مشخصات کتاب

سرشناسه : پسندیده، عباس، 1348 -

عنوان و نام پدیدآور : پژوهشی در فرهنگ حیا/ عباس پسندیده .

مشخصات نشر : قم : دارالحدیث ، سازمان چاپ و نشر، 1383.

مشخصات ظاهری : 388 ص.:جدول.

فروست : مرکز تحقیقات دارالحدیث ؛ 77.

شابک : 17000 ریال ؛ چاپ سوم964-7489-80-3 : ؛ 20000 ریال (چاپ پنجم) ؛ 42000 ریال: چاپ ششم978-964-7489-80-5 :

یادداشت : پشت جلد به انگلیسی :Abbas pasandideh. A study on the culture of modesty.

یادداشت : چاپ سوم : 1383.

یادداشت : چاپ چهارم: 1384.

یادداشت : چاپ پنجم: 1385.

یادداشت : چاپ ششم: 1386.

یادداشت : کتابنامه : ص . [367] - 379؛ همچنین به صورت زیرنویس .

موضوع : خجالت -- جنبه های مذهبی -- اسلام

موضوع : خجالت -- احادیث

موضوع : اخلاق اسلامی

شناسه افزوده : دار الحدیث. مرکز چاپ و نشر

رده بندی کنگره : BP250/2/پ5پ4

رده بندی دیویی : 297/632

شماره کتابشناسی ملی : م 83-30546

اشاره

پژوهشی در فرهنگ حیا

عبّاس پسندیده

پیش گفتار

متون دینی (قرآن و حدیث) را باید منبع و سرمایه علمی دانست نه یک محصول پردازش شده علمی . همان گونه که این منبع غنی برای پرسش های فقهی ، کلامی و تفسیری ، پاسخ دارد ، برای پرسش های روانشناختی و تربیتی نیز پاسخ دارد . البته نباید فراموش کرد که متون مقدس صامت اند و پاسخ جویی از متون صامت ، نیاز به استنطاق دارد . این همان چیزی است که از آن به عنوان فقه الحدیث یا منطق فهم حدیث یاد می شود . دانشهای اسلامی همانند فقه ، کلام و تفسیر که متن محور هستند ، هرگز به صورت تدوین شده در متون وجود نداشته اند بلکه دانشمندان اسلامی با تلاش علمی و روشمندانه خود به مطالعه متون پرداخته اند و قوانین حاکم بر متون را در هر رشته ، به دست آورده اند و سپس به تدوین و تنظیم آن پرداخته اند.

در قلمرو علوم روانشناختی و تربیتی نیز همین امر صادق است . وقتی صحبت از روانشناسی اسلامی یا دینی می شود نباید انتظار داشت که مجموعه ای مدون و منظم از آسمان نازل و یا از زبان اولیای دین صادر شده باشد و در اختیار ما باشد . آموزه های

روانشناختی و تربیتی متون مقدس را باید کشف و طبقه بندی کرد و این کار نیازمند فهم روانشناسانه از متون است . همان گونه که فهم فقهی و فهم کلامی و فهم تفسیری ، دانشهای فقه ، کلام و تفسیر را به وجود آوردند ، فهم روانشناسانه نیز می تواند به کشف و طبقه بندی آموزه های روانشناختی متون بپردازد و نظریه های روانشناختی مبتنی بر متون را تولید کند.

هرچند روانشناسی در دوره ای ، به شدت با دین ستیز کرد ، اما اکنون دوباره به دین

و متون مقدس روی آورده است . هم اکنون گروهی از روانشناسان غربی متن انجیل را محور کار خود قرار داده و «مشاوره انجیلی» را پی ریزی کرده اند؛ هرچند به جهت محدودیت های انجیل ، در این راه با دشواریها و موانع جدی روبه رو هستند . اما این نقص در متون اسلامی وجود ندارد . گستردگی متون دینی (قرآن و حدیث) و تلاش های خستگی ناپذیر محدثان در حفظ و تنقیح متون و در کشف قواعد فهم متون ، مجموعه ای غنی و گسترده را فراهم آورده که می تواند مبنای تحقیقات روانشناختی و تربیتی قرار گیرد . معتقدیم آنچه در متون آمده است ، منطبق بر واقعیت های روانشناختی انسان است و لذا برای تأمین سلامت روان ، مطمئن ترین راه ، استمداد از متون و هدایت جویی از آنها است . تحقیقات روانشناختی می تواند با تکیه بر متون و با استفاده از ابزارهای شناخته شده خود ، در این راه به موقعیت های بزرگی دست یابد . تحقیق روانشناسانه در موضوع حیا نمونه ای از این الگو است که مرکز تحقیقات دار الحدیث در دستور کار قرار داد . در این تحقیق که توسط جناب آقای دکتر محمود گلزاری و آقای عباس پسندیده انجام شد ، نخست همه متون اختصاصی حیا و متون مرتبط با آن شناسایی و پس از جمع آوری ، به بحث گذاشته شد . با تکمیل بررسی متون ، ریز موضوعات آن کشف و تبیین ها و تحلیل های روانشناختی آن به دست آمد . از این تحقیق آزمون 200 ماده ای حیا توسط آقای دکتر گلزاری تهیه شد که در رساله Ph.D ایشان منعکس است . محصول دیگر ، تدوین متن تخصصی برای اندیشمندان و مراکز آموزشی و پژوهشی است که در دستور کار قرار دارد . اثر حاضر نگارش عمومی آن تحقیق است که برای استفاده عموم مردم تدوین شده است . در این اثر بدون پرداختن به بحث های نظری ، جنبه های مختلف حیا برای مردم تبیین شده است . البته صاحب نظران نیز ممکن است بتوانند با مطالعه این کتاب ، به فرضیه هایی دست یافته، به تحقیق درباره آن بپردازند .

واحد علوم روانشناختی

مقدّمه

مهار نمودن خود و تنظیم رفتارها ، افکار و هیجان ها ، از ارکان بنیادین موفّقیت بشر ، چه در بُعد شخصی و چه در بُعد اجتماعی است ؛ چرا که بدون آن نمی توان به اهداف والای انسانی دست یافت . مهار کردن و تنظیم ، از یک دیدگاه به دو بخش بیرونی و درونی تقسیم می شود و بهترین و مؤثّرترین نوع آن ، مهار کردن و تنظیم درونی است و در واقع ، موضوع «خودنظم دهی» در این نوع آن ، معنا می یابد . انسان به نیرویی درونی نیاز دارد تا افکار ، احساسات و رفتار او را مهار کند و به آنها نظم دهد . این مفهوم ، در ادبیات دینی ، ذیل عنوان «تقوا» مطرح می شود . تقوا ، عنوانی کلّی ، جامع و فراگیر است که همه عوامل مهار کردن و تنظیم خود را شامل می شود . در فرهنگ دینی ، مجموعه ای از عوامل مهارکننده و نظم دهنده وجود دارند که هر کدام ، ویژگی خاصّ خود را دارند و به نوعی این کنترل را اِعمال می کنند .

یکی از مهم ترین عوامل خودنظم دهی که دین معرّفی می کند ، «حیا»ست . از دیدگاه اسلام ، حیا در نظام تربیتی انسان از جایگاه والایی برخوردار است . در بحث انسان شناسی ، اخلاق در درجه نخست اهمّیت قرار دارد که در بردارنده عناصر بسیاری است . در میان این مجموعه عناصر ، برخی از عوامل ، امتیاز و برتری ویژه ای نسبت به دیگر عوامل دارند که اصطلاحا «مکارم اخلاق» نامیده می شوند .⁽¹⁾

در این مجموعه مکارم (شایستگی ها) ، عنصر یا عامل «حیا» در رأس همه قرار دارد .⁽¹⁾

رسول گرامی اسلام ، خُلق و خوی اسلام را حیا معرّفی کرده⁽²⁾

اسلام ، حیاست» سنن ابن ماجة ، ج 2 ، ص 1399 .

حیا ، همه دین است .⁽³⁾

در روایات متعدّدی آمده است که اگر حیا نباشد ، همه چیز جایز می شود .⁽⁴⁾این موارد و موارد متعدّد دیگری از این دست ، نشان دهنده جایگاه ممتاز این صفت در ساختار روانی انسان ، و حکایتگر اهمّیت فوق العاده آن در موفّقیت انسان است . این جایگاه ممتاز ، به جهت ماهیت ویژه ای است که حیا دارد . حیا ، نیرویی است مهار کننده و نظم دهنده که رفتارهای روانی و فیزیکی انسان را بر اساس «شرع» و «عُرف» ، تنظیم می کند .⁽⁵⁾برتری این عامل بر دیگر عوامل ، بدین جهت است که حیا ، نه مبتنی بر ترس است ، نه مبتنی بر طمع ؛ بلکه مبتنی بر احترام به خود⁽⁶⁾یا کرامت انسانی است که بر اساس آن ، وقتی فرد خود را در حضور شخصی کریم بیابد ، از ارتکاب زشتی ها خودداری و رفتار خود را تنظیم می کند . انسان به میزان کرامتی که از آن برخوردار است ، شرم دارد که به زشتی ها

آلوده شود و یا از زیبایی ها محروم گردد . پس ، حیا می تواند در رأس نظام مهارکننده و نظم دهنده انسان قرار گیرد و شاید به همین جهت باشد که خداوند متعال ، پیش از آن که مردم را به خوف (ترس) از خود فراخوانَد ، به حیا فراخوانده و فرموده است :

«أَلَمْ یَعْلَم بِأَنَّ اللَّهَ یَرَی» .⁽¹⁾

آیا [انسان] نمی داند که خداوند ، او را می بیند ؟

امروزه کمتر به حیا پرداخته می شود و نظام های کنترل (مهار)کننده و نظم دهنده ، بیشتر «ترسْ محور» و یا «طمعْ محور» هستند .

نکته دیگر این که حیا مترادف عفّت نیست ؛ چرا که اوّلاً عفّت ، ثمره نیروهای

مهارکننده و نظم دهنده ای است که یکی از آنها حیاست .⁽²⁾ثانیا عفّت ، محدود به قلمرو شهوت در معنای عام آن است ، حال آن که حیا در همه زمینه ها کاربرد دارد . بنا بر این ، حیا ، مترادف مفاهیمی چون عفاف و حجاب نیست ، هر چند بی ارتباط با آنها هم نیست .

به نظر می رسد حیا ، آن گونه که شایسته است ، شناخته نشده و شاید بتوان گفت : هیچ بررسی علمی ای در این حوزه ، صورت نگرفته است . البته در روان شناسی از مفاهیمی مانند : «خودنظم دهی» و «کم رویی»⁽³⁾استفاده شده است ؛ ولی این مفاهیم ، مترادف با مفهوم حیا نیستند . کنترلِ خود ، مفهومی بسیار گسترده تر از حیاست و کم رویی ، در واقع ، حیای منحرف شده است . وقتی حیا از مسیر صحیح خود خارج شود و در موضوع هایی که شایسته شرم نیستند ، به کار رود ، پدیده کم رویی شکل می گیرد .⁽⁴⁾بنا بر این ، ضروری است که

این حوزه مهم و تأثیرگذار ، مورد بررسی ها و تحقیقات علمی قرار گیرد و جایگاه شایسته خود را بیابد .

پژوهش حاضر ، سعی دارد حیا را مورد بازکاوی قرار دهد و آن را با زبانی غیرتخصّصی تبیین کرده ، در اختیار عموم قرار دهد . این مجموعه در چهار بخش تنظیم شده است .

بخش اوّل به طرح کلّیات بحث اختصاص دارد و این مسائل در آن مورد بررسی قرار می گیرد : معنا و مفهوم حیا چیست و چه چیزی آن را از دیگر صفات جدا می کند ؟ مفاهیم و ارکان اصلی حیا کدام اند ؟ آیا حیا فطری است یا فرهنگی ؟ انواع ناظرهایی که انسان از آنها حیا می کند ، کدام اند ؟ اقسام حیا چیست ؟ مراتب حیا کدام اند ؟ و آیا جنسیت ، تأثیری در حیا دارد ؟

بخش دوم در هفت فصل ، به قلمروهای حیا پرداخته است . در فصل اوّل ، مسئله خلوت کردن مورد بررسی قرار گرفته و از زاویه حیا به آسیب شناسی و مصون سازی آن پرداخته شده است . در فصل دوم ، گم نامی در جمع و تأثیر آن در حیا مورد بحث قرار گرفته و پدیده کلانْ شهرها ، مهاجرت ها و مسافرت ها بررسی شده و از زاویه حیا ، آسیب های آن شناسایی و راه های مصون سازی آن بررسی شده است .

در فصل سوم ، حیا در قلمرو خانواده مورد بررسی قرار گرفته و جلوه های آن در تنظیم روابط همسران ، روابط فرزندان با والدین و بالعکس ، روابط فرزندان با یکدیگر ، و روابط خانواده با دیگران به بحث گذاشته شده است .

فصل چهارم به نقش حیا در تنظیم روابط اجتماعی پرداخته و جنبه های مختلف آن را بررسی کرده است .

فصل پنجم به تأثیر حیا در مدیریت پرداخته و نقش آن را در تنظیم روابط

مدیران با کارمندان وبالعکس ، و همچنین روابط مردم با رهبران جامعه را بررسی کرده و از زاویه حیا به آسیب شناسی مدیریت پرداخته و نقش حیا را در سالم سازی مدیریت ، تبیین کرده است .

فصل ششم به موضوع رسانه ها پرداخته و دو مسئله «حیای رسانه» و «رسانه حیا» را بررسی کرده است .

و در نهایت ، در فصل هفتم ، موضوع معماری مطرح شده و تأثیر متقابل حیا در معماری و معماری در حیا مورد بررسی قرار گرفته است .

وامّا بخش سوم کتاب به بحث کم رویی پرداخته است . در این بخش ، پس از تعریف کم رویی و تحلیل مفاهیم اصلی آن ، ریشه کم رویی و قلمروهای آن ، مورد بحث قرار گرفته اند .

بخش پایانی کتاب نیز به مسئله بی حیایی اختصاص دارد . در این فصل ، ماهیت بی حیایی و عمل آن ، مورد بحث قرار گرفته است .

بخش های سوم و چهارم ، فقط به اندازه ای بسط داده شده اند که با روشن شدن ماهیت کم رویی و بی حیایی ، موضوع اصلی کتاب ، یعنی حیا ، روشن تر گردد .

بدیهی است هیچ سخنی جز سخنان خداوند و معصومان علیهم السلام ، مصون از اشتباه نیست و بدون تردید ، این امر ، شامل این پژوهش نیز خواهد بود .

یادآوری این نکته ضروری است که این اثر با پشتوانه مجموعه غنی حدیثی «مرکز تحقیقات دارالحدیث» فراهم آمد . از کلیه همکارانم در این مرکز ، تشکر می کنم .

به علاوه ، بر خود لازم می دانم از جناب آقای دکتر محمود گلزاری (روان شناس بالینی و عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی) که با بحث های دقیق و کارشناسانه خود ، دلِ جنبه های مختلف موضوع را می شکافتند و حقایق نهفته آن را

هویدا می ساختند ، کمال تشکّر را به عمل آورم .⁽¹⁾

از آقای محمّدهادی خالقی نیز که در مرحله ویرایش، با دقّت های عالمانه و ادیبانه خود بر غنا و شیوایی متن افزود، تشکّر می کنم.

همچنین از خانواده ام که با صبوری و متانت تحسین برانگیزشان بهترین کمک را به این جانب نمودند ، سپاسگزارم. بی تردید، بدون همکاری و همراهی آنان، این پژوهش به ثمر نمی نشست. از خداوند متعال برای آنان پاداشی درخور، طلب می کنم .

و آخر دعوانا أن الحمد للّه ربِّ العالمین

بخش اوّل : کلّیات

اشاره

بخش اوّل : کلیات / تعریف

فصل اوّل : تعریف

پژوهش در هر موضوعی ، مستلزم شناسایی و جمع آوری اطّلاعات مورد نیاز و سپس تحلیل آنهاست . از این رو ، پیش از بررسی در هر موضوعی ، نخست باید آن را به درستی شناخت ؛ چرا که ممکن است برخی موضوعات ، شباهت های زیادی با یکدیگر داشته و از معنایی نزدیک به هم برخوردار باشند و این موجب شود تا به جای یکدیگر به کار روند . همچنین ممکن است برخی مطالب با موضوع تحقیق ارتباط داشته باشند ، ولی در ظاهر ، بیگانه به نظر آیند . به همین جهت ، ضروری است که مقیاسی برای سنجش مفاهیم به دست آوریم تا به وسیله آن ، مرز موضوع مورد نظر را با موضوعات مشابه مشخص کنیم . این کار ، سبب می شود که در روند تحقیق ، اولاً اطلاعاتی که مربوط به موضوع پژوهش نیست ، جمع آوری نشوند و مورد بررسی قرار نگیرند و ثانیا اطّلاعات و شواهد و قرائنی که در نتیجه پژوهش تأثیر دارند ، امّا در نگاه نخست ، بیگانه با موضوع تحقیق به نظر می رسند ، شناسایی شده ، در مسیر بررسی قرار گیرند . این حقیقت در پژوهشِ حاضر به خوبی دیده می شود . همان گونه که با مطالعه یافته های این پژوهش خواهید دید ، اطّلاعاتی در مورد «حیا» وجود دارد که هرچند ارتباط مستقیمی با موضوع داشتند ، ولی در نگاه اوّل به نظر نمی رسید با موضوع تحقیق ، مرتبط باشند . بنا بر این ، مفهوم شناسی موضوع تحقیق ، یک اصل ضروری (بخصوص در پژوهش های حدیثی) است .

حیا در منظر لغت شناسان

اوّلین گام در مفهوم شناسی حیا ، آگاهی از دیدگاه لغت شناسان است . مطالعه دیدگاه لغت شناسان در تعریف حیا ، نشان می دهد که تقریبا همه آنان در یک مسیر حرکت کرده و تعریف های نزدیک به هم ارائه کرده اند . در این تعریف ها چند محور به چشم می خورد . در برخی تعریف ها به اموری مثل دگرگون شدن حال و به وجود آمدن حالت انکسار و شکستگی روانی - که در اثر مواجهه با امری نکوهیده حاصل می شود - اشاره شده است :

حیا ، عبارت است از دگرگونی حال و انکساری که به جهت ترس از آنچه عیبْ شمرده و نکوهش می شود ، حاصل می گردد .⁽¹⁾

و برخی دیگر ، حیا را به «انقباض النفس (گرفتگی نَفْس)» تعریف کرده اند . مثلاً راغب اصفهانی می گوید :

حیا ، انقباض نفس از زشتی ها و ترک آن به همین جهت (زشت بودن) است .⁽²⁾

طُرَیحی نیز می گوید :

حیا ، عبارت است از انقباض (گرفتگی) و انزوا (دوری گزینی) از کار زشت ، به جهت ترس از مذمّت مردم .⁽³⁾

ابن منظور نیز حیا و حشمت را مترادف دانسته⁽⁴⁾و آن را به «انقباض» معنا می کند و در تبیین واژه حشمت ، به یکی از مصداق های آن اشاره کرده ، می گوید :

حشمت ، یعنی انقباض از برادرت هنگام غذا خوردن و حاجت خواستن .⁽⁵⁾

ابن اثیر نیز «احتشام» را به «انقباض» تفسیر کرده است .⁽⁶⁾

در گام سوم ، ابن اثیر ، ضمن برابر دانستن حشمت و حیا ، حشمت را به

«وقایه» و «خودْنگه داری» معنا کرده است .⁽¹⁾ابن منظور و طریحی نیز در تفسیر حدیث «الحیاء من الإیمان» ، حیا را عامل بازدارندگی و بُریدن از معصیت ، معرّفی می کنند .⁽²⁾

جمع بندی

همان گونه که مشاهده می شود ، در تعریف اهل لغت ، سه محور وجود دارد : یکی این که حیا ، «تغیّر و انکسار (اثرپذیری) درونی» است ، دیگری این که حیا ، «انقباض (گرفتگی) نفس» است و سوم این که حیا «عامل بازدارنده» است . شاید این سه محور ، بیانگر جنبه های مختلف حیا باشند . به نظر می رسد محورهای اوّل و دوم به ویژگی های روانی حیا پرداخته اند و محور سوم ، کارکرد حیا را - که خودنگه داری باشد - بیان کرده است . تبیین این سخن از حوصله بحث لغوی خارج است ؛ امّا آنچه مهم به نظر می رسد ، این است که محورهای سه گانه یاد شده ، از مسائل مهم در بحث حیا هستند که در آینده ، بیشتر درباره آنها سخن خواهیم گفت .

حیا از منظر علمای اخلاق

گام دوم در مفهوم شناسی حیا ، بررسی دیدگاه علمای اخلاق است . دیدگاه علمای اخلاق در تبیین یک موضوع عینی تر بوده ، به حقیقت بحث ، نزدیک تر می شود . در تعریف حیا از تعبیرهای متفاوتی استفاده کرده اند ، هر چند تقریبا در یک مسیر حرکت نموده اند . نخست ، این تعبیرهای متفاوت را بیان می کنیم و سپس به جمع بندی آنها می پردازیم :

1 . حیا ، عبارت است از حصر (محصور شدن) نفس و انفعال (درماندگی) آن در ارتکاب حرام های شرعی و عقلی و عرفی ، به جهت ترس از سرزنش و نکوهش مردم .⁽¹⁾

در مورد این تعریف ، چند پرسش محوری وجود دارد : یکی این که حالت درونی انسانِ با حیا چیست ؟ دیگری این که موضوع حیا چیست و حیا در مواجهه با چه اموری شکل می گیرد ؟ و سوم این که عامل برانگیزنده حیا کدام است ؟ در محور اوّل آمده که حیا ، عبارت است از انفعال درونی و محصور شدن روانی . یعنی وقتی شخص باحیا با موضوع حیا مواجه می شود ، منفعل می شود و در حصر و تنگنا قرار می گیرد و در محور دوم ، از امور سه گانه حرام شرعی ، عقلی و عرفی به عنوان اموری یاد شده که در مواجهه با آنها ، حیا برانگیخته می شود . و سرانجام این که آنچه موجب می شود انسان از امور سه گانه یاد شده حیا کند ، ترس از سرزنش مردم است . پس در مجموع ، حیا یعنی ترس از سرزنش مردم موجب می شود که انسان در مواجهه با امور سه گانه یاد شده ، منفعل شده ، از نظر روانی دچار حصر و تنگنا گردد .

2 . حیا ، ملکه ای نفسانی است که موجب انقباض نفس از فعل قبیح⁽²⁾و انزجار آن

از کار خلاف ادب می گردد . این کار به جهت ترس از سرزنش صورت می گیرد .⁽³⁾

در این تعریف از واژه انقباض استفاده شده است . روان انسان هنگام مواجهه با اموری که خوشایند ارزیابی می شوند ، منبسط (گشوده و باز) می گردد و در مقابل ، هنگام مواجهه با اموری که ناخوشایند ارزیابی می شوند ، منقبض (گرفته و بسته) می گردد . هنگام حیا ، روان انسان منقبض می گردد . از این رو ، در این تعریف از این

واژه استفاده شده که بیانگر حقیقت یاد شده است . همچنین از واژه انزجار نیز

استفاده شده است . انزجار (بیزاری) ، غیر از انقباض است و نشان می دهد که از دیدگاه این تعریف ، حیا ، همراه با انزجار و نفرت از موضوع حیا نیز هست .

3 . حیا ، نوری است که جوهرش صدر ایمان است و تفسیرش توقّف در هر چیزی که مخالف توحید و معرفت باشد .⁽¹⁾

در این تعریف ، فقط به جنبه بازدارندگی حیا اشاره شده و از بیان حالت های روانی آن و همچنین ویژگی های موضوع حیا ، چیزی به چشم نمی خورد .

4 . حیا ، عبارت است از انقباض نفس از چیزی و ترک کردن آن به خاطر ترس از سرزنش شدن .⁽²⁾

در این تعریف نیز به مسئله انقباض روانی اشاره شده و علّت آن ، ترس از سرزنش مردم دانسته شده ولی به این نکته که موضوع حیا چیست یا چه ویژگی هایی دارد ، اشاره نشده است .

5 . حیا ، خصلتی است که انسان را بر ترک کردن فعل قبیح و جلوگیری از کوتاهی کردن در حقّ دیگران بر می انگیزد .⁽³⁾

در این تعریف ، به جنبه بازدارندگی اشاره شده و به یکی از مصادیق آن نیز تصریح شده است .

6 . حیا ، دگرگونی حال و حالت انکسار (تأثّر) درونی است که انسان به جهت ترس از آنچه مایه سرزنش است ، دچار آن می شود .⁽⁴⁾

در این تعریف ، از چیزی به نام انکسار یا شکستگی روانی یاد شده است . شاید این ، همان چیزی باشد که در روان شناسی از آن با عنوان «فروریختگی

هیجانی» یاد می شود و به نظر می رسد با انقباض و حصر روانی تفاوت دارد .

7 . حیا ، عبارت است از انقباض نفس از کارهای قبیح و ترک کردن آنها به جهت زشتی عمل .⁽¹⁾

نکته این تعریف ، آن است که عامل حیا را ترس از سرزنش نمی داند ؛ بلکه زشتیِ خود عمل می داند ، و این ، یک نقطه قوّت است .

8 . حیا ، عبارت است از انقباض نفس از عادت انبساطی که در ظاهر بدن دارد ، به جهت مواجه شدن با آنچه آن را نقص می داند ، در جایی که فرار بدنی ممکن نباشد .⁽²⁾

در این تعریف به خوبی روشن شده که انقباض ، در مقابل انبساط روانی است و عامل حیا ، زشتی و نقصان خودِ عمل است . فقط آن را محدود به جایی می داند که فرار بدنی امکان نداشته باشد . به نظر می رسد این انحصار ، انحصار درستی نباشد ؛ زیرا ممکن است کسی حیا کرده ، فرار کند .

9 . حیا ، یعنی رشدیافتگی و پرهیز از زشتی ها به جهت ترس از سرزنش .⁽³⁾

در این تعریف به این نکته اشاره شده که حیا ، نشانه رشد یافتگی است . سپس در تبیین مفهوم حیا ، به عنصر بازدارندگی و عامل برانگیختگی حیا نیز اشاره شده و بحثی از حالت های روانی فرد با حیا به میان نیاورده است .

10 . حیا از قبیل وقار بوده ، عبارت است از سر به زیر افکندن و انقباض از سخن گفتن به جهت حرمت شخص مقابل که از وی حیا می شود .⁽⁴⁾

تفاوت این تعریف با تعریف های دیگر در این است که اولاً به یکی از جلوه های هیجانی حیا (سر به زیر افکندن) و ثانیا به صاحب حرمت بودن ناظر و نقش آن در حیا اشاره شده است .

11 . حیا ، حصر نفس است به جهت ترس از ارتکاب کارهای قبیح و برای پرهیز از سرزنش و دشنام مردم .⁽¹⁾

12 . حیا ، ملکه استواری است که نفس را به ادای حقوق و ترک قطع رحم و عاقّ والدین بر می انگیزاند .⁽²⁾

این تعریف نیز به بیان مصادیق حیا بسنده کرده است .

13 . حقیقت حیا ، عبارت است از خصلتی که انسان را بر انجام دادن کار نیک و ترک کار زشت ، برمی انگیزد .⁽³⁾

نکته ای که در این تعریف آمده ، این است که هم حیا را بازدارنده می داند و هم وا دارنده و این ، نقطه قوّت این تعریف است .

جمع بندی

از مجموع تعریف های علمای اخلاق چند نکته به دست می آید :

اوّل این که حیا ، هنگام مواجه شدن با یک فعل قبیح رخ می دهد .

دوم این که در این حالت ، روان انسان ، حالت انکسار ، انفعال ، انقباض ، انزجار و انحصار پیدا می کند . این حالت ضد باز بودن و علاقه مند بودن است .

سوم این که این نوع برانگیختگی در عمل ، هم موجب انجام دادن یک کار است و هم موجب ترک یک کار که از آن به عنوان تنظیم رفتار یاد می شود . در برخی تعریف ها، به مصداق هایی از این فعل و ترک اشاره شده ، که فقط از باب نمونه است .

چهارم این که حیا ، زیر مجموعه ترس است ؛ زیرا علّت برانگیختگی هنگام مواجهه با یک کار زشت ، یا ترس از سرزنش و نکوهش مردم است ، و یا ترس

از ارتکاب آن . البته در برخی تعریف ها تصریح شده بود که علّت حیا ، زشتی و نقصان خود عمل است .

پنجم این که منشأ زشت دانستن یک عمل ، یا شرع است یا عقل و یا عرف و آداب یک جامعه .

اکنون در صدد ارزیابی تعریف های ارائه شده نیستیم . تنها به ذکر نکته های مهمّی پرداختیم که می تواند در تبیین مفهوم حیا تأثیر داشته باشد . البته در برخی موارد ، مثل این که آیا ریشه حیا ترس است یا نه ، ابهاماتی وجود دارد که باید مورد بررسی قرار گیرد . به نظر می رسد با بررسی مفهوم حیا در روایات ، می توان به این پرسش ها پاسخ گفت و به مفهوم اصلی حیا بیشتر نزدیک شد .

