مشخصات کتاب

سرشناسه : مجلسی محمدباقربن محمدتقی ق 1111 - 1037

عنوان و نام پدیدآور : مشکات الانوار در فضائل و آداب قرائت قرآن محمدباقر مجلسی تحقیق و ویرایش واحد تحقیقات مسجد مقدس جمکران مشخصات نشر : قم مسجد مقدس صاحب الزمان (جمکران ، 1379.

مشخصات ظاهری : ص 240

شابک : 964-6705-48-08000ریال ؛ 964-6705-48-08000ریال وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس موضوع : قرآن -- سوره ها و آیه ها، خواص موضوع : احادیث شیعه -- قرن 12

شناسه افزوده : مسجد جمکران شناسه افزوده : مسجد جمکران واحد تحقیقات رده بندی کنگره : BP71/9/م 3م 5 1379

رده بندی دیویی : 297/157

شماره کتابشناسی ملی : م 79-7216

اشاره

مشکلات الانوار

در فضائل وآداب قرائت قرآن

مرحوم علامه محمد باقر مجلسی

تصویر

تصویر

به عنوان پیشگفتار

بسم الله الرحمن الرحیم

«یا صاحب الزمان ادرکنا»

آیا هنگام آن نرسیده است که انسان ها در هر جای زمین قرآن را بشناسند⁽¹⁾، مفاهیم والای آن را دریابند، و دستورات سعادت آفرین آن را برنامه زندگی خویش قرار دهند؟

آیا هنگام آن نرسیده است که بشریت به نور قرآن از ظلمات جهل و ضلالت بگریزد⁽²⁾، و سرگشتگی های خویش را با ره جویی به طریقت نورانی قرآن پایان بخشد؟

آیا هنگام آن نرسیده است که دردمندان جامعه بشری به دوای الهی قرآن دست یابند، و ناتوانی های فکری، افسردگی های روحی، نابسامانی های رفتاری و از هم پاشیدگی روابط اخلاقی و اجتماعی خود را با داروی معجزه گر قرآن شفا دهند؟⁽³⁾

آیا هنگام آن نرسیده است که به جای همه مسالک دنیا گرایانه و مکاتب انسان مدارانه، شریعت خدا محورانه قرآن، در جوامع بشری حاکمیت یابد؟⁽⁴⁾

آیا هنگام آن نرسیده است که حداقلّ ما مسلمانان به خود آییم، این گنجینه بی نظیر علوم و معارف را قدر بشناسیم، چراغ روشن آیاتش را روشنگر راه زندگی قرار دهیم، و مضامین زندگی سازش را به عنوان آیین نامه سعادت فرد و جامعه خویش بپذیریم؟⁽¹⁾

هذا بصائر من ربّکم و هدی و رحمة لقوم یؤمنون. اعراف / 203.

آیا هنگام آن نرسیده است که به جای رفع عطش از مرداب های عفونت گرفته اندیشه غربیان و غرب پرستان، به چشمه زلال و همیشه جوشان معارف قرآن روی آوریم⁽²⁾و در دریای پر فیض آیاتش اندیشه و جان خویش را از همه زنگار های جهالت و غفلت و رذیلت شستشو دهیم؟

چرا در قرآن نمی اندیشیم؟⁽³⁾

چرا در قرآن تدبّر نمی کنیم؟⁽⁴⁾

چرا قرآن را از محجوریّت نجات نمی دهیم؟⁽⁵⁾

چرا قرآن نمی خوانیم؟⁽⁶⁾

خدا ما را به خواندن⁽¹⁾و اندیشیدن⁽²⁾و عمل به قرآن⁽³⁾

قرآناً عربیاً غیر ذی عوج لعلّهم یتّقون. زمر / 28.

پیامبرصلی الله علیه وآله وسلم ما را از دوری قرآن برحذر داشته⁽⁴⁾و به گرفتن و تمسک جستن به آن⁽⁵⁾، و همواره همراه آن بودن⁽⁶⁾، توصیه فرموده است.

امیرالمؤمنین علیه السلام ما را به فهم قرآن⁽⁷⁾و اندرز خواهی⁽⁸⁾و طلب شفا از آن نصیحت فرموده⁽⁹⁾، و از این که مبادا دیگران در عمل به دستورات آن از ما پیشی گیرند، هشدار مان داده است⁽¹⁰⁾.

امام صادق علیه السلام آن را عهد الهی شمرده، و ما را به رعایت این عهدنامه، و قرائت پنجاه آیه از آن در هر روز، فرا خوانده است⁽¹¹⁾.

هر کدام از ائمه بزرگوار اسلام علیهم السلام و هر یک از عالمان وارسته و عالی

مقام، ما را به اهتمام همیشگی نسبت به قرآن تذکر داده اند.

علاّمه مجلسی رحمه الله یکی از سرشناس ترین شخصیت های تاریخ اسلام است که در کتاب شریف «مشکات الانوار» با بهره گیری از فیض کلام معصومین علیهم السلام، به گونه های مختلف کوشیده است تا با طرح ابواب مختلف پیرامون فضیلت قرآن، فضایل حاملان قرآن - قرآن های حقیقی که اهل بیت پیامبرند -، اصناف و صفات قاریان، آداب و صفات قرائت، کیفیت ختم، ارزش تعلیم و فواید برخی آیات و سور کریمه قرآنی، زمینه ای قوی برای رویکرد مسلمانان به این امانت عظیم الهی فراهم آورَد.

او خود در مقدّمه کتاب می فرماید:

«به دلالت آیات بیّنات و هدایت روایات واضحة الدلالات، چنین معلوم گردیده که «نماز» و «تلاوت قرآن» و «دعا» از اعظم عبادات بدنیّه اند و چون شرایط و آداب و اسرار نماز در رساله «ترجمة الصلوة» بیان شده، چنین به خاطر فاتر رسید که رساله ای در بیان فضیلت قرآن مجید و فضایل سوَر کریمه آن - که از طریق اهل بیت علیهم السلام منقول گردیده باشد - و شرایط و آداب تلاوت و فضیلت دعا و شرایط و آداب و وظایف قلبیّه و بعضی از اسرار آن، و ذکر فضیلت بعضی از اذکار ضروریّه و ادعیه و تعقیبات مختصره - که به اسانید معتبره منقول گردیده - نوشته شود».

چنانکه از همین بخشِ مقدمه مؤلف پیدا است، این کتاب سه قسمت

دارد که با عنوان تنویر اول تا سوم به ترتیب درباره قرآن، دعا و برخی اذکار و تعقیبات است.

«تنویر» در لغت به معنای نورانی ساختن، نور بخشیدن، روشن کردن و آشکار گردانیدن است.

در تنویر اول، نُه مبحث متفاوت قرآنی با تمثیلی زیبا و متناسب، تحت عنوان کوکب اول تا نهم، آسمان اندیشه قرآنیان را روشن ساخته اند.

در تنویر دوم، سه مقاله پیرامون دعا، با عنوان نجم اول تا سوم، ستارگان فروزانِ شب های عارفان گشته اند.

در تنویر سوم، باب اول با شش فصل و باب دوم با هفت فصل، درهایی از معرفت به روی حق جویان گشوده، دل و جان خدا شناسان را به تفرّج باغ همیشه بهار مناجات و یادِ یار حقیقی رهنمون شده اند.

به راستی اگر نورانیّت «نماز»، «قرآن»، و «دعا» را دریابیم و در روشنای ذکر و یاد خدا، که روح نماز و قرآن و دعا است، تنفّس کنیم زندگانی جاودانه خویش و حرکت و پویایی و کمال جامعه خود را تضمین کرده ایم.

بدون نماز، معراج انسان میسّر نیست.

بدون قرآن، نجات از ضلالت مقدور نیست.

بدون دعا، گشوده شدن درهای رحمت پروردگار ممکن نیست.

«مشکات الانوار» چراغ دان نور الهی است. چراغ دانی که با بهره گیری از نور آیات قرآن و کلام اهل بیت علیهم السلام به دست حکیم فرزانه و محقّق عارف، مولی محمد باقر مجلسی فراهم آمده است.

بی مناسبت نیست که طیّ سطوری چند درباره شخص گرامی و

شخصیت والای آن بزرگ مرد، نکاتی مختصر را یادآور شویم:

1 - ولادت او در اصفهان و به تاریخ 1037 هجری قمری صورت گرفت. - یک سال قبل از مرگ شاه عباس کبیر -.

2 - تاریخ ولادت او با عدد ابجدیِ عبارت «جامع کتاب بحارالانوار» مطابقت دارد، که خود علامه آن را از غرایب روزگار می داند.

3 - پدر بزرگوار او «محمد تقی مجلسی» فرزند «مقصود علی» از بزرگ ترین علمای شیعه و از پرهیزگار ترین شخصیت های تاریخ تشیّع است که ظاهراً در جبل عامل لبنان متولّد گشت و از شاگردان «شیخ بهایی» و محقّق ثانی - شیخ علی کَرَکی - بود. تألیفات متعددّی در فقه و رجال و حدیث داشت و اولین کسی بود که احادیث شیعه را بعد از ظهور دولت صفوی در همه جا گسترش داد - متوفّی به سال 1070 ه ق -.

4 - مادر گرامی او زنی دانش اندوخته و حدیث شناس، از نزدیکان عالم بزرگوار شیخ عبداللَّه بن جابر جبل عاملی بود.

5 - در اولین سال ولادت او پدر بزرگوارش به عتبات عالیات مشرّف شد و با شروع زمستان قصد اقامه ای طولانی در نجف اشرف داشت که شبی مولا امیرالمؤمنین علیه السلام را در خواب دید که از مردن شاه عبّاس و جانشینی شاه صفی صفوی به او خبر دادند و فرمودند:

«در سرزمین شما فتنه هایی شدید رخ می دهد و خدا می خواهد که تو در اصفهان باشی و در راه هدایت مردم مجاهدت نمایی. پس به اصفهان برگرد!».

6 - در یکی از شب ها که پدر بزرگوار علاّمه در دل شب به تهجّد و نماز شب مشغول بود، حالتی معنوی و جذبه ای عرفانی در خود یافت که یقین به استجابت دعایش پیدا کرد. در همین حال صدای گریه «محمد باقر» را از

درون گهواره شنید و از خدا خواست که او را خادم شریعت و احیاگر ولایت قرار دهد. خدا دعایش را مستجاب فرمود!

7 - علامه محمّد باقر مجلسی از همان آغاز جوانی با کسب فیض از پدر بزرگوار و علمای ارزشمندی همچون: مولا محمّد صالح مازندرانی، امیر محمد مؤمن استرآبادی، ملا محسن فیض کاشانی، سید میرزا جزائری و شیخ عبداللَّه بن جابر عاملی به درجه عالی اجتهاد دست یافت. و کرسی درس و بحث او در همه جا مشهور گشت.

8 - او سیزده عنوان کتاب و رساله به زبان عربی نوشت که تنها کتاب «مرآة العقول» - که شرح بر کتاب کافی است -، دوازده مجلّد را تشکیل می دهد و «بحارالانوار» که مجموعه ای بی نظیر از احادیث شیعه است، بیست و شش مجلد چاپ سنگی است که در دهه های اخیر به تعداد یکصد و ده جلد به قطع وزیری چاپ شده است.

9 - او علاوه بر کتب عربی، حدود شصت کتاب و رساله به زبان فارسی نگاشته است که مشهورترین آن ها «عین الحیاة»، «حلیة المتقین»، «حیاة القلوب»، و «مشکات الانوار» است. و «حقّ الیقین» آخرین کتاب او است.

10 - او با استفاده از نفوذ خویش در دربار صفویان در ترویج فرهنگ تشیّع، اداره امور شیعیان و راهبری های سیاسی آنان نیز موفقیت های بی نظیری یافت.

11 - او در یک برخورد سیاسی حساب شده، طرفداران «صوفیّه» را در اصفهان محصور و تحرّکات انحراف آمیز آنان را تحت مراقبت قرار داد.

12 - او صدها شاگرد نخبه و ممتاز پرورش داد و ده ها تن از علمای برجسته و مؤلّفین صاحب نام را اجازه روایت عنایت کرد.

13 - عاقبت در 27 رمضان سال (1111 ه ق) به سن 73 سالگی دیده از جهان فرو بست و پس از عمری سراسر تلاش و مجاهدت، به دیدار حق شتافت. در کتاب «روضات» سال وفات او را 1110 نوشته اند. در تاریخ وفاتش به حساب ابجدی سروده اند: «مقتدای جهان ز پا افتاد».

14 - آرامگاه او در اصفهان، کنار مدفن پدر بزرگوارش، در مدخل جامع عتیق زیارتگاه عاشقان ولایت و شیفتگان علم و حکمت است.

«مشکات الانوار» که برخی آن را خلاصه کتاب دیگر علامه مجلسی به نام «عین الحیاة» می دانند، اگرچه تا کنون چاپ های متعدّدی داشته است، لکن چاپ کنونی امتیازاتی ویژه دارد که از آن جمله است:

1 - برای آن که عبارت های کتاب روان گردد، سعی شده است تا آنجا که به مطلب و نثر کتاب خللی وارد نشود، ویرایش و علامت گذاری گردد.

2 - در مواردی که کلمه ای اضافه شده: با علامت] [مشخّص گردیده است.

3 - مصادر آیات و روایات تحقیق، در پاورقی ذکر شده است.

با امید به ظهور حجت حق، «حضرت ولیّ عصر - عجّل اللَّه تعالی فرجه الشریف -» که «شریک القرآن» و «روح دعا» است، حاصل این تلاش ناچیز را به همه علاقه مندان و منتظران حضرتش تقدیم می داریم.

