایش جمعیّت طی چهارده سال بالغ بر 81 درصد بوده

که این آمار، مخصوص شهر کربلاست و شامل شهرستان ها و مناطق اطراف این استان نمی شود.

از طرف دیگر، به علّت گسترش برخی از خیابان های شهر مثل خیابان باب القبله (ابوالفهد)، خیابان سدره و خیابان جمهوری و احداث خیابان های جدید در داخل شهر مثل باب السلطانیة و المحیط، بسیاری از خانواده ها سرپناه شان را از دست دادند و شهر کربلا دیگر قادر به پاسخگویی به نیازهای تعداد زیاد ساکنان و خانه های اضافی و جدید در آن نبود. لذا شهر به شکلی خاص و در جهت غرب و جنوب غربی شروع به توسعه افقی خارج از محدوده قدیمی و جدیدش کرد و شهرک های جدید دیگری هم ساخته شد که عبارت اند از: حی الانتصار و حی البهادلیة در سال 1980، حی العسکری با دو بخش در الحر و خلف الطاقة در سال های 1980 و 1983، حی الضباط و حی الشهدا در سال 1983، حی السلام در سال 1989، حی الصمود در سال 1990 و حی التحدی و حی التعاون هر دو در سال 1992.⁽¹⁾

بیشتر شهرک های جدید کربلا فاقد ساده ترین امکانات اصلی زندگی شهری بودند که از شاخصه های شهرک های جدید مسکونی در کشورهای دیگر به حساب می آیند، هم چون وجود مراکز تجاری و بازارهای جدید مردمی؛ مراکز دولتی مثل اداره های شهرداری، بهداشت و ارتباطات؛ هم چنین مراکز اجتماعی و فرهنگی؛ زمین بازی برای کودکان؛ میدان های ورزشی و مناطق سرسبز.

یکی از ویژگی های بناهای این شهرک ها این است که شکل و سبک