حیا از منظر آیات و روایات

شناخت دیدگاه لغت شناسان و علمای اخلاق ، ما را به مفهوم حیا نزدیک می کند ؛ امّا نمی تواند واقعیت آن را به دقّت ، تبیین کند . این مطلب ، حقیقت دیگری را در باب پژوهش در مفاهیم دینی روشن می کند و آن این که در شناسایی مفاهیم دینی ، می توان و بلکه باید به نظر اهل لغت و علمای اخلاق ، توجّه کرد ؛ امّا بدون شک نباید به آنها بسنده نمود . معنای یک مفهوم دینی را باید از لا به لای متونی که آن را طرح کرده اند ، به دست آورد و لذا مناسب ترین راه ، مطالعه دقیق ادبیات دینی است ، هر چند در تبیین و توضیح آن ، می توان از نظر لغت شناسان و دانشمندان اخلاق نیز بهره برد .

سؤال اساسی این است که : اگر حیا ، بازدارنده و مهارکننده است ، فرق آن با دیگر بازدارنده ها و مهارکننده ها چیست ؟ در تعریف بسیاری از صفات ، از واژه هایی چون « حبس النفس » یا « کفّ النفس » یا «ضبط النفس» و ... استفاده می شود ، که بیانگر مفهوم بازدارندگی است . سؤالْ این است که : وجه تمایز حیا با دیگر صفات چیست ؟ چه چیزی سبب می شود که بازدارنده ای را «حیا» بنامیم

و دیگری را «صبر» و سومی را «ترس» و ... ؟ متأسفانه در اکثر تعریف های ارائه شده از مفاهیم دینی - اخلاقی ، منطقه مرکزی آنها تعریف شده است . مراد از منطقه مرکزی ، نقطه های محوری و اساسی ای هستند که در مرکز یک صفت قرار می گیرند . مشخّص کردن نقطه های محوری و مرکزی صفات ، بسیار بجا و ضروری است ، امّا کافی نیست . هر صفت ، قلمروی دارد که اگر محدوده آن معیّن و مرز آن با دیگر صفات ، مشخّص نشود ، تداخل پیش خواهد آمد و مشخّص نخواهد شد که مثلاً فلان مورد ، در قلمرو این صفت است یا صفت دیگری . به همین جهت ، مرزشناسی صفات از اهمّیت بسیار بالایی برخوردار است و در عین حال ، چندان ساده نیز به نظر نمی رسد .⁽¹⁾

یکی از چالشهایی که هنگام پژوهش در چیستی حیا رخ می دهد ، وجه تمایز این صفت با صفات مشابه و متضاد است ؛ چرا که برای تبیین ماهیت روان شناختی حیا ، بسیار مهم است که بدانیم چه چیزی باعث می شود که یک حالت روانی را «حیا» بنامیم و دیگری را «ترس» و سومی را «صبر» و چهارمی را «تقوا» و ... . این پرسش مهم ، پژوهش را وارد مرحله تازه ای کرد و فضای جدیدی را برای پژوهش می گشاید . به همین جهت ، روند تحقیق از بررسی تعریف های لغت شناسان و دانشمندان علم اخلاق به سوی بررسی روایات و آیات حیا سوق داده می شود .

با این رویکرد ، مطالعه بر روی آیات و احادیث حیا آغاز شد . در قدم نخست ، عناصر تشکیل دهنده حیا مشخّص شدند . این عناصر ، عبارت بودند از : شخص حیا کننده ، شخصی که از او حیا می شود و فعل قبیح (عمل نابه هنجار) . کم کم این اندیشه شکل گرفت که حضور یک ناظر محترم ، حیا را بر می انگیزد . اگر احساس شود کسی وجود دارد که ناظر فعل قبیح است ، حیا به

وجود می آید و در مواردی که حضور کسی احساس نشود ، فعل قبیح به راحتی انجام می شود . تصوّر یاد شده ، این فرضیه را پدید آورد که فصل مقوِّم و وجه تمایز حیا ، عنصر «حضور و نظارت یک ناظر محترم» است . البته به این نکته توجّه داشتیم که این ، همه ماهیت روانی حیا نیست ؛ امّا تصور می شد که می تواند نکته محوری و فصلِ مقوِّم آن باشد . با در دست داشتن این فرضیه ، این بار به صورتی هدفمند و روشن تر به مطالعه روایات پرداختیم و شواهد زیادی را بر این فرضیه یافتیم و در کنار آن ، وجه تمایز برخی صفات دیگر نیز به دست آمد .

حضور ناظر محترم

بخشی از روایات حیا ، مربوط به کسانی است که در حضور مردم ، شرم می کنند ؛ امّا در خلوت و جایی که کسی حضور ندارد ، حیا را رعایت نمی کنند .

برخی دیگر از روایات ، افرادی را که در حضور مردم حیا نمی ورزند ، نکوهش می کند و روایات دیگری ، مردم را به حضور و نظارت فرشتگان توجّه می دهد و آنان را به حیا فرا می خوانَد . در بخش دیگری از روایات به مسئله آگاهی معصومان علیهم السلاماز کردار مردم اشاره شده و خواسته شده که در پیشگاه آنان ، شرم داشته باشند . در بخش دیگری از روایات ، به نظارت خداوند اشاره شده و جهان ، محضر خدا دانسته شده و مردم به حیا کردن از خداوند ، فرا خوانده شده اند .⁽¹⁾مثلاً امام زین العابدین علیه السلام می فرماید :

خدایا ! تو ما را می دیدی و ما شرم نکردیم .⁽²⁾

یا امام علی علیه السلام وقتی می خواهد از فرار کردن لشکریان خود ، جلوگیری کند ، آنان را به «شرم» از فرار ، فرا می خوانَد و برای برانگیختن شرم در وجودشان ،

آنان را به این نکته توجّه می دهد که در برابر چشمان خداوند هستند .⁽¹⁾

وقتی از امام صادق علیه السلامسؤال می شود که مبانی اش در زندگی چیست ، به چهار مطلب اشاره می کند که یکی از آنها این است :

وعَلِمتُ أنَّ اللّه َ عز و جل مُطَّلِعٌ عَلَیَّ ، فَاستَحیَیتُ .⁽²⁾

دانستم که خداوند عز و جل بر من مطّلع است . پس شرم کردم .

همچنین امام زین العابدین علیه السلام می فرماید :

خَفِ اللّه َ عز و جل لِقُدرَتِهِ عَلَیکَ وَاستَحیِ مِنهُ لِقُربِهِ مِنکَ .⁽³⁾

از خداوند متعال بترس ، چون بر تو قدرت دارد ، و از او شرم کن ، چون به تو نزدیک است .

امام باقر علیه السلام نیز می فرماید :

اِستَحیِ مِنَ اللّه ِ بِقَدرِ قُربِهِ مِنکَ و خَفهُ بِقَدرِ قُدرَتِهِ عَلَیکَ .

از خدا شرم کن ، به آن اندازه که به تو نزدیک است ، و از او بترس ، به اندازه ای که بر تو قدرت دارد .⁽⁴⁾

در این دو حدیث شریف ، به دو صفت از صفات خداوند ، اشاره شده است : یکی قدرت خداوند و دیگری نزدیکی خداوند ، که نشان از آگاهی و اطّلاع خداوند از رفتار بشر دارد . آن گاه ، قدرت ، عامل ترسْ دانسته شده و نزدیک بودن و اطّلاع خداوند ، عامل حیا و شرم . بنا بر این ، عامل برانگیختن ترس ،

توجّه قدرت خداوند است و عامل برانگیختن حیا ، آگاهی و نظارت خداوند . از این رو ، رسول خدا می فرماید :

فَاستَحیُوا الیَومَ أن یَطَّلِعَ اللّه ُ عَلی شَیءٍ مِن أمرِکُم .⁽¹⁾

شرم کنید امروز از این که خداوند از تمام امور شما مطلع است .

قرآن مجید ، هنگام طرح داستان خلوت کردن زلیخا با حضرت یوسف علیه السلام ، در بیان علّت امتناع حضرت یوسف علیه السلاممی فرماید :

«لَقَدْ هَمَّتْ بِهِی وَهَمَّ بِهَا لَوْلاَ أَن رَّءَا بُرْهَ-نَ رَبِّهِی» .⁽²⁾

و در حقیقت ، [آن زن] آهنگ وی کرد ، و [یوسف نیز] اگر بُرهان پروردگارش را ندیده بود ، آهنگ او می کرد .

در این آیه شریف ، از « برهان پروردگار » ، به عنوان عامل بازدارندگی از گناه اشاره شده است . امام زین العابدین علیه السلامدر تفسیر «برهان پروردگار» می فرماید :

قامَتِ امرَأَةُ العَزیزِ إلَی الصَّنَمِ فَأَلقَت عَلَیهِ ثَوبا ، فَقالَ لَها یوسُفُ : ما هذا ؟! فَقالَت : أستَحیی مِنَ الصَّنَمِ أن یَرانا ! فَقالَ لَها یوسُفُ : أتَستَحیینَ مِمَّن لا یَسمَعُ و لا یُبصِرُ ولا یَفقَهُ ولا یَأکُلُ ولا یَشرَبُ ، ولا أستَحیی أنَا مِمَّن خَلَقَ الإِنسانَ وعَلَّمَهُ ؟! فَذلِکَ قَولُهُ عز و جل : لَوْلاَ أَن رَّءَا بُرْهَ-نَ رَبِّهِی .⁽³⁾

زن عزیز مصر به سوی بُت رفت و پارچه ای بر روی آن انداخت . یوسف از او پرسید : «برای چه این کار را کردی ؟» . پاسخ داد : شرم دارم از این که این بت ، ما را ببیند ! در این هنگام ، یوسف به وی گفت : «آیا تو شرم می کنی از چیزی که نه می شنود و نه می بیند و نه می فهمد و نه می خورد و نه می نوشد ؛ ولی من شرم نکنم از کسی که بشر را آفریده و او را دانش آموخته است ؟!» . این ، معنای سخن خداوند است که می فرماید : «اگر بُرهان پروردگارش را ندیده بود» .

آنچه باعث حیای زلیخا شد ، ناظر بودن بت بود ، هر چند نظارت او بر اعمال

بشر ، خیال باطل است و آنچه مایه شرم حضرت یوسف علیه السلام شد ، این بود که خداوند ، آگاه و ناظر بر اعمال بشر است .

امام صادق علیه السلام نیز با اشاره به نظارت فرشتگان بر اعمال آدمی می فرماید :

مَن خَلا بِذَنبٍ فَراقَبَ اللّه َ - تَعالی ذِکرُهُ - فیهِ وَاستَحیا مِنَ الحَفَظَةِ غَفَرَ اللّه ُ عز و جل لَهُ جَمیعَ ذُنوبِهِ و إن کانَت مِثلَ ذُنوبِ الثَّقَلَینِ .⁽¹⁾

هر که در خلوت ، زمینه گناه برایش فراهم شود و خداوند متعال را مراقب خود بداند و از فرشتگان نگهبان ، حیا کند ، خداوند ، همه گناهان او را می آمرزد ، هر چند به اندازه گناهان جنّ و اِنس باشد .

از دیدگاه امام صادق علیه السلام اساسا فلسفه ناظر قرار دادن فرشتگان ، همین است که مردم با توجّه به وجود و حضور آنان ، دست از گناه بردارند .⁽²⁾

مجموع این شواهد و قرائن ، این فرضیه را ثابت می کند که از دیدگاه روایات ، فصل مقوِّم و وجه تمایز حیا از دیگر بازدارنده ها ، عنصر « نظارت » است ؛ یعنی آنچه حیا را بر می انگیزد ، حضور و نظارت ناظر است . معمولاً رفتار ما در جمع ، با رفتار ما در خلوت ، تفاوت می کند . تفاوت رفتار در خلوت و جلوت ، به جهت تفاوت در حضور و عدم حضور است . آن جا که تنها باشیم و حضور هیچ کس را حس نکنیم و هیچ چشمی را ناظر رفتار خود ندانیم ، کارهایی را به راحتی انجام می دهیم که ممکن است در حضور دیگران ، حاضر به انجام دادن آن نباشیم . اگر در تنهایی و خلوت خود ، آماده انجام دادن کاری شده باشیم که به نظر نادرست می آید و ناگهان متوجّه شویم کسی وارد شده و ناظری وجود دارد ، دست از آن کار می کشیم . یا اگر بعدا بفهمیم کسی ناظر اعمال ما بوده است ، سرافکنده می شویم و عرق شرم بر پیشانی ما می نشیند . لازم نیست شخص ناظر ، انسان قدرتمندی باشد . همین که ما را بشناسد و نزد او احترام و آبرویی داشته باشیم ، برای برانگیختگی حیا بسنده می کند . همه اینها نشان می دهد که عامل محوری در شکل گیری حیا ، عنصر

حضور و نظارت است . البته حیا ، تک عنصری نیست و ویژگی های دیگری نیز دارد که بعدا مطرح خواهد شد ؛ ولی اکنون بحث در این است که وجه تمایز و فصل مقوّم حیا چیست ، و همان گونه که مشاهده کردید ، مشخّص شد عنصر حضور و نظارت ، وجه تمایز حیا با دیگر صفات است .

از نکات مهم این بخش از تحقیق - که می تواند برای پژوهشگران این حوزه جالب باشد - این بود که یافتن این نکته ، باب بخش دیگری از متون دینی را به سوی ماگشود و ارتباط آنها را با موضوع حیا روشن ساخت ؛ مسئله ای که تا پیش از یافتن این نکته تصوّر آن هم نمی رفت . این بخش ، عبارت است از متونی که مسئله نظارت و رؤیت و آگاهی خداوند از اعمال بشر را بیان می کنند ، بدون این که واژه حیا را داشته باشند . برای یک پژوهش موفّق ، این نکته مهمّی است که نباید به متونی بسنده کرد که واژه مورد نظر را در بر دارند . یافتن متونی که در بردارنده محتوای سوژه تحقیق اند ، موفّقیت بزرگی است و این امر ، در پژوهش حیا اتّفاق افتاد . مثلاً تا پیش از این تصوّر نمی شد که آیه شریف «أَلَمْ یَعْلَم بِأَنَّ اللَّهَ یَرَی»⁽¹⁾با موضوع حیا رابطه تنگاتنگ داشته باشد ؛ امّا با تحلیل ماهیت حیا و پی بردن به وجه تمایز آن ، دریافتیم که این آیه شریف ، بدون این که از واژه حیا استفاده کرده باشد ، بیانگر حیاست . در آغاز رسالت پیامبر اکرم ، هنگامی که ایشان مورد آزار یکی از مشرکان قریش قرار گرفتند ، خداوند ، وی را به حیا فراخواند و فرمود که آیا نمی داند که خدا او را می بیند ؟! توجّه به دیدن خداوند و درک حضور او ، حیا را بر می انگیزد . در حقیقت ، خداوند پیش از آن که مردم را به ترس فرا بخوانند ، به حیا فراخوانده است و این ، جایگاه و اهمّیت حیا را در نظام تربیتی اسلامی می رساند . ازاین رو ، امام صادق علیه السلاممی فرماید :

وَاعلَم أنَّکَ بَینَ یَدَی مَن یَراکَ ولاتَراهُ .⁽²⁾

بدان که تو در پیشگاه کسی هستی که تو را می بیند ، هر چند تو او را نمی بینی .

همچنین امام علی علیه السلام با اشاره به حضور و نظارت خداوند می فرماید :

فَاتَّقُوا اللّه َ الَّذی أنتُم بِعَینِهِ ونَواصیکُم بِیَدِهِ وتَقَلُّبُکُم فی قَبضَتِهِ وإن أسرَرتُم عَلِمَهُ وإن

أعلَنتُم کَتَبَهُ ، وقَد وَکَّلَ بِذلِکَ حَفَظَةً کِراما لا یُسقِطونَ حَقّا ولا یُثبِتون باطِلاً .⁽¹⁾

از خدایی پروا داشته باشید که در دید او هستید و زمام شما به دست اوست و حرکات شما در اختیار اوست : اگر پنهان سازید ، آگاه است و اگر آشکار سازید ، می نگارد . برای این کار ، نگهبانان و مراقبان ارجمندی قرار داده که هیچ حقّی را فرو نمی گذارند و هیچ چیزی را به باطلْ ثبت نمی کنند .

در این کلام ، هم به نظارت خداوند اشاره شده و هم به نظارت فرشتگان .

به هر حال ، یافتن فصل مقوّم حیا سبب شد که بخش دیگری از متون دینی که با حیا مرتبط اند و بلکه رابطه تنگاتنگ دارند ، شناخته شده ، مورد توجّه قرار گیرند .

در مراجعه دوباره به دیدگاه های علما روشن شد که برخی از آنان نیز اشاره وار به مسئله نظارت و نقش آن در حیا پرداخته اند . مثلاً مرحوم مجلسی در شرح حدیث شریف «النیة خیر من العمل» ، چند وجه را ذکر می کند که در چهارمین وجه به مسئله حیا پرداخته ، می گوید :

عقل شخصِ باحیا به نیک بودن حسنات و زشت بودن سیّئات حکم می کند و یادآور می شود که پروردگار جلیل در همه احوال ، مطلع بر اوست و به همین جهت ، او را می پرستد و معصیت وی را ترک می کند .

جالب این که ایشان برای تأیید سخن خود به حدیث شریف دیگری استشهاد می کند که از نظارت خدا بر بشر حکایت می کند . ایشان می گوید :

و این سخن پیامبر اکرم که می فرماید : «الإِحسانُ أن تَعبُدَ اللّه َ کَأَنَّکَ تَراهُ ، فِإِن لَم تَکُن تَراهُ فَإِنَّهُ یَراکَ» ، به همین مطلب اشاره دارد .⁽²⁾

در این کلام ، مرحوم مجلسی رحمه الله به خوبی روشن کرده که آنچه حیا را بر می انگیزد ، توجّه به اطّلاع خداوند از اعمال بشر است ؛ وگرنه صرف دانستن حُسن کارهای نیک و قُبح کارهای زشت ، نمی تواند حیا را بر انگیزد . در خوف (ترس) و صبر بر طاعت و صبر بر معصیت و تقوا و امثال اینها نیز فرد از حُسن طاعت و قبحِ معصیت ، آگاه است ؛ ولی این آگاهی برانگیزنده نیست . این آگاهی اگر با توجّه به قدرت خداوند همراه شود ، خوف را تولید می کند و اگر با تحمّل پذیری همراه گردد ، تولید صبر می کند و ... بنا بر این ، آنچه حیا را از دیگر صفات جدا می کند ،

توجّه به این واقعیت است که انسان ، در دیدِ خداوند است .

مسئله دیگر ، رابطه حیا و ترس است . پیش از این گفتیم که در وجود ارتباط میان این دو مفهوم ، ابهام هایی وجود دارد که باید روشن شود . با توضیحاتی که گذشت ، معلوم می شود حیا و خوف ، دو مهارکننده و نظم دهنده مستقل از یکدیگرند ؛ محور حیا ، عنصر نظارت است و محور خوف ، عنصر قدرت . بنا بر این ، خوف نمی تواند منشأ حیا باشد . امّا نکته دیگری که هست ، این که فردِ باحیا نمی تواند از نظر روان شناختی فاقد عنصر ترس باشد . بدون تردید ، ترس ، حقیقتی است که در نهاد همه انسانها قرار داد ؛ امّا نوع ترس ها با هم متفاوت است . ترسی که در علم اخلاق «خوف» نامیده می شود ، ترس از قدرت خداوند و عقاب او و گناهان خود فرد است . ممکن است در فردِ باحیا هم ترس وجود داشته باشد ؛ امّا جنس این ترس با ترس قبلی متفاوت است . ترسی که در حیا می تواند وجود داشته باشد ، ترس از بی آبرو شدن نزد ناظر است . در حقیقت ، فردِ باحیا نگران آبرو و حرمتی است که نزد ناظر دارد ، نه این که از قدرت و عقاب خداوند ، نگران و ترسان باشد . آنچه در تعریف لغت شناسان و علمای اخلاق ، تحت عنوان «ترس از سرزنش مردم» وجود داشت ، ناظر به همین مسئله است .

بخش اوّل : کلیات / ماهیت حیا

فصل دوم : ماهیت حیا

حیا دارای مفاهیم و عناصری است که شاکله آن را تشکیل می دهد . در این بحث ، آن مفاهیم اصلی طرح می شود و سپس ، توضیحی درباره هر یک داده خواهد شد .

مفاهیم اصلی حیا

برای تبیین ماهیت و معنای دقیق حیا ، لازم است مفاهیم اصلی آن مورد بررسی قرار گیرند ؛ چرا که با شناخت دقیق مفاهیم اصلی یک پدیده ، راحت تر می توان ماهیت آن را شناخت . مفاهیم اصلی (ارکان) تشکیل دهنده حیا عبارت اند از : 1 ) مهار کردن نفس ؛ 2 ) فعل قبیح ؛ 3 ) حضور و نظارت ؛ 4 ) شخص حیا کننده .

1 . مهار کردن نفس

مهار کردن خود و مدیریت نفس ، یکی از اساسی ترین مفاهیم اخلاقی و از مهم ترین آموزه های ادیان است که مورد توجّه روان شناسی نیز قرار گرفته است . اساس نیاز به کنترل خود و مدیریت نفس ، آن است که همواره خواست نفس ، با مصلحت انسانْ سازگار نیست . ناسازگاری میان خواست و مصلحت ، ایجاب می کند که انسان ، نفس خود را که مرکز خواسته هاست ، کنترل و مدیریت نماید . خواسته های نفس به دو شکل «گرایش» و «گریز» تجلّی می کند ؛ یعنی

گاهی به چیزی علاقه مند می شود و آن را طلب می کند ، و گاهی از چیزی متنفر می شود و آن را رد می کند . از آن جا که همواره خواستِ نفس با مصلحت انسان ، سازگار نیست ، گاهی نفسْ چیزی را می طلبد که موجب فساد و تباهی اوست ، و گاهی چیزی را رد می کند که به مصلحت اوست . خداوند متعال در این باره می فرماید :

«وَعَسَی أَن تَکْرَهُواْ شَیْ-ٔا وَهُوَ خَیْرٌ لَّکُمْ وَعَسَی أَن تُحِبُّواْ شَیْ-ٔا وَهُوَ شَرٌّ لَّکُمْ» ؛

چه بسا چیزی را خوش نداشته باشید که خیر شما در آن باشد ، و چه بسا چیزی را خوش داشته باشید که برای شما شَر باشد .⁽¹⁾

در این آیه شریف ، از خواسته انسان با واژه های «محبّت» و «کراهت» تعبیر شده و از مصلحت و مفسده انسان با واژه های «خیر» و «شر» . مصلحت و مفسده انسان را می توان در «امر» و «نهی» خداوند یافت . خداوند متعال از آن جا که آفریدگار انسان است ، بهتر از هر کسی به صلاح و فساد انسان آگاه است و لذا بشر را به آنچه مایه صلاح اوست ، « فراخوانده » و از آنچه مایه فساد و تباهی اوست ، «بازداشته» است .⁽²⁾

به بیان دیگر ، هر آنچه برای بشر زیانبار است ، مورد نهی خداوند قرار گرفته و هر آنچه مفید است ، مورد امر قرار گرفته است و از این طریق ، می توان آنچه را که مایه شرم است ، شناخت . امام علی علیه السلام در این باره می فرماید :

فَإِنَّهُ لَم یَأمُرکَ إلاّ بِحَسَنٍ و لَم یَنهَکَ إلاّ عَن قَبیحٍ .

به درستی که خداوند ، تو را امر نکرده ، مگر به نیکی ، و نهی نکرده ، مگر از زشتی . ⁽³⁾

خلاصه کلام ، این که کنترل خود و مدیریت نفس ، یک ضرورت است و برنامه آن نیز قوانین دین است .

نکته دیگر ، این که کنترل خود ، شیوه های مختلفی دارد که یکی از آنها یاری جستن از «حیا» است . حیا ، نیروی کنترل کننده ای است که توان نظم دهی و مدیریت خود را به انسان می دهد . به وسیله حیا می توان از آنچه ناهنجاری است ، دوری کرد و بدانچه به هنجار است ، عمل کرد . فرد باحیا در برابر تکانه ها و وسوسه های نفس ، مقاومت می کند و آنچه را ناهنجار باشد ، ترک می کند ، هر چند مطابق میلش باشد و آنچه را به هنجار باشد ، انجام می دهد ، هرچند مخالف طبعش باشد . چنین فردی می تواند نفس خود را کنترل کرده ، آن را سامان دهد .

بنا بر این ، حیا ، یکی از اقسام کنترل و مدیریت نفس بوده ، ماهیتی مهار کننده دارد .

رابطه حیا و تقوا

یکی از مسائلی که ذهن را به شدّت به چالش می کشد ، رابطه تقوا با دیگر صفات است . بحث در این است که چه رابطه ای میان حیا و تقوا وجود دارد ؟ آیا در عرض یکدیگرند و یا این که میان این دو ، رابطه دیگری برقرار است ؟

تقوا به معنای کَفُّ النفس و خودْکنترلی است . امام علی علیه السلاممی فرماید :

التَّقوَی اجتِنابٌ .

تقوا ، پرهیز است .⁽¹⁾

و به همین جهت می فرماید :

المُتَّقی مَنِ اتَّقَی الذُّنوبَ .

باتقوا ، کسی است که از گناهان بپرهیزد .⁽²⁾

در سخن دیگری آمده که پیامد تقوا ، مالکیت و تسلّط بر شهوت است :

مَن مَلَکَ شَهوَتَهُ کانَ تَقِیّا .

هر که بر شهوت خود مسلّط باشد ، با تقواست .⁽¹⁾

در این احادیث ، درباره تقوا تعبیرهایی چون «اجتناب» ، «وقایه» و «تملّک نفس» به کار رفته است و این تعبیرها با مسئله مهارکردن نفس ، رابطه تنگاتنگ دارند . این مفهوم ، روح «تقوا» را تشکیل می دهد که در تمام متون می توان آن را پیگیری کرد .

در این برداشت ، تقوا مفهومی است عام که همه عوامل کنترلی را شامل می شود ، ولی عین هیچ یک نیست . به بیان دیگر ، تقوا عنوانی است انتزاعی از تمام بازدارنده ها و کنترل کننده ها . عوامل مختلفی وجود دارند که هر کدام به نحوی بازدارندگی کرده ، نفس انسان را مهار و مدیریت می نمایند . برآیند این مجموعه عوامل را «خودنگهداری» می گویند که تعبیر دینی آن «تقوا»ست . عناوینی مثل صبر ، حلم ، کظمِ غیظ ، خوف و حیا ، از زیر مجموعه های این عنوان کلّی هستند . بنا بر این ، تقوا ، در عرض این صفات قرار نمی گیرد .

نکته دیگر این که تقوا اگر بخواهد عملیاتی شود و به کار آید ، باید تحت یکی از عناوین زیر مجموعه خود ، تجسّم پیدا کند . تقوا و خودنگهداری ، اگر به جهت ترس از قدرت باشد ، در قالب «خوف» تجلّی می کند و اگر به معنای تحمّل سختی ها باشد ، در قالب «صبر» تجلّی می کند و اگر در قلمرو غضب باشد، در قالب «حلم» و «کظم غیظ» تجلّی می یابد و اگر در قلمرو شهوت باشد ، نام «عفّت» به خود می گیرد و در نهایت ، اگر تقوا و خودنگهداری به دلیل « حضور ناظر و وجود نظارت » باشد ، در قالب «حیا» تجلّی می یابد . به همین جهت ، در متون دینی ، گاهی تقوا با یکی از این عناوین در کنار هم قرار می گیرند . مثلاً قرآن

کریم ، علّت موفّقیت حضرت یوسف را این گونه بیان می فرماید :

«إِنَّهُو مَن یَتَّقِ وَ یَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لاَ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ» .⁽¹⁾

چنین است که هرکه پرهیزگاری و شکیبایی پیشه کند ، حقیقتا خداوند ، پاداش نیکوکاران را تباه نمی سازد .

آنچه از حضرت یوسف دیده شد ، صبر در انواع مختلف آن بود و صبر ، زیر مجموعه تقواست . لذا می فرماید : هر که تقوا داشته باشد و صبر پیشه کند ، خداوند ، پاداش نیکوکاران را ضایع نمی گردانَد . درباره حیا نیز آمده است :

فَاتَّقُوا اللّه َ الَّذی أنتُم بِعَینِهِ .

تقوای خدایی داشته باشید که در دید او هستید .⁽²⁾

قرار داشتن در قلمرو نظارت ، شرم برانگیز است و این جا از خداوند با این ویژگی یاد شده و انسان به تقوای الهی فرا خوانده است . پس معلوم می شود که تقوای مرتبط با این ویژگی ، همان حیاست .

خلاصه کلام ، این که : تقوا ، مفهومی است عام که دربردارنده تمام بازدارنده ها و عوامل مهار کردن نفس است که یکی از آنها حیاست .