واحد تحقیقات مسجد مقدّس جمکران

تابستان 1379

[مقدمه مؤلف]

بسم الله الرحمن الرحیم

«مشکات الانوار»

حمدی به سانِ نعمتهای بخشنده وجود، و تحیّات بی انتها، و سپاسی چون رحمت های مفیضِ جمیع خیرات و کمالاتِ بیرون از حدِّ احصا، سزاوار معبود بی نیاز، و خالق بنده نوازی است که به لطف کامل و احسان شامل خویش، این تهیدستان خاکی نژاد و فرومایگان نیستی بنیاد را، از خاک مذلّت برگرفته، به سجده آستان عبودیّتش، تارُک مطیعان را به عرش رفعت رسانید، و به غبار درگاه مفیض الانوارش، جبین مخلصان را مطلع شوارق انوار «سیماهم فی وجوههم» گردانید، و دریوزه گران سرای امکان را راه عرض نیاز و حاجت داده، بر بساط قرب نشانید و خوان الوان نعمتهای روحانی برای عارفان اسرار ربّانی در کتاب مستطاب خود، گسترانید.

و صلوات نامیات و تحیّات زاکیات، بر مرقد مطهر و ضریح منوّر رفیع القدری باد که هیچ مرغ روحی از بیابان عدم به سوی آشیان بدن، بدون شفاعت او پرواز نداشته و هیچ مخلوقی از دروازه نیستی، بی پروانه رخصت او، پا به معموره هستی نگذاشته [است]. فرش خاک و سقف افلاک، خانه پستی است که برای منزلگاه ملازمانش ساخته اند، و از سطح زمین تا عرش برین، میدان تنگی است که برای جولانگاه بیکرانش پرداخته اند؛ اَعنی سَید المُرسلین و فخر العالمین و شفیع المذنبین و رحمة اللَّه علی الأوّلین والآخرین محمّد بن عبداللَّه خاتم النّبیّین.

و درود متواتر الورود بر آل اطهار و اهل بیت اخیار او، که به نور تولاّی شان قنادیل⁽¹⁾دل های محبّان روشنی بخش زمین و آسمان گردیده و از شعشعه خورشید محبّت شان، صُبح صادق یقین و ایمان از جبین شیعیان دمیده، خصوصاً سید اوصیا، و امام اتقیا، و فریاد رس روز جزا، و محرم سرادق لو کشف الغطا، باب مدینه علم، و لنگر سفینه حلم، اعنی ولّی اللَّه المرتضی و سیف الله المنتضی، امیرالمؤمنین، و یعسوب المسلمین، اسداللَّه الغالب، و شهاب اللَّه الثّاقب، سیّد الوصیّین علی بن ابی طالب، صلوات اللَّه علیهم اجمعین و لعنة اللَّه علی اعدائهم ابد الابِدین.

امّا بعد چنین گوید فقیر خاکسار و ذرّه بی مقدار، محمد باقر بن محمد تقی - حشرهما اللَّه مع الائمّة الابرار - که چون به دلالت آیات بیّنات و هدایت روایات واضحة الدّلالات، چنین معلوم گردیده که نماز و تلاوت قرآن و دعا از اعظم عبادات بدنیّه اند و چون شرایط و آداب و اسرار نماز در رساله «ترجمة الصلوة» بیان شده، چنین به خاطر فاتر رسید که رساله ای در بیان فضیلت قرآن مجید و فضایل سور کریمه آن - که از طریق اهل بیت علیهم السلام منقول گردیده باشد - و شرایط و آداب تلاوت و فضیلت دعا و شرایط و آداب و وظایف قلبیّه و بعضی از اسرار آن و ذکر فضیلت بعضی از اذکار ضروریّه و ادعیّه و تعقیبات مختصره - که به اسانید معتبره منقول گردیده - نوشته شود.

و بحمدالله به مساعدت تأییدات ربّانی و تقویت توفیقات سبحانی به اتمام رسید، مأمول از الطاف فیّاض بی منّت و وهّاب بی ضنّت⁽²⁾آن که

کافّه مؤمنان را از این رساله فرومایه منتفع گرداند و بهره ای از ثواب ایشان به این مجرم تبهکار برساند.

و چون بعد از غروب خورشید رسالت در افق عالم بقاء، و اختفاء اقمار امامت در سحائب ظلم اهل جفا، تا هنگام ظهور تباشیر صبح سعادت نشان دولت سلاطین صفویّه، انار الله برهانهم، به سبب استیلاء ائمه ضلال و سلاطین خسران مآل، اهل حق که فرقه ناجیه اثنا عشریّه اند، از اظهار مراسم دین و اعلای معالم شریعت سیّد المرسلین، و ائمه طاهرین صلوات اللّه علیهم اجمعین عاجز بودند و پیوسته در پرده خفا لباس تقیّه، مذهب حق را اظهار می نمودند و اکنون از برکات این دولت ابد قرین، بحمد اللّه سالهاست که کافه شیعیان در مهد امن و امانند و علمای ملّت بیضاء، در نشر علوم اهل بیت رسالت و قلع مبانی بدعت و ضلالت مساعی جمیله به تقدیم میرسانند.

پس دعای خلود دولت این دودمان ابد توامان بر کافه شیعیان متحتم و شکر نعمت ایشان بر ذمّه عامه مؤمنان واجب و لازم است. علی الخصوص پادشاه آگاه، والا جاه، دین پناه، ملایک سپاه، گردون بارگاه، مهبط تجلیّات ربّانی و مورد فیوض سبحانی، محیی مراسم ملّت و رونق افزای شرع مبین، دلنواز درویشان مسکنت قرین، خجسته اخلاقی که پیوسته خلوت زاویه نشینان به مصباح دعایش روشن است و مجالس دانشوران از ریاحین ثنایش گلشن است. حدیقه دل گشایش دل اصحاب فضل و عرفان، و مسکن و مأوایش سینه حقّ شناسان و خدا پرستان، به یمن تربیتش بساتین شریعت غرّا خرّم و سیر آب، و به رشحات سحاب مکرمتش حدائق ملّت بیضاء سرسبز و شاداب.

فرع شجره و غصن دوحه کریمه امامت و خلافت اعنی السلطان الاعظم الخاقان الافخم الاکرم، مروّج مذهب آبائه الطاهرین حامی حوزة الاسلام والمسلمین، محرز ممالک الدنیا، مظهر کلمات العلیه سلطان السلاطین فی الافاق، ملاذ الخواقین بالاستحقاق السلطان بن السلطان بن السلطان، و الخاقان بن الخاقان بن الخاقان، السلطان، سلیمان خان الموسوی الصفوی بهادر خان مدّ اللّه ضلال جلاله وافضاله و رأفته ومعدلته علی مفارق أهل الایمان.

که به پادشاهت صورت و معنی از سلاطین جهان ممتاز است و به اطاعت فرمان: انّ اللّه یأمرُ بالعدل والاحسان سرافراز است و پیوسته عنان عزم همایونش به جانب احیای مراسم دین و ملّت و پیروی دقایق احکام شریعت مصروف و معطوف است، لهذا این تحفه محقر را هدیه مجلس سامی آن اعلی حضرت گردانید، و این رساله فرومایه را به عزّ عرض رسانید، اگر مرضی طبع منیر و مقبول ضمیر کیمیا تأثیر گردد از مراحم شاهانه و عواطف خسروانه خواهد بود، امید که از برکات توجّهات ظلّ اللهی مشهور اصقاع، و مقبول اطباع گردیده، ثوابش به روزگار فرخنده آثار عاید گردد. انّه علی کل شی ء قدیر.

و این رساله مشتمل است بر سه «تنویر» و لهذا مسمّی گردید به «مشکات الانوار».

تنویر اول: در بیان فضیلت قرآن و حامل آن

اشاره

تصویر

کوکب اوّل: «در بیان فضیلت قرآن»

از حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم منقول است که: «هرگاه ملتبس و مشتبه شود بر شما فتنه ها مانند پاره های شب تار، پس بر شما باد به قرآن؛ به درستی که قرآن شفاعت کننده ای است که شفاعتش را قبول می کنند، و با هر که مجادله نماید و حجت بر او تمام کند تصدیقش می نمایند، و هر که آن را پیشوای خود گرداند او را به بهشت می رساند، و هر که آن را به پشت سر اندازد و به آن عمل ننماید، او را به سوی جهنم می راند. و راهنمایی است که به بهترین راهها دلالت می کند، و کتابی است که در آن تفصیل و تبیان جمیع احکام است، آن را ظاهری است و باطنی، ظاهرش احکام الهی است و باطنش علوم نامتناهی است، ظاهرش خوشایند ه است و باطنش عمیق است.

آن را نجوم و کواکبی هست که برای احکام الهی دلیلند و بر آن نجوم، نجوم دیگر هستند که مردم را به آن احکام می رسانند - یعنی ائمّه معصومین علیهم السلام که علم قرآن نزد ایشان است -.

عجایب قرآن را احصا نمی توان نمود و غرایب آن هرگز کهنه نمی شود و در آن چراغهای هدایت افروخته است و انوار حکمت از آن ظاهر است.

راهنما است به سوی آمرزش گناهان، کسی را که از آن بیابد اوصاف

آمرزش را، پس باید که هر کس دیده خود را در قرآن به جولان درآورد و دیده دل خود را برای مطالعه انوار آن بگشاید تا از هلاکت نجات یابد و از ورطه های ضلالت خلاص شود، به درستی که تفکر نمودن موجب زندگانی دلهای بینا است و در تاریکی های جهالت، نور تفکّر راهنما است، پس نیکو خود را خلاص کنید و در فتنه ها خود را مگذارید».⁽¹⁾

در حدیث دیگر فرمود که: «قرآن هادی است در ضلالت، بیان کننده است در کوری جهالت، و دست گیرنده است در لغزش ها، و نور است در ظلمتها، و ظاهر کننده بدعتها است، و نگاه دارنده از مهالک است، و در گمراهی ها راهنما است، و بیان کننده فتنه ها است و رساننده است از دنیا به آخرت و کمال دین شما در قرآن است و هیچ کس از آن عدول ننمود مگر به سوی آتش».⁽²⁾

و حضرت صادق علیه السلام فرمود که: «خداوند عزیز جبّار، کتاب خود را به سوی شما فرستاده است؛ راستگویی است که به وعده های خود وفا می نماید و مشتمل است بر احوال و اخبار شما و اخبار گذشته ها و اخبار آینده ها و اخبار آسمان و زمین. اگر آن کسی که علمش را می داند شما را خبر دهد به آنچه در قرآن است از اخبار غیب و علوم بی انتها، تعجب خواهید کرد».⁽³⁾

و به اسانید متواتره از حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم منقول است که فرمود: «از میان شما می روم و دو چیز عظیم در میان شما می گذارم؛ یکی کتاب خدا

که ریسمانی است آویخته از آسمان به زمین، و دیگری عترت و اهل بیت من، پس ببینید که با ایشان چگونه سلوک خواهید کرد و حرمت ایشان را چون خواهید داشت».⁽¹⁾

کوکب دوم: «در بیان فضیلت حامل قرآن است»

به سند معتبر از حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم منقول است که: «دیوان ها که در قیامت حساب می کنند سه دیوان است؛ دیوان نعمتها و دیوان حسنات و دیوان گناهان.

پس چون دیوان نعمت ها و دیوان حسَنات را برابر کنند، نعمتها تمام حسنات را فراگیرد و دیوان گناهان باقی ماند، پس فرزند آدم را طلبند که گناهانش را حساب کنند و در این حال، قرآن به بهترین صورتها بیاید و در پیش آن مرد روان شود و گوید:

خداوندا! منم قرآن و این بنده مؤمن تو است که خود را به تعب می انداخت به تلاوت من و در درازای شب، مرا به ترتیل می خواند و چون مرا در تهجّد می خواند آب از دیده اش جاری می شد، خداوندا! او را راضی کن چنانکه مرا راضی کرده، پس خداوند عزیز جبّار فرماید: ای بنده من! دست راستت را بگشا، پس پر کند حق تعالی آن را از رضا و خشنودی خود و دست چپش را پر کند از رحمت خود، پس به او گوید که: اینک بهشت از برای تو مباح است؛ قرآن بخوان و بالا برو، پس هر یک آیه که بخواند یک درجه بالا رود».⁽¹⁾

و در حدیث دیگر فرمود: «حق تعالی به قرآن خطاب فرماید که: به عزّت و جلال خودم سوگند که امروز گرامی دارم هر که تو را گرامی داشته و خوار کنم هر که تو را خوار کرده».⁽¹⁾

و به سند معتبر از حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم منقول است که فرمود: «قرآن را یاد گیرید، به درستی که قرآن در قیامت می آید به نزد حامل خود به صورت جوان خوشرو و می گوید: منم آن قرآن که به سبب من شبها بیدار می بودی و در روزها به سبب روزه، خود را تشنه می داشتی و به سبب کثرت تلاوت من دهانت خشک می شد و آب دیده ات جاری می شد، امروز با توام هرجا که می روی؛ و هر که تجارتی کرده، امروز از پی تجارت خود می رود و من به عوض تجارت جمیع تاجرانم برای تو، بشارت باد تو را که به زودی کرامت الهی به تو می رسد. پس تاجی می آورند و بر سرش می گذارند و نامه امان از عذاب را به دست راستش می دهند و نامه مخلّد بودن در بهشت را به دست چپش می دهند و دو حلّه بر او می پوشانند و به او می گویند: قرآن بخوان و بالا رو و به عدد هر آیه به درجه ای بالا می رود و پدر و مادرش را دو حلّه می پوشانند اگر مؤمن باشند و می گویند به ایشان: این برای آن است که به فرزند خود تعلیم قرآن کردید».⁽²⁾

و حضرت علی بن الحسین علیه السلام فرمود: «بر شما باد به قرآن، به درستی که حق تعالی بهشت را یک خشت از طلا و یک خشت از نقره خلق فرموده و به جای گِل، مشک خوشبو و به عوض خاک، زعفران و به جای سنگریزه،

مروارید در آن مقرّر گردانید و درجاتش را به عدد آیات قرآن گردانید؛ پس کسی که قرآن خوانده باشد به او می گویند: بخوان و بالا رو، و هیچ کس در بهشت درجه اش از او بالاتر نیست مگر پیغمبران و صدّیقان».⁽¹⁾

و از حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم منقول است که: «اشراف و بزرگان امّت من حاملان قرآنند و جمعی که در شب عبادت می کنند».⁽²⁾

و در حدیث دیگر فرمود که: «حاملان قرآن، بزرگان اهل بهشتند».⁽³⁾

و فرمود که: «خدا عذاب نمی فرماید دلی را که قرآن را حفظ نماید».⁽⁴⁾

و به سند معتبر از آن حضرت منقول است که: «اهل قرآن در اعلای درجات بهشتند بعد از پیغمبران، پس ضعیف و حقیر مشمارید اهل قرآن را و حق ایشان را سهل مدانید که ایشان را نزد حق تعالی منزلت رفیع است».⁽⁵⁾

کوکب سوم: «در بیان صفات قُرّاء قرآن و اصناف ایشان است»

بدان که حامل قرآن را بر چند معنی اطلاق می کنند و چند قسم می باشند.