حیا ، باز دارنده یا وا دارنده ؟

پرسشی که در این جا مطرح می شود ، این است که آیا حیا فقط بازدارنده است ، یا وا دارنده نیز هست ؟ آیا کارکرد حیا فقط این است که انسان را از ارتکاب کارهای زشت بازدارد و یا به انجام دادن کارهای نیک نیز وا می دارد ؟ این مسئله از آن جهت اهمّیت دارد که روشن می سازد در چه مواردی می توان از حیا استفاده کرد و در چه مواردی می توان حیا را توصیه نمود . اگر حیا فقط یک صفت بازدارنده باشد ، تنها در جایی می توان از آن استفاده کرد که باید کاری ترک شود و تنها به کسی می توان حیا را توصیه کرد که قصد دارد کار ناشایستی را

انجام دهد . امّا اگر گذشته از بازدارندگی ، وا دارنده نیز باشد ، در آن صورت ، می توان برای انجام دادن کارهای شایسته ای که احتمال ترک آنها می رود نیز از حیا استفاده نمود . بنا بر این ، سؤال این است که مثلاً اگر کسی در انجام دادن واجبات خود کوتاهی می کند ( نماز نمی خواند ، روزه نمی گیرد و ... ) آیا می توان برای وا داشتن او به انجام دادن واجبات ، از حیا استفاده کرد ؟ آیا حیا ، قلمرو طاعت را نیز شامل می شود و یا فقط مخصوص قلمرو معصیت است ؟

اگر روایات معصومان علیهم السلام را با این پرسش مورد مطالعه قرار دهیم ، می بینیم که حیا ، هم به عنوان عامل بازدارنده معرّفی شده و هم به عنوان عامل وا دارنده . امام زین العابدین علیه السلام ، حیا را مایه بازداری از شهوات دانسته و از خداوند می خواهد به او حیا دهد تا او را از شهوات ، بازدارد .⁽¹⁾امام علی علیه السلام نیز در جایی می فرماید :

الحَیاءُ یَصُدُّ عَن فِعلِ القَبیحِ .

حیا از کار بد ، باز می دارد .⁽²⁾

و در جای دیگر می فرماید :

الحَیاءُ سَبَبٌ إلی کُلِّ جَمیلٍ .

حیا ، سبب همه زیبایی هاست .⁽³⁾

همچنین امام صادق علیه السلام در بیان فواید حیا ، خطاب به مفضّل می فرماید :

لَولاهُ لَم یُقرَ ضَیفٌ ولَم یوفَ بِالعِداتِ ولَم تُقضَ الحَوائِجُ .

اگر حیا نباشد ، هیچ میهمانی احترام نمی شود و به هیچ وعده ای وفا نمی شود و هیچ حاجتی برآورده نمی شود .

همان گونه که می بینید ، اموری مثل اکرام میهمان و وفای به عهد و برآوردن

حوائج نیازمندان ، همگی از کارهای شایسته ای هستند که باید انسان آنها را انجام دهد و امام صادق علیه السلام انجام دادن آنها را از فواید حیا می داند . در ادامه حدیث ، حضرت تصریح می کند :

ولَم یُتَحَرَّ الجَمیلُ ولَم یُتَنَکَّبِ القَبیحُ فی شَیءٍ مَنَ الأَشیاءِ .

[ اگر حیا نباشد] هیچ کار زیبایی انجام نمی شود و هیچ کار زشتی ترک نمی شود .⁽¹⁾

بنا بر این ، حیا ، هم بازدارنده است و هم وا دارنده . شاید این سؤال مطرح شود که اگر حیا یکی از عوامل مهارکننده است ، وا دارندگی آن به چه معنا خواهد بود ؟ پاسخ این است که موقعیت قبیح (نابه هنجار) ، دو گونه است : یا انجام دادن حرام است و یا ترک واجب . ازاین رو نفس انسان یا مایل به انجام دادن حرام است و یا ترک واجب که در مجموع ، فعل قبیح نامیده می شود . حال اگر این حالت نفس مهار شود ، بدین معنا خواهد بود که واجب انجام شود و حرام ترک گردد . پس مهار کردن و خودنگهداری در مرحله نفس صورت می گیرد و باز دارندگی و وا دارندگی مربوط به مرحله عمل است .

آیا کارکرد حیا محدود به قلمروی خاص است ؟

سؤال این است که آیا کارکرد کنترل کنندگی حیا محدود به قلمروی خاص است یا حیا در تمام زمینه ها می تواند نقش آفرین باشد ؟

با مطالعه این کتاب ، خواهید دید که حیا فتی است فراگیر که محدود به قلمرو خاصّی نیست . توضیحْ این که برخی صفات ، مربوط به قلمروی خاص هستند . مثلاً عفّت در قلمرو شهوت است . شهوت با همان مفهوم وسیعی که در روایات دارد ،⁽²⁾قلمرو عفّت است . البته نمی گوییم قلمرو شهوت ، فقط برای عفّت است

و هیچ عامل دیگری نقش آفرینی ای در این محدوده ندارد ، بلکه می گوییم عفّت ، فقط در قلمرو شهوت معنا دارد . در میدان شهوت ، تمام بازدارنده های عام ، نقش دارند ؛ ولی عفّت ، فقط در قلمرو شهوت مطرح می شود و مثلاً در قلمرو غضب ، کاربرد ندارد . شهوتِ مهار شده ، حالتی را به وجود می آورد که به آن عفّت می گویند . کظم غیظ نیز صفتی است که فقط مربوط به قلمرو غضب است و در جای دیگری مثل شهوت ، معنا ندارد . امّا حیا ، صفتی است که می تواند در تمام زمینه ها نقش بازی کند ، چه طاعت باشد و چه معصیت ، چه غضب باشد و چه شهوت ، چه بازداری باشد و چه وا داری .

حیا و قدرت نفس

یکی از مسائلی که در رکن (مفهوم) اوّل طرح می شود ، رابطه حیا و قدرت نفس است . واقعیت ، این است که حیا از قدرت نفس ، حکایت می کند و نفس قدرتمند است که توان مهار کردن و کنترل دارد . انسان ضعیف النفس و ناتوان ، اهل مهار کردن و کنترل و در نتیجه ، اهل شرم و حیا نیست . البته حیای منفی یا کم رویی ، نشانه ضعف نفسانی فرد است که در جای خود ، بحث آن خواهد آمد ؛ امّا این جا صحبت از حیای مثبت است . حیای مثبت ، نشانه قدرتمندی فرد است و جز از انسان توانمند ، سرنمی زند . انسان باحیا ، کسی است که توان کنترل نفس و قدرت مهار کردن خود را دارد . وی می تواند در مقابل تکانه ها مقاومت کند و وسوسه ها را نادیده بگیرد و از خواهش های نفسانی دست بشوید . کسی که توان مقاومت در برابر تکانه ها و وسوسه ها را نداشته باشد و تسلیم آنها شود ، «اسیر» است و بدون این که اراده ای از خود داشته باشد ، هر چه نفس بخواهد ، باید از آن تبعیت کند . کسی که اهل شهوت است ، در حقیقت ، اسیر شهوت

خویش است .⁽¹⁾

انسان طمعکار نیز این گونه است . او به هر چه طمع کند ، در حقیقت ، اسیر آن می شود .⁽²⁾

خلاصه این که تابع وسوسه بودن ، نشانه اسارت است و اسارت ، یعنی ضعف و ناتوانی . در مقابل ، کسانی که توان به تأخیر انداختن خواسته ها یا مقاومت در برابر وسوسه ها را دارند ، مالک و فرمانروای خویش اند و این ، نشان از قدرت و توانمندی نفس دارد . انسان قدرتمند ، کسی است که خودش بتواند برنامه اش را تنظیم کند و نیروهای مزاحم را مهار کند و نفس خویش را مدیریت کند . امام علی علیه السلاممی فرماید :

أقوَی النّاسِ مَن قَوِیَ عَلی نَفسِهِ .

قوی ترینِ مردم ، کسی است که بر نفس خویش قدرت دارد .⁽³⁾

أقوَی النّاسِ مَن غَلَبَ هَواهُ .

قوی ترینِ مردم ، کسی است که بر هوس خویش چیره شود .⁽⁴⁾

أقوَی النّاسِ أعظَمُهُم سُلطانا عَلی نَفسِهِ .

قوی ترینِ مردم ، مسلّط ترین آنها بر نفس خویش است .⁽⁵⁾

لا قَوِیَّ أقوی مِمَّن قَوِیَ عَلی نَفسِهِ فَمَلَکَها .

هیچ قدرتمندی قوی تر از کسی نیست که بر نفس خویش قدرت دارد و آن را به تملّک خویش درآورده است .⁽⁶⁾

بنا بر این ، مهار کردن نفس ، نشانه قدرتمندی است و همان گونه که پیش از این یادآور شدیم ، حیا یکی از اقسام مهار کردن نفس است . بنا بر این ، انسانِ باحیا ، گذشته از ویژگی هایی که دارد ، انسانی است قوی و توانمند در برابر وسوسه های نفس .

2 . فعل قبیح (نابه هنجار)

دومین مفهومی که باید مورد بررسی قرار گیرد ، «فعل قبیح» است . حیا هنگامی برانگیخته می شود که پای فعلی نابه هنجار در کار باشد . وقتی کسی در وضعیتی قرار گیرد که زمینه کار نابه هنجار آماده است و ممکن است نسبت به آن اقدام کند ، موقعیت حیا پیش می آید . در چنین موقعیتی است که یا فرد ، حیا می کند و دست از آن کار می کشد و یا حیا نمی کند و مرتکب آن می شود ؛ ولی اگر صحبت از فعل نابه هنجار نباشد و زمینه ای برای آن فراهم نشده باشد ، حیا نیز موضوعیتی نخواهد داشت . بنا بر این ، بدون فعل نابه هنجار ، حیا وجود نخواهد داشت .

کار نابه هنجار هم می تواند به شکل «انجام دادن» باشد و هم به شکل «تَرک» . همان گونه که ممکن است انجام دادن یک کار زشت ، نابه هنجار شمرده شود ، ممکن است انجام ندادن یک کار خوب نیز نابه هنجار شمرده شود . ازاین رو ، گاهی به جهت انجام دادن کاری که نباید انجام می دادیم ، شرمنده می شویم ، و گاهی به جهت ترک کاری که باید انجام می دادیم ، شرمنده می شویم . مثلاً اگر قول انجام دادن کاری را به کسی داده باشیم و به هر جهت ، موفّق به انجام دادن آن نشویم ، به خاطر «کاری که نکرده ایم» ، شرمنده می شویم . ویا اگر غیبت کسی را کرده باشیم ، از «کاری که کرده ایم» شرمگین می شویم . بنا بر این ، مراد از «فعل نابه هنجار» فقط انجام دادن یک کار زشت نیست ، بلکه

انجام ندادن یک کار خوب را نیز شامل می شود . بر همین اساس می توان گفت : موقعیت نابه هنجار ، یعنی انجام دادن کاری که نباید انجام شود و ترک کردن کاری که باید انجام شود . موقعیت هر کدام از این دو پیش آید ، می تواند حیا را برانگیزد و فرد را شرمنده سازد .

ملاک نابه هنجاری کارها

سؤال این است که : اگر یکی از مفاهیم اصلی حیا ، وجود موقعیت نابه هنجار است ، ملاک نابه هنجاری کارها چیست و چگونه می توان نابه هنجاری کاری را تشخیص داد ؟ در بحث قبل به این مسئله پرداختیم که آیا مراد از فعل نابه هنجار ، انجام دادن کارهای زشت است و یا انجام ندادن کارهای خوب را نیز شامل می شود . اکنون سؤال این است که ملاک زشت و زیبا شمردن چیست ؟ و به طور مشخّص ، آیا این ، مسئله ای است شرعی یا عرفی ؟ آیا فعل نابه هنجار ، آن است که شرع ، آن را نابه هنجار دانسته باشد و یا نظر عرف نیز تأثیر دارد ؟

در بحث ما ، هم قبیح شرعی موضوع شرم قرار می گیرد و هم قبیح عرفی . همان گونه که انجام دادن کارهایی که شرع ، آنها را قبیح دانسته ، مایه شرمساری است ، انجام دادن کارهایی هم که فرهنگ جامعه آنها را نابه هنجار می داند ، نیز مایه شرمندگی است . به همین جهت ، همان گونه که کار خلاف شرع را مایه شرمساری می دانیم ، کار خلاف ادب و عرف را نیز شرم آور می دانیم . امام علی علیه السلامدرباره ملاک اوّل می فرماید :

إنَّ المُؤمِنَ یَستَحیی إذا مَضی لَهُ عَمَلٌ فی غَیرِ ما عُقِدَ عَلَیهِ إیمانُهُ .

مؤمن ، هرگاه عملی بر خلاف ایمانش از او سر زند ، شرم می کند .⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام به هر دو ملاک تصریح کرده است . ایشان ، چهار چیز را مایه کمال مسلمانی می دانند : وفا به عهد با خدا ، راستگویی ، حیا و خوش اخلاقی . و

درباره حیا فرموده :

وَالحَیاءُ مِمّا یَقبُحُ عِندَ اللّه ِ وعِندَ النّاسِ .⁽¹⁾

حیا از آنچه نزد خداوند و نزد مردم ، قبیح است .

در این حدیث شریف ، تصریح شده که ناهنجار شرعی و عرفی ، هر دو ، موضوع حیا هستند . مرحوم ملا محمدمهدی نراقی نیز موضوع حیا را «محرّمات شرعی و عقلی و عرفی»⁽²⁾می داند .⁽³⁾مرحوم مجلسی نیز هم «قبیح شرعی» را موضوع حیا می داند و هم «خلاف آداب» را .⁽⁴⁾بنا بر این ، نابه هنجاری ، ممکن است به دو طریق شناخته شود : یکی شرع و دیگری فرهنگ جامعه . البته تعدّد راه های تشخیص نابه هنجاری ، موجب تضاد و اختلاف نمی شود ؛ زیرا قلمرو هر یک با دیگری متفاوت است و این تفاوت ، مانع تضاد می گردد . شرع ، واجبات و محرّمات را مشخّص می سازد و بر اساس آن ، ترک واجب و انجام دادن حرام ، نابه هنهجار شمرده می شود ؛ امّا فرهنگ به آداب و رسوم می پردازد و در این قلمرو ، به هنجار و نابه هنجار را تعیین می کند . البته ممکن است فرهنگی ، آموزه های غیر شرعی هم داشته باشد ؛ امّا سخن این است که هنجار و ناهنجار فرهنگی در جایی مورد قبول است که مخالف هنجارها و ناهنجارهای شرع نباشد . اگر یک هنجار شرعی در فرهنگی ناهنجار شمرده شود و یا یک ناهنجار شرعی در فرهنگی هنجار شمرده شود ، ملاک شرع ، مقدّم است و نمی توان به بهانه عرف ، بر خلاف شرع عمل کرد . در چنین مواردی باید

به تصحیح فرهنگ پرداخت و آن را با شرع ، هماهنگ ساخت .

نقش ارزیابی افراد در نابه هنجاری کارها

مسئله دیگری که باید به آن پرداخت ، نقش ارزیابی های متفاوت افراد در قبیح شماری کارهاست . به نظر می رسد ارزیابی انسان ها نسبت به همه کارهای نابه هنجار ، یکسان نیست . ممکن است شرمندگی افراد و میزان آن نسبت به اعمال مختلف ، متفاوت باشد . گاهی فرد از کاری به شدّت شرمنده می شود و از کار دیگر ، کمتر با این که شاید میزان زشتی آنها در واقع ، برابر باشد . این تفاوت می تواند به دلیل ارزیابی وی از عملِ انجام شده باشد . انسان ، کاری را که خیلی نابه هنجار ارزیابی کند ، به شدّت از آن شرمنده می شود و کاری را که کمتر نابه هنجار بداند ، شرمندگی کمتری برای وی حاصل می شود . این تفاوت به دلیل توجّه به خود عمل و میزان نابه هنجاری آن در نظر شخص است . حال اگر از بُعد دیگری توجّه انسان به منبعی باشد که انسان با آن مخالفت کرده و معصیت آن را مرتکب شده ، ممکن است مسئله متفاوت گردد . در ارزیابی نابه هنجاری ، انسان ها یا «فعل» محورند یا «ناظر» محور .

مراد از «فعل محوری» این است که برای ارزیابی میزان نابه هنجاری یک عمل ، فقط به خودِ اعمال توجّه شود و نسبت به هم سنجیده شوند و درجات نابه هنجاری آنها تعیین گردد . و مراد از «ناظرمحوری» این است که نابه هنجاری عمل ، نسبت به مکانت و شأن ناظر ، سنجیده و درجه گذاری شود . در قِسم اوّل ، ملاک ، این بود که چه عملی انجام شده است و در این قسم ، ملاک ، این است که در برابر چه کسی انجام شده و با چه کسی مخالفت شده است .

در این جا نوع مخالفت ، تعیین کننده میزان نابه هنجاری نیست ؛ بلکه مقامی که با آن مخالفت شده ، تعیین کننده است . در نوع اوّل ، کارها با یکدیگر مقایسه می شدند و در این قِسم ، مقام های مخالفت شده ، با یکدیگر مقایسه می شوند و

درجه نابه هنجاری کارها براساس رتبه مقام مخالفت شده ، تعیین می شود . به همین جهت ، مخالفت هایی که با خداوند صورت می گیرد ، در یک ردیف قرار می گیرند و مخالفت های با مردم ، در ردیف دیگر و ... .

شیوه دوم ، از ارزش بالاتری برخوردار است ؛ چون مهم نیست که چه کاری انجام شده است ، بلکه مهمْ این است که این کار ، مخالفت با چه کسی بوده است . رسول خدا در این باره ، خطاب به ابوذر می فرماید :

یا أباذَرٍّ ! لا تَنظُر إلی صِغَرِ الخَطیئَةِ ، ولکِنِ انظُر إلی مَن عَصَیتَ .⁽¹⁾

ای ابوذر ! به کوچکی خطا نگاه نکن ؛ بلکه به آن کسی که معصیت او را کرده ای ، بنگر .

ایشان همچنین می فرماید :

لاتَنظُروا إلی صِغَرِ الذَّنبِ ، ولکِنِ انظُروا إلی مَنِ اجتَرَأتُم .⁽²⁾

به خُردی گناه منگرید ؛ بلکه بنگرید که نسبت به چه کسی گستاخی کرده اید .

واقعیت نیز همین است . اگر شیشه ای شکسته شود ، مهمْ این نیست که با چه وسیله ای شکسته شده ؛ بلکه مهم این است که شکسته شده است . اگر سنگ بسیار بزرگی ، شیشه نوشابه ای را بشکند ، نمی گویند اشتباه بسیار بزرگی رُخ داده است و اگر شیئی گران قیمت (مثل یک اثر مهم تاریخی) به وسیله یک سنگ کوچک ، شکسته شود ، نمی گویند اشتباه کوچکی رخ داده است . شکسته شدن حرمت انسان نیز همین گونه است . شکستن حرمت همه انسان ها ، قبیح و نارواست ؛ امّا شکستن حرمت و قداست پیامبر خدا و اولیای او ، سنگین تر و فاجعه بارتر است و به همین جهت ، مجازات این خلاف ها نیز متفاوت است . در این جا به این نگاه نمی شود که حرمت ها با چه چیزی شکسته شده است ؛ بلکه به این می نگرند که حرمت چه کسی شکسته شده است .

همین مطلب ، دقیقا درباره خداوند نیز صادق است . گناه ، یعنی شکستن حرمت خداوند . هر گناهی که انجام شود ، حرمت خداوند شکسته شده است . در این جا زشتی عمل ، به خاطر نوع گناه نیست ؛ بلکه به خاطر حرمت شکنی آن است . اگر حرمت خداوند شکسته شود ، چه فرقی می کند که با چه گناهی صورت گرفته باشد ؟ بنا بر این ، بهترین ملاک برای ارزیابی زشتی یک عمل ، این است که ببینیم با این کار ، چه حرمتی شکسته شده است . اگر این را ملاک درجه بندی نابه هنجاری کارها قرار دهیم ، هر گناهی که در برابر خداوند انجام شود ، بزرگ ترین گناه است ؛ چرا که حرمت خداوند ، بزرگ ترین حرمت هاست و این بزرگ ترین حرمت ، به وسیله گناه ، شکسته شده است . در این صورت ، همه گناهان از درجه نابه هنجاری یکسانی برخوردارند و لذا در شکل شرم کردن از آنها ، هیچ تفاوتی وجود نخواهد داشت و شدّت شرمندگی فرد از همه گناهان ، یکسان خواهد بود .

ثبات و تغیّر در ناهنجارها

آیا ناهنجارها همواره ثابت و تغییر ناپذیرند و یا ممکن است دست خوش تغییر شده ، یکسان باقی نمانند ؟ از آن جا که احکام شریعت ، ثابت است ، نابه هنجاری شرعی نیز ثابت و تغییرناپذیر بوده ، اختصاص به زمان خاص یا جامعه ای خاص ندارد . به بیان دیگر ، تفاوت فرهنگ ها و زمان ها ، موجب تفاوت در نابه هنجار شرعی نمی شود ، بر خلاف نابه هنجار عرفی که به تناسب فرهنگ ها و زمان ها ، متغیّر است . چه بسا کاری در زمانی نابه هنجار باشد و در زمان دیگر و در همان جامعه ، خوب شمرده شود . و چه بسا کاری در یک فرهنگ ، نابه هنجار شمرده شود ؛ امّا همان کار در فرهنگ دیگری قبحی نداشته باشد . جامعه برای خود ، آداب و رسوم خاصّی دارد و بر همین اساس ، ناهنجار ، مصداق های خاصّی پیدا می کند و لذا نمی توان در قلمرو آداب و رسوم ، به

وحدت نابه هنجاری عرفی قائل شد ، چه وحدت در طول زمان و چه وحدت در عرض زمان .

هر رفتاری در هر فرهنگی معنای خاصّی دارد . یکی از پژوهشگران در این زمینه می گوید :

در برخی فرهنگ ها انتظار می رود کسانی که عزیزی را از دست داده اند ، با گریه و مویه ، بازگشت او را آرزو کنند . در برخی دیگر ، انتظار می رود افراد داغدیده برقصند ، آواز بخوانند و شادی کنند . در اروپا [ و برخی کشورهای شرقی و کشورهای اسلامی] ، وقتی دو مرد در خیابان به هم می رسند ، ممکن است یکدیگر را در آغوش بگیرند و ببوسند ؛ امّا در امریکا چنین رفتاری ناپسند است .⁽¹⁾

این امر می تواند منشأ سوء تفاهم شود . وقتی کسی از جغرافیای فرهنگی خود ، وارد جغرافیای فرهنگی دیگری می شود ، ممکن است شاهد رفتارهایی باشد که از نظر او شرم آور است و ممکن است رفتارهایی از او سر بزند که از نظر فرهنگ میزبان ، شرم آور باشد . مثلاً در برخی فرهنگ ها ، تعارف زیاد ، نشانه دوستی و میهمان نوازی است ؛ امّا همین رفتار در برخی فرهنگ های دیگر ، نشانه ناراحتی میزبان از حضور میهمان ، ارزیابی می شود . به همین جهت ، اگر شخصی دارای فرهنگ اوّل ، میهمان کسی شود که دارای فرهنگ دوم است و با چنین رفتاری از سوی میزبان خود مواجه شود ، آن را شرم آور و گستاخانه تلقی خواهد کرد . بنا بر این ، بهتر است در تعامل میان فرهنگ ها ، به این امور توجّه شود و هر یک از طرفین ، در ارزیابی رفتار دیگری شتاب نکند و احتمال دهد که ممکن است چنین رفتاری در فرهنگ طرف مقابل ، عادی بوده ، مطابق عرف جامعه خود او باشد .

حیا ، فطری یا فرهنگی ؟

با توجّه به آنچه گفته شد ، می توان به مسئله فطری بودن یا فرهنگی بودن حیا نیز پرداخت . یکی از مسائل دامنه دار ، این است که آیا اموری همچون حیا ، فطری اند یا فرهنگی ؟ اگر حیا فطری باشد ، یک پدیده انسانی است که تابع فرهنگ خاصّی نبوده ، دو ویژگی خواهد داشت : یکی این که در همه انسان ها مشترک خواهد بود و دیگری این که ثابت بوده ، بر اثر گذر زمان ، تغییر نخواهد کرد . امّا اگر فرهنگی باشد ، تابع فرهنگ هر جامعه خواهد بود و لذا ، نه مشترک میان همه انسان ها خواهد بود و نه ثابت و تغییرناپذیر ؛ بلکه ممکن است در برخی انسان ها حیا وجود داشته باشد و در برخی دیگر ، نه ؛ و ممکن است روزگاری حیا در میان مردم وجود داشته باشد ، امّا روزگاری برسد که حیا از میان آنان ، رخت بربندد .

بنا بر این ، سؤالْ این است که آیا انسان ، چون انسان است ، شرم دارد و یا چون تابع فلان فرهنگ یا فلان دین است ، شرم دارد ؟ آیا علّت حیا ، انسانیت است یا دیانت و فرهنگ ؟ برخی با نفی اصالت ارزش های انسانی و فطری بودن آنها و از جمله حیا ، بر این باورند که ارزش ها ، ساخته فرهنگ ها و ادیان هستند و اصالت انسانی و فطری ندارند . می گویند هر فرهنگ و تمدّنی ، یک سری از ارزش ها را تولید می کند و ممکن است پس از مدّتی ، ارزش های جدید دیگری بیافریند و ارزش های کهنه را کنار بگذارد . پس نتیجه می گیریم که این گونه امور ، فطری و اصیل نیستند .

اینان برای اثبات ادّعای خود ، ممکن است به دو چیز استناد کنند . یکی از آن دو ، تفاوت فرهنگ هاست . ممکن است بگویند تفاوت فرهنگ ها ، دلیل غیر فطری بودن ارزش هاست ؛ مقتضای فطری بودن ارزش ها ، یکسانی و همسانی آنها در تمام فرهنگ ها و زمان هاست ؛ امّا بر خلاف آن ، شاهد

تفاوت فرهنگ ها هستیم . مثلاً در فرهنگی فلان کار ، نابه هنجار شمرده می شود و مردم از انجام دادن آن ، شرم می کنند ؛ امّا در فرهنگ دیگری همان کار ، نابه هنجار شمرده نمی شود و در نتیجه ، مردم از انجام دادن آن ، ابایی ندارند . مسئله حجاب و حیای میان زن و مرد و الگوی ارتباطی برخاسته از آن را نیز از این دست می دانند و معتقدند اینها اموری فرهنگی اند نه فطری ، و لذا اصالت نداشته ، قابل تغییر خواهند بود . بر همین اساس ، معتقدند که برای یافتن اصالت های انسانی ، باید به جوامع بدوی و به دور از تمدّن ، روی آورد ؛ چرا که دوری آنها از تمدّن ، سبب شده که از هیچ فرهنگی تأثیر نپذیرند و اصالت انسانی خود را حفظ کنند .

از همین جا ، استدلال دوم شروع می شود . می گویند مطالعه جامعه های بَدَوی و بدور از تمدّن (مثل برخی قبیله های افریقایی) نشان می دهد که در این قبیله های به اصطلاح دست نخورده ، مردم از عریانی عورت خود نزد دیگران ، حتّی جنس مخالف ، ابایی نداشته ، شرم نمی کنند . و یا زنان آنان ، اختلاط با مردان را قبیح نمی دانند و یا از نداشتن حجاب ، احساس شرم و خجالت نمی کنند و ... . بنا بر این ، نتیجه می گیریم که ارزش ها و از جمله حیا و شرم ، پدیده هایی فرهنگی و محصول تمدّن اند ، نه این که فطری و ذاتی باشند .

مبنای این نظریه ، دو چیز است : یکی تفاوت فرهنگ ها که موجب تفاوت ارزش ها می شود ، و دیگری این که جامعه مبنا برای تشخیص فطری از غیر فطری ، جامعه های به دور از تمدّن اند . پرسشی که در برابر این نظریه قرار دارد ، این است که : متفاوت بودن فرهنگ و تمدّن ، در چه چیزی تأثیر می گذارد و به اصطلاح ، قلمرو تأثیرگذاری آن ، کدام یک از ارکان حیاست ؟ آیا تأثیر آن ، در اصل حیاست یا موضوع حیا ؟ دو چیز را باید از یکدیگر جدا نمود : موجودیت حیا و موضوع حیا را . اگر تأثیر فرهنگ و تمدّن بر اصل و ریشه و ماهیت حیا

باشد ، در حقیقت ، موجودیت آن را تحت تأثیر قرار می دهد و در این صورت ، هم می تواند حیا را بیافریند و هم می تواند آن را نابود سازد ؛ امّا اگر تأثیر فرهنگ و تمدّن بر موضوع حیا باشد ، اصل موجودیت حیا تحت تأثیر قرار نمی گیرد ، بلکه اموری که موضوع حیا هستند ، متأثّر شده ، دچار تغییر می شوند . در این صورت ، ممکن است کاری در فرهنگی شرم آور باشد و همان کار ، در فرهنگ دیگر ، مایه مباهات . در این فرض ، موجودیت روانی حیا تغییر نکرده و این گونه نیست که در فرهنگ دوم ، ریشه حیا معدوم شود ؛ بلکه آن چیزی که در فرهنگ اوّل ، موضوع حیا بود ، در فرهنگ دوم ، از فهرست موضوعات حیا خارج شده است و در عین حال ، امکان دارد و بلکه این گونه است که در فرهنگ دوم ، امور دیگری موضوع حیا قرار می گیرند . در همان جوامع بَدَوی ، می توان مواردی را یافت که همان مردم از آنها شرم می کنند . پس ریشه حیا ، هرگز از جامعه انسانی رخت بر نمی بندد .

تا انسان هست ، حیا هم هست . آنچه تغییر می کند ، مصداق ها و موردهای حیاست . به عبارت دیگر ، تفاوت فرهنگ ها ، موجب تفاوت مصداق های حیا می شود . دلیل آن نیز روشن است . یکی از ارکان حیا این است که ملاکی برای تشخیص نابه هنجاری داشته باشیم و بر اساس آن ، امور نابه هنجار و شرم آور را معیّن کنیم . این مسئله ، دقیقا به نظام ارزشی مربوط می شود . نظام ارزشی است که درست و نادرست ، و زشت و زیبا را مشخّص می سازد . در این جا فرهنگ ها نقش بازی می کنند . هر فرهنگی دارای نظام ارزشی خاصّی است و بر اساس آن ، ملاک زشتی امور ، متفاوت خواهد بود . در نتیجه ، کار نابه هنجار در هر فرهنگی با فرهنگ دیگر ، متفاوت خواهد بود . بنا بر این ، آنچه با تغییر فرهنگ تغییر می کند ، مصداق ها و موضوعات حیاست ، نه اصل و ریشه حیا ، و تفاوت مصداق های حیا نمی تواند دلیل غیر فطری بودن حیا باشد .