اول:

آن است که لفظ قرآن را درست یاد گیرد و این اول مراتب حاملان قرآن است و در این مرتبه، تفاضل به زیادتی علم قرآنی است و دانستن آداب و محسّنات قرائت می باشد و زیادتی حفظ کردن و در خاطر داشتن سور و آیات قرآنی.

دوم:

دانستن معانی قرآن است، و در زمان سابق چنین مقرّر بوده است که قاریان قرآن، تعلیم معانی آن نیز می نموده اند، و این مرتبه، از دانستن لفظ بالاتر است و تفاضل در این مرتبه، بر زیادتی و نقصان فهم معانی قرآن از ظهور و بطون می باشد.

سوم:

عمل نمودن به احکام قرآن و متخلّق شدن به اخلاقی است که قرآن بر مدح آنها دلالت دارد و خالی شدن از صفاتی است که بر مذمّت آنها دلالت دارد.

پس حامل حقیقی قرآن کسی است که حامل الفاظ و معانی قرآن گردیده باشد و به صفات حسنه آن، خود را آراسته باشد.

و بدان که قرآن، خوان احسان معنوی خداوندِ رحمن است - چنانچه از حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم منقول است که: «اَلْقُرْانُ مأدبة اللَّه» ⁽¹⁾یعنی قرآن، خوان نعمت خدا است - و خوان کریمان، جامع می باشد و در خور هر کس، نعمت در آن می باشد. سبزی و تره می دارد، و الوان حلوا و نفایس می دارد، لهذا هیچ کس نیست که از قرآن بهره نداشته باشد. جمعی کثیر از راه کتابت لفظش بهره های دنیوی و اخروی می برند، حتی آن کسی که مُرکّبش را به عمل می آورد و آن کسی که کاغذش را می سازد و آن کاتبی که می نویسد و کار فرمایی که مزد می دهد و غیر ایشان از جماعتی که در کتابت قرآن دخیل می باشند، اگر از برای خدا کنند، بهره دنیا و آخرت می برند و اگر از برای دنیا کنند بهره دنیوی می برند، و جمعی از تعلیم و تعلّم لفظش، بهره های دنیوی و اخروی می برند.

و صاحبان هر علم از علوم نامتناهی را بهره از قرآن هست چنانچه صرفی، از وجوه تصاریف و اشتقاقاتش استنباط می نماید و نحوی، از انحاء تراکیبش استشهاد می نماید و معانی بیانی⁽²⁾، از نکات غریبه اش فایده مند می شود و اصحاب بلاها، از برکات آیات کریمه اش به تلاوت کردن و نوشتن نفع می یابند و ارباب مطالب دنیوی و اخروی به آیات و سورش پناه می برند و مطالب خود را می یابند.

و یک راه اعجاز قرآن، تأثیرات غریبه آیات و سور آن است و ارباب تکسیر⁽¹⁾و اصحاب عدد⁽²⁾و غیر ایشان، همه به قرآن پناه می برند و از معانی غریبه اش، جمیع صاحبان علوم مختلفه منتفع می شوند از متکلم و حکیم و فقیه و اصحاب ریاضی و صاحبان علوم اخلاق و طبیبان و اصحاب اکسیر و منشیان و شعرا و ادبا و غیر ایشان از جماعتی که از ظاهر قرآن بهره دارند.

و از هر بطنی از بطون قرآن، جمعی که قابل آن هستند از اصحاب عرفان و ارباب ایقان، فواید و حِکَم و معارف نامتناهی می یابند. پس حامل کامل قرآن مجید، جمعی اند که جمیع بهره های قرآن را بر وجه کمال داشته باشند و ایشان، حضرت رسول و اهل بیت کرام او - صلوات اللَّه علیهم اجمعین - اند، زیرا که معلوم است به احادیث متواتره که، لفظ قرآن مخصوص ایشان است و قرآن تمام کامل، نزد ایشان است و علوم قرآنی که در میان است، همه به اتفاق به حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام منسوب است.

و ایضاً احادیث متواتره⁽³⁾وارد است که معانی قرآن را کسی بغیر ایشان نمی داند، و علمِ ماکان و مایکون تا روز قیامت و جمیع شرایع و احکام در

قرآن هست و علمش نزد ایشان مخزون است و قرآن را هفت بطن تا هفتاد بطن است و علم جمیع آن بطون نزد ایشان است و همچنین عمل نمودن به جمیع احکام و شرایع قرآن مخصوص ایشان است، چون از جمیع خطاها معصومند و به جمیع کمالات بشری متّصف اند.

و ایضاً اکثر قرآن در مدح ایشان و مذمّت مخالفان ایشان است، چنانچه وارد شده است که: «ثلث قرآن در شأن ما است و ثلث آن در مذمّت دشمنان ما و ثلث دیگر فرایض و احکام است⁽¹⁾». و این معنی نیز ظاهر است که مدح هر صفت کمالی که در قرآن واقع است به مدح صاحب آن صفت برمی گردد و صاحب آن صفت بروجه کمال ایشانند و مذمّت هر صفت نقصی که وارد شده است به مذمّت صاحبان آن صفت بر می گردد که دشمنان ایشانند.

و چون قرآن شخصی نیست قائم به ذات، بلکه عرضی است که در محالّ مختلفه، ظهورات مختلفه می دارد، چنانچه پیوسته در علمِ واجب الوجود بوده و از آنجا در لوح ظاهر گردیده و از آنجا به روح حضرت جبرئیل منتقل گردید[ه و از جانب خدا بلاواسطه و به واسطه جبرئیل در نفس مقدس نبوی صلی الله علیه وآله وسلم ظاهر گردیده و از آنجا به قلوب اوصیا و مؤمنان درآمده و در صورت کتابتی ظهور نموده [است].

پس اصل قرآن را حرمتی است، و به سبب آن، در هر جا که ظهور کرده آن محل را حرمتی بخشیده و در هر جا که ظهورش زیاده است موجب حرمت آن چیز بیشتر گردیده؛ پس هرگاه آن نقشهای مرکّب و لوح و

کاغذی که بر آن نقش بسته و جلدی که مجاور آنها گردیده - با این که پست ترین ظهورات است - آن قدر حرمت به آنها بخشیده باشد که اگر کسی خلاف آدابی نسبت به آنها به عمل آورد، کافر می شود، پس قلب مؤمنی که حامل قرآن گردیده، حرمتش زیاده از نقش و کاغذ قرآن خواهد بود، چنانچه وارد شده است که: «مؤمن حرمتش از قرآن بیشتر است».

و از مضامین و اخلاق حسنه قرآن، هر چه در مؤمن بیشتر ظهور کرده موجب احترام او زیاده گردیده و هر چه خلاف آن اوصاف از نقایص و معاصی و اخلاق ذمیمه ظهور کرده، موجب نقصان ظهور قرآن و نقص حرمت گردیده، پس این مراتب ظهورات قرآن و اوصاف آن زیاده می گردد تا چون به مرتبه جناب با رفعت نبوی صلی الله علیه وآله وسلم و اهل بیت کرام اوعلیهم السلام می رسد مرتبه ظهورش به نهایت می رسد. چنانچه در وصف حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم وارد شده است که «کانَ خُلْقُهُ الْقُرآن» ⁽¹⁾یعنی خُلق آن حضرت قرآن بود، بلکه اگر به حقیقت نظر کنی قرآن حقیقی، ایشانند که محلّ لفظ قرآن و معنی قرآن و اخلاق قرآنند. چنانچه دانستی که قرآن، چیزی را می گویند که نقش قرآن در آن باشد و نقش کامل قرآن - به حسب معنی و لفظ - در قلوب مطهّر ایشان حاصل است.

چنانچه حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام بسیار می فرمودند که «منم کلام الله ناطق» ⁽²⁾و این است معنی آن حدیث که حضرت باقرعلیه السلام فرمود در حدیث طولانی که: «قرآن به صورت نیکویی به صحرای محشر خواهد آمد و

شفاعت حاملان خود خواهد کرد. راوی پرسید که آیا قرآن سخن می تواند گفت؟ حضرت تبسّم نمود و فرمود: خدا رحم کند ضعیفان شیعیان ما را، که آنچه از ما می شنوند تسلیم می کنند و اذعان می نمایند. بعد از آن فرمود که نماز، شخص است و صورتی دارد و خلقی دارد و امر و نهی می کند. راوی گوید که صورت من متغیّر شد و گفتم این سخن را در میان مردم نقل نمی توانم کرد.

حضرت فرمود: «هر که ما را به نماز نشناسد حقّ ما را نشناخته و انکار حق ما کرده، بعد از آن فرمود: می خواهی سخن قرآن را به تو بگویم. گفتم: بلی، فرمود: در قرآن است که نماز نهی می کند از فحشا و منکر، و ذکر خدا بزرگتر است. حضرت فرمود: چون نماز نهی می کند پس سخن می گوید و فحشا و منکر، مردی چندند و ماییم ذکر خدا و ما بزرگتریم».⁽¹⁾چون این مطلب در حلّ اخبار اهل بیت علیهم السلام بسیار دخیل است زیاده از این توضیح نماییم اَصْوَب است.

بدان که هر چیزی را صورتی و معنی و جسدی و روحی هست خواه اخلاق و خواه عبادات و خواه غیر اینها، و جمعی که حشویّه اند به ظاهرها دست زده اند و پا از آن به در نمی گذارند و خود را از بسیاری از حقایق محروم گردانیده اند، و جمعی به بواطن و معانی چسبیده اند و از ظواهر دست برداشته اند و به سبب این، ملحد شده اند، و صاحب دین آن است که هردو را به سمع یقین بشنود و هر دو را اذعان نماید. مثل آن که بهشت را صورتی است که عبارت از در و دیوار و درخت و اَنهار و حور و قصور است، و

معنی بهشت، کمالات و معارف و قرب و لذّات معنوی است که در بهشت صوری می باشد.

حشوی می گوید: در بهشت به غیر لذّت خوردن و آشامیدن و جماع کردن معنی ندارد. ملحد می گوید: بهشت در و دیوار و درختی ندارد، همان لذّتهای معنوی را به این عبارات تعبیر کرده اند و به این سبب، منکر ضروری دین گردیده و کافر شده است.

امّا صاحب یقین می داند که هر دو حق است و در ضمن لذتهای صوری، لذتهای معنوی حاصل می شود، چنانچه در اول کتاب، اشاره به این معنی کردیم.

و همچنین در باب صراط واقع شده است که «صراط، دین حق است» و واقع شده است که «اهل بیت، صراط مستقیم اند» و وارد شده است که «صراط، محبّت علی بن ابی طالب علیه السلام است».⁽¹⁾و واقع شده است که «صراط، جسری است⁽²⁾بر روی جهنم».⁽³⁾همه حق است، زیرا صراط آخرت، نمونه صراط دنیا است و در دنیا فرموده اند که: «بر صراط دین حق و ولایت اهل بیت مستقیم می باید بود و از چپ و راست شعبه های بسیار از مذاهب مختلفه و گناهان کبیره هست که هر که متوجه آنها می شود از این صراط بدر می رود و این صراط، راهی است در نهایتِ باریکی و دقّت و نازکی، و کمینگاه ها دارد که شیاطین بر آن رخنه ها در کمین نشسته اند، و

عقبه ها از عبادات شاقه و ترک معاصی دارد که بسیار کسان از آن عقبه ها راه را گم کرده اند و نمونه این صراط، بعینه صراط آخرت است که در نهایتِ باریکی و دقت و دشواری است و بر روی جهنم می گذارند».

پس کسی که پیوسته در این صراط مستقیم بوده، در آن صراط، راست به بهشت می رود و هر که به سبب اعتقاد فاسدی یا کبیره هلاک کننده ای از این صراط به در رفته، به همان عقبه و کمینگاه که می رسد پایش از آن صراط می لغزد و به جهنّم می افتد.

و همچنین مارها و عقرب های دوزخ، صورت اخلاق ذمیمه است و درختها و حور و قصور، صورت و ثمره افعال حسنه است و همچنین نماز را در دنیا، روحی و بدنی هست؛ بدن نماز آن افعال مخصوصه است و روح نماز، ولایت علی بن ابیطالب علیه السلام و اولاد اوست و کار روح، آن است که جسد را باقی می دارد و منشأ حرکات و آثار بدن می گردد.

پس نماز بی ولایت، چون موجب کمالی نمی گردد و باعث قرب نمی شود و از عذاب نجات نمی بخشد، مانند بدن مرده است. پس ولایت، روح آن است، و چون نماز کامل از ایشان [اهل بیت علیهم السلام] صادر می شود و اگر از دیگری صادر شود به برکت ایشان می شود، پس بقای نماز به ایشان است. به این سبب، خود روح نمازند و چون وصف نماز در ایشان کامل گردیده و خُلق ایشان شده، گویا با نماز متحدند. پس همچنان که لفظ انسان را بر بدن آدمی و بر روح و بر روح با بدن، هر سه اطلاق می نمایند همچنین نماز را بر آن افعال و بر این ذوات مقدّسه و برآن ذوات با اتّصاف به این صفت، اطلاق می نمایند.