حیا ، قابلیت ثابتی است که در وجود انسان ، نهاده شده و هر فرهنگ و آیینی ، به نحوی و در طریقی از آن استفاده می کند . حتّی جامعه های بَدَوی و بِکر و دورافتاده از تمدّن جدید هم عاری از حیا نیستند . آنها نیز دارای یک نظام ارزشی اند و براساس این نظام ارزشی ، برخی امور را نابه هنجار شمرده ، و انجام دادن آن را ناروا می دانند و لذا اگر کسی به آن اقدام کند ، مایه شرمساری خواهد بود ، هر چند شاید مصداق حیا در آن جامعه با جامعه دیگر ، تفاوت داشته باشد . بنا بر این ، اصل حیا ، ثابت و تغییرناپذیر است که دلیل این امر ، فطری بودن آن است ؛ ولی مصداق ها و مواردی که مردم از آن شرم می کنند ، چون تابع فرهنگ و نظام ارزشی است ، تغییرپذیرند . البته امکان تغییر مصداق های حیا به معنای مشروعیت (شرعی بودن) آن نیست . مسئله مشروعیت مصداق های حیا ، بحث دیگری دارد . آن بحث ، بحثی فقهی است و این بحث ، بحثی روان شناختی است . اکنون بحث در این است که امکان تغییر در مصداق ها وجود دارد ، بی آن که موجب تغییر در اصل حیا باشد . به بیان دیگر ، آنچه تغییرپذیر و ناپایدار است ، موارد حیاست . این در حالی است که تغییر ریشه و استعداد حیا ، نشانه غیرفطری بودن آن است ، نه تغییر موارد آن . پس استدلالی که اقامه شده ، نمی تواند فرضیه غیر فطری بودن این گونه امور را ثابت کند . فرضیه ، مربوط به چیزی است ، و شواهد و قرائن ، مربوط به چیز دیگر . محور فرضیه ، استعداد و قابلیت حیاست و شواهد ، مربوط به موارد و مصادیق حیا .

وانگهی ، برای اثبات فطری بودن یا نبودن ، نمی توان جامعه معیار را جامعه ای دانست که از فرهنگ و تمدّن روز ، به دور است . چنین جامعه ای ، هر چند از تأثیرات تمدّن روز به دور است ، امّا نمی توان گفت نسبت به اصالت انسانی ، بکر و دست نخورده بوده ، تحت تأثیر هیچ فرهنگ و تمدّنی قرار نداشته است . در چنین مواردی جامعه معیار را باید «انسان نخستین» قرار داد که از تأثیر

هر فرهنگ و آیینی به دور بوده ، دارای فطرتی بکر و دست نخورده است . خداوند متعال ، در جریان نقل داستان حضرت آدم و حوّا و اخراج آن دو از بهشت ، تصریح می کند که پس از خوردن از میوه آن درخت ممنوعه ، عورت آنها آشکار شد و آنها از این آشکار شدن ، متأثّر شدند و برای پوشاندن عورت خود ، تلاش کردند . قرآن کریم می فرماید :

فَلَمَّا ذَاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمَا سَوْءَ تُهُمَا وَطَفِقَا یَخْصِفَانِ عَلَیْهِمَا مِن وَرَقِ

الْجَنَّةِ .⁽¹⁾

چون از آن درخت خوردند ، عورت آنها آشکار شد ، با برگ های درختان باغ ، خود را پوشاندند .

این نشان می دهد که شرم از آشکار شدن عورت ، امری فطری است و به فرهنگ خاصّی اختصاص ندارد .

از مجموع آنچه گفته شد ، روشن می شود که حیا به عنوان یک قابلیت و استعداد انسانی ، فطری است ؛ امّا موارد و مصادیق حیا می تواند تابع فرهنگ و تمدّن باشد ؛ هر چند مسئله مشروعیت هر تغییر ، بسته به هماهنگی آن با قوانین الهی است .

3 . حضور و نظارت

مسئله حضور و نظارت ، از مهم ترین و اساسی ترین مفاهیم حیاست . بدون وجود این عنصر ، هر چند این امکان وجود دارد که بازدارندگی و مدیریت نفس به دلیل دیگری رخ دهد ؛ امّا ممکن نیست حیا برانگیخته شود . حیا فقط هنگامی برانگیخته می شود که عنصر نظارت ، وجود داشته باشد . اگر ناظری وجود داشت ، حیا برانگیخته می شود . در غیر این صورت ، نباید انتظار برانگیختگی

حیا را داشت . این که برخی افراد ، کارهای خلاف خود را دور از چشم دیگران انجام می دهند و مکان های خلوت را برای این گونه کارها بر می گزینند و سعی می کنند تنها باشند و یا هنگام تاریکی شب ، اقدام می کنند و ... ، همه به این جهت است که در نقطه کور نظارت قرار گیرند و خود را از قلمرو دید دیگران ، خارج سازند تا شرم ، مانع آنان نشود . بنا بر این ، همان گونه که در جای خود آمده است ،⁽¹⁾عنصر نظارت ، فصل مقوِّم حیا و وجه تمایز آن از دیگر صفات تنظیم کننده رفتار است .

درک نظارت

نکته مهمّی که مطرح است ، این که صرف وجود نظارت به عنوان واقعیتی خارجی ، برای برانگیختن حیا کافی نیست . حیا هنگامی برانگیخته می شود که نظارت موجود ، از طرف شخص «درک» شود و حتّی ممکن است احساس وجود نظارت ، موجب برانگیخته شدن حیا شود ، بدون آن که ناظری وجود داشته باشد . پس «درک نظارت موجود» و یا دستِ کم ، «احساس وجود نظارت» ، شرط لازم برای حیاست ، نه صِرف وجود ناظر . مثلاً اگر کسی احساس کند در برابر دوربین مخفی قرار دارد ، رفتار خود را کنترل می کند ، حتّی اگر واقعا دوربینی وجود نداشته باشد و بر عکس ، اگر کسی احساس کند هیچ چشم ناظری وجود ندارد ، دلیلی برای کنترل رفتار خود نمی بیند ، هر چند واقعا چشمِ ناظری وجود داشته باشد .

پس « درک نظارت موجود » یا «احساس وجود نظارت » ، مهم تر از وجود نظارت است و البته مراد از این اهمّیت ، نقش آن در برانگیختن حیاست ، نه اهمّیت آن در مقام ارزشگذاری . مراد این است که آنچه حیا را بر می انگیزد ، وجود نظارت به عنوان یک واقعیت خارجی نیست ؛ بلکه توجّه فرد به این

واقعیت و درک آن ، موجب برانگیختگی حیا می شود .

کسانی که نظارت موجود را درک نمی کنند ، حیا نیز نمی کنند . بسیاری از افراد ، به این دلیل از خداوند و فرشتگان حیا نمی کنند که توجّه به این حضور و نظارت ندارند و اساسا از وجود چنین نظارتی یا بی خبرند و یا غافل . البته هستند کسانی که با علم به این حضور ، گستاخی کرده ، اقدام به معصیت می کنند (که در بحث بعدی به آن خواهیم پرداخت) ؛ امّا بیشتر افراد از این حضور و نظارت بی خبرند و لذا حیا نیز در آنان برانگیخته نمی شود . این گونه افراد ، کسانی اند که برای گناه خود ، تنهایی و مکان خلوت را بر می گزینند ، غافل از این که در همه جا خداوند ، ناظر است و همین غفلت ، موجب خفتگی حیا در آنان می شود . اگر «بدانیم» کسی ناظر است ، حیا نیز برانگیخته می شود . امام صادق علیه السلاممی فرماید که دانستم خداوند از من مطّلع است ، پس شرم کردم :

وعَلِمتُ أنَّ اللّه َ عز و جل مُطَّلِعٌ عَلَیَّ فَاستَحیَیتُ .⁽¹⁾

در این حدیث شریف ، به خوبی روشن است که « آگاهی » از اطّلاع خداوند ، مقدّم بر حیاست . صِرف وجود نظارت ، کافی نیست . باید شخص از وجود آن نظارت ، آگاهی داشته باشد . بر همین اساس ، می توان نتیجه گرفت که راه برانگیختن حیا در افراد ، توجّه دادن آنان به نظارت است . حضرت علی علیه السلاموقتی می خواهد در میدان نبرد ، یاران خود را به شرم کردن از فرار فرا خوانَد ، نخست ، آنان را به ناظر بودن خداوند توجّه می دهد :

إنَّکُم بِعَینِ اللّه ِ .

شما در دید خدا قرار دارید .

سپس می فرماید :

عاوِدُوا الکَرَّ وَ استَحیوا مِنَ الفَرِّ .⁽¹⁾

دوباره حمله کنید و از فرار کردن ، شرم کنید .

و یا وقتی آن حضرت ، مردم را به مهار کردن نفس و تنظیم رفتار بر اساس قانون خدا فرا می خواند ، از خداوند به عنوان ناظر نام می برد و می فرماید :

فَاتَّقُوا اللّه َ الَّذی أنتُم بِعَینِهِ .⁽²⁾

تقوای خدایی را داشته باشید که شما در دید اویید .

و یا در جای دیگر می فرماید :

أیُّهَا النّاسُ ! اتَّقُوا اللّه َ الَّذی إن قُلتُم سَمِعَ ، وإن أضمَرتُم عَلِمَ .⁽³⁾

ای مردم ! تقوای خدایی را داشته باشید که اگر سخن بگویید ، می شنود و اگر پنهان سازید ، می داند .

در این جا نیز برای مدیریت نفس ، از خداوند با ویژگی های سمیع و علیم نام برده شده است . در روایت دیگری آمده که امام صادق علیه السلام فرمود :

لَو تَعلَمُ مَن عَن یَمینِکَ و شِمالِکَ لَأَحسَنتَ صَلاتَکَ .⁽⁴⁾

اگر بدانی چه کسی سمت راست یا چپ توست ، نمازت را خوب به جا می آوری .

روشن است که خوب به جای آوردن نماز ، نتیجه طبیعی «وجود » افراد دیگر نیست ، بلکه نتیجه «آگاهی » از وجود حضور آنان است . به همین جهت ، امام صادق علیه السلامدر ادامه سخن ، برای تصحیح رفتار مخاطب خود ، او را به ناظر بودن خدا توجّه می دهند تا در همه جا به خاطر خدا نماز خود را خوب به جا آورد ؛ چه کسی حضور داشته باشد یا نداشته نباشد :

وَاعلَم أنَّکَ بَینَ یَدَی مَن یَراکَ ولا تَراهُ .⁽¹⁾

بدان تو در در برابر کسی هستی که تو را می بیند ، ولی تو او را نمی بینی .

در این جا صحبت از توصیه کردن نیست ، بلکه فقط صِرف توجّه دادن است ؛ زیرا کسی که توجّه به این نظارت پیدا کند ، رفتار خود را اصلاح می کند .

همچنین ، وقتی اولیای دین می خواهند حیای از فرشتگان را بر انگیزند ، نخست ، مردم را به حضور و نظارت آنان توجّه می دهند ، سپس دعوت به حیا کردن از آنان می کنند . امام صادق علیه السلاممی فرماید :

وَاعلَم أنَّ مَعَکَ مَلَکا کَریما مُوَکَّلاً بِکَ یَحفَظُ عَلَیکَ ما تَفعَلُ ، ویَطَّلِعُ عَلی سِرِّکَ الَّذی تُخفیهِ مِن النّاسِ ، فَاستَحیِ .⁽²⁾

بدان که همراه تو فرشته بزرگواری است که بر تو گماشته شده و آنچه را انجام می دهی ، ثبت می کند و حتّی بر اسراری که از مردم پنهان می سازی ، آگاه است . پس حیا کن .

رسول خدا ، نخست می فرماید که همراه شما فرشتگانی هستند که از شما جدا نمی شوند . آن گاه می فرماید : «پس ، از آنان حیا کنید» .⁽³⁾

تکریم ناظر

مسئله دیگر این که برای برانگیختگی حیا ، گذشته از لزوم «وجود ناظر» و گذشته از لزوم «درک نظارت» ، نکته سومی که لازم است ، محترم بودن ناظر است . اگر ناظری وجود داشته باشد ، ولی دارای ارزش و احترامی نزد فرد نباشد ، حتّی اگر علم به حضور وی داشته باشد ، از او حیا نمی کند ؛ چون تکریم و احترام او را لازم نمی داند و بی حرمتی نسبت به او را روا می دارد . حرمت داشتن ناظر ، لازمه حیای از اوست و هر چه درجه حرمت و احترام ناظر بالاتر

برود ، میزان حیای از وی نیز بیشتر می شود و از این رو ، مقدار حیایی که شخص از یک فرد غریبه دارد ، با حیایی که از پدر ، مادر ، معلّم ، عالم دینی و یا اولیای

الهی دارد ، متفاوت است .

از آن جا که حرمت فرد ناظر نیز از عوامل اساسی در حیای از ناظر است ، در مواردی که پیشوایان دینی صحبت از نظارت فرشتگان کرده اند و قصدشان بر این بوده که حیای مردم را نسبت به آنان برانگیزانند ، از آنان به «فرشتگان کِرام (ارجمند)» تعبیر کرده اند⁽¹⁾و از مردم خواسته اند تا آنان را « تکریم » کنند (یعنی ارج نهند و بزرگ شمارند) .⁽²⁾مسلّم است کسی که کریم دانسته نشود ، شایسته تکریم نیز دانسته نمی شود و قطعا از او شرم نیز نخواهد شد .

همچنین از امام علی علیه السلام نقل شده که هر کس از خودش حیا نکند ، برای خود ارزش قائل نیست .⁽³⁾این نشان می دهد که انسان از کسی حیا می کند که برای او ارزش و احترام قائل باشد و اگر از او شرم نکرد ، معلوم می شود که ارزشی برای وی قائل نبوده و بی حرمتی نسبت به وی را جایز شمرده است . به همین جهت ، در پاره ای از روایات آمده که هر کس بداند خداوندْ او را می بیند و با این حال ، در

محضر او معصیت کند ، در حقیقت ، خداوند را خوارترینِ ناظرها دانسته است .⁽⁴⁾در این دسته از روایات ، اولاً مسئله «درک نظارت» خدا آمده است و ثانیا تصریح شده که نگه نداشتن حیا در برابر خداوند ، نشانه بی ارزش دانستن خداوند است .

حیا ، خودْتنظیمیِ بدون ترس و طمع

ویژگی ای که رکن نظارت به حیا می دهد ، آن است که آن را به خودْتنظیمی

بدون ترس و طمع ، تبدیل می کند . حیا در زمره مهارکننده ها و تنظیم کننده هاست و آنچه آن را برجسته تر از دیگر کنترل کننده ها می سازد ، این است که این کنترل و تنظیم خود ، نه بر پایه ترس است و نه بر پایه طمع . گاهی انسان بر اساس ترس عمل می کند و رفتار خود را طوری تنظیم می کند که از منبع تهدید ، دور شود . در این فرض ، خطری در آینده وجود دارد که تحت شرایطی ممکن است به فرد ، اصابت کند و او را نابود سازد . نگرانی از اصابت این خطر ، موجب برانگیختگی ترس می شود⁽¹⁾و کسی که از چیزی بترسد ، از آن فرار می کند .⁽²⁾بنا بر این ، فرد ممکن است با توجّه به تهدیدات آینده بترسد و موضعی اتّخاذ کند و رفتاری را در پیش گیرد تا خود را از منبع تهدید ، دور سازد . بنا بر این ، ترس به انسان کمک می کند تا خود را مهار و رفتار خود را طبق قانون ، تنظیم کند . صحبت از جهنّم ، عذاب قبر ، قیامت و کیفر گناه ، همه در همین راستا قرار می گیرند .

و همچنین گاهی ممکن است که طمع ، مبنای عمل انسان قرار گیرد . در این حالت ، فرد سعی می کند برای به دست آوردن پاداش های وعده داده شده ، روش و منش خود را طبق قانون تنظیم کند . وعده پاداش ، طمع برخی را برمی انگیزد و هر کس به چیزی دل ببندد ، به سوی آن روان می شود⁽³⁾و به گونه ای عمل می کند که پاداش مورد نظر را به چنگ آورد . بنا بر این ، طمع ، عامل دیگری است که به انسان کمک می کند تا رفتار خود را تنظیم و نفس خود را مهار نماید . به همین جهت ، در فرهنگ ادیان ، صحبت از بهشت و پاداش های الهی و ویژگی های

نعمت های وعده داده شده به میان آمده است .

خودتنظیمی از نوع اوّل را می توان تنظیم از نوع «بردگی»⁽¹⁾نامید و خودتنظیمی از نوع دوم را تنظیم از نوع «سوداگری» .⁽²⁾نوع دیگری از

خودتنظیمی است که نه بر پایه ترس است و نه بر پایه طمع ؛ بلکه بر پایه کرامت نفس و تکریم و تجلیل خداوند و رعایت حرمت اوست . این خودتنظیمی ، «حیا» نام دارد . در این نوع از مدیریت نفس ، هم محبّت وجود دارد ، و هم احترام و تکریم ، و هم کرامت نفس ؛ و لذا برتر از دو نوع دیگر است . در حیا ، فرد از اسارت طمع و ترس ، رهاست و لذا می توان آن را تنظیم از نوع «آزادگی»⁽³⁾نامید . در این جا یک چیزْ مهم است و آن ، رعایت جلالت و عظمت و حرمت فرد ناظر است . در تاریخ آمده که امام علی علیه السلامبه جهت جلالت مقام رسول خدا ، از ایشان حیا می کرد .⁽⁴⁾پس حیا ، یعنی رعایت جلال و حرمت فرد ناظر . در مقابل ، بی حیایی ، یعنی شکستن حرمت ناظر . به همین جهت ، در برخی روایات آمده که شرم نکردن از خدا ، یعنی خوار دانستن او .⁽⁵⁾

خلاصه سخنْ این که : حیا ، صفتی است بر مبنای تکریم و احترام که بر دیگر محرّک های خودتنظیمی (از قبیل ترس و طمع) برتری دارد . حیا ، تربیت بدون ترس و طمع است و این ، مرهون «وجود نظارت» ، «درک نظارت موجود» و «تکریم ناظر» است .

4 . شخص حیا کننده

رکن دیگر حیا ، شخص حیا کننده است . برای این که حیا شکل بگیرد ، خود شخص نیز باید ویژگی هایی داشته باشد . یکی این که شخص حیا کننده ، حضور ناظر و نظارت او را «درک» کند و دیگری این که برای ناظر ، احترام و ارزش قائل باشد . این امور ، پیش از این ، مورد بررسی و اشاره قرار گرفتند .

شرط دیگر ، این است که شخص از زشتی کار ، اطّلاع داشته باشد . کسی که نداند فلان کار ، نابه هنجار است ، دلیلی هم ندارد که از انجام دادن آن شرم کند . این قبیل افراد ، کار زشت و حتّی زشت ترین و شرم آورترین کارها را ممکن است بسیار راحت ، انجام دهند ، به گونه ای که شگفتی دیگران را برانگیزد ؛ ولی جای شگفتی نیست ؛ چون از دیدگاه چنین کسی ، آن کار ، قبحی ندارد و بر عکس ، ممکن است کاری واقعا نابه هنجار نباشد ، امّا شخص تصوّر کند که نابه هنجار است . همین تصوّر ، کافی است که شرم وی را برانگیزد .⁽¹⁾پس در مسئله نابه هنجار بودن عمل ، ملاک ، واقعیت کار نیست ؛ بلکه تصوّر و ارزیابی فرد از آن در بروز حیا تعیین کننده است .

و امّا نکته چهارمی که نیاز به بحث و بررسی بیشتر دارد ، مسئله «کرامت نفس» یا «خودْ ارزشمندیِ»⁽²⁾فرد حیاکننده است . حیا در کسی بروز می کند که کریم النفس باشد ؛ زیرا اولاً برای خود ارزش قائل است و هرگز حاضر نیست شخصیت خود را با کارهای زشت و ناپسند آلوده سازد . امام علی علیه السلاممی فرماید :

مَن کَرُمَت عَلَیهِ نَفسُهُ ، لَم یُهِنها بِالمَعصِیَةِ .⁽¹⁾

هر کس برای خودش ارزش قائل باشد ، آن را با معصیت ، بی ارزش نمی سازد .

همچنین ایشان فرموده است :

مَن کَرُمَت عَلَیهِ نَفسُهُ هانَت عَلَیهِ شَهوَتُهُ . ⁽²⁾

هر کس برای خودش ارزش قائل باشد ، شهوتش نزد او بی ارزش می شود .

و امام سجّاد علیه السلام می فرماید :

مَن کَرُمَت عَلَیه نَفسُهُ هانَت عَلَیهِ الدُّنیا .⁽³⁾

هر کس برای خودش ارزش قائل باشد ، دنیا نزد او خوار می شود .

پس اگر کسی از کرامت نفس برخوردار باشد ، جان خود را به دنیا ( که در رأس تمام خطاهاست⁽⁴⁾) و به شهوت ( که عامل ارتکاب معصیت است⁽⁵⁾) ، آلوده نمی کند .

ثانیا شخص کریم برای آبرو و حیثیت خویش نزد دیگران ، ارزش قائل است و به وجهه اجتماعی خود ، اهمّیت می دهد و حاضر نیست تصویر ناخوشایندی از او در اذهان مردم نقش بندد .⁽⁶⁾در تعریف حیا هم بیان شد که یکی از عناصر

مهم آن ، ترس و نگرانی از آبروریزی و از بین رفتن حیثیت فرد است ؛ امّا شخص پست ، برای آبروی خویش ، ارزش قائل نیست . به همین جهت ، نه از آنچه انجام می دهد ، باکی دارد و نه به آنچه درباره اش می گویند ، اهمّیت می دهد . در فرهنگ روایات ، از این دسته افراد با تعبیر «لا یبالی ما قال ولا ما قیل فیه (بی اعتنا به آنچه می گوید و به آنچه درباره اش می گویند)»⁽¹⁾یاد شده و تصریح شده است :

اللَّئیمُ لا یَستَحیی .⁽²⁾

فرومایه ، حیا نمی کند .

امام باقر علیه السلام نیز می فرماید :

سِلاحُ اللِّئامِ قَبیحُ الکَلامِ .⁽³⁾

اسلحه فرومایگان ، سخنان زشت است .

و امام علی علیه السلام می فرماید :

اللَّئیمُ إذا قَدَرَ أفحَشَ و إذا وَعَدَ أخلَفَ .⁽⁴⁾

فرومایه آن گاه که امکان یابد ، ناسزا می گوید و هرگاه وعده دهد ، تخلّف می کند .

ناسزاگویی و عهدشکنی و سخن زشت بر زبان جاری کردن ، از رفتارهای بی حیایی است و در این روایات ، تصریح شده که فرد پست ، مرتکب چنین کارهای ناشایستی می شود و از انجام دادن آنها شرم نمی کند . بنا بر این ، یکی از ضرورت های برانگیخته شدن حیا ، کرامت نفس و احساس

خودْارزشمندیِ فرد است . به همین جهت ، آن گاه که می خواهند حیای خداوند را یادآور شوند ، نخست ، به کریم بودن او اشاره می کنند و سپس به حیای او . امام باقر علیه السلاممی فرماید :

فَإِنَّ اللّه َ عز و جل کَریمٌ یَستَحیی و یُحِبُّ أهلَ الحَیاءِ .⁽¹⁾

خداوند عزیز و جلیل ، کریمی است که حیا می کند و اهل حیا را دوست می دارد .

بخش اوّل : کلیات / ناظرها و انواع نظارت

فصل سوم : ناظرها و انواع نظارت

گفتیم که نظارت ، از عناصر محوری و بلکه محوری ترین عنصر احساس شرم است . وقتی حیا برانگیخته می شود که ناظری وجود داشته باشد و نظارت او درک شود . به همین جهت ، شناسایی انواع ناظرها و نظارت ها نیز لازم و ضروری است . بی خبری از انواع ناظرها و نوع نظارت آنها ممکن است پیامد «رسوایی» داشته باشد . مثلاً کسی که نداند در برابر دوربین مخفی قرار دارد ، ممکن است کارهایی از او سر بزند که مایه شرمساری ، سرافکندگی و رسوایی اش باشد ؛ امّا اطّلاع از وجود ناظر ، مایه صیانت نفس و حفظ کرامت آن می شود . به همین جهت ، بحث از انواع نظارت ، ضرورت و اهمّیت دارد .

لایه های نظارت

نظارت ، انواع مختلفی دارد . در زندگی انسان ، لایه های متعدّدی از نظارت وجود دارند که رفتار و پندار بشر را زیر نظر دارند . این لایه ها عبارت اند از :

1 . مردم

ملموس ترین نظارت ، نظارت انسان هاست . شاید بتوان گفت بیشترین درصد اوقات زندگی فرد ، با همنوعان او می گذرد . تقریبا همیشه کسانی هستند که حضور داشته باشند و اگر کاری از انسان سر بزند ، شاهد آن باشند : دوست ،

همشاگردی ، همسر ، همسفر ، همشهری ، همکار و ... . اگر نقشه ای از زندگی هر انسانی رسم شود ، می توان پراکندگی حضور دیگران را در جنبه های مختلف زندگی وی مشخّص ساخت . البته در نقشه هر نفر ، قطعا نقاطی وجود خواهند داشت که هیچ حضوری از مردم در آن جا دیده نمی شود . این نقاط را می توان نقاط کور نظارت انسانی نامید .

نکته مهم ، این که وقتی صحبت از حضور و نظارت انسانی می شود ، مراد ، حضور و نظارت بازدارنده و تأثیرگذار است . هر حضور و نظارتی محرّک حیا نمی شود . ممکن است در حضور کسی ، فرد یا افرادی وجود داشته باشند ؛ ولی هیچ شرمی را برنینگیزد . گروهی که اهل کار خلاف اند ، بدون شک ، در مکانی دور از چشم دیگران به خلاف می پردازند ؛ امّا آنها خود ، گروهی را تشکیل می دهند که اعضای آن از یکدیگر شرم نمی کنند⁽¹⁾و یا کسی که به شهر دیگری مسافرت می کند ، ممکن است کارهایی را انجام دهد که در شهر خود ، انجام نمی داده است . در این جا هر چند انسان ها حضور دارند ، امّا حضور و نظارت آنان ، تأثیر بازدارنده و تنظیم کننده رفتار ندارد ، هر چند بی تأثیر هم نیست .⁽²⁾

بنا بر این ، مراد از حضور و نظارت ، حضور فیزیکی نیست . انسان ها همه در یک سطح نیستند . حضور برخی افراد ، هیچ تأثیری ندارد و حضور برخی ، بی تأثیر نیست و حضور بعضی ، کاملاً مؤثّر است . گروه اوّل ، کسانی اند که خود ، اهل خلاف هستند . کسی که اهل خلاف باشد و به این کار ، شناخته شده باشد ، وجودش و حضورش هیچ شرمی را برای خلافکاران برنمی انگیزد . همین که حاضران ، مرام واحدی داشته باشند ، شرم از میان می رود .

به بیان دیگر ، وحدت مرام و عقیده ، سبب می شود که حضور و نظارت

اعضای گروه ، بازدارنده و شرم انگیز نباشد . اعضای یک باند خلافکار ، به راحتی در حضور یکدیگر به خلاف مورد قبول گروه می پردازند و هیچ شرمی از یکدیگر ندارند . البته این ، اختصاص به گروه های ضدّ اخلاقی ندارد . گروه های ارزشی نیز تابع همین قاعده اند . مثلاً یک فرد مذهبی در میان هم مسلکان خود ، به راحتی اعمال مذهبی را انجام می دهد ؛ ولی همین شخص ، ممکن است در یک جمع غیر مذهبی از به جا آوردن اعمال مذهبی خود ، خجالت بکشد . اکنون بحث درا ین نیست که این کار ، درست است یا نادرست . این را در جای خود ، بحث خواهیم کرد ؛⁽¹⁾بلکه بحث بر سر این نکته است که هر حضور فیزیکی ای نمی تواند تأثیرگذار و شرم برانگیز باشد .

برای اعضای یک گروه اجتماعی ، چشم های درونْ گروهی ، مانع و شرم برانگیز نیستند ؛ امّا چشم های خارجِ گروه ، می توانند چنین تأثیری داشته باشند . از این جا می توان فهمید که یک نظارت ، وقتی شرم برانگیز است که فعل مورد نظر ، از دید ناظر هم نابه هنجار باشد . اگر کاری از دید ناظر ، دارای نابه هنجاری نباشد ، نظارت وی محرّک حیا نخواهد بود . به هر حال ، یکی از لایه های نظارت ، نظارت مردم است .