پس نماز[ی که در قرآن واقع می شود ظاهرش که این افعال است مراد

است و باطنش که ولایت است مراد است و منافات با یکدیگر ندارد و جمعی از مَلاحِده اسماعیلیه به سبب این که این احادیث را نفهمیده اند، انکار عبادات کرده و کافر شده اند و می گویند: نماز، کنایه از شخصی است و روزه، کنایه از شخصی است و این اعمال در کار نیست. و جمعی از حشویه به جانب تفریط افتاده، انکار این احادیث کرده و رد کرده اند.

و همچنین ایمان، چون به حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام کامل گردیده و آن حضرت بر وجه کمال به آن متّصف است و بقای ایمان به برکت آن حضرت است و ولایتش رکن اعظم ایمان است و ایمان در جمیع اعضا و جوارحش سرایت کرده و پیوسته از آثار و افعالش انوار ایمان مشاهده می شود، اگر ایمان بر آن حضرت اطلاق کنند در بطن قرآن بعید نیست، و همچنین مخالفان اینان در باب کفر و معاصی چنینند. پس روح و معنی و محل حقیقی صلات و ایمان و زکات و غیر اینها از عبادات علی بن ابیطالب علیه السلام و فرزندان اویند، و روح و معنی و محلّ حقیقی فحشا و منکر و فسوق و عصیان ابوبکر و عمر و عثمان و سایر دشمنان ایشانند که به سبب ایشان کفر و معاصی باقیمانده و در ایشان کامل بوده. و همچنین کعبه را حرمت داده اند برای این که محلّ فیوض الهی و معبد دوستان خداست.

و دلهای ائمّه معصومین علیهم السلام و دوستان ایشان که محل معرفت و محبّت یاد خداست، از کعبه اشرف است، و کعبه حقیقی، ایشانند، اما نباید کسی انکار حرمت آن کعبه ظاهر کند، یا انکار حج کند تا کافر شود بلکه می باید اّول به کعبه ظاهر رود و بعد از آن به کعبه باطن رود و از انوار هردو بهره مند شود.

چنانچه به اسناد معتبر از حضرت امام جعفر صادق و امام محمد باقر

صلوات الله علیهما منقول است که فرمودند: «این سنگها را برای این بنا کرده اند که مردم بیایند به طواف، و به وسیله این طواف، به خدمت ما برسند و معالم دین خود را از ما یاد گیرند، و ولایت خود را بر ما عرض نمایند».⁽¹⁾

و زیاده از این معنی را در این مقام نمی توان بسط داد. اما اگر ادراک این معنی درست نمودی بسیاری از مشکلات اخبار بر تو ظاهر می گردد و معنی نهی کردن نماز را می فهمی که هم نماز، خودش در کسی که کامل شد موجب قرب می شود و از معاصی و متابعت ارباب معاصی نهی می فرماید و منع می کند، و هم ائمه معصومین علیهم السلام که روح نمازند نهی می کنند بلکه همان معنی نمازی که در ایشان کامل گردیده و موجب اعلای مراتب قرب ایشان گردیده، به زبان ایشان متکلم است و تو را منع می نماید.

زیاده از این سخن در این مقامات نازک گفتن، مُوهِم معانی کفر آمیز می شود. رجوع می کنیم به نقل اخباری که در وصف حاملان قرآن وارد شده است.

به سند معتبر از حضرت امام محمد باقرعلیه السلام منقول است که: «قاریان قرآن بر سه قسم اند:

یکی شخصی است که قرآن خوانده و آن را سرمایه دنیای خود و وسیله جلب فواید و اموال از پادشاهان گردانیده است، و به قرآن بر مردم استطاله و زیادتی و فخر می کند.

و شخصی دیگر آن است که قرآن را خوانده است، و حروف آنرا حفظ و ضبط نموده، و حدود و احکامش را ضایع ساخته است، و همین در راست کردن لفظش سعی می نماید، خدا این جماعت را در میان حاملان قرآن بسیار نکند.

و شخص دیگر آن است که قرآن خوانده، و دوای قرآن را بر دردهای دل خود گذاشته، و شب هایش را به قرآن بیدار داشته، و به سبب قرآن روزها تشنه مانده به روزه داشتن، و به قرآن بر پا ایستاده است در مساجد و جاهای نماز، و در شبها پهلوی از رختخواب تهی کرده است به سبب قرآن. پس به برکت این جماعت خداوند عزیز جبار رفع می نماید بلاها را، و به این جماعت غلبه می دهد مسلمانان را بر دشمنان، و به این جماعت حق تعالی باران از آسمان می فرستد؛ و الله! که این جماعت در میان قاریان کمترند از گوگرد احمر».⁽¹⁾

و به سند معتبر از حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم منقول است که: «سزاوارترین مردم به تَخَشُّع و تَضَرُّع در آشکار و نهان، حامل قرآن است، و سزاوارترین مردم در پنهان و آشکار به نماز و روزه حامل قرآن است. بعد از آن به آواز بلند ندا فرمودند: ای حامل قرآن به سبب قرآن تواضع و فروتنی کن تا خدا تو را بلند مرتبه گرداند، و به قرآن طلب عزت از مردم مکن که خدا تو را ذلیل می گرداند، و مُتَزَّیِن شو به قرآن از برای خدا، تا خدا تو را زینت بخشد، و آن را برای مردم زینت مکن که خدا تو را معیوب و بد نما گرداند.

به درستی که هر که قرآن را ختم نماید چنان است که گویا پیغمبری را

در میان دو پهلوی او جا داده اند، بدون آن که وحی به او بیاید؛ و کسی که تمام قرآن را خوانده باشد از برای او سزاوار آن است که با جاهلان جهالت نکند، و در میان جمعی که به غضب می آیند به غضب نیاید، و زود از جا به در نرود. بلکه باید عفو کند، و بپوشاند، و در گذرد، و حلم کند، از برای تعظیم قرآن. و کسی را [که] به او قرآن عطا کرده باشند، گمان کند که خدا به کسی از خلق چیزی بهتر از آنچه به او کرامت فرموده داده است از اموال و اسباب دنیا، پس به تحقیق که عظیم شمرده است چیزهایی را که خدا حقیر شمرده و حقیر دانسته چیزی را که خدا عظیم گردانیده است».⁽¹⁾

و از حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم منقول است که: «هر که قرآن را بخواند و با خواندن قرآن حرامی بیاشامد یا محبّت دنیا و زینت های آن را بر قرآن اختیار کند مستوجب غضب الهی گردد، مگر آن که توبه کند و اگر بی توبه بمیرد، در قیامت قرآن بر او حجت خود را تمام کند که او را عذری نماند».⁽²⁾

کوکب چهارم: «در بیان آداب خواندن قرآن است»

و آن مشتمل است بر شرایط بسیار

اوّل

ترتیل در قرآن است

چنانچه حق تعالی می فرماید: «وَ رَتِّلِ الْقُرْانَ تَرْتیلاً» ⁽¹⁾ترتیل کن در قرائت قرآن، ترتیل کردنی. و ترتیل، قدری ازآن واجب است و قدری مستحب، ترتیل واجب به حسب مشهور آن است که حروف را از مخارج ادا نماید، وحفظ احکام وقف و وصل بکند که اگر دو کلمه را متّصل به یکدیگر خواند و فاصله در میان به قطع نفس یا سکت طویل نکند، کلمه اول را ساکن نخواند، بلکه آخرش را به اول کلمه لا حق وصل کند؛ و اگر وقف کند بر کلمه، وقف به حرکت نکند.

چنانچه منقول است که از حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام سؤال نمودند از معنی ترتیل؟ فرمود: «ترتیل حفظ وقف ها و ادا نمودن حرفها است از مخارج».⁽²⁾

و ترتیل مستحب، شمرده خواندن و به تأنّی خواندن قرآن است به حیثیّتی که حروف در یکدیگر داخل نشوند که خوب ممتاز نشود و بسیار هم پاشان نخواند، که حروف از هم بپاشد، و اتّصال کلام از هم برطرف شود با رعایت صفات حروف و مدّ ها و اقسام وقف ها که از کتب قرائت، تفاصیل آنها معلوم می شود، و این معانی را نیز داخل در آنچه حضرت فرموده اند می توان کرد.

و در حدیث دیگر از آن حضرت منقول است که از تفسیر ترتیل پرسیدند؟ فرمود: «حروف را خوب ظاهر گردان و تند مخوان به نحوی که عربان شعر را می خوانند، و از هم مپاش حرفها را مانند ریگی که بپاشند، ولیکن به فزع و خوف آورید یا بکوبید به خواندن قرآن دلهای سخت را، و چنان نباشد که همت بر آخر سوره گمارید و تند بخوانید که زود تمام شود».⁽¹⁾

دوم

به تدبّر و تفکّر خواندن و متوجه معانی آن گردیدن

و به رقّت و خشوع خواندن است

و باید که از مواعظ قرآن متذّکر شود و از احوال گذشتگان عبرت گیرد. چون به آیه رحمتی رسد از خدا بطلبد، و چون به آیه عذابی رسد استعاذ ه نماید.

چنانچه به اسناد بسیار از حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام و سایر ائمه هدی

صلوات الله علیهم اجمعین منقول است که: «خیری نباشد در قرائتی که در آن تدبّر نباشد».⁽¹⁾

و از حضرت صادق علیه السلام منقول است که «قرآن به حزن نازل شده است، آن را به حزن بخوانید».⁽²⁾

و از حفص منقول است که «حضرت امام موسی علیه السلام از شخصی پرسیدند: بقای دو دنیا را می خواهی؟ گفت: بلی. فرمود: چرا؟ گفت: از برای خواندن قل هو اللَّه احد. حضرت بعد از زمانی فرمودند: «ای حفص! هر که از دوستان و شیعیان ما بمیرد و قرآن نداند، حق تعالی او را در قبر تعلیم قرآن می فرماید، تا درجات او را بلند گرداند. زیرا درجات بهشت به قدر آیات قرآن است. به قاری می گویند: بخوان و بالا رو. پس هر آیه که بخواند، یک درجه بالا رود. حفص گفت: کسی را ندیدم که خوفش یا امیدش زیاده از آن حضرت باشد؛ و چون قرآن می خواند به حزن و اندوه می خواند، و به نحوی می خواند که گویا به مشافهه با کسی خطاب می کند».⁽³⁾

و از رجاء بن ضحاک منقول است که، «حضرت امام رضاعلیه السلام در راه خراسان چون به میان رختخواب می رفتند تلاوت بسیار می فرمودند، و چون به آیه ای می رسیدند که در آن ذکر بهشت یا دوزخ بود، می گریستند و از خدا سؤال بهشت و استعاذ ه از جهنم می نمودند؛ و چون در نماز سوره قُلْ هُوَ اللَّهُ اَحَد می خواندند بعد از احد آهسته می گفتند: «اَللَّهُ اَحَدٌ». و چون سوره

را تمام می کردند سه مرتبه می گفتند: «کَذلِکَ اللَّهُ رَبُّنا».

و چون سوره «قُلْ یا اَیُّهَا اْلکافِروُن» می خواندند بعد از لفظ کافرون آهسته می گفتند «یا ایّها الکافرون»، و چون از سوره فارغ می شدند سه مرتبه می فرمودند: «رَبِّیَ اللَّهُ وَ دینیَ الأِسْلامُ» و چون از سوره «والتّین وَاْلزِّیْتُون» فارغ می شدند می خواندند: «بَلی وَاَناَ عَلی ذلِکَ مِنَ الشَاهِدیْن» و چون سوره «لااُقْسِمُ بِیَوْمِ القِیمة» می خواندند بعد از فراغ می فرمودند: «سُبْحانَکَ اللّهُمَّ بَلی .

و چون از سوره فاتحه فارغ می شدند می فرمودند: اَلْحَمْدُ لِلّهِ رَبِ ا لعالَمینَ و چون سَبَّحَ اسْمَ ربِّکَ الاَعْلی می خواندند، بعد از اَعْلی آهسته می فرمودند: «سُبْحانَ رَبِیَّ الاَعْلی ، و در هرجای قرآن که «یا اَیُّهَاْ اْلّذینَ آمَنوا» می خواندند، آهسته می فرمودند: «لَبَّیْکَ اْللَّهُمَّ لَبَّیْکْ».⁽¹⁾

و به سند معتبر از حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام منقول است که: «هرگاه یکی از مُسَبَّحات را خواندید بگویید «سُبْحانَ اللَّهِ اْلاَعْلی و مسبّحات، چند سوره اند که در اولشان یُسبّحُ یا سَبَّحَ یا سَبّحِ است.