2 . خود

خویشتن انسان ، ناظر دیگری است . این ناظر ، جدای از وجود انسان و ماهیت او نیست . گاهی تصوّر می شود که خارج شدن از قلمرو دید دیگران یا خارج کردن دیگران از قلمرو خصوصی خود ، به معنای ختم نظارت است . غافل از این که در وجود انسان ، ناظری وجود دارد که هیچ گاه از وی جدا نمی شود و هیچ عملی از وی مخفی نمی ماند . این ناظر کیست ؟ آیا همان نفس لوّامه

(سرزنشگر) است ؟ آیا وجدان اخلاقی است ؟ آیا ... ؟

این مسئله ، جای بررسی جدّی دارد ؛ امّا آنچه مسلّم است ، این که آدمی گاهی از خود خجالت می کشد . پدیده «خجالت کشیدن از خود» که انسان ها آن را به خوبی شناخته اند و شاید بارها تجربه کرده باشند ، به خوبی بر وجود ناظری در درون ، دلالت می کند . این ناظر درونی ، اگر مورد توجّه قرار گیرد و حضور و نظارتش «درک» شود و نزد فرد ، دارای ارزش و منزلت باشد ، شرم برانگیز خواهد شد . امام علی علیه السلام در باره این نوع حیا می فرماید :

أحسَنُ الحَیاءِ استِحیاؤُکَ مِن نَفسِکَ .⁽¹⁾

بهترین حیا ، حیای تو از خودت است .

همچنین فرموده است :

غایَةُ الحَیاءِ أن یَستَحیِیَ المَرءُ مِن نَفسِهِ .⁽²⁾

نهایت شرم ، این است که انسان از خودش حیا کند .

و در روایت دیگری از آن حضرت ، «حیای از خود» از ثمرات ایمان معرّفی شده است :

حَیاءُ الرَّجُلِ مِن نَفسِهِ ثَمَرَةُ الإِیمانِ .⁽³⁾

حیای انسان از خودش ، میوه ایمان است .

در برخی دیگر از روایات ، به این مطلب پرداخته شده که چرا و چگونه «خودِ» انسان می تواند برایش شرم برانگیز باشد ؟ پاسخ یک جمله است و آن این که انسان برای خودش ارزش قائل باشد . ملاک شرم برانگیزی ، حضور فیزیکی (مادّی/ جسمی) نیست . پیش از این دیدیم و در آینده نیز بحث خواهیم کرد که گاهی حضور فیزیکی افراد ، هیچ شرم و حیایی را برنمی انگیزد . پس ملاک

شرم برانگیزی ، حضور فیزیکی نیست . ملاک آن است که ناظر ، دارای ارزش و احترام باشد . اگر چنین است ، وقتی کسی برای خودش ارزش و منزلت قائل باشد و آن را دارای حرمت و کرامت بداند ، بدون شک ، «خود» او شرم برانگیز خواهد شد . یا به عبارت بهتر ، از «خودِ» خویش شرم می کند . امام علی علیه السلام در این باره می فرماید :

غایَةُ المُروءَةِ أن یَستَحیِیَ الإِنسانُ مِن نَفسِهِ ، وذلِکَ أنَّهُ لَیسَ العِلَّةُ فِی الحَیاءِ مِنَ الشَّیخِ

کِبَرَ سِنِّهِ ولا بَیاضَ لِحیَتِهِ ، و إنَّما عِلَّةُ الحَیاءِ مِنهُ عَقلُهُ ، فَیَنبَغی إن کانَ هذَا الجَوهَرُ فینا أن نَستَحیِیَ مِنهُ ولا نُحضِرَهُ قَبیحا .⁽¹⁾

نهایت مردانگی آن است که انسان از خودش حیا کند و این ، بدان جهت است که علّت حیا از فرد سالخورده ، زیادی سن و سفیدی ریش او نیست؛ بلکه علّت حیا از او ، خردمندی اوست . پس ، اگر این گوهر ، درون ما نیز باشد ، شایسته است که از او حیا کنیم و عمل قبیحی را در محضر او انجام ندهیم .

همچنین آن حضرت فرموده است :

مَنِ استَحیی مِنَ النّاسِ ولَم یَستَحیِ مِن نَفسِهِ ، فَلَیسَ لِنَفسِهِ عِندَ نَفسِهِ قَدرٌ .⁽²⁾

کسی که از مردم حیا کند ، ولی از خودش حیا نکند ، برای خودش ارزشی قائل نیست .

ناظر ارزشمندی در درون ما وجود دارد که ناشناخته مانده است . این گوهر را باید شناخت و قدرش را دانست . کسانی که از خود حیا نمی کنند ، خودِ خویش را نیافته اند و به ارزش آن پی نبرده اند . در این جا مسئله «خودْ فراموشی» رخ می نماید و تأثیر خود را نشان می دهد . به نظر می رسد میان شرم نکردن از خود با خودْ فراموشی ، همبستگی وجود دارد .⁽³⁾احتمالاً کسانی که به خود فراموشی

مبتلا هستند ، هویتی برای خود قائل نیستند و «خود»ی نمی بینند تا برای آن ، ارزش قائل شوند و حرمتش را حفظ کنند . پس برای کسانی که به «شرم نکردن از خود» مبتلا هستند ، اوّلین قدم ، آن است که «خودفراموشی» را به «خودشناسی» ، و «حقارت نفس» را به «خودارزشمندی» و «کرامت نفس» تبدیل کنند . با این کار ، حضور «خود» ، درک می شود و «شرم از خود» متولّد می شود . باید تأکید کرد که این کار ، «ناظرسازی» نیست ؛ بلکه «ناظرشناسی» است ، و «ایجاد ناظر» نیست ؛ بلکه «شناخت ناظر موجود» است ؛ ناظری که گم نام و غریب در منزل خود ، به فراموشی سپرده شده است .

3 . حجّت های خداوند

حجّت های خداوند از جنس بشرند ؛⁽¹⁾امّا این انسان های ارزشمند ، دارای دو حضور و دو نظارت اند . نوع اوّل ، حضور فیزیکی است و از این جهت ، با لایه اوّل نظارت - که مردم بودند - تفاوتی ندارد . در این حالت ، حجّت های خداوند نیز همانند مردم ، بر کار دیگرانی که در حضور آنان اند ، نظارت دارند . این قِسم از نظارت ، مربوط به دوران حیات معصومان علیهم السلام و ظهور آنان در میان مردم است .

امّا نوع دوم حضور و نظارت آنان ، حضوری است که متوقّف بر وجود جسمانی آنان نیست و با عدم آن نیز پایان نمی یابد . این نوع نظارت ، در چند حالت وجود دارد : یکی نظارت معصومان در زمان حیات و ظهورشان نسبت به کسانی است که در کنار آنان نیستند ؛ چراکه نظارت معصومان در زمان حیات و ظهورشان ، محدود به کسانی نمی شود که در محضر آنان بوده ، در دایره دید

بصری آنان قرار دارند ؛ بلکه از حال دیگر بندگان نیز آگاهی دارند ، هر چند در جای دیگری باشند .

حالت دوم ، مربوط به دوران حیات و غیبت آن بزرگواران است . در این حالت ، حجّت خداوند ، حیات و حضور دارد ؛ امّا ظهور ندارد و در غیبت به سر می برد و لذا ، مردم ، ایشان را نمی بینند ؛ ولی او مردم را می بیند . از دید مردم ، این نوع نظارت ، نظارت محسوس و حضور فیزیکی نیست .

و امّا حالت سوم ، نظارت معصومان علیهم السلام پس از حیات شریفشان است . نظارت حجّت های خداوند ، نه محدود به حیات و ظهور آنان است ، و نه محدود به حضور ناپیدای آنان ؛ بلکه حتی پس از مرگ نیز بر رفتار مردم ، نظارت داشته و از آن آگاهی دارند . این قسم ، همان چیزی است که از آن به عنوان «عَرض (عرضه شدن) اَعمال» یاد می شود . بنا بر این ، در همه حالت ها و فرض ها ، معصومان علیهم السلامبر رفتار و پندار مردم ، نظارت دارند و به همین جهت ، از حجّت های خداوند به عنوان «شاهد» بر اعمال بندگان یاد شده است . پدیده «شهادت حجّت های الهی» ، یکی از واقعیت های زندگی است . خداوند می فرماید :

فَکَیْفَ إِذَا جِئْنَا مِن کُلِّ أُمَّةِم بِشَهِیدٍ وَجِئْنَا بِکَ عَلَی هَ-ؤُلاَءِ شَهِیدًا .⁽¹⁾

چگونه خواهد بود آن گاه که از هر امّتی شاهدی بیاوریم و تو را شاهد اینان قرار داده ایم ؟

امام صادق علیه السلام در تفسیر این آیه شریف فرموده است :

نَزَلَت فی اُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله خاصَّةً . فی کُلِّ قَرنٍ مِنهُم إمامٌ مِنّا شاهِدٌ عَلَیهِم ، و مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله شاهِدٌ عَلَینا .⁽²⁾

[ این آیه] در خصوص امّت محمّد صلی الله علیه و آله نازل شده است . در هر نسلی از این امّت ، امامی از ما شاهد و ناظر بر ایشان است و محمّد صلی الله علیه و آله ناظر بر ماست .

همچنین در آیه دیگری آمده است :

وَکَذَ لِکَ جَعَلْنَ-کُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِّتَکُونُواْ شُهَدَآءَ عَلَی النَّاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهِیدًا .

این چنین ، شما را امّت میانه قرار دادیم تا شاهد بر مردم باشید و پیامبر بر شما ناظر باشد .

در این آیه نیز سخن از شهادت و نظارت برخی افراد ، که از آنان به عنوان «امّت وسط» یاد شده ، به میان آمده است . امام صادق علیه السلام در تفسیر «امّت وسط» فرموده است :

نَحنُ الاُمَّةُ الوُسطی ، ونَحنُ شُهَداءُ اللّه ِ عَلی خَلقِهِ و حُجَجُهُ فی أرضِهِ .⁽¹⁾

ما هستیم امت میانه ، و ماییم شاهدان خداوند بر خلقش ، و حجّت های او در زمینش .

در آیه دیگری آمده است :

«وَ قُلِ اعْمَلُواْ فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُو وَ الْمُؤْمِنُونَ» .⁽²⁾

بگو : عمل کنید که خداوند و پیامبرش و مؤمنان ، اعمال شما را خواهند دید .

در این آیه از نظارت خداوند و پیامبر اکرم و اهل ایمان ، سخن گفته شده است . امام صادق علیه السلامدر تفسیر آن می فرماید :

مراد از اهل ایمان ، ما (یعنی ائمه معصوم) هستیم .⁽³⁾

همچنین امام رضا علیه السلامفرموده است :

إنَّ الأَعمالَ تُعرَضُ عَلی رَسولِ اللّه ِ صلی الله علیه و آله أبرارَها و فُجّارَها .⁽¹⁾

اعمال مردم ، از نیک و بد ، به رسول خدا نشان داده می شود .

امام صادق علیه السلام نیز بر همین حقیقت ، تأکید کرده است .⁽²⁾رسول خدا به

اصحاب خویش می فرمود :

فَإِنَّ أعمالَکُم تُعرَضُ عَلَیَّ کُلَّ یَومٍ .⁽³⁾

اعمال شما هر روز بر من عرضه می شود .

این آیات و روایات ، به خوبی نظارت حجّت های الهی را بر اعمال بشر ، بازگو کردند و پرده از این واقعیت برداشتند . شاید شگفت آور باشد ؛ ولی این یک واقعیت است . انکار و تردید نمی تواند واقعیت را از بین ببرد ، و فقط سازوکاری دفاعی است برای کسانی که می خواهند خود را تحت نظارت این انسان های پاک و بزرگ ندانند تا راحت تر به رفتار ناشایست ، اقدام کنند . ابوبصیر به یکی از زنان مسلمان ، قرآن می آموخت . روزی با وی شوخی کرد ! ابوبصیر ، خود می گوید وقتی خدمت امام باقر علیه السلامرسیدم ، به من فرمود : «هر که خدا را در خلوت ، مراقب خود نداند ، خداوند ، ارزشی برای وی قائل نیست . چه چیزی به آن زن گفتی ؟!» . من از شرم ، سرم را به زیر انداختم و همان جا توبه کردم .⁽⁴⁾

در این واقعه به خوبی روشن است که امام علیه السلام بدون حضور فیزیکی در جلسه آنان ، از کردار آنان مطّلع شده بود . امام صادق علیه السلام ، روزی بدون مقدّمه به داوود رَقّی فرمود :

ای داوود ! روز پنج شنبه ، اعمال شما بر من عرضه شد . در میان کارهایی که از تو به رؤیت من رسید ، کمکی بود که به پسر عمویت فلانی کردی و من از این کار ، خوش حال شدم . این صله رحم و کمک تو ، نابودی او و کوتاه شدن عمرش را سرعت بخشید .

داوود رقّی می گوید : پسر عمویی داشتم که دشمن اهل بیت و فردی پلید بود . خبردار شدم که او و خانواده اش در وضع مالی بدی به سر می برند . لذا پیش از آن که راهی مکّه شوم ، به قصد کمک به زندگی اش ، مبلغی برایش حواله کردم . چون به مدینه رسیدم ، امام صادق علیه السلام مرا از این کار ، خبر داد .⁽¹⁾

اعمال روزانه ما از کدام قِسم است ؟ آیا موجب سرور حجّت های الهی می شود یا مایه اندوه آنان ؟ به هر حال ، این یک واقعیت بوده ، از باورهای مسلّم شیعه به شمار می رود . بر اساس این باور ، اگر انسان ، نظارت این حجّت های الهی را درک کند ، هنگام گناه ، حیای او برانگیخته می شود . تأکید می کنیم که این جا صحبت از «درک حضور» است ، نه «ایجاد حضور» و نه «توهّم حضور» . ما ، نه حضور غیر موجودی را به وجود می آوریم و نه وجود آن را توهّم می کنیم ؛ بلکه واقعیتی را «درک» می کنیم . این درک حضور ، از عواملی است که می تواند شرم را بر انگیزد . امام صادق علیه السلام بر این رابطه تصریح دارد و می فرماید :

إنَّ أعمالَ العِبادِ تُعرَضُ عَلی رَسولِ اللّه ِ صلی الله علیه و آله کُلَّ صَباحٍ أبرارَها و فُجّارَها ، فَاحذَروا فَلیَستَحیِ أحَدُکُم أن یَعرِضَ عَلی نَبِیِّهِ العَمَلَ القَبیحَ .⁽²⁾

هر بامداد ، کارهای بندگان ، از نیک و بد ، به رؤیت رسول خدا می رسد . بنا بر این به هوش باشید ، هر یک از شما باید شرم کند که کار زشت بر پیامبرش عرضه کند .

امام صادق علیه السلام نیز می فرماید :

إذا أرادَ المَلائِکَةُ أن یَرفَعوا إلَی اللّه ِ عز و جل عَمَلاً ، عُرِضَ عَلی صاحِبِ الزَّمانِ علیه السلام ، ثُمَّ عَلی واحِدٍ واحِدٍ ، إلی أن یُعرَضَ عَلی رسولِ اللّه ِ صلی الله علیه و آله ، ثُمَّ یُعرَضَ عَلَی اللّه ِ .⁽¹⁾

آن گاه که فرشتگان بخواهند عملی را به سوی خداوند ، بالا ببرند ، نخست بر امام زمان علیه السلامعرضه می کنند و سپس ، بر تکْ تکِ آنها (پیشوایان معصوم) ، تا این که بر رسول خدا عرضه می شود و پس از آن ، بر خداوند عرضه می شود .

ناپیدا بودن حجّت های الهی و نامحسوس بودن نظارت آنان ، درک حضورشان را برای غالب مردم ، مشکل می سازد . در عوض ، برخی امور است که حضور آنان را پُر رنگ ساخته ، توجّه انسان را برمی انگیزد و درک نظارت آنان را تسهیل می کند . برخی زمان ها در این امر ، تأثیر دارند . مثلاً ایّام ولادت یا شهادت حجّت های الهی و یا عیدهایی که به نحوی با یکی از آنان ارتباط پیدا می کند ، حضور آنان را در ذهن و روان مردم ، پُر رنگ می سازد . مردم در این ایّام ، سعی می کنند حرمت معصومان علیهم السلامرا بیشتر نگه دارند و به همین جهت ، از انجام دادن بسیاری از کارها شرم می کنند .

بعضی مکان های منتسب به معصومان علیهم السلام نیز همین تأثیر را دارد . برخی افراد ، سعی می کنند در حرم حجّت های الهی و حتّی در نزدیکی این مکان های شریف ، از کارهای ناروای خود ، دست بکشند . مثلاً در زمان طاغوت ، مشاهده می شد که برخی خانم های بی حجاب ، وقتی به نزدیکی شهرهای مقدّس می رسیدند ، سر خود را با روسری می پوشاندند و وقتی به حرم امامان یا امامزادگان می رسیدند ، چادر بر سر می کردند . مکان های مقدّس و حرم های مطهرِ حجّت های الهی ، حضور بیشتری را از آنان تجلی می دهد . به همین جهت ، گرامیداشت یاد آنان و تجلیل از آنان ، نقش مهمّی در حفظ حضورشان در یاد انسان دارد . همچنین ، رفتن به حرم های مطهّرِ پیشوایان الهی و زیارت

مرقد آنان ، حضورشان را در زندگی انسان ، پُر رنگ می سازد و درک نظارت آنان را تسریع و تسهیل می کند .

4 . فرشتگان

لایه دیگری از نظارت موجود بر رفتار بشر ، فرشتگان اند . خداوند متعال ، فرشتگانی دارد که ناظر بر اعمال بشرند و هر آنچه را آنان انجام می دهند ، ثبت می کنند . قرآن کریم در این باره می فرماید :

وَ إِنَّ عَلَیْکُمْ لَحَ-فِظِینَ کِرَامًا کَ-تِبِینَ یَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ .⁽¹⁾

وقطعا بر شما نگهبانانی (گماشته)اند ؛ (فرشتگان) بزرگواری که نویسنده (اعمال شما) هستند . آنچه را انجام می دهید ، می دانند .

حضور و نظارت فرشتگان یکی دیگر از واقعیت های زندگی ماست . رسول خدا صلی الله علیه و آله در تبیین این واقعیت می فرماید :

جَمیعُ أعمالِ بَنی آدَمَ تَحضُرُهَا المَلائِکَةُ الکِرامُ الکاتِبونَ .

فرشتگان بزرگواری که نویسنده اعمال اند ، نزد همه اعمال آدمیزاد ، حضور دارند .⁽²⁾

و به گفته امام علی علیه السلامخداوند ، فرشتگانی دارد که هر روز ، مسئول پرونده ای هستند و اعمال آدمیزاد را در آن می نویسند :

إنَّ للّه ِِ مَلائِکَةً یَتَوَلَّونَ فی کُلِّ یَومٍ بِشَیءٍ یَکتُبونَ فیهِ أعمالَ بَنی آدَمَ .⁽³⁾

همچنین خداوند متعال می فرماید :

مَّا یَلْفِظُ مِن قَوْلٍ إِلاَّ لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ .⁽⁴⁾

هیچ سخنی گفته نمی شود ، مگر این که نزد آن ، رقیب و عتید ، حضور دارند .

روزی عثمان ، خدمت رسول خدا رسید و گفت : ای رسول خدا ! چه تعداد فرشته همراه انسان است ؟ رسول خدا بیست فرشته را برشمرد و مأموریت هر کدام را بیان کرد . درباره چهار فرشته اوّل با اشاره به آیه یاد شده فرمود :

مَلَکٌ عَلی یَمینِکَ عَلی حَسَناتِکَ و واحِدٌ عَلَی الشِّمالِ . فَإِذا عَمِلتَ حَسَنَةً کُتِبَ عَشرا ، وإذا عَمِلتَ سَیِّئَةً ، قالَ الَّذی عَلَی الشِّمالِ لِلَّذی عَلَی الیَمینِ : اُکتُب ؟ قالَ : لا ، لَعَلَّهُ یَستَغفِرُ ویَتوبُ ، فَإِذا قالَ ثَلاثا ، قالَ : نَعَم ! أکتُبُ ، أراحَنَا اللّه ُ مِنهُ ، فَبِئسَ القَرینُ ، ما أقَلَّ مُراقَبَتَهُ للّه ِِ عز و جل وما أقَلَّ استِحیاءَهُ مِنهُ ، یَقولُ اللّه ُ : «مَّا یَلْفِظُ مِن قَوْلٍ إِلاَّ لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ» .

فرشته ای از سمت راست ، مأمور حسنات است و همو ، فرمانده فرشته سمت چپ نیز هست . هرگاه عمل خوبی انجام دهی ، ده برابر می نویسد و هر گاه عمل زشتی انجام دهی ، فرشته سمت چپ به فرشته سمت راست می گوید : «آیا بنویسم ؟» . می گوید : «نه ، شاید از خدا ، طلب بخشایش کند و توبه نماید» . وقتی سه بار بپرسد ، آن گاه می گوید : «بنویس . خداوند ، ما را از شرّ او راحت کند که همراه بدی است ! چه قدر توجّه او به خدا کم است ! چه قدر شرم او از خداوند ، اندک است !» . خداوند [ درباره این دو ]می فرماید : «هیچ سخنی گفته نمی شود ، مگر این که نزد آن ، رقیب و عتید ، حضور دارند» .⁽¹⁾

برای مأموریت ثبت اعمال ، دو فرشته در روز وجود دارند و دو فرشته در شب . این چهار فرشته ، ناظران اعمال و ثبت کنندگان کردار نیک و بد ما هستند . اتفاقا فلسفه وجودی این فرشتگان ، برانگیختگی حیا در انسان است ، نه کمک به خداوند برای آگاهی از اعمال بندگان . خداوند از همه چیز ، آگاه است . کارکرد در نظر گرفته شده برای این گروه از فرشتگان ،⁽²⁾آن است که توجّه به حضور آنان ، شرم را در انسان برانگیزد . زندیقی از امام صادق علیه السلاممی پرسد : چرا

فرشتگانی گماشته شده اند تا نیک و بد اعمال مردم را بنویسند ، در حالی که می گویید خداوند ، از سِر و آنچه مخفی تر از سِر است ، آگاهی دارد ؟ حضرت در پاسخ وی فرمود :

اِستَعبَدَهُم بِذلِکَ وجَعَلَهُم شُهودا عَلی خَلقِهِ لِیَکونَ العِبادُ لِمُلازَمَتِهِم إیّاهُم أشَدَّ عَلی طاعَةِ اللّه ِ مُواظَبَةً وعَن مَعصِیَتِهِ أشَدَّ انقِباضا .⁽¹⁾

خداوند ، آنها را برای این کار به بندگی گرفته است و آنان را شاهد بر خلق خود قرار داده ، تا بندگان خدا به خاطر همراهی فرشتگان با آنان ، مواظبت شدیدتری بر طاعت خداوند و گریز شدیدتری از معصیت او داشته باشند .

امام علیه السلام ، پس از ذکر فلسفه وجودی فرشتگانِ نویسنده ، در توصیف واکنش برخی از مردم نسبت به این پدیده می فرماید :

کَم مِن عَبدٍ یَهُمُّ بِمَعصِیَةٍ فَذَکَرَ مَکانَها فَارعَوی وکَفَّ ، فَیَقولُ : رَبّی یَرانی وحَفَظَتی بِذلِکَ تَشهَدُ .⁽²⁾

چه بسا بنده ای که قصد معصیت کرده ، ولی یادآور مکانت و جایگاه فرشتگان می شود و در نتیجه ، مراعات کرده ، دست می کشد و می گوید : «پروردگارم مرا می بیند و فرشتگان نگهبان من ، شاهدند» .

در این روایت ، به فرایندی اشاره شده که دارای چند مرحله وابسته به هم است : اوّل قصد معصیت ، دوم یادآوری نظارت فرشتگان ، سوم به وجود آمدن حالت رعایت ، چهارم دست کشیدن و پنجم مرور آن جمله .

این فرایند شرم به جهت یادآوری حضور فرشتگان به وجود می آید . ازاین رو ، یکی از شیوه های اولیای دین ، این است که برای تصحیح و تنظیم رفتار مردم ، آنان را به حضور فرشتگان توجّه می داده اند . این شیوه را می توان از جمله شیوه های شناختی دانست . به این نکته نیز می توان اشاره کرد که عادت

عمومی اهل حجاز ، این بوده که در فضای باز و بدون هیچ پوششی استحمام می کردند و یا در حضور جمع ، عریان می شدند . رسول خدا ، وقتی می خواست این عادت عمومی را تغییر دهد ، آنان را به این واقعیت توجّه داد که فرشتگان ، ناظر آنها هستند . ایشان در جایی فرمود :

إنَّ اللّه َ یَنهاکُم عَنِ التَّعَرّی ؛ فَاستَحیوا مِنَ المَلائِکَةِ الَّذینَ مَعَکُمُ الکِرامِ الکاتِبینَ .⁽¹⁾

خداوند ، شما را از عریان شدن ، نهی کرده است . پس شرم کنید از فرشتگانی که همراه شما هستند ؛ همان گرامیانی که نویسنده اعمال اند .

در این جا حضرت برای بازداشتن مردم از عریان شدن ، آنان را متوجّه حضور فرشتگان ساخته و به شرم کردن از آنها فرا خوانده است .

همچنین هنگامی که رسول خدا کسی را دید که در فضای باز ، استحمام می کند ، خطبه ای خواند و مردم را به فرشتگانی که همراهشان هستند ، توجّه داد و از آنان خواست که حرمت فرشتگان را نگه داشته ، با استحمام پنهانی آنان را تکریم کنند .⁽²⁾

همچنین ، ابراهیم کَرْخی نقل می کند که امام صادق علیه السلام به شخص بیهوده کاری

از مردم مدینه فرمود :

وَاعلَم أنَّ مَعَکَ مَلَکا کَریما مُوَکَّلاً بِکَ یَحفَظُ عَلَیکَ ما تَفعَلُ ، ویَطَّلِعُ عَلی سِرِّکَ الَّذی تُخفیهِ مِنَ النّاسِ ، فَاستَحیِ .⁽³⁾

بدان که همراه تو فرشته ای گرامی است که بر تو گماشته شده تا آنچه را انجام می دهی ، ثبت کند و بر سرّی هم که از مردم پنهان می داری ، آگاه است . پس شرم کن .

همه اینها نشان از جایگاه فرشتگان ناظر و نقش آنها در بازدارندگی مردم از

خطا دارد .⁽¹⁾

5 . خداوند

لایه پنجم نظارت ، نظارت خداوند متعال است . خداوند متعال ، عالی ترین و فراگیرترین نظارت را دارد . نظارت خداوند ، نقص های نظارت های پیشین را ندارد . خداوند ، در هر مکانی و هر زمانی وجود و حضور دارد . هیچ مکانی و هیچ زمانی بدون حضور خداوند نیست . در قرآن کریم آمده است :

هُوَ مَعَکُم أیْنَما کُنْتُم وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ .⁽²⁾

او با شماست ، هر جا که باشید ، و خداوند به آنچه انجام می دهید ، بیناست .

براساس همین همراهی است که قرآن کریم می فرماید هیچ نجوایی از خدا پنهان نیست :

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ مَا فِی السَّمَ-وَ تِ وَ مَا فِی الْأَرْضِ مَا یَکُونُ مِن نَّجْوَی

ثَلَ-ثَةٍ إِلاَّ هُوَ رَابِعُهُمْ وَ لاَ خَمْسَةٍ إِلاَّ هُوَ سَادِسُهُمْ وَ لاَ أَدْنَی مِن ذَ لِکَ وَ لاَ أَکْثَرَ إِلاَّ هُوَ مَعَهُمْ أَیْنَ مَا کَانُواْ ثُمَّ یُنَبِّئُهُم بِمَا عَمِلُواْ یَوْمَ الْقِیَ-مَةِ إِنَّ اللَّهَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلِیمٌ .⁽³⁾

آیا نمی بینی خداوند به آنچه در آسمان هاست و به آنچه در زمین است ، آگاه است ؟ هیچ نجوای سه نفره ای نیست ، مگر آن که او چهارمین است ، و هیچ نجوای پنج نفره ای نیست ، مگر آن که او ششمین است ، و نه کمتر از این و نه بیشتر ، مگر این که او با آنهاست ، هر جا که باشند . سپس در روز قیامت ، آنها را به آنچه انجام داده اند ، خبر خواهد داد . به درستی که خداوند به

هر چیزی آگاه است .

این آیه به خلوت های گروهی اشاره دارد که در جای خود ، بحث آن خواهد آمد .⁽¹⁾آنچه در این جا مورد توجّه است ، این است که هر نهانکاری ای در هر جایی که اتفاق بیفتد ، خداوند ، همراه پنهانکاران است و شاهد رفتارشان .

در برخی دیگر از آیات ، حقیقتِ یاد شده به گونه دیگری آمده و از خداوند به عنوان «مراقب» یاد شده است :

إِنَّ اللَّهَ کَانَ عَلَیْکُمْ رَقِیبًا .⁽²⁾

خداوند ، همواره مراقب شماست .

و یا آمده است :

وَ کَانَ اللَّهُ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ رَقِیبًا .⁽³⁾

و خداوند ، مُراقب هر چیزی است .

همچنین این واقعیت با واژه «شهادت» نیز آمده است :

وَأَنتَ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ شَهِیدٌ .⁽⁴⁾

و تو بر هر چیزی شاهدی .

همراه بودن ، مراقب بودن ، شاهد بودن و ... سبب شده تا خداوند از هر آشکار و نهانی آگاه باشد . خداوند می فرماید :

أَوَ لاَ یَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ مَا یُسِرُّونَ وَ مَا یُعْلِنُونَ .⁽⁵⁾

آیا نمی دانند که خداوند ، آنچه را پنهان می سازند و آنچه را آشکار می سازند ، می داند .

همچنین در جای دیگر می فرماید :

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَیَعْلَمُ مَا تُکِنُّ صُدُورُهُمْ وَ مَا یُعْلِنُونَ .⁽¹⁾

و به درستی که پروردگارت ، حتما آنچه را در سینه ها پنهان ساخته اند و آنچه را آشکار می سازند ، می داند .

خلاصه سخن ، این که نظارت خداوند بر تمام آنچه در زمین و آسمان می گذرد ، یک واقعیت در آفرینش است . و به همین جهت ، امام علی علیه السلام می فرماید :

أفضَلُ الحَیاءِ استِحیاؤُکَ مِنَ اللّه ِ .⁽²⁾

برترین حیا ، حیای تو از خداوند است .

انسان ، ممکن است کارهایی را آشکارا انجام دهد ، بدون این که توجّه به حضور و نظارت خداوند داشته باشد و ممکن است کارهایی را پنهانی انجام دهد ، به خیال این که هیچ کس بر آنها نظارت ندارد . قرآن کریم می فرماید هم آشکار شما در محضر خداوند است و هم نهان شما . خداوند ، هم ناظر آشکارِ شماست و هم ناظر نهان شما .

نقش تصویر از خدا در شکل گیری حیا

ممکن است که ما کارهایی را در آشکارا انجام دهیم که اگر می دانستیم خدا ناظر است ، انجام نمی دادیم ، و ممکن است کارهایی را پنهانی انجام دهیم که اگر بدانیم خدا حاضر است ، انجام نمی دهیم . این بستگی به تصویری دارد که فرد از خداوند در ذهن دارد . این که چه تصویری از خداوند داشته باشیم ، نقش بسیار مهمی در شکل گیری حیا دارد . تصویر خداوند در ذهن ما چیست ؟ خدای معدوم یا خدای موجود ؟ خدای غایب یا خدای حاضر ؟ ناظر ندانستن خدا ، منحصر در کسانی که به «خدای معدوم» (یا عدم وجود خدا) معتقدند ، نیست .

ممکن است کسانی هم که به «خدای موجود» معتقدند ، به حضور و نظارت خداوند ، باور عملی نداشته باشند . این گروه به «خدای غایب» ، باور عملی دارند ؛ یعنی خدا را در جایی غیر از جایی که آنان هستند ، می دانند ، حال آن که خدای موجود ، «خدای حاضر و ناظر» است .

ابن ابی العوجا به امام صادق علیه السلام گفت : نام خدا را آوردی و ما را به چیزی که «غایب» است ، حواله کردی !؟ امام صادق علیه السلام در پاسخ وی فرمود :

وَیلَکَ ! کَیفَ یَکونُ غائِبا مَن هُوَ مَعَ خَلقِهِ شاهِدٌ ، وإلَیهِم أقرَبُ مِن حَبلِ الوَریدِ ، یَسمَعُ کَلامَهُم ویَری أشخاصَهُم ویَعلَمُ أسرارَهُم ؟⁽¹⁾

وای بر تو ! چگونه کسی که همراه خلق خود و شاهد آنان است و از رگ گردن به آنان ، نزدیک تر است ، سخن آنان را می شنود و پیکر آنان را می بیند و اسرار آنان را می داند ، می تواند غایب باشد ؟

برای باوری که خدا را «غایب» می داند ، برانگیختگیِ شرم بی معناست ؛ امّا باوری که خدا را «حاضر و ناظر» می داند ، از او شرم می کند . خداوند ، ممکن است ناپیدا باشد ، و با چشم سر ، دیده نشود ؛ امّا غایب نیست ؛ بلکه همیشه و همه جا حاضر است . امام علی علیه السلام درباره خداوند متعال می فرماید :

وأنَّهُ لَبِکُلِّ مَکانٍ ، وفی کُلِّ حینٍ وأوانٍ ومَعَ کُلِّ إنسٍ و جانٍّ .⁽²⁾

او در هر مکانی و در هر زمانی و با هر انسان و جنّی هست .

حضرت در این حدیث شریف ، به قلمرو مکانی ، قلمرو زمانی و قلمرو موجوداتی حضور خداوند ، اشاره کرده و تصریح نموده که هیچ یک از این قلمروها خالی از حضور خداوند نیست . تمام موجودات در تمام زمان ها و تمام مکان ها ، در محضر خداوند هستند . بنا بر این ، نه موجودِ بی ناظر وجود دارد و نه

زمانِ بی نظارت و نه مکانِ بی ناظر . نسبت به ناظر انسانی که بسنجیم ، گاهی برخی مکان ها خالی از نظارت است و گاهی برخی زمان ها . مثلاً شبْ هنگام ، نظارت انسانی کمتری وجود دارد و درون اتاق شخصی فرد نیز کسی حضور ندارد . بنا بر این ، اتاق شخصی به هنگام شب ، کمترین حضور و نظارت انسانی را در بردارد . امّا آیا این مسئله در مورد خداوند هم صادق است ؟ آیا زمان بدون نظارت و مکان بدون حضور خداوند هم داریم ؟ امام علی علیه السلام در توصیف خداوند می فرماید :

المُشاهِد لِجَمیعِ الأَماکِنِ بِلاَ انتِقالٍ إلَیها .⁽¹⁾

شاهد همه مکان هاست ، بدون این که نیاز به انتقال و جابه جایی باشد .

همچنین ، ضمیر آدمی و خاستگاه نیّت او نیز از نقاط کور نظارت انسانی محسوب می شود و بلکه حتّی فرشتگان نیز در این قلمرو ، نظارتی ندارند . حضور و نظارت انسان و فرشته ، محدود به عمل است و قلمرو نیّت ، خارج از قدرت نظارت آنان است ؛ امّا نظارت خداوند ، چنین محدودیتی را هم ندارد . رسول خدا می فرماید که خداوند به فرشتگان می فرماید :

إنَّکُم حَفَظَةٌ عَلی عَمَلِ عَبدی وأنَا رَقیبٌ عَلی ما فی نَفسِهِ .⁽²⁾

شما نگهبان عمل بنده منید و من ، رقیب آنچه در نفس اوست .

امام علی علیه السلام نیز می فرماید :

إنَّ اللّه َ سُبحانَهُ عِندَ إضمارِ کُلِّ مُضمِرٍ وقَولِ کُلِّ قائِلٍ وعَمَلِ کُلِّ عامِلٍ .⁽³⁾

خداوند سبحان ، نزد پنهان سازی هر پنهانکاری و سخن هر گوینده ای و عمل هر عاملی حضور دارد .

تاکنون با حضور و نظارت خداوند به عنوان یک واقعیت و همچنین با گستره

آن آشنا شدیم . این واقعیت عظیم ، هنگامی تأثیر گذار خواهد بود که درک شود و به باور انسان ، راه یابد . امام رضا علیه السلام ، صلاح بشر را در گرو توجّه به این واقعیت و اعتقاد به آن می داند :

لَم یَکُن قِوامُ الخَلقِ وصَلاحُهُم إلاّ بِالإِقرارِ مِنهُم بِعَلیمٍ خَبیرٍ یَعلَمُ السِّرَّ وأخفی .⁽¹⁾

پایداری خلق و صلاح آنان ممکن نیست ، مگر با اقرار آنان به خداوندِ دانا و آگاهی که از سِر و مخفی تر از آن ، آگاه است .

اقرار به حضور و نظارت عام خداوند ، مقدّمه برانگیختگی شرم است . حضور و نظارت خداوند ، واقعیتی غیر قابل تغییر است ؛ امّا این مقدار برای برانگیختن حیا کافی نیست . آنچه حیا را برمی انگیزد ، « درک » این واقعیت است و این درک ، تصویر انسان از خداوند را خلق می کند . کسی که این واقعیت را درک کند و به آن ایمان داشته باشد ، اهل شرم از خداوند است . امام صادق علیه السلام در همین زمینه می فرماید :

عَلِمتُ أنَّ اللّه َ مُطَّلِعٌ عَلَیَّ فَاستَحیَیتُ .⁽²⁾

دانستم که خداوند بر من مطلّع است ، پس حیا کردم .

تنوّع نظارت ها

در این مبحث با لایه های پنج گانه نظارت ، آشنا شدیم . لایه اوّل ، حضور مردم بود . فراتر از آن ، نظارت «خود» انسان قرار داشت و بر فراز آن ، نظارت فرشتگان . نظارت حجّت های الهی ، لایه چهارم نظارت را تشکیل می داد و بر فراز همه اینها حضور و نظارت خداوند ، وجود داشت . تنوّع نظارت ها امکان برانگیختگی حیا را افزایش می دهد . گاهی انسان به مردم توجّه می کند و از آنان ،

شرم می کند و گاهی از خودش خجالت می کشد . گاهی فرد متوجّه حضور فرشتگان مکرّم الهی می شود و حیا پیشه می کند و گاهی به خداوند ، توجّه پیدا می کند و از او شرم می نماید . افراد ، متفاوت اند . هر کس ممکن است با یک یا چند عامل ، برانگیخته شود و یا ممکن است در شرایط مختلف با عامل های مختلف ، برانگیخته شود . به نظر می رسد خداوند متعال ، طیفی از نظارت ها را قرار داده تا انسان ها به هر کدام که خواستند ، توجّه پیدا کنند و صفت شرم در آنان برانگیخته شود .

بخش اوّل : کلیات / اقسام حیا

فصل چهارم : اقسام حیا

حیا از جنبه های مختلف ، دارای تقسیمات متفاوتی است که به آنها اشاره می شود و توضیح هر کدام در جای خود ، خواهد آمد . تقسیم حیا با چهار ملاک صورت می گیرد . ملاک اوّل ، تقسیم بر اساس کاربرد حیاست که آیا در جای خود به کار رفته یا نه . ملاک دوم ، تقسیم حیا بر این اساس است که آیا پیش از عمل رخ داده یا پس از عمل و ملاک سوم ، تقسیم حیا بر اساس انواع ناظرهاست و ملاک چهارم بر این اساس است که موقعیت قبیح ، آیا از سنخ «فعل» است یا «فکر» .

ملاک اوّل

حیا از این جهت که در چه مواردی به کار رفته و از چه چیزهایی حیا شده است ، به دو قِسم تقسیم می شود : حیای مثبت و حیای منفی . حیا به عنوان یک قابلیت ، وقتی در جای خود به کار رود ، «حیای مثبت» نامیده می شود ؛ امّا اگر در جایی به کار رود که موضع حیا نیست ، «حیای منفی» نامیده می شود .⁽¹⁾از حیای مثبت ، به شرم و حیا تعبیر می شود و از حیای منفی ، به «کم رویی» . رسول خدا می فرماید :

الحَیاءُ عَلی وَجهَینِ . فَمِنهُ ضَعفٌ و مِنهُ قُوَّةٌ و إسلامٌ و إیمانٌ .⁽²⁾

حیا بر دو قِسم است : یک قسم آن ، ضعف و ناتوانی است و قِسم دیگر آن ، توانایی و اسلام و ایمان است .

در این روایت از ریشه های روان شناختی این دو قِسم (یعنی ضعف و قوّت نفس ) برای نامیدن آنها استفاده شده است . مراد از حیای ناتوانی ، حیای کم رویی است و مراد از حیای توانایی ، حیایی است که مورد تأیید دین است و به مقتضای ایمان ، صورت می گیرد . همچنین در روایت دیگری آمده است :

الحَیاءُ حَیائانِ : حَیاءُ عَقلٍ و حَیاءُ حُمقٍ .⁽¹⁾

حیا دو گونه است : حیای خِرد و حیای حماقت .

مراد از حیای خِرد ، همان حیای معروف است و مراد از حیای حماقت ، کم رویی است . از آن جا که عقل ، ریشه حیای مثبت است ، آن را حیای خِرد نامیده اند و از آن جا که حماقت ، ریشه کم رویی است ، آن را حیای حماقت نامیده اند . در ادامه روایت یاد شده ، آمده است :

فَحَیاءُ العَقلِ هُوَ العِلمُ و حَیاءُ الحُمقِ هُوَ الجَهلُ .⁽²⁾

حیای عقل ، همان علم است و حیای حماقت ، همان جهالت .

بنا بر این ، از حیای مثبت با تعبیرهایی چون : قوّت ، عقل ، علم ، اسلام و ایمان یاد شده است و از حیای منفی با تعبیرهایی چون : ضعف ، حماقت و جهالت .⁽³⁾

ملاک دوم

ملاک تقسیم دوم ، این است که آیا حیا پیش از عمل قبیح (نابه هنجار) ، رخ داده

یا پس از آن . کسانی که اهل حیا نیستند ، نه پیش از عملْ شرم می کنند و نه پس از آن ؛ امّا کسانی که اهل حیا هستند ، ممکن است پیش از عمل ، شرم کنند و ممکن است پس از عمل ، شرمگین شوند . حیای پیش از عمل ، حیا از « انجام دادن کار » است و حیای پس از عمل ، حیا از « کار انجام شده » است . ممکن است پیش از انجام دادن عمل نابه هنجار ، حیا برانگیخته نشود . در این صورت ، شخص ، مرتکب آن عمل می شود ؛ امّا پس از انجام دادن عمل که هیجان گناه فروکش می کند ، این امکان وجود دارد که عمل انجام شده ، مورد ارزیابی و توجّه قرار گیرد . در این ارزیابی ، کسانی که نسبت به عمل انجام شده بی تفاوت باشند ، بهره ای از حیا نبرده اند ؛ امّا کسانی که اهل حیا باشند ، توجّه به کار قبیح انجام

شده ، حیا را در آنان بر می انگیزد و از کاری که انجام داده اند ، خجل و شرمسار می شوند . بنا بر این ، از این منظر ، دو قِسم حیا داریم : حیای پیش از عمل و حیای پس از عمل .

نکته دیگر ، این که برخی معتقدند کاربرد واژه حیا ، برای شرم از « انجام دادن کار » است و کاربرد واژه خجالت ، برای شرم از « کار انجام شده » :

خجالت ، مربوط به کارِ انجام شده است و حیا مربوط به کاری که در پیش است .⁽¹⁾

این مطلب را روایات حیا تأیید نمی کند . در روایات ، واژه حیا در هر دو قِسم به کار رفته است .

ملاک سوم

این تقسیم بر اساس تفاوت ناظرها صورت می گیرد . ناظرها انواعی دارند که بحث آن گذشت . از این منظر ، حیا نیز بر چند قِسم است : حیا از مردم ، حیا از

خود ، حیا از پیامبر و ائمّه ، حیا از فرشتگان ، و حیا از خداوند .

از آن جا که انواع ناظرها را پیش از این بحث کرده ایم ، به همین مقدار بسنده می کنیم و بیش از این به آن نمی پردازیم .

ملاک چهارم

اگر از این دریچه بنگریم که کار قبیح ، هم می تواند از قبیل «فعل» باشد و هم از قبیل «فکر» ، تقسیم دیگری به وجود می آید . گذشته از فعل ، فکر نیز از کارهای انسان است که می تواند زشت یا زیبا باشد و به همین جهت ، فکر قبیح نیز می تواند شرم برانگیز باشد . پس بر این اساس ، دو گونه حیا وجود دارد : حیا از انجام دادن فعل قبیح و حیا از فکر قبیح . درباره حیا از کار قبیح ، روایات زیادی وجود دارد که برخی از آنها پیش از این ، ذکر شد و برخی هم بعدا خواهد آمد ؛ امّا حیا از فکر قبیح را می توان در این حدیث یافت که امام علی علیه السلاممی فرماید :

یَنبَغی لِلمُؤمِنِ أن یَستَحیِیَ إذَا اتَّصَلَت لَهُ فِکرَةٌ فی غَیرِ طاعَةٍ .⁽¹⁾

برای مؤمن ، شایسته است که وقتی فکری در غیر طاعت خداوند به ذهنش راه یافت ، شرم کند .

فکر ، عمل نیست و آنچه به عمل درنیاید ، عقوبت ندارد ؛ امّا این ، با صدق کردن مفهوم حیا منافات ندارد ؛ زیرا اولاً عقوبت نداشتن به معنای قبیح نبودن نیست و ثانیا ملاک حیا ، ترس از مجازات نیست که هرجا مجازات نباشد ، حیا هم مطرح نشود . فکر قبیح نیز همانند فعل قبیح ، قبیح است و بنا بر این ، می تواند شرم برانگیز باشد .

به بیان دیگر ، قلمرو فکر ، ویژگی های خود را دارد و این قلمرو می تواند

زشت یا زیبا باشد . آیا اگر اتاق فکر و اندیشه انسان آلوده شود ، جای شرمندگی ندارد ؟ این گونه نیست که فقط فعل قبیح ، آلاینده باشد . فکر قبیح نیز آلاینده است . حضرت عیسی علیه السلاممی فرماید :

إنَّ موسی نَبِیَّ اللّه ِ أمَرَکُم أن لا تَزنوا وأنَا آمُرُکم أن لا تُحَدِّثوا أنفُسَکُم بِالزِّنا فَضلاً عَن أن تَزنوا ، فَإِنَّ مَن حَدَّثَ نَفسَهُ بِالزِّنا کانَ کَمَن أوقَدَ فی بَیتٍ مُزَوَّقٍ فَأَفسَدَ التَّزاویقَ الدُّخانُ وإن لَم یَحتَرِقِ البَیتُ .⁽¹⁾

موسی ، پیامبر خدا ، به شما امر کرد که زنا نکنید و من به شما امر می کنم که فکر زنا هم نکنید تا چه رسد که آن را مرتکب شوید ، زیرا کسی که فکر زنا بکند ، همانند کسی است که در خانه زیبا و آراسته ای آتش بیفروزد . دود ، زیبایی خانه را از بین می برد ، هر چند آن را به آتش نکشد .

از این روایت به خوبی روشن می شود که فکر آلوده ، خانه اندیشه را می آلاید . نمی توان دو نفر را که یکی به گناه می اندیشد و دیگری یا به گناه نمی اندیشد و یا بلکه به عبادت می اندیشد ، یکسان دانست . آن که به عبادت و بندگی می اندیشد ، خانه اندیشه اش آراسته و نورانی است ، و کسی که نه به گناه می اندیشد و نه به عبادت ، خانه اندیشه اش سالم ، امّا ساده و معمولی است . و امّا کسی که به گناه می اندیشد ، خانه اندیشه اش آلوده است و از دود گناه ، سیاه و تار . بدون شک ، روان این افراد را نمی توان در یک سطح دانست .⁽²⁾

از آنچه گفتیم ، روشن شد که آلودگی روان ، یک واقعیت است ؛ امّا پرسشْ این است که : این واقعیت ، چه وقت می تواند شرم برانگیز باشد و چه هنگام ، روانْ آلوده ها شرم خواهند کرد ؟ پاسخ ، این است که شرمگین شدن در این فرض ، بسته به ویژگی های فرد دارد . کسی که محرّک حیای او مردم یا فرشتگان باشند ، ممکن است شرمگین نشود ؛ چرا که مردم از باطن افراد ، بی خبرند و

فرشتگان نیز بر نیّت افراد ، نظارت ندارند⁽¹⁾و به همین جهت ، محرّکی برای شرم وج-ود نخواهد داشت . امّا به احتمال زیاد ، کسی که محرّک حیای او «خود» او یا «خدا» یا «حجّت های خدا» باشند ، شرمگین می شود ؛ چون هر سه ناظر ، به درون خانه اندیشه راه دارند و از باطن فرد ، آگاه اند . انسان به نفسِ خویش ، آگاه است .

اگر کسی برای خویش ارزش قائل باشد ، از فکر گناه نیز شرمنده می شود . انسان کریم النفس از انجام دادن فعل نابه هنجار ، شرمنده می شود ؛ چه در عمل باشد و چه در فکر . امام صادق علیه السلاممی فرماید :

ما یَصنَعُ أحَدُکُم أن یُظهِرَ حَسَنا و یُسِرَّ سَیِّئا ، ألَیسَ یَرجِعُ إلی نَفسِهِ فَیَعلَمَ أنَّ ذلِکَ لَیسَ کَذلِکَ وَاللّه ُ عز و جل

یَقولُ : «بَلِ الاْءِنسَ-نُ عَلَی نَفْسِهِی بَصِیرَةٌ»⁽²⁾.⁽³⁾

چه می کنند برخی از شما که خوبی را [ در عمل] به نمایش می گذارند و پلیدی را [در اندیشه ]پنهان می سازند . آیا به نفس خویش ، مراجعت نمی کنند و نمی بینند که این گونه نیست ، حال آن که خداوند می فرماید : "بلکه انسان بر نفس خویش آگاه است" ؟

خداوند متعال نیز بر نهان و آشکار انسان ، آگاه است⁽⁴⁾و به اذن خداوند ، حجّت های او نیز از چنین قدرتی برخوردارند .⁽⁵⁾همه اینها ایجاب می کند کسانی که به حضور این عواملْ اعتقاد دارند ، از فکر قبیح نیز شرمنده شوند . نتیجه این شرمندگی ، پاک ماندن خانه اندیشه خواهد بود .

بخش اوّل : کلیات / مراتب حیا

فصل پنجم : مراتب حیا

در این بخش به بررسی مراتب حیا می پردازیم و آن را در دو بحث کلّی مطرح می کنیم : مراتب حیا از جهت ناظر ، و مراتب حیا از جهت فعل قبیح .

بحث اوّل

مراد از مراتب حیا در این بحث ، بررسی اقسام پنج گانه تقسیم سوم حیا در فرایند رشد است . حیا ، در تقسیم سوم (بر اساس انواع ناظرها) ، به پنج قسم تقسیم شد . اکنون می خواهیم این اقسام پنج گانه را در مراحل تحوّل و رشد انسان ، پیگیری کنیم و ببینیم آیا میان مراحل رشد انسان با این اقسام پنج گانه رابطه ای وجود دارد ؟ آیا می توان گفت کسب برخی از مراتب حیا ، بدون طی کردن مراحل رشد ، ممکن نیست ؟

به نظر می رسد مراتب حیا با مراحل رشد ، رابطه دارند . بدین معنا که مراتب بالای حیا را نمی توان با مراحل پایین رشد به دست آورد . دلیل این امر نیز روشن است . ناظرها متفاوت بوده ، همه در یک سطح نیستند . ازاین رو ، درک حضور آنان نیز یکسان نیست . درک ناظرهایی مثل خداوند ، فرشتگان ، معصومان و حتی «خود» فرد ، درجه بالاتری از رشد را نیاز دارد و ناظری مثل مردم ، با درجه پایین تری از رشد هم قابل درک خواهد بود . به همین جهت ، هر مرتبه ای از مراتب حیا ، رشد خاصّی را می طلبد . این بحث به ما کمک می کند که بدانیم هر

مرتبه ای از مراتب حیا به چه میزان رشد ، نیاز دارد . یافتن این فرمول ، برنامه ریزی برای پیشرفت در مراتب حیا را آسان تر می سازد .

برای روشن شدن رابطه میان این دو بحث ، به چند نکته باید توجّه کرد . یکی این که لازم است به یک تقسیم بندی در درون انواع نظارت ها توجّه کنیم . نظارت های پنج گانه ، از یک جهت به دو بخش تقسیم می شوند : «نظارت محسوس» و «نظارت نامحسوس» . به بیان دیگر ، دو گونه ناظر وجود دارد : ناظرهای مرئی و ناظرهای نامرئی . مردم ، ناظر مرئی اند و نظارت آنان ، محسوس است . بقیه ناظرها (یعنی خود فرد ، فرشتگان ، حجّت های الهی و خداوند) ناظرهای نامرئی اند و نظارت آنان ، نامحسوس است .

نکته دوم ، این که برای برانگیختگی حیا ، وجود ناظر کافی نیست ؛ بلکه باید وجود ناظر توسط فرد ، درک شود . بدون درک حضور ناظر ، برانگیختگی حیا ممکن نیست . حال اگر به این نکته توجّه کنیم که ناظرها متفاوت اند ، درخواهیم یافت که ظاهرا درک هر یک از ناظرها به رشدی خاص نیاز دارد .⁽¹⁾مثلاً برای

درک نظارت مردم ، داشتن درکی که در مرحله رشد حسّی است ، کافی به نظر می رسد . در مرتبه بعد ، حیا از خود قرار می گیرد . در میان ناظران نامرئی ، احتمالاً

«خودِ» انسان ، راحت تر قابل درک باشد ؛ زیرا ظاهرا درک یک نامرئی در درون خود انسان ، راحت تر از درک یک نامرئی در خارج از وجود اوست . پس از آن ، حجّت های الهی قرار دارند . احتمالاً درک این قِسم ، راحت تر از دو قِسم باقی مانده (فرشتگان و خداوند) باشد ؛ زیرا حجّت های الهی از جنس بشرند و لذا درک آنها نسبت به دو قسمِ باقی مانده نیاز به رشد کمتری دارد ، هر چند نسبت به دو قِسم گذشته ، به رشد بیشتری نیاز دارد .

در مرتبه بعد ، فرشتگان قرار دارند . درک فرشته و نظارت او ، ظاهرا راحت تر از درک خداوند و مشکل تر از درک ناظران پیشین است و در نهایت ، درک خداوند به عالی ترین و کامل ترین درجه از رشد نیاز دارد .

همان گونه که معلوم شد ، ظاهرا در مرتبه اوّل ، وجود یک درک حسّی کافی است . این درک را به نوعی می توان درک مشهود دانست ؛ یعنی درک آنچه عیان است . امّا برای اقسام چهارگانه دیگر به نوعی ایمان به غیب ، نیاز است . هر چند این اقسام چهار گانه همه در یک ردیف نیستند ؛ امّا به مرحله ای از رشد نیاز دارند که فرد بتواند ناپیداها و نادیدنی ها را درک کند . بنا بر این ، از کسانی که نمی توانند مراتب پایین حیا را کسب کنند ، نمی توان انتظار داشت که مراتب عالی آن را به دست آورند . به همین جهت ، رسول خدا فرموده است :

مَن لا یَستَحیی مِنَ النّاسِ لا یَستَحیی مِنَ اللّه ِ .⁽¹⁾

کسی که از مردم حیا نکند ، از خداوند حیا نمی کند .

نکته دیگر ، این است که وقتی کسی به مرتبه آخر حیا ، یعنی شرم از خداوند رسید ، همه جا از خداوند ، شرم می کند ، حتّی اگر در حضور مردم باشد و حرمت انسان ها را نگه داشته باشد . این گونه نیست که میان این پنج قِسم ، تقسیم کار صورت گرفته باشد و هر کدام ، قلمرو مخصوصی داشته باشند . اگر چنین می بود ، در هر قلمروی ، حیای مخصوص آن برانگیخته می شد و امکان نداشت که مثلاً حیای قِسم سوم در قلمرو قِسم چهارم ، برانگیخته شود . در این فرض ، تمام اعمال و رفتار انسان ، همانند کره زمین است که به پنج کشور مستقل تقسیم شده باشد و هر کشور ، قلمرو یکی از اقسام پنج گانه حیا باشد و انواع دیگر حیا ، در امور یکدیگر دخالتی نداشته و اساسا کارکردی نداشته باشند .

امّا واقعیت ، این گونه نیست . اقسام پنج گانه حیا در عرض هم نبوده ، با یکدیگر مرزبندی ای ندارند ؛ بلکه در طول یکدیگرند . در این فرض ، هر رفتار انسان تقریبا می تواند قلمرو هر یک از اقسام حیا باشد و به همین جهت ، از انواع نظارت ها و ناظران به «لایه های نظارت» تعبیر کردیم .

نتیجه سخن ، این که نظارت ها چون به صورت لایه ای و از پایین به بالا قرار دارند ، کسی که در مرتبه بالای حیا قرار دارد ، از همان منظر به رفتار می نگرد و دیگر نیازی نیست که رتبه های پایین تر حیا را لحاظ کند . مثلاً کسی که از رتبه اول به رتبه دوم رفته و به حیای از خود رسیده است ، احتمالاً تمام کارهای خود را به دلیل شرم از خود و حفظ کرامت خود ، ترک می کند و یا کسی که در رتبه سوم ، به حیای از حجّت های الهی رسیده است ، دیگر حضور «مردم» و «خود» او بی فروغ می شوند و کارهای خود را با ملاک حیای از حجّت های الهی ارزیابی می کند . همین طور است کسی که به رتبه آخر رسیده است . کسی که خدا را در همه جا و همه زمان ها حاضر و ناظر بر خود می بیند ، برایش هیچ یک از حضورهای پایین تر ، فروغی نخواهند داشت و آنچه جلب توجّه می کند ، فقط خداوند است و لذا فقط شرم از خدا در او برانگیخته می شود . امام حسن علیه السلام در حضور جمعی نشسته بود و مشغول صرف غذا بود . کمی آن طرف تر ، حیوانی به نظاره ایستاده بود . حضرت که متوجّه او شده بود ، هر لقمه ای که می خورد ، مثل آن را به آن حیوان می داد . حاضران اجازه خواستند تا آن حیوان را از آن جا دور سازند ؛ اما حضرت فرمود :

دَعهُ ، إنّی لَأَستَحیی مِنَ اللّه ِ تَعالی أن یَکونَ ذو روحٍ یَنظُرُ فی وَجهی وأنَا آکُلُ ثُمَّ لا اُطعِمُهُ .⁽¹⁾

رهایش کنید ! من حقیقتا از خداوند متعال شرم می کنم که جانداری به چهره من در حال غذا خوردن نگاه کند و چیزی به او ندهم .

در این جا می بینیم که حضرت از حیوان و یا از مردم حاضر ، شرم نمی کند ؛ بلکه شرم ایشان از خداوند است . بنا بر این ، کسی که به حیای از خداوند دست یابد ، از او شرم می کند ، حتّی اگر ناظرهای دیگر نیز حضور داشته باشند .