و چون بخوانید: «اِنَّ اللَّهَ وَمَلئِکَتهُ یُصَلُّونَ عَلَی النّبِیِ»، صلوات بفرستید خواه در نماز باشد و خواه در غیر نماز و چون بخوانید: «قولوا امّنا» بگویید: «امَنّا بِاللَّهِ» و تتمه آیه را بخوانید تا مسلمین».⁽²⁾

و به سند معتبر دیگر منقول است که: «حضرت امام رضاعلیه السلام در هر سه

روز یک ختم قرآن می فرمودند و می گفتند: اگر خواهم در کمتر از سه روز ختم می توانم کرد ولیکن به هیچ آیه نمی گذرم هرگز، مگر آن که در معنی آیه تفکّر می نمایم، و در سبب نزولش تأمّل می کنم، و به یاد می آورم که در چه وقت نازل گردیده. بنابر این در هر سه روز یک ختم می کنم.⁽¹⁾

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السلام منقول است که «چون سوره «قُلْ یا اَیُّهَا اْلکافرُونْ» می خواندند، بعد از «لااَعْبُدُ ماتَعْبُدونَ» می گفتند: «اَعْبُدُ رَبّی» و بعد از اتمام سوره می فرمودند: «دینیِ الاسْلامُ عَلَیْهِ اَحْیا وَعَلَیْهِ اَمُوتُ اِنْشآءَاللَّهُ».⁽²⁾

و در حدیث موثّق از حضرت صادق علیه السلام منقول است که: «سزاوار است کسی که قرآن می خواند چون بگذرد به آیه ای که در آن سؤال یا بیمی باشد باید سؤال کند از خدا بهترین آنچه امید دارد و سؤال کند عافیت از آتش جهنم و عذاب را».⁽³⁾

و در موثّق دیگر از آن حضرت منقول است که: «چون کسی سوره والشمس بخواند، چون تمام کند بگوید: «صَدَقَ اللَّهُ وَصَدَقَ رَسُولُهُ»، و چون بخواند: «اللّهُ خَیْرٌ أمّا یُشْرِکُونَ»، بگوید: «اللَّه خَیْرٌ اللَّهُ خَیْرٌ اللَّه اَکْبَرُ»، و چون بخواند «ثُمَّ الَذینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ»، بگوید: «کذب العادِلوُنَ بِاللَّهِ» و چون بخواند: «اَلْحَمْدُ لِلّهِ الَّذی لَمْ یَتّخذْ وَلَداً تا وَکَبِّرْهُ تَکْبیراً» سه مرتبه بگوید: «اَللَّه اکبرُ». راوی سؤال کرد که اگر چیزی از اینها نگوید چون

است؟ فرمود: که برای او چیزی نیست».⁽¹⁾

و از حضرت علی بن الحسین علیه السلام منقول است که: «آیات قرآنی خزینه های حکمت ربّانی است؛ پس درِ هر خزانه را که میگشایی باید که در آن نظر نمایی».⁽²⁾به تفکّر، جواهر معانی و حکمتها را بیرون آوری.

و در روایت دیگر از آن حضرت منقول است که فرمود: «اگر هر که در ما بین مشرق و مغرب است بمیرد بعد از آن که قرآن با من باشد وحشت به هم نمی رسانم؛ و چون آن حضرت «مالِکِ یوم الدّین» را می خواندند، تکرار می فرمودند به حدّی که نزدیک بود هلاک شوند».⁽³⁾

و الحق چگونه وحشت به هم برساند کسی که انیس او خداوند عالمیان باشد، و چون خواهد سخن بگوید با خداوند خود سخن گوید و مناجات کند و راز بگوید، و اگر خواهد کسی با او سخن بگوید قرآن بخواند. گاهی که خدا به او خطاب فرماید و خود را مخاطب به آن خطاب ها دانسته «لبّیک» در جواب گوید.

و گاهی پیغمبران با او سخن گویند وخطاب های ایشان را چنان داند که از ایشان می شنود، بلکه آن جماعت که پیغمبران با ایشان سخن می گفته اند کور و کری چند بوده اند، و کسی که آگاه است مخاطب به خطاب ایشان بیشتر است، زیرا خطاب های ایشان برای جمیع عالمیان است.

و گاهی حق تعالی برای او قصّه می خواند، و احوال گذشتگان را برای او

نقل می کند، و از شادی این کرامت، نزدیک است که قالب تهی کند، و گاهی خوان نعمتهای بهشت از برایش می کشد، و آن که عارف است چون از نعمتهای بهشت برای این لذت می برد که از دوست به او می رسد، و از وعده اش نیز همان لذت [می برد] بلکه بیشتر؛ و محبان، نشئه شراب طهور بهشت را در این نشئه بیشتر می یابند و گاهی اوصاف خود را برای او بیان می فرماید و او را در گلستان های صفات کمالیه خود، به سِیْر[وا] می دارد.

گاهی در گلستان رحمانیّت تکلیف سیر می کند که چه خوان ها مملوّ از الوان نعمت برای کافر و مسلمان کشیده و چه نعمتهای خفی و جلی بر عاصیان گناهکاران دارد، و گاهی به سیر گلستان رحیمیّت می فرستد که چه لطف های خاص و شفقّت های بی اندازه نسبت به دوستان خود فرموده.

و گاهی به سیر بوستان رزّاقیّت می برد او را، که هیچ برگ و گیاهی نیست که بهره خاصی از خوان رَزّاقیّت او نداشته باشد، حتی آن برگ ضعیفی که در منتهای درخت است قدری از روزی برای آن مقدر است از ریشه ای که ده گز در زمین فرورفته، و دهن گشاده، از آب و خاک به دهان خود می کشد چه قدر به آن برسد و زیاده و کم نرسد.

و گاهی به سیر گلستان قدرتهای نامتناهی می برد، و گاهی درهای گنجهای علوم و معارف نامتناهی بر رویش می گشاید، از انواع جواهر حقایق آنچه دیده اش تاب آورد، بر او عرض می نماید و همچنین در صفات جلال و جمال و رفعت و کمال.

و گاهی احوال دوستان خود و کمالات ایشان را برای او نقل می کند، و از بنده نوازی های خود امیدوار می گرداند که دوستان چندین هزار سال گذشته را احوال ایشان را به چه مهربانی نقل می فرماید، و نعمتها که خود به ایشان

عطا فرموده، ایشان را به آنها می ستاید و بیان شکیبایی ایشان و مشقّت ها که در راه او کشیده اند، می فرماید.

و بعد از آن بیان تدارک فرمودن خود می نماید، و از بیان فرمودن وسعت حلم و مزید کرمهای خود نسبت به گذشته ها، دستگاه امید را وسیع می گرداند.

زهی پروردگار کریم که با غایت لطف و مدارا، مانند پدر مشفق و ادیب مهربان، برای تکمیل بندگان، گاهی به وعده حور و قصور و طعام و شراب تطمیع می نماید؛ و گاهی به وعید انواع زجر و عذاب، تهدید می فرماید.

پس کسی که از روی تنبّه و آگاهی و تفکّر، قرآن خواند و درهای گلستان های فیض نامتناهی یزدانی بر روی عقل او مفتوح گردیده باشد، و دیده دلش را نور ادراک معارف داده باشند؛ در هر صفحه ای از صفحات قرآن که نظر می فرماید، گلستانی از شقایق حقایق برایش مرتب ساخته اند؛ و چراغانی از الوان انوار معارف و هدایت برایش مهیا کرده اند، و محفلی مملو از دوستان و برگزیدگان خدا برای انس و الفت او نشانیده اند، و انواع نعمتهای روحانی و اصناف لذتهای عقلانی برایش حاضر ساخته اند، و قدح های مرد از ما از شراب طهورِ لطف و محبت برایش پر کرده اند [و]میزبانش خداوند مهربان است، و مصاحبانش پیغمبران و اوصیا و صدیقان؛ در چنین بزمی، اگر کسی از شادی نمیرد، وحشت چرا گیرد؟!

سوم :با طهارت بودن است در هنگام تلاوت

چنانچه از محمد بن الفضیل منقول است که به خدمت حضرت امام

رضاعلیه السلام عرض نمود که: «من قرآن می خوانم و مرا بول می گیرد، بر میخیزم و بول و استنجا می کنم، بر می گردم و شروع به تلاوت می کنم. حضرت فرمود: مکن تا وضو نسازی.⁽¹⁾واین شرط بر سبیل استحباب است.

بلکه ظاهر احادیث معتبر آن است که جنب و حایض را نیز تلاوت غیر سوره های سجده مستحب است، و بعضی زیاده از هفت آیه را مکروه دانسته اند، و زیاده از هفتاد آیه گفته اند که کراهتش بیشتر است؛ ولیکن احادیث صحیح دلالت دارد بر این که هر چقدر از قرآن که خواهد می تواند خواند، به غیر از سوره های سجده؛ و تلاوت سوره های سجده واجب، برایشان حرام است.

چهارم :استعاذ ه است

و خلافی نیست در این که در هر وقت که شروع به قرائت کند استعاذ ه مستّحب است، و در کیفیت آن میان قرّاء خلافی هست، و مشهور میان علمای شیعه یکی از دو صورت است:

اول: «اَعُوذُ باللّهِ مِنَ الشَیْطانِ الرَّجیمِ» و این میان سنی و شیعه مشهورتر است.

دوم: «اَعُوذُ بِاللَّهِ السَّمیعِ الْعَلِیمْ مِنَ الشَّیْطانِ الرَّجیمِ». و در بعضی از روایات شیعه بعد از این، «واَعُوذُ باللّهِ اَنْ یَحْضُرُونَ» وارد شده است.

و در بعضی از روایات «اَستْعَیذُ بِاللّهِ مِنَ الشَّیْطانِ الرَّجیمِ»، تنها وارد شده و در بعضی با «اِنَّ اللَّه هُوَ السَّمیعُ الْعَلیمُ» وارد شده است.

و در بعضی به جای «اَسْتَعیذُ»، «اَعوُذُ» وارد شده است و در بعضی «اَعُوذُ بِاللَّه مِن الشَّیْطانِ الرجیمِ اِنَّ اللّهَ هُوَ الْفَتّاحُ الْعَلیمُ» وارد شده است؛ و آن دو وجه اوّل اشهر و اولی است.⁽¹⁾

پنجم:رو به قبله بودن است

چنانچه منقول است که بهترین مجالس آن است که آدمی رو به قبله باشد و بعضی دیگر از آداب در کتب تفسیر و قرائت مذکور است و ذکر آنها در این مقام موجب تطویل می گردد.

کوکب پنجم: «در کیفیت ختم قرآن است»

به سند معتبر منقول است که: «شخصی به خدمت حضرت امام جعفر صادق علیه السلام عرض نمود که: من در یک شب قرآن را ختم می کنم حضرت فرمود: مرا خوش نمی آید که در کمتر از یک ماه ختم کنی».⁽¹⁾

و به سند معتبر منقول است که، «ابوبصیر به خدمت حضرت صادق علیه السلام عرض نمود که: من قرآن را در یک شب ختم کنم؟ فرمود: نه، گفت در دو شب؟ فرمود: نه، تا به شش شب رسانید، حضرت اشاره فرمودند: بلی.

بعد از آن فرمودند: جمعی که پیش از شما بودند قرآن را در یک ماه و کمتر ختم می کردند. به درستی که قرآن را تند نمی باید خواند به نحوی که حروفش گُم شوند در یکدیگر، ولیکن به ترتیل می باید خواند؛ و چون به آیه ای گذری که در آن یاد بهشت باشد توقف کن، و از خدا بهشت را سؤال کن؛ و چون به آیه ای گذری که در آن ذکر آتش باشد توقف کن و استعاذ ه کن به خدا از آتش جهنم؛ پس ابوبصیر پرسید که در ماه رمضان در یک شب ختم بکنم؟ فرمود: نه پرسید که در دو شب ختم بکنم؟ فرمود: نَه، پرسید که در سه شب ختم بکنم؟ اشاره فرمود: بلی. ماه رمضان را حق و

حرمت دیگر هست که ماههای دیگر به آن شباهت ندارند و در آن نماز بسیار بکن».⁽¹⁾

و به سند معتبر دیگر منقول است که: «از آن حضرت سؤال نمودند که در چند روز قرآن را ختم کنم؟ فرمود که: پنج قسمت کنید یا هفت قسمت، و نزد من قرآنی هست که دوازده قسمت کرده اند».⁽²⁾

و علی بن المغیره به خدمت حضرت صادق علیه السلام عرض نمود: «پدرم از جدّت سؤال نموده بود از ختم کردن قرآن در هر شب، حضرت فرموده بودند: بلی؛ پدرم در ماه مبارک رمضان چهل ختم می کرد و من گاهی ختم می کنم و گاهی زیاد و گاهی کمتر به قدر آنچه فراغ و مجال داشته باشم. پس چون روز فطر می شود یک ختم از برای حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم قرار می دهم و یکی را از برای حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام و یکی را از برای حضرت فاطمه علیها السلام و دیگر از برای هر یک از ائمّه علیهم السلام یکی، و یکی از برای شما؛ تا حال پیوسته چنین کرده ام. چه ثواب از برای من خواهد بود به سبب این عمل؟ آن حضرت فرمود: خدا به سبب این عمل چنین خواهد کرد که در قیامت تو با ایشان باشی.

راوی گفت: اللَّه اکبر! چنین ثوابی برای من خواهد بود؟! حضرت سه مرتبه فرمود که: بلی.⁽³⁾

کوکب ششم: «در ثواب تعلیم و تعلّم و حفظ قرآن است»

به سند معتبر از حضرت صادق علیه السلام منقول است که: «هرکه حافظه اش کم باشد و قرآن را به مشقّت حفظ کند، حق تعالی دو اجر به او کرامت فرماید».⁽¹⁾

و در حدیث دیگر فرمود: «سزاوار نیست که مؤمن بمیرد، مگر آن که قرآن را یاد گرفته باشد یا مشغول یاد گرفتن باشد».⁽²⁾و در حدیث دیگر فرمود: «هر که یاد گرفتن قرآن بر او دشوار باشد و به مشقت یاد گیرد، او را دو اجر است».⁽³⁾

و به سند معتبر از یعقوب احمر منقول است که: «به خدمت حضرت صادق علیه السلام عرض نمودم: مرا غمها رو داده که آنچه در خاطر داشتم فراموش کرده ام، حتی بسیاری از قرآن را نیز فراموش کرده ام. چون نام قرآن را بردم، حضرت را فزعی و خوفی حاصل شد و فرمود: به درستی که شخصی که فراموش کرده است سوره ای از قرآن را، آن سوره در قیامت درجه بلندی از درجات بهشت بر او مشرف می شود و می گوید: «السلام علیک» او در جواب

می گوید: «و علیک السلام» تو کیستی؟ می گوید که من فلان سوره ام که مرا ضایع کردی و ترک نمودی؛ اگر به من متمسک می شدی و مرا ازدست نمی دادی امروز تو را به این درجه می رسانیدم، بعد از آن فرمود: بر شما باد به یاد گرفتن قرآن، به درستی که جمعی قرآن را یاد می گیرند که ایشان را قاری گویند، و جمعی قرآن را یاد می گیرند که با آواز خوش بخوانند تا مردم بگویند خوش آوازند، و در این دو طایفه خیری نیست؛ و جمعی قرآن را یاد می گیرند که شب و روز در نمازها بخوانند و پروا ندارند که کسی بداند یا نداند».⁽¹⁾

و احادیث بسیار موافق این حدیث در مذمّت فراموش کردن قرآن واقع شده است و ظاهر بعضی فراموش کردن لفظ است و ظاهر بعضی ترک عمل نمودن به معانی آن، و معنی دوم ظاهر است که بد است. و اول، اگر از روی بی اعتنایی باشد بد است، و اگر بی اختیار به سبب ضعف حافظه از خاطرش محو شود قصور ندارد؛ و بعضی احادیث که وارد شده است که قصور ندارد، بر این معنی محمول است.

چنانچه از حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم منقول است که: «هر که قرآن را یاد گیرد عمداً فراموش کند، چون به محشر درآید دستش در گردنش باشد، و خدا به عدد هر آیه ماری بر او مسلط گرداند که در آتش جهنم قرین او باشند، مگر آن که خدا او را بیامرزد.⁽²⁾و فرمود که: «نیکان شما گروهی اند

که قرآن یاد گیرند و یاد دهند».⁽¹⁾

و از حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام منقول است که: «حق تعالی گاهی هست که قصد می فرماید عذاب اهل زمین را، که یکی از ایشان را استثنا نفرماید به سبب بسیاری گناهان ایشان؛ پس چون نظر می فرماید به پیران که قدم برمی دارند به سوی نمازها، و اطفال که قرآن یاد می گیرند، ایشان را رحم می فرماید و عذاب را از ایشان تأخیر می نماید».⁽²⁾

کوکب هفتم: «در ثواب قرائت قرآن»

به سند معتبر از حضرت صادق علیه السلام منقول است که: «قرآن عهد نامه الهی است به سوی بندگان، پس سزاوار این است که هر مسلمانی در فرمان الهی نظر نماید و هر روز پنجاه آیه بخواند».⁽¹⁾

و از حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام منقول است که: «خانه ای که در آن قرآن خوانده می شود و یاد خدا در آن می شود برکت در آن خانه بسیار می شود و ملائکه در آن خانه، حاضر می شوند و شیاطین از آن خانه دور می شوند و روشنی می دهد آن خانه، اهل آسمان را چنانچه کواکب روشنی می دهند اهل زمین را، و خانه ای که در آن قرآن خوانده نمی شود و یاد خدا نمی کنند، برکت آن خانه کم است و ملائکه دوری می کنند و شیاطین در آن خانه حاضر می باشند».⁽²⁾

و حضرت امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: «خانه ای که در آن مسلمانی قرآن خواند، اهل سماوات، آن خانه را به یکدیگر می نمایند؛ چنانچه اهل دنیا ستاره های روشن را به یکدیگر می نمایند».⁽³⁾

و به سند معتبر از حضرت امام محمد باقرعلیه السلام منقول است که: «هر که ایستاده در نماز، قرآن بخواند حق تعالی به عدد هر حرفی صد حسنه در نامه عملش بنویسد، و اگر نشسته در نماز [قرآن] بخواند، به هر حرفی پنجاه حسنه از برایش بنویسد و اگر در غیر نماز بخواند، به هر حرفی ده حسنه از برایش بنویسد».⁽¹⁾

و به سند صحیح از آن حضرت منقول است که فرمود: «چه چیز مانع می شود تاجران شما را - که مشغولند در بازار - از این که چون به خانه برگردند نخوابند تا سوره ای از قرآن بخوانند تا حق تعالی بجای هر آیه، ده حسنه از برای ایشان بنویسد و ده گناه از ایشان محو نماید».⁽²⁾

و از بشر بن غالب منقول است که حضرت امام حسین علیه السلام فرمودند: «هر که آیه ای از کتاب خدا را ایستاده [در حال نماز]بخواند، حق تعالی به هر حرفی صد حسنه از برای او بنویسد و اگر در غیر نماز بخواند، به هر حرفی ده حسنه از برایش بنویسد و اگر گوش دهد قرآن را، به هر حرفی حسنه ای از برایش بنویسد و اگر در شب، قرآن را ختم نماید ملائکه تا صبح بر او صلوات فرستند و اگر در روز [قرآن را] ختم کند ملائکه کاتبانِ اعمال، تا شام بر او صلوات فرستند و البته بعد از ختم قرآن، یک دعای مستجاب از برای او هست و ختم قرآن از برای او بهتر است از مابین آسمان و زمین که پر از ثواب باشد. راوی عرض نمود: که اگر قرآن نخوانده باشد چه کند؟ فرمود: حق تعالی بخشنده و کریم است، اگر هر چه می داند

بخواند، خدا او را از این ثواب می دهد».⁽¹⁾

و از حضرت امام محمد باقرعلیه السلام منقول است که: «هر که در مکه ختم کند قرآن را، از جمعه تا جمعه یا بیشتر یا کمتر، و ختمش در روز جمعه باشد حق تعالی اجر و ثواب از برای او بنویسد از اول جمعه که در دنیا بوده است تا آخر جمعه که خواهد بود، و همچنین اگر در روزهای دیگر ختم نماید».⁽²⁾

و به سند معتبر از حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم منقول است که: «هرکه در شبی ده آیه بخواند او را از غافلان ننویسند، و اگر در شبی پنجاه آیه بخواند او را از ذاکران بنویسند، و اگر صد آیه بخواند او را از قانتان بنویسند، و اگر دویست آیه بخواند او را از خاشعان بنویسند، و اگر سیصد آیه بخواند او را از رستگاران و فایزان بنویسند، و اگر پانصد آیه بخواند او را از جماعتی بنویسند که سعی بسیار در عبادت کرده باشند، و اگر هزار آیه بخواند برای او قنطاری از نیکی بنویسند که هر قنطاری پانزده هزار مثقال از طلا باشد و هر مثقال بیست و چهار قیراط و قیراط کوچکش مثل کوه اُحُد باشد و قیراط بزرگش مثل مابین زمین و آسمان».⁽³⁾

و از حضرت علی بن الحسین علیه السلام منقول است که: «هر که حرفی از کتاب خدا را گوش دهد بی آن که بخواند، حق تعالی برای او حسنه ای بنویسد و گناهی از او محو نماید و درجه ای برای او بلند گرداند؛ و کسی که حرفی از قرآن را یاد گیرد، حق تعالی ده حسنه برای او بنویسد و ده سیّئه از او محو نماید و ده درجه برای او بلند گرداند و فرمود که: نمی گویم به هر آیه

به او این ثواب می دهند، بلکه به هر حرفی مانند «با» و «تا».

و هر که حرفی از قرآن را نشسته در نماز بخواند، خداوند عالمیان پنجاه حسنه بر او ثبت نماید و پنجاه گناه از او محو کند و پنجاه درجه از برای او بلند گرداند؛ و هر که حرفی را ایستاده در نماز بخواند، حق تعالی صد حسنه برای او ثبت نماید و صد سیّئه از او محو و صد درجه برای او بلند کند؛ و کسی که قرآن را ختم کند، حق تعالی به او یک دعای مستجاب عطا کند از برای دنیا یا آخرت».⁽¹⁾

و حضرت امام موسی کاظم علیه السلام فرمود: «اگر کسی به آیه قرآن پناه برد از شرّ دشمنان، اگر از مشرق تا مغرب دشمن او باشند از شرّ همه ایمن گردد، اگر به یقین و اعتقاد بخواند».⁽²⁾

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السلام منقول است که: «شخصی به حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم شکایت کرد درد سینه خود را، حضرت فرمود: بخوان قرآن و طلب شفا کن؛ زیرا حق تعالی می فرماید: قرآن شفای دردهایی است که در سینه ها است».⁽³⁾

و به سند معتبر از حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام منقول است که: «هرکه صد آیه بخواند از هرجای قرآن که باشد و بعد از آن هفت مرتبه یا اللَّه بگوید، اگر بر سنگی دعا کند خدا آن را بشکافد».⁽⁴⁾

و به سند معتبر از حضرت امام موسی کاظم علیه السلام منقول است که: «هر که از بلیّه ترسد و صد آیه بخواند از هر جای قرآن که خواهد، بعد از آن سه مرتبه بگوید: «اَللَّهُمَّ اْکشِف عَنّی البَلآءَ»، خدا آن بلا را دفع نماید».⁽¹⁾

و از حضرت امام محمد باقرعلیه السلام منقول است که: «هر چیزی را بهاری است و بهار قرآن ماه مبارک رمضان است».⁽²⁾

کوکب هشتم: «در بیان فضیلت تلاوت قرآن و نگاه داشتن قرآن»

از حضرت جعفر بن محمد علیهما السلام منقول است که: «هر که از مصحف تلاوت نماید از چشمش برخوردار شود و عذاب پدر و مادرش را تخفیف دهند؛ هر چند کافر باشند».⁽¹⁾و به روایت دیگر فرمود: «دوست می دارم در خانه مصحفی باشد که حق تعالی به برکت آن مصحف، شیاطین را از آن خانه دفع نماید».⁽²⁾

و در حدیث دیگر فرمود: «سه چیز است که به خدا شکایت خواهند کرد، مسجد خرابی که اهلش در آن نماز نکنند، و عالمی که در میان جُهّال باشد و حرمتش را نگاه ندارند، و مصحفی که آویخته باشد و غبار برآن نشسته باشد و از آن تلاوت ننمایند».⁽³⁾

و از اسحاق منقول است که به آن حضرت عرض نمود که: «من قرآن را در حفظ دارم، از خاطر بخوانم بهتر است یا نظر در مصحف کنم و بخوانم فرمود: از مصحف بخوان بهتر است، مگر نمی دانی که نظر کردن در قرآن

عبادت است؟!».⁽¹⁾

و در حدیث دیگر فرمود: «شش چیز است که مؤمن به آنها منتفع می شود بعد از مرگش، فرزند صالحی که از برای او استغفار نماید، و مصحفی که از او بماند که تلاوت نمایند، و چاهی که از برای خدا بِکَند، و درختی که از برای خدا بنشاند، و صدقه و آبی که جاری گرداند، و سنّت نیکویی که بگذارد که بعد از او مردم به آن سنّت عمل نمایند».⁽²⁾

و در حدیث مناهی نبی صلی الله علیه وآله وسلم وارد است که: «نهی فرمود از این که قرآن را به آب دهن محو نمایند یا به آب دهان بنویسند».⁽³⁾

و از حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم منقول است که: «نظر بر روی علی بن ابیطالب علیه السلام کردن عبادت است، و نظر بر روی پدر و مادر به مهربانی و شفقّت کردن عبادت است، و نظر به مصحف کردن عبادت است، و نظر به کعبه کردن عبادت است».⁽⁴⁾

کوکب نهم: «در بیان فضایل و فواید بعضی از آیات و سور کریمه قرآنی»

«سورة الفاتحة»

به سند معتبر منقول است که حضرت امام رضاعلیه السلام فرمود: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ، نزدیکتر است به اسم اعظم الهی از سیاهی چشم به سفیدی چشم».⁽¹⁾

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السلام منقول است: «هرکه را علّتی عارض شود و در همان وقت هفت مرتبه سوره حمد را بخواند، اگر علتش برطرف شود اکتفا نماید و اگر نه هفتاد مرتبه بخواند و من ضامنم از برای او عافیت را».⁽²⁾

و به سند معتبر از حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم منقول است که: «هر که سوره حمد را بخواند، حق تعالی به عدد هر آیه که از آسمان نازل شده است ثواب به او کرامت فرماید».⁽³⁾

و از حضرت امام حسن عسکری علیه السلام منقول است که حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم فرمود: «خداوند عالمیان می فرماید که: من قسمت کرده ام سوره فاتحة

الکتاب را میان خود و بنده خود، پس نصف آن سوره از من است و نصف آن از بنده من است. و آنچه بنده از من در آن سوره سؤال می نماید به او عطا میفرمایم.

پس چون بنده می گوید بِسْمِ اللَّه الرِّحْمنِ الرَّحِیم حق تعالی می فرماید: ابتدا کرد بنده به نام من، و بر من لازم است که کارهای او را به اتمام رسانم و در جمیع احوال بر او برکت فرستم. پس چون بگوید اَلَحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمینَ، حق تعالی فرماید: بنده من حمد من کرد و دانست که نعمتهایی که نزد اوست همه از جانب من است و بلاهایی که از او دور شده است همه به تطوّل و احسان من است، ای ملائکه! شما را گواه می گیرم که از برای او اضافه کردم نعمتهای دنیا و آخرت را، و دفع کردم از او بلاهای آخرت را چنانچه بلاهای دنیا را از او دفع کرده ام، پس چون الرَّحمْنِ الرَّحیم گوید، حق تعالی می فرماید: بنده من از برای من شهادت داد که من رحمن و رحیمم، ای ملائکه! شما را گواه می گیرم که بهره او را بسیار کردم و نصیب او را از عطای خود عظیم گردانیدم.

و چون گوید که مالِکِ یَوْمِ الدِّین، خداوند عالم فرماید: ای ملائکه! گواه می گیرم شما را، چنانچه اعتراف کرد که من مالک روز جزایم من در روز حساب، حساب او را آسان کنم و از گناهانش در گذرم، و چون اِیّاکَ نَعَبُدُ گوید حق جَلَّ و عَلا فرماید: راست گفت بنده من که مرا عبادت کرده و بس، گواه می گیرم شما را که او را بر این عبادت ثوابی کرامت فرمایم که جمیع مخالفان او آرزوی منزلت او نمایند، و چون وَایّاکَ نَسْتَعینُ گوید حق تعالی فرماید: بنده من به من استعانت جست و التجا به من آورد، گواه می گیرم شما را که در جمیع امور او را اعانت نمایم و در جمیع شداید به

فریاد او رسم و در روز بلاها و سختیها دست او را بگیرم.