بحث دوم

در بحث اوّل ، مراتب حیا را بر اساس تفاوت ناظران مطرح کردیم و آن را با مراحل رشد ، مقایسه نمودیم . در این جا حیا را از جهت «فعل نابه هنجار» مورد بررسی قرار داده ، مراتب آن را مشخّص خواهیم کرد . افعال نابه هنجار ، همه در یک سطح نیستند . گفتیم که فعل نابه هنجار ، دو ملاک دارد : شرع و عرف . روشن ترین درجه فعل نابه هنجار ، حرام شرعی و حرام عرفی است . آنچه در شرع ، حرام دانسته شده و آنچه از نظر عرف به هیچ عنوان پذیرفتنی نیست ، حرام های شرعی و عرفی محسوب می شوند . امّا کارهای دیگری هم هستند که به این درجه از نابه هنجاری نمی رسند ، امّا برخی افراد ، آنها را برای خود ، نابه هنجار می دانند . این گونه نابه هنجاری ها بستگی تام به شخصیت فرد و کرامت نفسانی او دارد . هر چه شخصیت انسان متعالی تر باشد ، دامنه افعال نابه هنجار وی گسترش بیشتری می یابد . انسان های متعالی کارهایی را برای خود نابه هنجار می دانند که از نظر دیگران ، قبح ندارد و کارهایی را برای خود لازم می شمرند که از نظر دیگران ، حُسنی ندارد ، درست شبیه انواع پارچه که بر اساس رنگی که دارند ، حسّاسیت آنها نسبت به کثیفی متفاوت است . یک پارچه سفید ، بیش از پارچه تیره به سیاهی حسّاس است . آنچه پارچه سفید را لکّه دار و آلوده می کند ، ممکن است در پارچه تیره هیچ تأثیر مشهودی بر جای نگذارد و یا درجه پاکی و تمیزی اتاق های عمل جرّاحی در بیمارستان ها ، بسیار فراتر از تمیزترین خانه ها یا محلّ کارهاست و درجه تمیزی کارخانه های تولید اجزای

رایانه ، از تمیزی اتاق های عمل نیز بیشتر است . بنا بر این ، اولاً فعل نابه هنجار ، مراتب مختلفی دارد و ثانیا اختلاف مراتب آن به دلیل اختلاف در کرامت نفس و خودْارزشمندی فرد است . بر این اساس ، درجه شرم و حیای انسان ها نیز متفاوت است . روزی عایشه به رسول خدا اعتراض کرد که با توجّه به مقامی که دارد ، چه نیازی به این همه زحمت عبادت و زهد دارد ؟ رسول خدا در پاسخ وی فرمود :

یا عائِشَةُ ! إخوانی اُولُوا العَزمِ قَد صَبَروا عَلی ما هُوَ أشَدُّ مِن هذا ، فَمَضَوا عَلی حالِهِم ، فَقَدِموا عَلی رَبِّهِم ، فَأَکرَمَ مَآبَهُم وأجزَلَ ثَوابَهُم ، فَأَجِدُنی أستَحیی أن تَرَفَّهتُ فی مَعیشَتی أن تُقَصِّرَنی دونَهُم .⁽¹⁾

ای عایشه ! برادران من از پیامبران اولوالعزم ، بر سختی های شدیدتر از این ، صبر کردند و بر آن حال از دنیا رفتند و بر خداوند ، وارد شدند . او نیز ورود آنان را گرامی داشت و پاداش آنان را سنگین ساخت و من شرم دارم که در زندگی ام رفاهی داشته باشم و مقامی کمتر از آنان یابم !

در این جا صحبت از گناه نیست ؛ صحبت از پایین بودن درجه اُخروی است که رسول خدا ، آن را قبیح شمرده ، از آن شرم می کند .

همچنین نقل شده که گاهی وقت ها ابو هریره خدمت امام علی علیه السلاممی رسید و سؤالاتی می پرسید و پاسخ آنها را می شنید . فردای آن روز نیز می آمد و همان پرسش ها را تکرار می کرد و حضرت ، پاسخ وی را می داد و وقتی اصحاب حضرت ، علّت این کار را از ایشان پرسیدند ، در پاسخ آنان فرمود :

إنّی لَأَستَحیی أن یَغلِبَ جَهلُهُ عِلمی و ذَنبُهُ عَفوی ومَسأَلَتُهُ جودی .⁽²⁾

من شرم دارم که جهل او بر علم من ، و گناه او بر عفو من ، و درخواست او بر بخشندگی من ، غلبه داشته باشد !

در این جا حضرت ، اندکیِ دانش خود را نسبت به جهل دیگران ، اندکیِ گذشت خود را نسبت به خطای دیگران ، و اندکیِ جود خود را نسبت به درخواست دیگران ، زشت می شمارد . گاهی دامنه دانش انسان به گستره پرسش فرد مقابل نیست و لذا توان پاسخگویی به وی را ندارد ، و گاهی دامنه گذشت انسان به اندازه خطای فرد مقابل نیست و لذا توان عفو کردن او را ندارد ، و گاهی دامنه بخشش انسان به اندازه نیاز فرد مقابل نیست و لذا توان برآوردن خواسته وی را ندارد . اگر گستره دانش فرد ، کمتر از گستره پرسش فرد مقابل باشد و اگر گستره گذشت فرد ، کمتر از خطای فرد مقابل باشد و اگر گستره جود انسان ، کمتر از نیاز فرد مقابل باشد ، چنین وضعیتی برای شخصیت بلند مرتبه ای همچون علی علیه السلامزشت شمرده می شود و از آن ، شرم می کند .

همچنین گاهی ممکن است خود فرد ، کاری را انجام نداده باشد ، امّا زشتکاری دیگران ، وی را شرمنده سازد . مثلاً بی حیایی برخی انسان ها گاهی به حدّی می رسد که فرشتگان را شرمنده می سازد . امام علی علیه السلام در این باره می فرماید :

هیچ بنده ای نیست ، مگر آن که چهل پرده دارد تا این که چهل گناه کبیره انجام دهد . وقتی چهل گناه کبیره انجام داد ، تمام چهل پوشش وی برگرفته می شود . در این هنگام ، خداوند به فرشتگان وحی می کند که با بال های خود ، بنده مرا بپوشانید و ملائکه نیز او را با بال های خود ، می پوشانند ؛ ولی او هیچ عمل زشتی را فروگذار نمی کند تا جایی که به واسطه کارهای زشتش خود را شایسته مدح و ستایش مردم می داند . در این جا فرشتگان به خداوند می گویند : پروردگارا ! این بنده توست ، از انجام دادن هیچ کاری فروگذار نکرده و ما از آنچه او انجام می دهد ، به شدّت شرمگین هستیم .⁽¹⁾

در این روایت ، نکات جالبی وجود دارد : اوّل این که همراه هر انسان ،

چهل پرده و پوشش وجود دارد . دوم این که با هر گناه کبیره ، یکی از این پرده ها دریده می شود . سوم این که پس از دریده شدن هر چهل پرده ، خداوند به وسیله فرشتگانش باز هم فرد گنهکار را می پوشاند . چهارم این که گاهی انسان در بی شرمی و دریدگی به جایی می رسد که به کرده خود ، افتخار می کند وخود را شایسته ستایش هم می داند !⁽¹⁾

به هرحال ، این که کسی از خطای دیگران شرم کند ، مرتبه بالاتری از حیاست که با حیای ناشی از خطای خود انسان ، متفاوت است .

بخش اوّل : کلیات / حیا و جنسیت

فصل ششم : حیا و جنسیت

تفاوت حیای زن و مرد

یکی از آثار حیا ، مهار شدن غریزه جنسی و تضمین عفّت است . حیا ، هنگامی می تواند غریزه جنسی را مهار کند که میان آن دو ، یا موازنه برقرار باشد و یا حیا برتری داشته باشد . بنا بر این ، برای مهار غریزه جنسی ، «موازنه میان حیا و شهوت» و یا «برتری حیا بر شهوت» یک ضرورت است .

از مسائلی که در متون دینی بدان تصریح شده و جای آن دارد که پژوهش های تجربی درباره آن انجام شود ، آن است که جنسیت ، در قدرت شهوانی تأثیر دارد و شهوت در زن و مرد ، یکسان نیست . بر اساس روایات ، خداوند متعال ، شهوت زنان را بیش از مردان قرار داده است .⁽¹⁾از یک سو ، جای بحث دارد که : علّت این امر چیست و خداوند ، چرا به زنان بیش از مردان ، قدرت شهوانی داده است ؟ این بحث ، نیاز به پژوهش بیشتری دارد . و امّا از سوی دیگر ، این بحث را در پی دارد که : آیا شهوت بیشتر ، امکان گناه را افزایش نمی دهد و افزایش امکان گناه ، به معنای تضعیف مقاومت زنان نسبت به مردان نخواهد بود ؟

در پاسخ باید گفت که خداوند متعال به موازات افزایش شهوت زن ، نیروهای کنترلی وی را نیز افزایش داده است . حیا و صبر از نیروهای مهار کننده ای هستند که در زنان ، بیش از مردان وجود دارد . امام علی علیه السلاممی فرماید :

خَلَقَ اللّه ُ الشَّهوَةَ عَشرَةَ أجزاءٍ ، فَجَعَلَ تِسعَةَ أجزاءٍ فِی النِّساءِ وجُزءا واحِدا فِی الرِّجالِ ولَو لا ماجَعَلَ اللّه ُ فیهِنَّ مِنَ الحَیاءِ عَلی قَدرِ أجزاءِ الشَّهوَةِ لَکانَ لِکُلِّ رَجُلٍ تِسعُ نِسوَةٍ مُتَعَلِّقاتٍ بِهِ .⁽¹⁾

خداوند ، شهوت را ده جزء آفرید : نُه جز آن را در زنان قرار داد و یک جزء آن را در مردان . اگر نبود که خداوند به اندازه شهوت ، در زنان حیا قرار داده است ، بدون شک ، به هر مردی نُه زن آویزان می شد .

در این روایت ، هم به مسئله برتری شهوت زن بر مرد ، تأکید شده است و هم به برتری حیای زن ، که نتیجه آن ، ایجاد توازن در درون زن است . همچنین آمده است که اگر حیای بیشتر زن نمی بود ، هر مرد ، نُه زن می داشت . ظاهر این جمله گم راه کننده است ؛ زیرا سؤالْ این است که اگر شهوت زنان بیشتر است ، چگونه ممکن است ، که هر مرد ، نُه زن بگیرد ؟! پاسخ ، این که بازگشت روایت به این است که هر زن ، نُه مرد می گرفت ، نه هر مرد ، نُه زن . توضیح ، این که اگر فرض کنیم تعداد زنان و مردان مساوی است (تساوی جمعیتی) و شهوت زن و مرد هم مساوی باشد (تساوی غریزه جنسی) ، نتیجه آن می شود که یک زن برای یک مرد ، کافی است ؛ یعنی هر مرد می تواند یک زن را ارضا کند و بالعکس (کفایت جنسی) . و امّا اگر در فرض تساوی جمعیتی ، شهوت زن بیشتر باشد (نُه برابر) ، دیگر برای هر زن ، یک مرد کافی نخواهد بود ؛ زیرا یک مرد فقط می تواند یک جزء از نُه جزء میل جنسی زن را برآورده کند و لذا زن برای ارضای هشت جزء دیگر تمایل جنسی اش باید به سراغ هشت مرد دیگر برود . حال اگر به این نکته توجّه کنیم که همه زنان ، چنین تمایل شدیدی دارند ، به این معناست که همه آنان غیر از شوهر خود به سراغ هشت مرد دیگر می روند تا ارضا شوند . نتیجه این می شود که هر مرد باید غیر از همسر اوّل خود ، هشت زن دیگر را هم ارضا کند . پس اگر شهوت زن به وسیله حیا کنترل نمی شد ، این زن بود که نیاز به نُه

شوهر می داشت ، نه این که مرد ، نیاز به نُه زن داشته باشد .

در روایت دیگری از امام صادق علیه السلام آمده است :

فُضِّلَتِ المَرأَةُ عَلَی الرَّجُلِ بِتِسعَةٍ وتِسعینَ مِنَ اللَّذَّةِ ، ولکِنَّ اللّه َ ألقی عَلَیهِنَّ الحَیاءَ .⁽¹⁾

زن از آن جا که 99 درصد لذّت را می بَرَد ، بر مرد ، برتری دارد ؛ ولی خداوند ، حیا را بر آنان افکنده است .

و در روایت دیگری از ایشان آمده است :

إنَّ النِّساءَ اُعطینَ بُضعَ اثنَی عَشَرَ وصَبرَ اثنَی عَشَرَ .⁽²⁾

به زنان شهوت دوازده نفر و صبر دوازده نفر داده شده است .

همچنین آن حضرت فرموده است :

إنَّ اللّه َ جَعَلَ لِلمَرأَةِ صَبرَ عَشَرَةِ رِجالٍ ، فَإِذا هاجَت کانَت لَها قُوَّةُ شَهوَةِ عَشَرَةِ رِجالٍ .⁽³⁾

خداوند برای زن ، صبر ده مرد را قرار داده ؛ ولی وقتی شهوت او برانگیخته شود ، قدرت شهوت ده مرد را دارد .

در همه این احادیث ، یک چیزْ مسلّم است و آن این که قدرت شهوانی زن بر مرد و همچنین حیای زن بر مرد ، برتری دارد ؛ امّا در میزان این برتری ، اختلاف وجود دارد . آیا این اختلاف به معنای تناقض است و یا به جهت تفاوت افراد است ؟ اگر به تفاوت افراد بر می گردد ، آیا تفاوت ، شخصی است یا نژادی یا جغرافیایی ؟ و ... مسائلی همچون برتری قدرت جنسی زن بر مرد ، برتری حیا و خویشتنداری زن بر مرد و همچنین درصد این برتری و فرضیه هایی که درباره تفاوت درصدها وجود دارد ، همگی می توانند موضوع تحقیقات روان شناختی باشند . آنچه در این جا مهم است ، این که حیای زن بر حیای مرد ، برتری دارد و این به جهت برتری زن بر مرد در توان جنسی است .

نکته دیگر ، این که در متون یاد شده ، هم از حیا نام برده شده و هم از صبر . این تفاوت به معنای تضاد نیست . همان گونه که پیش از این بیان کردیم ، حیا ، انسان را به مهار کردنْ وا می دارد و صبر ، دشواری آن را هموار می سازد . بنا بر این ، این دو مکمّلِ یکدیگرند ؛ یکی به مهار کردن وا می دارد ، و دیگری سختی آن را هموار می سازد .

تحوّل حیا در زنان

گفتیم که نُه جزء از ده جزء حیا ، در زنان قرار دارد . این نُه جزء ، همانند لایه های نُه گانه ای هستند که شهوت زن را مهار کرده ، عفّت و پاک دامنی وی را تضمین می کنند . این لایه های نُه گانه در روند تحوّل زنانگی زن ، دست خوش تغییر می شوند . موضوع برخی از مراحل رشد و تحوّل ، انسان است و جنسیت در آن نقشی ندارد ؛ امّا برخی دیگر از تغییرات و تحوّلات ، مربوط به جنس خاصّی است . از این جهت ، شاید بتوان به تقسیمی دست یافت که «تحوّل زنانه» را از «تحوّل مردانه» جدا می سازد . مراحل تحوّل زنانه را از بلوغ یا عادت ماهیانه تا یائسگی در نظر می گیریم . در این بحث ، پرسش ، این است که حیای زنان در مراحل تحوّل زنانه ممکن است دچار چه تغییراتی شود ؟

تحوّل زنانه مورد نظر ، دارای پنج مرحله است : اوّل ، عادت ماهیانه ؛ دوم ، عقد بستن با یک مرد به عنوان همسر (نامزدی) ؛ سوم ، عروسی کردن ؛ چهارم ، زایمان ؛ و پنجم ، یائسگی .

با گذر زن از هر مرحله ، لایه ای از لایه های حیای او برطرف می شود . دختران تا پیش از عقد بستن ، معمولاً دارای همه لایه های نُه گانه شرم هستند . اوّلین ایستگاهی که یکی از لایه های حیا در آن برطرف می شود ، شروع عادت ماهیانه است . آغاز عادت ماهیانه ، شرم برانگیز است ؛ امّا تکرار این تجربه ، شرم آن را

می بَرَد و آن را عادی می سازد . زن پس از گذر از این مرحله ، احساس می کند که از یک فشار سخت ، رهایی یافته است . این رهایی ، محصول برچیده شدن اوّلین لایه حیاست .

دومین ایستگاهی که یکی از لایه های شرم در آن برطرف می شود ، عقد بستن و آغاز دوران نامزدی است . دختران در این مرحله ، معمولاً یکی از سنگین ترین شرم ها را تحمّل می کنند . آنان ، هنگام آمدن خواستگار ، شرم کرده ، به بهانه ای پنهان می شوند و هنگامی که نظر آنان را می پرسند ، سکوت کرده ، سر به زیر می افکنند . شاید سنگین ترین حالت آنان در این مرحله ، نشستن در کنار داماد در پای سفره عقد باشد . در همه این موقعیت ها زن احساس می کند که چیزی درون او در حال فروریختن است . این ، همان رخت بربستن لایه دوم حیاست . پس از این ، رفتار وی روان تر می گردد . اکنون رفتار راحت و بازتری با همسر خود دارد ، نزد دیگران ، راحت تر می تواند از همسر خود سخن بگوید و یا به همراه او به تفریح برود .

سپس نوبت عروسی و رفتن به خانه شوهر فرا می رسد . هر چند زن تا این جا با مفهوم ازدواج آشنا شده و پذیرفته است که همسری دارد ، امّا رفتن به خانه شوهر ، وارد شدن به موقعیت جدیدی است که شرم خاصّ خود را دارد . در داستان ازدواج حضرت علی علیه السلام با حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلامآمده که شب عروسی ، پیامبر خدا زهرا علیهاالسلام را خواست . ابن عبّاس می گوید : همین طور که فاطمه علیهاالسلاممی آمد، از شرم رسول خدا در لباس خود می لرزید.⁽¹⁾هنگامی که عروس و داماد به خانه خود می رفتند ، هر دو از شرم ، نگاه خود را به زمین دوخته بودند .⁽²⁾فردای عروسی هم که پیامبر صلی الله علیه و آلهایشان را خواست ، غرق در شرم بودند .⁽³⁾

به هر حال ، روشن است که انجام یافتن این مراسم نیز لایه دیگری از حیا را برطرف می کند .

پس از آن ، دوران بارداری فرا می رسد . اوّلین بارداری ، بیشترین شرم را برای زن به همراه دارد . هر چند تاکنون چند مرحله را پشت سر گذاشته است ، امّا بارداری ، اوّلین تجربه از این نوع است . در این مرحله ، معمولاً فشار روانی زن ، بیشتر می شود و سعی می کند بارداری خود را پنهان سازد . امام باقر علیه السلامدرباره حضرت مریم علیهاالسلاممی فرماید که وقتی ایشان باردار شد ، با حالتی شرمگین از مردم فاصله گرفت .⁽¹⁾زن ، پس از زایمان ، باز احساس می کند که چیزی در درون وی فرو ریخته است و آن ، چیزی جز لایه چهارم حیا نیست . امام صادق علیه السلام ، درباره این مراحل و لایه های چهارگانه می فرماید :

الحَیاءُ عَشَرَةُ أجزاءٍ تِسعَةٌ فِی النِّساءِ و واحِدَةٌ فِی الرِّجالِ . فَإِذا خُفِضَت ذَهَبَ جُزءٌ مِن حَیائِها ، وإذا تَزَوَّجَت ذَهَبَ جُزءٌ ، وإذَا افتَرَعَت ذَهَبَ جُزءٌ ، وإذا وَلَدَت ذَهَبَ جُزءٌ وبَقِیَ لَها خَمسَةُ أجزاءٍ .⁽²⁾

حیا ، ده جزء است که نُه جزء آن در زنان و یک جزء آن در مردان است . وقتی زن حیض می شود ، یک جزء حیای وی می رود ، و چون ازدواج می کند ، یک جزء دیگر می رود ، و چون عروسی می کند ، یک جزء دیگر می رود ، و چون فرزند به دنیا می آورد ، یک جزء دیگر می رود و پنج جزء حیا برای وی باقی می ماند .

در این روایت ، سخنی از مرحله پنجم ، یعنی فرا رسیدن دوران یائسگی نشده است و ظاهرا این مرحله ، تأثیری در کاهش حیا ندارد . به نظر می رسد آنچه حیا را می بَرَد ، تجربه زناشویی است ، نه پایان امکان باردار شدن و به همین جهت ،

برای یائسگی تأثیری در کاهش حیا ذکر نشده است .

نکته جالب ، این است که بدانیم کاهش حیا در چه چیزی صورت می پذیرد ؟ آیا فروریختن لایه های چهارگانه ، زن را بی حیا و فاسد می سازد ؟ اگر چنین باشد ، باید مراحل چهارگانه یاد شده را منفی دانست و از بروز آنها جلوگیری کرد !

برای پاسخ گفتن به این پرسش باید دید با کاهش لایه های حیا ، انجام دادن چه کارهایی برای زن ، راحت تر می شود ؟ تحقیقات نشان داده که پشت سر گذاشتن مراحل چهارگانه ، موجب تسهیل در روابط زناشویی و روان تر شدن تعامل جنسی زن با همسر خود می گردد . این ، نشان می دهد که حیاهای برطرف شده ، ظاهرا حیاهایی هستند که راه روابط نامشروع را سد می کنند و به همین جهت ، پس از به وجود آمدن امکان یک ارتباط شرعی ، این لایه های محافظ ، کنار می روند ، چنان که گویا مأموریت آنان به اتمام رسیده است . در حقیقت ، مأموریت این لایه های چهارگانه ، همراهی و بدرقه کردن عفّت زن تا خانه همسر است . پس از آن ، وجود این لایه های حفاظتی مزاحم خواهد بود⁽¹⁾و لذا با چند مرحله تجربه زناشویی (نامزدی ، عروسی و بارداری) از میان خواهند رفت و امکان روابط زناشوییِ روان را برای آنان فراهم خواهند ساخت .

به هر حال ، در ادامه روایت منقول از امام صادق علیه السلام ، سرنوشت پنج لایه باقی مانده روشن شده است . ایشان می فرمایند :

... وبَقِیَ لَها خَمسَةُ أجزاءٍ ؛ فَإِذا فَجَرَت ذَهَبَ حَیاءُها کُلُّهُ ، وإن عَفَّت بَقِیَ لَها خَمسَةُ أجزاءٍ .

... و پنج جزء آن [ حیا] باقی می مانَد . اگر [ زن] تن به ناپاکی دهد ، همه حیا از میان می رود و اگر عفّت ورزد ، آن پنج جزء ، باقی می ماند .

از این قسمت روایت به خوبی بر می آید که اگر این اقسامِ باقی مانده کاهش یابند ، زن به سمت فساد کشیده می شود . موضوع لایه های پیشین ، روابط مشروع بود که باید ریخته می شدند ؛ ولی موضوع لایه های باقی مانده ، روابط نامشروع است که باید حفظ شوند . پس کوتاهی در حفظ این لایه ها ، موجب فساد و فحشا می شود ، نه فروریختن لایه های مزاحم در روابط مشروع همسری .

بخش دوم : قلمرو حیا

اشاره

بخش دوم : قلمرو حیا / حیا و خلوت

فصل اوّل : حیا و خلوت

گاهی ممکن است انسان ، کاری را در خلوت انجام دهد که معمولاً در حضور دیگران از انجام دادن آن خودداری می کند و گاهی ممکن است کاری را در حضور دیگران انجام دهد که معمولاً در خلوت انجام نمی دهد . معمولاً «مراعات» انسان ، در خلوت ، کاهش می یابد . تقریبا برای همه این گونه است که جلوت و خلوتشان با هم تفاوت دارد . چرا چنین است ؟ علّت این تفاوت در چیست ؟ در این بحث برآنیم تا خلوت را از منظر حیا کالبدشکافی کنیم و آسیب های آن را بشناسیم و راه کارهای مصون سازی آن را بیابیم . در این فصل ، بحث های زیر مطرح می شوند : تعریف خلوت ، اقسام خلوت ، آسیب شناسی خلوت از منظر حیا ، و راه کارهای مصون سازی خلوت .

تعریف خلوت

خلوت ، دارای معانی سه گانه ای است که به ترتیب ، ذکر می شوند :

معنای اوّل خلوت

اوّلین چیزی که در تعریف خلوت به ذهن می رسد ، تنها بودن فرد و حضور نداشتن دیگران در کنار اوست . وقتی در قلمروی که فرد در آن قرار دارد ، کس دیگری حضور نداشته باشد و او یکّه و تنها باشد ، آن قلمرو را می توان خلوت وی نامید .

معنای دوم خلوت

قلمروهای تک فردی را می توان خلوت نامید ؛ امّا همه خلوت ، این نیست . در معرّفی مفاهیم اصلی حیا ، آن جا که مسئله نظارت را مطرح کردیم ، گفتیم که صِرف « وجود ناظر » ، شرم برانگیز نیست ؛ بلکه «درک نظارت موجود» ، شرم را برمی انگیزد .⁽¹⁾پس در فرایند برانگیختگی حیا ، میان «وجود نظارت» با «درک نظارت موجود» ، تفاوت است . نظارت اگر وجود داشته باشد ، ولی درک نشود ، شرم برانگیز نخواهد بود . ممکن است ناظری وجود داشته باشد ؛ امّا غفلت فرد از آن ، سبب شود که بودش همانند نبودش باشد . حتّی گاهی ممکن است هیچ ناظری وجود نداشته باشد ؛ امّا «توهّم وجود ناظر» ، شرم برانگیز باشد . پس نه صِرف وجود ناظر ، شرم برانگیز است ، و نه نبود آن منافات با شرم دارد . اگر نظارت موجود ، درک نشود ، شرم برانگیز نخواهد بود و اگر توهّم وجود نظارت پیش بیاید ، شرم انسان برانگیخته می شود .

با توجّه به این بحث ، خلوت ، تعریف دیگری می یابد که البته منافاتی با تعریف پیشین ندارد ؛ بلکه فقط تکمیل شده و دقیق شده آن خواهد بود . در این تعریف ، خلوت یعنی «درک نکردن نظارت» ، نه «وجود نداشتن نظارت» . لازم نیست بدانیم نظارتی وجود ندارد تا خلوت ، حاصل شود ؛ بلکه اگر از نظارت ، آگاهی نداشته باشیم و نظارت موجود ، درک نشود ، باز هم خلوت حاصل می شود .

در این تعریف ، خلوت ، یک واقعیت خارجی نیست ؛ بلکه یک احساس روانی است . اگر کسی در مجموعه تصوّرات خود به این احساس دست یابد که « تنها»ست ، احساس خلوت شکل می گیرد ؛ چه واقعا کسی حضور داشته باشد یا حضور نداشته باشد . ممکن است کسی در برابر دوربین های کنترل کننده قرار

داشته باشد ؛ امّا از وجود آنها بی خبر باشد و احساس تنهایی کند . همین احساس ، سبب می شود تا قلمروی را که در آن قرار دارد ، یک خلوتگاه بداند . در حقیقت ، خلوت در قلمرو ذهن او شکل گرفته است ، نه در عالم خارج .

معنای سوم خلوت

تاکنون گفتیم گاهی نظارت ، وجود ندارد و گاهی نظارت موجود ، درک نمی شود و در هر دو صورت ، مفهوم خلوت ، صدق می کند . اکنون پرسشْ این است که : آیا هر نظارتی و نظارت هر کسی ، شرم برانگیز است ؟ آیا اگر کسی ( هر کس که باشد ) حضور داشته باشد و حضور وی توسط فرد ، درک شود ، قطعا شرم را در پی خواهد داشت ؟

پاسخ این پرسش ، منفی است . گاهی در قلمرو خصوصی فرد ، کس یا کسانی حضور دارند که وی از حضور آنان ، آگاه است ؛ امّا نه تنها از انجام دادن کار خلاف ، شرم نمی کند ، بلکه اساسا آنان به همین منظور ، دور هم جمع شده اند . گاهی عدّه ای دور هم جمع می شوند و دور از چشم دیگران ، به کاری مشغول می شوند که نابه هنجار و نارواست . این جمع نیز خود ، یک خلوت است ؛ خلوتی از دید دیگران که ارتکاب فعل نابه هنجار را تسهیل می کند . پس هر حضوری را نمی توان شرم برانگیز دانست .

بنا بر این ، خلوت به معنای نبود یا درک نکردن نظارت هر کسی نیست ؛ بلکه به معنای نبود یا درک نکردن نظارت کسی است که حضور او بازدارنده است . پیش از این گفتیم که از یک جهت ، نظارت بر دو گونه است : یکی نظارت بازدارنده و شرم برانگیز ، و دیگری نظارت خنثا و بی اثر . حضور و نظارتی که در گروه های مرتکب منکَرات وجود دارد ، از نوع دوم است . در چنین مواردی ، در حقیقت ، یک گروه ، خلوت گُزیده ، به دور از چشم دیگران به فعل مورد نظر مشغول می شوند . آنان در حضور خودشان مرتکب فعل نابه هنجار می شوند ؛ امّا

در حضور دیگران به چنین کاری دست نمی زنند و این ، یعنی آنان از دیگران خلوت گُزیده اند ، نه از همکیشان خود . از این رو ، می توان گفت که نبودن یا درک نکردن نظارت مزاحم و بازدارنده نیز خلوت را شکل می دهد ، هر چند یک فرد ، تنها نباشد . هر جا که «نظارت بازدارنده» وجود نداشته باشد و یا اگر وجود دارد ، درک نشود ، باز هم مفهوم خلوت بر آن صدق می کند .