پس چون اِهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقیم بگوید تا آخر سوره، حق تعالی فرماید: آنچه از من طلبید به او کرامت کردم و آنچه آرزو کرد به او عطا نمودم و آنچه از او ترسید او را از آن ایمن گردانیدم».⁽¹⁾

و به سند دیگر منقول است که: «سوره حمد را [اگر] بر دردی هفتاد مرتبه بخوانند، آن درد ساکن می شود».⁽²⁾

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السلام منقول است که: «اگر سوره حمد را بر میّتی هفتاد مرتبه بخوانند و روح او بر گردد عجب نخواهد بود».⁽³⁾

و به سند معتبر از حضرت امام باقرعلیه السلام منقول است که: «هر که سوره حمد او را عافیت ندهد هیچ چیز او را عافیت ندهد».⁽⁴⁾و همچنین منقول است که حضرت صادق علیه السلام به بعضی از اصحاب خود که شکایت از تب کرد فرمود: «بندهای پیراهنت را بگشا و سر در گریبانت کن و اذان و اقامه بگو و هفت مرتبه سوره حمد را بخوان، آن شخص چنان کرد به زودی شفا یافت».⁽⁵⁾

و در حدیث دیگر منقول است که شخصی از صداع به آن حضرت شکایت کرد حضرت فرمود: «دست خود را بگذار بر موضعی که درد می کند و سوره حمد و آیةالکرسی بخوان و بگو: اللَّه اَکْبَرُ اللَّه اَکْبَر لا اِلهَ اِلاّ اللَّه وَ

اللّهُ اَکْبرُ اللّهُ اَجَلَّ وَ اَکْبَرُ مِمَّا اَخافُ وَ اَحْذَرُ وَ اَعُوذُ بِاللّهِ مِنْ عِرْقِ نَعّارٍ وَ اَعُوذُ بِالِلّهِ مِنْ حَرِّ النّارِ».⁽¹⁾

«سورة البقرة و آل عمران»

به سند معتبر از حضرت امام جعفر صادق علیه السلام منقول است که: «هر که سوره بقره و آل عمران را بخواند، این دو سوره در قیامت بر سر او سایه افکنند مانند دو ابر یا دو عبا».⁽²⁾

و به سند معتبر از حضرت علی بن الحسین علیهما السلام منقول است که: حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم فرمود: «هر که چهار آیه از اوّل سوره بقره و آیة الکرسی تا وَ هَوُ العَلیّ العَظیم یا دو آیه بعد ازآن و سه آیه آخر سوره بقره را بخواند، بدی در خود و در مالش نبیند و شیطان به نزدیک او نیاید و قرآن را فراموش نکند».⁽³⁾

و از حضرت امام رضاعلیه السلام منقول است که: «هر که آیة الکرسی را در وقت خواب بخواند، از فالج ایمن؛ گردد و هر که بعد از هر نماز بخواند، هیچ صاحب نیشی به او ضرر نرساند».⁽⁴⁾

و به سند معتبر از حضرت امام محمد باقرعلیه السلام منقول است که: «هرکه

یک مرتبه آیةالکرسی بخواند، حق تعالی بر گرداند از او هزار بلا از بلاهای دنیا و هزار بلا از بلاهای آخرت را که سهل ترین بلاهای دنیا فقر و احتیاج و کمترین بلاهای آخرت عذاب قبر باشد».⁽¹⁾

و منقول است که «ابوذر از حضرت رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم سؤال نمود کدام آیه عظیم ترین آیاتی است که بر تو نازل گردیده است؟ فرمود: آیةالکرسی».⁽²⁾

و به سند دیگر منقول است که «شخصی به خدمت حضرت صادق علیه السلام از تب شکایت کرد. حضرت فرمود: آیةالکرسی را در ظرفی بنویس و به آب حل کن و بخور».⁽³⁾

و از حضرت امام موسی علیه السلام منقول است که: «یکی از پدرانم شنید که کسی سوره فاتحه می خواند، فرمود: شکر خدا کرد و مزد یافت؛ و بعد از آن شنید که قل هُو اللَّه می خواند، فرمود: ایمان آورد و ایمن شد؛ بعد از آن شنید که سوره اِنَّا اَنْزَلْنا می خواند، فرمود: تصدیق پیغمبر کرد و آمرزیده شد؛ بعد از آن شنید که آیة الکرسی می خواند، فرمود: به به! نازل شد برائت و بیزاری این مرد از جهنم».⁽⁴⁾

به سند معتبر از حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام منقول است که: «کسی که چشمش آزار داشته باشد، آیةالکرسی بخواند و در خاطر خود قرار دهد که

برطرف می شود به توفیق الهی و عافیت می یابد ان شاء اللَّه تعالی.

و هر که پیش از طلوع آفتاب یازده مرتبه سوره قل هو اللَّه احد و یازده مرتبه اِنَّا اَنْزَلْنا و یازده مرتبه آیةالکرسی بخواند، خدا مالش را از تلف حفظ نماید.

و چون کسی خواهد از خانه بیرون رود، چند آیه [از سوره] آل عمران را یعنی اِنَّ فی خَلْقِ السَّموات وَالأرْضِ الخ، آیةالکرسی، سوره اِنَّااَنْزَلْنا و سوره حمد [را] بخواند که موجب قضای حاجتهای دنیا و آخرت می گردد».⁽¹⁾

و فرمود: «هر که قُلْ هُوَ اللَّهُ اَحَد و اِنَّا اَنْزَلْنا و آیةالکرسی بخواند، مالش محفوظ باشد».⁽²⁾

و به سند معتبر از حضرت امام جعفر صادق علیه السلام منقول است که: هر که سقف خانه اش زیاده از هشت ذرع باشد بر بالای هشت زرع آیةالکرسی بر دور خانه بنویسد تا از شرّ جنیان ایمن گردد».⁽³⁾

و به سند معتبر از حضرت امام محمد باقرعلیه السلام منقول است که: «شیاطین در میان شتران و چهارپایان به در می آیند که آنها را رم دهند، پس آیةالکرسی بخوانید برای رفع ایشان».⁽⁴⁾

و در حدیث معتبر از حضرت امام جعفر صادق علیه السلام منقول است که: «تصدّق بکن و در هر روز که خواهی سفر کن؛ و آیةالکرسی بخوان و هر روز

که خواهی حجامت کن».⁽¹⁾

و در حدیث دیگر فرمود: «هرگاه به جایی روی که خوفی داشته باشی این آیه را بخوان:

رَبِّ اَدْخِلْنی مُدْخَلَ صِدْقٍ وَاَخْرِجْنی مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِی مِنْ لَدُنْکَ سُلْطاناً نَصیراً، پس چون بینی آنچه را [که از آن می ترسی آیةالکرسی بخوان».⁽²⁾و در حدیث معتبر دیگر از آن حضرت منقول است که: «بسیار بگویید «رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا … » ⁽³⁾و ایمن مباشید از میل به باطل».⁽⁴⁾

و به سند معتبر از حضرت امام رضاعلیه السلام منقول است که: حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم فرمود: «هر که صد مرتبه آیةالکرسی بخواند، چنان باشد که مدت حیات خود عبادت کرده باشد».⁽⁵⁾

و از حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم منقول است که: حق تعالی فرمود: «به تو و امت تو گنجی از گنجهای عرش خود را کرامت کرده ام: فاتحة الکتاب و خاتمه سوره بقره یعنی امَنَ الرَّسولُ الخ».⁽⁶⁾

و کلینی رحمه الله روایت نموده: «هر که دو رکعت نماز بگزارد بعد از نماز شام، و

در رکعت اول یک مرتبه سوره حمد و ده آیه از اول سوره بقره و آیه سخره - اِنَّ رَبَّکُمُ اللَّهُ الذَّی خَلَقَ السَّمواتِ وَ الْأَرْضَ - و آیه: وَاِلهکُمُ اِلهٌ واحِدُ لا اِلهَ اِلاّ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحیمِ، اِنَّ فی خَلْقِ السَّمواتِ … تا لَایاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ و پانزده مرتبه قُلْ هُوَاللَّه اَحَدْ بخواند، و در رکعت دوم سوره حمد و آیةالکرسی و آخر سوره بقره، لِلّهِ ما فی السَّمواتِ وَ ما فی الأرضِ تا آخر سوره و پانزده مرتبه قُلْ هُوَاللَّه اَحَدْ بخواند، و بعد از آن حاجت خود را بطلبد، هر که به این نماز مداومت نماید به هر نمازی حق تعالی ثواب سیصد هزار حج به او کرامت فرماید».⁽¹⁾

و از حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم منقول است که: «هر خانه ای که آیه امَن الرسول تا آخر سوره در آن خانه خوانده شود، شیطان داخل آن خانه نشود».⁽²⁾

و از حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام منقول است که فرمود: «گمان ندارم که کسی در اسلام عقلش کامل شده باشد و شبی بدون خواندن آیةالکرسی به سر آورد، بعد از آن فرمود: اگر بدانید که چه فضیلتی دارد در هیچ حال ترک آن ننمایید، به درستی که حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم مرا خبر داد که آیةالکرسی را از گنج زیر عرش به من کرامت کرده اند و به هیچ پیغمبری چنین کرامت نداده بودند، بعد از آن حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: از آن روز که این را از آن حضرت شنیده ام، یک شب ترک خواندن آن نکرده ام، سه مرتبه می خوانم، در هر شبی یک مرتبه بعد از نماز خفتن پیش از نافله».⁽³⁾

و به سند معتبر از حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم منقول است که: «هر که بعد از نماز واجب، آیةالکرسی بخواند تا وقت نماز دیگر در امان خدا باشد».⁽¹⁾

و در حدیث دیگر منقول است که فرمود: «یا علی! بر تو باد به تلاوت آیةالکرسی بعد از نماز فریضه، به درستی که محافظت و مداومت نمی نماید بر خواندن آن مگر پیغمبری یا صدّیقی یا شهیدی».⁽²⁾

و به سند معتبر از حضرت امام جعفر صادق علیه السلام منقول است که: «چون حق تعالی امر فرمود که سوره فاتحه و آیه شَهِدَ اللَّه و آیة الکرسی و قُلِ الْلَّهُمَّ مالِکَ الْمُلْک را به زمین آورند، ایشان در عرش الهی در آویختند و گفتند: «پروردگارا ما را به کجا می فرستی؟ به نزد اهل خطاها و گناهان می فرستی؟» حق تعالی وحی فرمود به ایشان که بروید به زمین که به عزّت و جلال خودم سوگند که هرکه از آل محمدعلیهم السلام و شیعیان ایشان، شما را تلاوت نماید بعد از نمازهای واجب، البته به سوی او نظر نمایم به نظر مخفی خود، یعنی الطاف خاصّه خود را شامل حال او گردانم، هر روز هفتاد نظر، و در هر نظر کردنی هفتاد حاجت او را بر آورم و توبه او را قبول کنم؛ هرچند معصیت بسیار کرده باشد».⁽³⁾

و در طبّ الائمه از حضرت امام محمد باقرعلیه السلام روایت کرده است که «مردی به حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام شکایت نمود از درد پشت و گفت: شب، مرا از این درد خواب نمی برد، فرمود: دست بر موضع درد بگذار و سه نوبت این آیه را بخوان:

«وَ ما کانَ لِنَفسٍ اَن تَمُوتَ اِلاّ بِاِذْنِ اللّهِ کِتاباً مُؤَجَّلاً وَ مَنْ یُرِدْ ثَوابَ الدُّنْیا نُؤْتِهِ مِنْها وَ مَنْ یُرِدْ ثَوابَ الْا خِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها و سَنَجْزِی الشَّاکِرینَ»، پس هفت مرتبه اِنَّا اَنْزَلْناه بخوان که ان شاء اللَّه تعالی عافیت می یابی».⁽¹⁾

و به سند معتبر از حضرت امام علی النّقی علیه السلام منقول است که: اشجع سلمی به حضرت صادق علیه السلام عرض نمود که من بسیار سفر می کنم و در بیابانهای مخوف واقع می شوم؛ می خواهم چیزی تعلیم من نمایی که موجب ایمنی من گردد، حضرت فرمود: هرگاه خوف بر تو غالب گردد دست راست خود را بر بالای سر خود بگذار و به آواز بلند این آیه را بخوان:

«اَفَغَیْرَ دِینِ اللَّهِ یَبْغُونَ وَلَهُ اَسْلَمَ مَنْ فِی الْسَّمواتِ وَالْاَرْضِ طَوْعاً وَکَرْهاً وَاِلَیْهِ تُرْجَعُونَ».