از مجموع آنچه گفته شد ، می توان نتیجه گرفت که خلوت ، دارای مراتبی سه گانه است : اوّل ، نبود هیچ ناظری ( خلوت : یک واقعیت خارجی ) ، دیگری درک نکردن نظارت موجود ( خلوت : یک احساس ) ؛ و سوم ، خلوت از نظارت

بازدارنده (خلوت گروهی) .

اقسام خلوت

با توجّه به تعریفی که از خلوت ارائه شد ، می توان گفت که خلوت بر دو قسم است : خلوت های فردی و خلوت های جمعی . گاهی کسی به تنهایی خود را از دید دیگران پنهان می کند و خلوت می گزیند ، و گاهی همراه با همکیشان خود ، از دیگران کناره گیری کرده ، به خلوت می روند . در قِسم دوم ، مسئله «گروه های اجتماعی» معنا پیدا می کند . گروه های اجتماعی بر اساس یک نقطه مشترک ، دور هم جمع می شوند . اگر این امر مشترک از امور نابه هنجار باشد ، ممکن است از انجام دادن آن در حضور دیگران پرهیز کنند ؛ امّا در جمع خود ، دلیلی برای شرم و پرهیز نمی بینند . همان گونه که پیش از این گفتیم ، انجام دادن فعل قبیح در حضور کسی شرم برانگیز است که معتقد به قُبح آن باشد . اگر فرد ناظر ، قبحی برای آن کار قائل نباشد ، حضور وی شرم برانگیز نخواهد بود .

بنا بر این ، شرم برانگیز بودن و بازدارنده بودن یک حضور ، مشروط به قبیح بودن آن نزد وی است . مثلاً اگر ارتباط غیر مشروع با جنس مخالف در هر

سطحی که باشد ، در یک فرهنگْ قبیح باشد ، انجام دادن آن در حضور این فرهنگ ، شرم آور است ؛ امّا همین کار در فرهنگ دیگری شرم برانگیز نیست ؛ بلکه شاید پرهیز از آن ، قبیح باشد و نشانه کم رویی دانسته شود . همچنین برای مثال ، نماز خواندن در جمع مسلمانان معتقد ، راحت است ؛ امّا انجام دادن همین کار در جمع کسانی که پایبند نیستند و یا اساسا مسلمان نیستند ، ممکن است شرم برانگیز باشد .

برخی افراد از خواندن نماز در حضور دیگران ، خجالت می کشند و گاهی حتّی از این که دیگران متوجّه نماز خواندن آنها شوند ، خجالت می کشند و ممکن است آن را انکار نیز بکنند . همه اینها به دلیل تفاوت ارزش ها میان ناظر و انجام دهنده کار است . این تفاوت ، اقسام خلوت را به خوبی تبیین می کند . گاهی کسی از همه ، کناره گیری می کند و به انجام دادن کار نابه هنجار ، مشغول می شود ، و گاهی همراه با افرادی که با او هم عقیده اند ، از دیگر افراد ، جدا می شود و خلوت می گزیند . دلیل این امر ، متفاوت بودن ارزش هاست . انسان از کسی که با او اختلاف ارزشی دارد ، دوری می گزیند و به انجام دادن فعل مورد نظر می پردازد و با کسانی که با وی تساوی ارزشی دارند ، جمع شده ، به انجام دادن فعل مورد نظر ، همّت می گمارند .

بنا بر این ، خلوت بر دو قِسم است : خلوت های فردی و خلوت های جمعی . هر دو قِسم خلوت ، در روایات مطرح شده است . گاهی صحبت از تنها بودن فرد شده و از خلوت این چنینی نهی شده است⁽¹⁾و گاهی مثلاً از خلوت با نامحرم ، نهی شده⁽²⁾که همان خلوت جمعی است . وجه مشترکِ هر دو ، «خلوت برای گناه» یا «خلوتِ زمینه ساز گناه» است که در برخی روایات بدان اشاره شده است .⁽³⁾

آسیب شناسی خلوت

انسان از برخی کارها در آشکار ، پرهیز می کند ؛ امّا ممکن است در پنهانی به انجام دادن آنها بپردازد .⁽¹⁾این تفاوت رفتار در خلوت و جَلوت ، به دلیل حضور مردم است . حیای از دیگران ، سبب می شود که فرد در حضور آنها از ارتکاب رفتارهای خلاف و نادرست ، دست بکشد و به محض پیدا شدن خلوت ، نسبت به انجام دادن آنها اقدام کند . رسول خدا می فرماید که روز قیامت ، گروهی را در بدترین عذاب می آورند . خداوند به آنان می فرماید :

إنَّکُم کُنتُم إذا خَلَوتُم بارَزتُمونی بِالعَظائِمِ وإذا لَقیتُمُ النّاسَ لَقیتُموهُم مُخبِتینَ .⁽²⁾

شما این گونه بودید که هرگاه خلوت می کردید ، با گناهان بزرگ در برابر من قد می کشیدید و هر گاه با مردم ملاقات می کردید ، با فروتنی آنان را ملاقات می کردید .

گردنکشی در برابر خداوند ، نشانه خوار دانستن خداوند است . در روایتی آمده که هر کس خدا را ناظر ببیند و سپس گناه کند ، او را «أهون الناظرین (کم ارج ترینِ ناظران)» قرار داده است .⁽³⁾

به هر حال ، خلوت ، زمینه را برای بروز ناهنجاری و زشتکاری آماده و انجام دادن آنها را تسهیل می کند . این ، آسیب خلوت است . شیطان در همه حال ، وسوسه انگیز است ؛ امّا قدرت وسوسه انگیزی و تأثیر وسوسه های او در خلوت ، بیشتر می گردد . نزدیکی شیطان به انسان با حضور مردم ، رابطه معکوس دارد . اگر کسی تنها باشد ، شیطان به شدّت به وی نزدیک است ، و اگر یک نفر دیگر اضافه شود ، قدری فاصله می گیرد و اگر تعداد آنان از سه نفر به بالا باشد ،

بیشتر و بیشتر فاصله می گیرد . این را می توان در شدّت و ضعف وسوسه های نفسانی در حالت های یاد شده ، مشاهده کرد . دوری و نزدیکی شیطان ، دوری و نزدیکی مکانی نیست ؛ بلکه به معنای کاهش و افزایش وسوسه ها و میزان تأثیرگذاری آنهاست . به موازات افزایش تعداد حاضران ، تأثیر وسوسه های شیطان نیز کاهش می یابد و به موازات کاهش تعداد افراد ، تأثیر وسوسه های شیطان افزایش می یابد .

به بیان دیگر ، هر چه قلمرو انسان از انسان های شریفْ پُرتر شود ، شیطان از آن ، دورتر می شود و هر چه از انسان های شریفْ تهی تر گردد ، شیطان به آن ، نزدیک تر می شود و فضای بیشتری را اشغال می کند . در این زمینه ، روایت های متعدّدی از رسول خدا نقل شده است ، از جمله این روایت که :

فَإِنَّ الشَّیطانَ مَعَ الواحِدِ وهُوَ مَعَ الاِثنَینِ أبعَدُ .⁽¹⁾

شیطان ، همراه انسانِ تنهاست ، و از دو نفر ، دورتر است .

پس هر چه حضور دیگران کم رنگ تر شود ، تسلّط شیطان بر انسان ، بیشتر می شود . شیطان در وضعیت تنهایی انسان ، ویژگی هایی دارد که می تواند تصویرگر خطر شیطان در این موقعیت باشد : یکی « شدّت اهتمام » وی برای وسوسه کردن انسان . نبود دیگران ، احتمال «وسوسه پذیری» را افزایش می دهد و امید شیطان را برای گم راهی انسان ، بیشتر می کند و به همین جهت ، اهتمام او به فریب بشر نیز افزایش می یابد . امام باقر علیه السلام با اشاره به این حقیقت می فرماید :

إنَّ الشَّیطانَ أشَدُّ ما یَهُمُّ بِالإِنسانِ حینَ یَکونُ وَحدَهُ خالِیا .⁽²⁾

شدیدترین اهتمام شیطان به انسان ، هنگامی است که تنها و در خلوت است .

امام صادق علیه السلامنیز به همین حقیقت ، تصریح کرده است .⁽¹⁾این نشان می دهد

که طمع او برای فریب دادن انسان در چنین موقعیتی فراوان است . انسان تنها ، زمینه مناسبی برای فریب است ؛ زیرا امکان پیروزی بر وی بیشتر است و طبیعی است که دشمن در جایی سرمایه گذاری می کند که احتمال تأثیر آن بیشتر باشد .

ویژگی دوم ، « افزایش جرئت » شیطان بر انسان تنهاست . تنهایی سبب می شود که جرئت شیطان برای فریب دادن انسان ، افزایش یابد . شیطان نسبت به انسان تنها ، بسیار دلیر و بی باک است . امام باقر علیه السلام در این باره

می فرماید :

إنَّ أجرَأَ مایَکونُ الشَّیطانُ عَلَی الإِنسانِ إذا کانَ وَحدَهُ .⁽²⁾

دلیرترین حالت شیطان نسبت به انسان ، هنگامی است که تنها باشد .

دشمن ، هنگامی جرئت پیدا می کند که هدف خود را ضعیف و ناتوان و احتمال پیروزی خود را فراوان بیابد . انسان تنها ، همانند سرباز بازمانده ای است که در نهایت ضعف و ناتوانی به سر می برد .

ویژگی سوم ، « شدّت شتاب » شیطان نسبت به انسان تنهاست . وقتی شیطان کسی را تنها بیابد ، شتاب کرده ، لحظه ای درنگ نخواهد کرد . امام صادق (یا امام باقر علیهماالسلام) مردم را از پنج چیز نهی کرده اند که یکی از آنها خلوت کردن است و در توجیه این حکم فرموده است :

فَإِنَّ الشَّیطانُ أسرَعُ مایَکونُ إلَی العَبدِ إذا کانَ عَلی بَعضِ هذِهِ الأَحوالِ .⁽³⁾

زیرا شیطان در این حالت ها بیشترین شتاب را نسبت به انسان دارد .

سپس فرموده است :

إنَّهُ ما أصابَ أحَدا شَیءٌ عَلی هذِهِ الحالِ فَکادَ أن یُفارِقَهُ إلاّ أن یَشاءَ اللّه ُ عز و جل .⁽¹⁾

آسیبی که به کسی در این حالت برسد ، امیدی به برطرف شدن آن نیست ، مگر آن که خدا بخواهد .

شاید این که بلافاصله پس از تنهایی ، افکار ناروا و وسوسه های شیطانی هجوم می آورند ، نشانگر همین حقیقت باشد . شتاب شیطان و بلکه شدّت یافتن شتاب او ، حاکی از این است که انسانِ تنها ، لقمه دندانگیری برای اوست .

ویژگی چهارم ، « شدّت نزدیکی » شیطان به انسانِ تنهاست . شیطان ، خود به حضرت نوح علیه السلامگفته است که در سه موقعیت ، بیش از هر وقت دیگری به انسان نزدیکم . یکی از آنها موقعیت خلوت است .⁽²⁾در برخی دیگر از روایات آمده که در چنین مواقعی ، شیطان ، خود در صحنه حاضر می شود⁽³⁾و برخی دیگر نیز صحبت از همراهی شیطان با انسان در چنین مواقعی دارد .⁽⁴⁾دشمن ، هنگامی به هدف خود نزدیک می شود که او را ناتوان و ضعیف بیابد . هرچه شخص مورد هدف دشمن ، قوی تر و قدرتمندتر باشد ، فاصله دشمن از او بیشتر و بیشتر می گردد ؛ امّا به موازات کاهش توانِ هدف ، دشمن نیز به وی نزدیک تر می گردد و هر چه دشمنْ نزدیک تر گردد ، قدرت ضربه اش و عمق و دامنه تخریبش بیشتر از حملاتی است که از فاصله دور انجام می شود . حکایت انسان و شیطان نیز همین گونه است . شیطان ، در وقت تنهایی ، بیش از هر وقت دیگری به انسانْ نزدیک می شود و هرچه بیشتر نزدیک گردد ، توان ضربه زدن او و امکان آسیب پذیری انسان بیشتر می گردد .

خلاصه این که : خلوت ، همه قلمروهای پیرامونی انسان را به تصرّف شیطان

در می آورد و در چنین وضعیتی جرئت و اهتمام و شتاب شیطان برای فریب دادن انسان به شدّت افزایش می یابد . کسی که تنها می شود ، افکار وسوسه انگیز به او هجوم می آورند . فرزندی که در خانه تنها مانده است ، به محض این که والدین او از منزل خارج می شوند ، ممکن است افکار وسوسه انگیز بی شماری او را احاطه کنند ، به گونه ای که خود را در میان آنها گرفتار می بیند . در چنین مواردی به موازات خروج والدین از منزل ، شیطان ، جای آنان را گرفته است . فرزند ، از هنگامی که مطّلع می شود باید درون خانه بماند و از زمانی که مطمئن می گردد تنها خواهد شد ، این امکان وجود دارد که هجوم افکار وسوسه انگیز بر وی شروع شود . ممکن است برای تنهایی خود ، فکرهایی داشته باشد و برنامه هایی بریزد . بخشی از وجود او که منتظر چنین فرصتی است ، به شدّت مسرور می شود . البته ممکن است در عین حال ، اضطراب هم داشته باشد و احتمالاً هر چه به زمان خروج والدین نزدیک تر می شود ، عصبی تر می گردد و اگر در برنامه آنان تأخیری روی دهد ، عصبانی می شود و لحظه به لحظه بر شدّت عصبانیت وی افزوده می شود . اینها در آغاز راه است . اوج قضیه ، هنگام تنها شدن است ...

غرضْ این که از هنگام اطّلاع یافتن فرد از تنها شدن و فراهم شدن امکان خلوت ، شیطان ، حرکت خود را آغاز می کند و این حرکت شوم ، هنگام تنهایی به اوج خود می رسد . به نظر می رسد منحنی وسوسه ها با مطّلع شدن از خروج والدین ، تغییر چشمگیری پیدا خواهد کرد و هنگام خارج شدن آنان ، به شدّت ، سیر صعودی پیدا می کند .⁽¹⁾ویژگی های چهارگانه ای را که برای شیطان برشمردیم ،⁽²⁾می توان در رفتار و خصوصیات فرد ، مشاهده کرد . فردی که در خلوت خود ، متأثّر از شیطان است ، هم نسبت به گناه شتاب دارد ، هم جرئت پیدا می کند ، هم به آن اهتمام بیشتری دارد ، و هم بیش از هر وقت دیگری خود را

به آن نزدیک می بیند . اگر فرد تا پیش از این ، به دلیل وجود موانع (حضور دیگران) ، اهتمام چندانی به گناه نداشته ، امّا به محض فراهم شدن خلوت ، اهتمام وی شدّت می یابد و اگر تا پیش از این جرئت انجام دادن گناه را نداشته ، در خلوت ، جرئت می یابد و اگر تا پیش از این نسبت به گناه ، شتاب چندانی نداشته ، وقتی زمینه را آماده می بیند ، به سوی آن شتاب بیشتری پیدا می کند . اینها

نشان می دهد که فرد ، نسبت به وسوسه های خلوت ، نامقاوم است و لذا باید چاره ای بیندیشد .

بازی با تلفن و تماس گرفتن با جنس مخالف ، از همین مقوله و یکی از آسیب های خلوت نوجوان و جوان است . آسیب دیدن از راه رایانه و اینترنت ، از تهدیدهای جدّی برای جوانان و نوجوانان امروز است . به محض تنها شدن ، ممکن است رایانه ها روشن شوند و سی دی های تحریک کننده درون دستگاه قرار گیرند و ارتباط اینترنتی با سایت های غیر اخلاقی برقرار شود . برخی اندیشمندان غربی از اینترنت به عنوان «غریبه ای در خانه» یاد کرده اند . این غریبه ، زمینه چه آسیب هایی را برای فرزندان ما فراهم می کند ؟

از آن جا که خلوت ، زمینه گناه را بسیار مهیّا می سازد ، به شدّت از آن نهی شده است . خداوند متعال ، هیچ خوش ندارد که کسی در خانه ای تنها بخوابد⁽¹⁾و

رسول خدا ، چنین شخصی را نفرین نموده است .⁽²⁾علی بن جعفر از برادر خود امام کاظم علیه السلامسؤال می کند که : آیا جایز است کسی درون خانه خود تنها بخوابد ؟

حضرت می فرماید :

تُکرَهُ الخَلوَةُ وما اُحِبُّ أن یُفعَلَ .⁽¹⁾

خلوت ، ناخوشایند است و من خوش ندارم که چنین کاری رخ دهد .

دلیل این ناخوش داری ، همان نفوذ عمیقی است که شیطان بر انسان پیدا می کند . این نفوذ ، آن قدر عمیق است که رسول خدا کسی را که تنها می خوابد و یا تنها به مسافرت می رود ، خودِ شیطان می داند و می فرماید :

البائِتُ فِی البَیتِ وَحدَهُ وِالسّائِرُ وَحدَهُ شَیطانانِ ، وَالاِثنانِ لُمَّةٌ وَالثَّلاثَةُ إنسٌ .⁽²⁾

کسی که تنها در اتاقی می خوابد و کسی که تنهایی سفر می کند ، شیطان است ، و [مسافرت ]دو نفری ، وسوسه است و [مسافرت] سه نفری دوستی است .

در این جا صحبت از شیطنت کردن نیست ؛ بلکه فراتر از آن ، رسول خدا ، شخصِ تنها را خودِ شیطان می داند . در روایات پیش گفته نیز آمده بود که شیطان با فرد تنها ، مصاحبت و همراهی دارد . این همراهی ، آن قدر شدید است که گویا آن شخص ، خود شیطان است . در همان روایت ها آمده بود که شیطان از دو نفر ، دورتر است . در این روایت هم آمده که دو نفر بودن ، فرد را از شیطان بودن در حالت تنهایی خارج کرده ، فقط مایه وسوسه خواهد بود . در گام بعدی ، شیطان ، بیشتر و بیشتر دور می شود و لذا رسول خدا ، جمع سه نفره را مایه اُنس و دوستی می داند .⁽³⁾

همان گونه که روشن است ، در این روایت ، از خلوت های گروهی نیز یاد شده است ؛ چرا که خلوت دو نفره را مایه وسوسه و خیالات نادرست می داند .

خلوت با نامحرم ، بیشترین چیزی است که در روایات از آن نهی شده است . خلوت با نامحرم ، وسوسه انگیز و فساد آور است . در چنین حالتی ، شیطان ، خود وارد صحنه می شود و به شدّت به انسان نزدیک می گردد . این نزدیکی از لحاظ جسمانی نیست ؛ بلکه به معنای قدرت تأثیرگذاری شیطان و آمادگی فراوان انسان برای وسوسه پذیری و تحریک پذیری است .

رسول خدا ، چهار چیز را مایه فساد قلب و روان انسان می داند که یکی از آنها خلوت کردن با زنان است .⁽¹⁾دلیل آن نیز وسوسه شدن قلب و تمایل انسان به جنس مخالف است . کسی که با زنی خلوت کند ، به سوی وی متمایل می شود . رسول خدا در این باره می فرماید :

إیّاکُم ومُحادَثَةَ النِّساءِ ، فَإِنَّهُ لایَخلو رَجُلٌ بِامرَأَةٍ لَیسَ لَها مَحرَمٌ إلاّ هَمَّ بِها .⁽²⁾

از هم صحبتی با زنان بپرهیزید ؛ زیرا هیچ مردی با زن نامحرمی خلوت نمی کند ، مگر این که قصد او را می کند .

هر که با زن نامحرم ، خلوت کند ، نفر سوم آنان ، خودِ شیطان است و چنین جمعی معلوم است که چه پیامدی خواهد داشت . رسول خدا می فرماید :

لا یَخلُوَنَّ رَجُلٌ بِامرَأَةٍ فَإِنَّ ثالِثَهُمَا الشَّیطانُ .⁽³⁾

هرگز مردی با زنی خلوت نکند ؛ چرا که نفر سوم ، خودِ شیطان خواهد بود .

در چنین موقعیتی ، شیطان نیز بیش از هر وقت دیگری به انسان نزدیک می شود . وی ، خود به حضرت نوح علیه السلاممی گوید که هنگام خلوت کردن مرد با زن نامحرم ، بیش از هر وقت دیگری به او نزدیک هستم .⁽⁴⁾رسول خدا می فرماید که یکی از توصیه های شیطان به حضرت موسی علیه السلام این بود :

یا موسی ! لاتَخلُ بِامرَأَةٍ ولا تَخلُ بِکَ ، فِإِنَّهُ لایَخلو رَجُلٌ بِامرَأَةٍ ولا تَخلو بِهِ إلاّ کُنتُ صاحِبَهُ دونَ أصحابی .⁽¹⁾

ای موسی ! نه تو با زنی خلوت کن و نه او با تو خلوت کند ؛ زیرا هیچ مردی با زنی خلوت نمی کند و هیچ زنی با مردی خلوت نمی کند ، مگر این که خودم همراه او خواهم بود ، نه یارانم .

در روایتی از امام باقر علیه السلام آمده که ابلیس به حضرت موسی علیه السلام گفت :

ولا تَخلُوَنَّ بِامرَأَةٍ غَیرِ مَحرَمٍ فَإِنّی لَستُ أجعَلُ بَینَکُما رَسولاً غَیری .⁽²⁾

و هرگز با زن نامحرم خلوت نکن ؛ چرا که کسی جز خودم را واسطه میان شما دو نفر قرار نمی دهم .

ظرافت این دو روایت در این است که برای بیان وضعیت شیطان در چنین موقعیتی از دو واژه « مصاحبت » و «رسول» استفاده شده که می تواند بیانگر عملکرد وی باشد . واژه اوّل ، نشان می دهد که در موقعیت خلوت ، شیطان ، همراه انسان می گردد و واژه دوم ، نشان از واسطه گری شیطان و ارسال پیام های نامرئی از یکی برای دیگری است . هنگام خلوت ، هر کدام از زن و مرد ، ممکن است احساس کند که گویا کانال ارتباطی دو طرفه ای میان آنها برقرار شده و از طرف مقابل ، پیام های علاقه و تمایل ، ارسال می شود . احساس ارسال چنین پیام های عاشقانه ای ، در حقیقت ، همان واسطه گری و پیام رسانی شیطان است .

یکی از مسائل روز ، اختلاط کارمندان زن و مرد در ادارات است . وقتی زنی در جمع کارمندان مرد قرار می گیرد ، ممکن است به تدریج ، صمیمتی میان آنان به وجود آید و بیش از پیش ، احساس خودمانی بودن پیدا کنند . با به وجود آمدن این احساس ، در حقیقت ، زن به همکاران مرد خود اجازه داده که بیشتر در قلمرو خصوصی وی وارد شوند . در حقیقت ، زن ، مرز قلمرو خصوصی خود را

به عقب کشیده ، منطقه بیشتری را برای دیگران ، آزاد اعلام کرده است . تا پیش از این ، فلان مردی که اکنون همکار این خانم است ، اجازه نداشت خود را با او صمیمی بداند و احساس خودمانی بودن داشته باشد ؛ امّا هم اکنون ، چنین حقّی را به خود می دهد و از سوی زن ، مانعی احساس نمی کند . این ، یعنی کاهش یافتن قلمرو خصوصی زن و افزایش قلمرو حضور مرد نامحرم .

احتمالاً هر چه تعداد همکاران مرد ، کم و کمتر باشد ، این احساس ، گسترش بیشتری می یابد و گویا حضور دیگر همکاران ، مانع افزایش ارتباط است . هر چند همه مردان همکار ، به این زن ، نامحرم اند ؛ ولی افزایش تعداد مردان ، معمولاً محدوده نفوذ آنان را به قلمرو خصوصی زن کاهش می دهد . حال اگر این تعداد به حدّاقل برسد ، منطقه نفوذ ، گسترش می یابد .

آخرین مرحله ، رسیدن به مرز خلوت دو نفره است . در این همکاری اداری ، احساس صمیمیت بیشتری به وجود می آید و احتمالاً مرد ، اجازه می یابد که با زن ، شوخی کند و حتّی وی را با نام کوچک صدا بزند و ...

زنان در برخورد با دیگران به تناسب نسبتی که با آنها دارند ، قلمروهای متعدّدی را برای خود تعریف می کنند . این قلمرو ، اضلاع متعددی دارد که عبارت اند از : 1 . نوع نگاه ؛ 2 . نوع صدا کردن ؛ 3 . حالت صحبت کردن ؛ 4 . فاصله مرد با او ؛ 5 . میزان مجازِ دیدن بدن .

مرز این اضلاع چندگانه نسبت به افراد مختلف ، کاهش یا افزایش می یابد . زن ، کمترین قلمرو خصوصی را برای همسر خود دارد . پس از آن ، احتمالاً فرزندان ، خصوصا فرزندان دختر ، قرار دارند . سپس ، دوستان هم جنس یا والدین قرار می گیرند و در نهایت ، بیشترین قلمرو و حریم برای مرد نامحرم است . در برابر مرد نامحرم ، زنان ، بیشترین حریم را برای خود تعریف می کنند . مرد نامحرم ، اجازه ندارد صمیمانه نگاه کند ، صمیمانه صدا بزند ، صمیمانه

هم صحبت شود و فاصله خود را از حدّ معینی کمتر کند ، و بیش از حدّ معیّنی از بدن زن (صورت و دست ها) را ببیند .

امّا همکار شدنِ زن با مردان و خلوت کردن با آنان در محیط کار و ارتباط مداوم کاری با آنان ، سبب می شود که زن به مرور ، مرز قلمرو ممنوع خود را عقب بکشد و مرد ، اجازه می یابد که در قلمرو شخصی وی وارد شود . این امر می تواند ناهنجاری هایی را در پی داشته باشد . در تحقیقی که در امریکا انجام شده ، معلوم شده است که یکی از علل طلاق ، داشتن رابطه های نامشروع پس از ازدواج است که به دلیل اختلاط زنان و مردان و ارتباط داشتن آنان با یکدیگر در محیط کار و امثال آن حاصل می شود . به همین جهت است که در اسلام ، خلوت کردن با نامحرم (زن با مرد نامحرم و مرد با زن نامحرم) منع شده است و در صورت ضرورت ، توصیه شده که حریم ها حفظ شود و رفتاری سر نزند که حکایت از ورود به قلمرو خصوصی زن داشته باشد .

ابوبصیر می گوید : من در شهر کوفه به یکی از زنان ، قرآن می آموختم . روزی با آن زن ، شوخی ای کردم . وقتی خدمت امام باقر علیه السلامرسیدم ، ایشان مرا سرزنش کرده ، فرمود : «هر که در خلوت ، مرتکب گناه شود ، خداوند برای وی هیچ ارزشی قائل نیست . چه چیزی به آن زن گفتی ؟!» . من از شرم ، صورتم را پوشاندم و در دم ، توبه کردم . آن گاه ، امام باقر علیه السلامفرمود : « دیگر تکرار نکن» .⁽¹⁾

خلاصه این که یکی از آسیب ها و پیامدهای منفی اختلاط زن و مرد در محیط کار ، شکسته شدن حریم زن و قلمرو خصوصی وی است . در این حالت ، به طور پیوسته ، مرزهای ممنوع زن به عقب کشیده می شود و مرد نامحرم ، پیشروی می کند .

همچنین ، گاهی وقت ها حتّی شنیدن صدای نفس کشیدن نامحرم در خلوت ،

می تواند وسوسه انگیز باشد . ممکن است زن و مردم نامحرم در یک محل نباشند ؛ امّا به حدّی نزدیک هم باشند که صدای نفس کشیدن یکدیگر را بشنوند . این اندازه از ارتباط (یعنی ارتباط صوتی) ، در خلوت و هنگام شب ، بسیار وسوسه انگیز و تحریک کننده است و می تواند مقدّمات ارتباط های بیشتر را فراهم کند و به همین جهت ، رسول خدا نسبت به آن هشدار داده و مردم را از آن نهی کرده است .⁽¹⁾

مصون سازی خلوت

اوّلین گام برای مصون ساختن افراد ، جلوگیری از به وجود آمدن موقعیت خلوت است . همان گونه که بیان شد ، ممکن است برخی افراد به دنبال مکانی خلوت باشند تا موقعیت امنی برای کارهایی باشد که نمی توانند در حضور دیگران انجام دهند . این قبیل افراد ، معمولاً برای محقَّق ساختن خواسته خویش ، به موقعیت سازی و فرصت سازی روی می آورند . این کار ، در حقیقت ، به استقبال خطر رفتن و خود را در دام دشمن افکندن است . یکی از بهترین اقدامات برای ایمنی از آسیب های خلوت ، پرهیز از موقعیت سازی برای خلوت است . بهتر است فرد ، جَلوت خود را حفظ کند و از تبدیل آن به خلوت ، جلوگیری نماید . یکی از راه های ایمنی انسان ، حفظ موقعیت نظارت دیگران است . حضور دیگران ، قلعه امنی برای پاکی انسان و حصاری در برابر نفوذ گناه است و در مقابل ، تنهایی به معنای خارج شدن فرد از قلعه ایمنی بخش خود و فراهم کردن امنیت برای گناه است . پس بهتر است انسان ، درون قلعه حضور بماند و با خروج از آن ، خود را بی دفاع نسازد . تفاوت خلوت و جلوت ، همانند تفاوت رزمنده بی سنگر و رزمنده در سنگر است .