اشجع گفت: چون به سفر رفتم به وادی رسیدم که می گفتند جن در آنجا بسیار است، ناگاه شنیدم که شخصی می گوید: بگیرید ش، من آیه را خواندم؛ دیگری گفت: چگونه بگیرمش و حال آن که پناه به آیه طیّبه برد».⁽²⁾

و در روایتی از حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم منقول است که: «هرکه آیه شَهِدَ اللَّه بخواند در وقت خواب، حق تعالی هفتاد هزار ملک خلق نماید که برای او استغفار نمایند تا روز قیامت».⁽³⁾

و از حضرت صادق علیه السلام منقول است که: هرکه آیه شَهِدَ اللَّه بخواند و بعد از آن بگوید: وَاَنَا اَشْهَدُ بِما شَهِدَ اللَّهُ بِهِ وَاَسْتَوْدَعُ اللَّهَ هَذِهِ الشَّهادَةِ وَهِیَ

لی عِنْدَ اللَّهِ وَدیعَةٌ، چون روز قیامت شود، حق تعالی گوید: صاحب این را نزد من عهدی هست که او را داخل بهشت کنید».⁽¹⁾

«سورة النساء»

از حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام منقول است که: «کسی که سوره نساء رادر هر جمعه بخواند از ضغطه⁽²⁾قبر ایمن گردد».⁽³⁾و در روایت دیگر منقول است که: «حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام انگشتری از حدید چینی داشتند و بر آن نقش کرده بودند: «اَلعِزَّةُ لِلّهِ جمیعاً».⁽⁴⁾و در روایات معتبر وارد است که: «نقش نگین انگشتر امام حسن و امام محمّد باقر صلوات الله علیهما الْعِزَّةُ لِلّهِ بود».⁽⁵⁾

«سورة المآئدة»

به سند معتبر از حضرت امام محمّد باقرعلیه السلام منقول است که: «هرکه سوره مائده را در هر روز پنج شنبه بخواند، ایمانش به ظلم و گناه آلوده نشود و هرگز به خدا مشرک نشود».⁽⁶⁾

و از حضرت امام محمد باقرعلیه السلام منقول است که: «سوره مائده بر حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم نازل شد قبل از وفات آن حضرت به دو ماه یا سه ماه».⁽¹⁾

و از حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام منقول است که: «آخرین سوره ای که بر حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم نازل شد، سوره مائده بود و احکام بعضی از سوره های دیگر را نسخ کرد و هیچ چیز احکام آن را نسخ نکرد و وقتی نازل شد که آن حضرت بر استر شهبا⁽²⁾سوار بود و به سبب وحی چنان سنگین شد که نزدیک شد که ناف استر به زمین برسد و اغمایی آن حضرت را رو داد، پس چون آن حالت زایل شد، سوره را بر ما خواند و به آن عمل کرد و ما عمل کردیم».⁽³⁾

و از حضرت صادق علیه السلام منقول است که: «سوره مائده یک جا نازل شد و هفتاد هزار ملک با آن نازل شدند».⁽⁴⁾

و در حدیث دیگر فرمود: «هر که سوره مائده را بنویسد و در میان متاع یا صندوق خود بگذارد قماش و متاع او ایمن گردد از دزد، اگر چه در میان راه اندازند، و عافیت یابد صاحبش از دردها و الم ها».⁽⁵⁾

و از حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام منقول است که: «به خدمت حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم رفتم آن حضرت سوره مائده را می خواند، فرمود: بنویس،

نوشتم تا به آیه اِنَّما وَلِیّکُمُ اللَّه رسید، به خواب رفت و باز صدای آن حضرت می آمد و من مینوشتم تا سوره تمام شد، چون بیدار شد از آن جا که به خواب رفته بود شروع کرد به خواندن، گفتم: شما خواندید تا آخر و من نوشتم فرمود: اللَّه اَکْبَر، آن جبرئیل علیه السلام بود که بر تو خوانده، پس حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: هفتاد آیه را از املای پیغمبرصلی الله علیه وآله وسلم نوشتم و شصت و چهار آیه را از املای جبرئیل علیه السلام».⁽¹⁾

«سورة الانعام»

به سند معتبر از حضرت صادق علیه السلام منقول است که: «سوره انعام یک دفعه نازل شد و هفتاد هزار ملک آن را مشایعت کردند تا نزد حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم آوردند، پس این سوره را تعظیم نمایید و بزرگ دانید که اسم اعظم الهی در هفتاد موضع این سوره هست و اگر مردم بدانند که در قرائتش چه فضیلت و ثواب هست هرگز ترک ننمایند قرائتش را».⁽²⁾

و از عبداللَّه بن عباس منقول است که: «کسی که سوره انعام را هر شب بخواند، در روز قیامت از جمله ایمنان باشد و به دیده خود هرگز جهنم را نبیند».⁽³⁾

و به سند معتبر از حضرت امام رضاعلیه السلام منقول است که: «سوره انعام را یک دفعه نازل ساختند و هفتاد هزار ملک مشایعت آن کردند و آواز بلند کرده بودند به تسبیح و تکبیر و تهلیل، تا به نزد حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم

آوردند، پس هر که این سوره را بخواند آن هفتاد هزار ملک تسبیح بگویند از برای او تا روز قیامت».⁽¹⁾

و از حضرت امام محمد باقرعلیه السلام منقول است که: «اگر علتی داشته باشی که خوف هلاک از آن داشته باشی سوره انعام را بخوان که مکروهی به تو نمی رسد از آن علّت».⁽²⁾

و از حضرت صادق علیه السلام منقول است که: «هرکه در شب اول ماه مبارک رمضان دو رکعت نماز بگزارد و در هر رکعت بعد از حمد سوره انعام بخواند و از خدا سؤال نماید که کفایت شرّ دشمنان از او بکند، حق تعالی دور گرداند از او شرّ آنچه از آن ترسد و او را نگاه دارد از هر بیم و دردی».⁽³⁾

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السلام منقول است که: «هر که را به خدا حاجتی باشد که بخواهد برآورده شود چهار رکعت نماز بگزارد و در هر رکعت بعد از حمد، سوره انعام بخواند و بعد از سوره این دعا را بخواند:

یا کَریمُ یاَ کَریمُ یا کَریمُ یا عَظیمُ یا عَظیمُ یا عَظیمُ یا اعْظَمَ مِنْ کُلِّ عَظیمٍ یاسَمیعَ الدُّعآء یامَنْ لاتُغیّرُهُ اللَّیالی والأیّامُ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَارْحَمْ ضَعْفی وَفَقْری وَفاقَتی وَمَسْکَنَتی فَاِنَّکَ اَعْلَمُ بِهامِنّی وَاَعْلَمُ بِحاجَتی یامَنْ رَحِمَ الشَّیْخَ یَعْقُوبَ حینَ رَدَّ عَلَیهِ یُوسُفَ قُرَّةَ عَیْنِه یامَنْ رَحِمَ اَیُّوبَ بَعْدَ طُولِ بَلائهِ یا مَنْ رَحِمَ مُحمَّداً صَلّی اللَّهُ علَیهِ وَالِهِ ومِنَ الْیُتْمِ آواهُ وَنَصَرهُ عَلی جَبابِرَةِ قُرَیْشٍ وَطَواغیتُها وَاَمْکَنَهُ مِنْهُمْ یامُغیثُ

یامُغیثُ یامُغیثُ مکرّر بگوید.

به حق خداوندی که جانم به دست قدرت اوست، اگر این نماز بکنی و این دعا بخوانی و جمیع حاجتهای خود را بطلبی، البته روا کند».⁽¹⁾

و در طب الائمه از حضرت صادق علیه السلام، برای رفع خوره روایت کرده که «سوره انعام را با عسل بنویسند و بشویند و بخورند تا شفا یابند».⁽²⁾

«سورة الاعراف»

به سند معتبر از حضرت صادق علیه السلام منقول است که: «هرکه سوره اعراف را در هر ماه بخواند، در روز قیامت از جمله جماعتی باشد از دوستان خدا، که حق تعالی در شأن ایشان فرموده است: خوفی بر ایشان نیست و اندوهناک نمی شوند، و اگر در هر جمعه بخواند او را در قیامت حساب نکنند و به درستی که آیات محکمات در آن بسیار است، پس قرائت این سوره را ترک منمایید که گواهی می دهد در قیامت برای کسی که آن را خوانده باشد».⁽³⁾

و به سند معتبر از اصبغ بن نباته منقول است، «روزی حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: به حق آن خداوندی که محمدصلی الله علیه وآله وسلم را به راستی فرستاده است و اهل بیتش را گرامی داشته است؛ آنچه مردم طلب نمایند از اَحراز، از برای سوختن یا غرق شدن یا دزدی یا گریختن چهارپا یا کنیز و غلام، البته در قرآن هست؛ پس هر که خواهد از من سؤال نماید. شخصی

برخاست و گفت: یا امیرالمؤمنین! چیزی از قرآن به من تعلیم نما که مرا ایمن گرداند از سوختن و غرق شدن فرمود: «این دو آیه را بخوان»:

«اِنَّ وَلِیِّی اللَّهُ الَّذی نَزَّلَ الکِتابَ وَهُوَ یَتَوَلَّی الصّالِحینَ وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمیعاً قَبْضَتُهُ یَوْمَ الْقِیمةِ وَالسَّمواتُ مَطْوِیَّاتٌ بِیَمینِهِ سُبْحانَهُ وَتَعالی عَمَّا یُشْرِکُونَ».

هرکه این دو آیه را بخواند از سوختن و غرق شدن ایمن شود، پس شخصی خواند و آتش در خانه های همسایگانش افتاد و او سالم ماند و به خانه او آتش نیفتاد.

شخص دیگر برخاست و گفت: یا امیرالمؤمنین! چهارپایی دارم و چموشی می کند و من از آن می ترسم. حضرت فرمود: «در گوش راستش این آیه را بخوان»:

«وَلَهُ اَسْلَمَ مَنْ فِی السَّمواتِ والْاَرْضِ طَوْعاً وَکَرْهاً وَ اِلَیْهِ تُرجَعُونَ».

پس آن شخص چنین کرد، چهار پایش نرم و هموار شد.

شخصی دیگر برخاست و گفت: یا امیرالمؤمنین! در آن زمینی که من می باشم حیوانات درنده بسیار است و به خانه من داخل می شوند و تا حیوانی را ضایع نکنند در نمی روند؛ حضرت فرمود که: این دو آیه را بخوان:

«لَقَدْ جآئکُمْ رَسُولٌ مِنْ اَنْفُسِکُمْ عَزیزٌ عَلَیْهِ ماعَنِتُّمْ حَریصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنین رَؤوفٌ رَحیمٌ* فَاِن تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِیَ اللَّهُ لااِلهَ اِلاّ هُوَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظیمِ».

آن مرد این دو آیه را خواند، دیگر درنده ها به خانه اش نیامدند.

شخصی دیگر برخاست و گفت: یا امیرالمؤمنین! در شکم من صفرایی به هم رسیده است آیا آیه ای هست که موجب شفا گردد؟ حضرت فرمود:

بلی، بی آن که درهم و دیناری خرج کنی به شکم خود آیةالکرسی بنویس و بشور و آن آب را بخور که این ذخیره باشد در شکم تو و باعث شفا می گردد به قدرت الهی.

شخص دیگر برخاست و گفت: یا امیرالمؤمنین! برای گمشده چیزی به فرما، حضرت فرمود که: دو رکعت نماز بگزار و در هر دو رکعت سوره یس بخوان و بعد از آن بگو یا هادِیَ الضَّالَّةِ رُدَّ عَلَّی ضآلّتی، آن مرد چنین کرد حق تعالی گمشده اش را به او برگردانید.

پس شخصی دیگر برخاست و گفت: یا امیرالمؤمنین! بنده ای از من گریخته است فرمود که این آیه را بخوان:

«اَوْ کَظُلُماتٌ فِی بَحْر لُجِّیٍّ یَغْشیهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ ظُلمات بَعْضُها فُوقَ بَعْضٍ اِذا اَخْرَجَ یَدَهُ لَمْ یَکَدْ یَراها وَمَنْ لَمْ یَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَمالَهُ مِنْ نُورٍ».

چون این آیه را خواند، غلامش برگشت.

پس شخص دیگری برخاست و گفت: یا امیرالمؤمنین! حرزی برای دزدی بفرما که دزد مال مرا بسیار می برد در شب، حضرت فرمود: چون به میان رختخواب می روی بخوان «قُلِ ادْعُوا للَّهَ اَو اِدْعُوا الرَّحمنَ ایّاً مّا» تا آخر سوره بنی اسرائیل، بعد از آن حضرت فرمود: کسی که در شب در بیابانی تنها باشد و آیه سخره که «اِنَّ رَبَّکُمُ اللَّهُ الَّذی خَلَقَ السَّمواتِ وَالْاَرْضَ» تا «تَبارَکَ اللَّهُ رَبُّ العالَمین» است، بخواند ملائکه او را محافظت و حراست نمایند و شیاطین از او دور شوند.

پس شخصی این را شنید و شبی به ده خرابی افتاد، شب در آنجا ماند و فراموش کرد که این آیه را بخواند چون خوابید، دو شیطان آمدند یکی

دهانش را گرفت و رفیقش به او گفت که دست از او بردار و او را مهلت ده چون دست برداشت آن مرد بیدار شد و آیه سخره را خواند آن شیطان که دهانش را گرفته بود گفت به دیگری که من دست برداشتم و آیه را خواند خدا بینی ات را بر خاک بمالد؛ الحال حراست و نگهبانیش بکن تا صبح، چون صبح شد به خدمت حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام آمد و گفت: در سخن تو شفا و راستی دیدم و حالِ شب خود را نقل کرد، و بعد از طلوع آفتاب به آن محلی که شب خوابیده بود برگشت اثر موی شیطان بر زمین ظاهر بود که موی خود را بر خاک کشیده و رفته بود».⁽¹⁾

«سورة الأنفال و سورة التّوبة»

از حضرت صادق علیه السلام منقول است که: «هر که سوره انفال و برائت را در هر ماه بخواند هرگز نفاق بر او راه نیابد و از شیعه امیرالمؤمنین علیه السلام باشد».⁽²⁾

«سورة یونس علیه السلام»

از حضرت صادق علیه السلام منقول است که: «هر که سوره یونس را در هر دو ماه یا سه ماه یک بار بخواند بیم آن نیست که از جمله جاهلان گردد، و در قیامت از جمله مقربان باشد».⁽³⁾

«سورة هود»

از حضرت امام محمد باقرعلیه السلام منقول است که: «هر که سوره هود را در هر جمعه بخواند، حق تعالی او را در قیامت در زمره پیغمبران مبعوث گرداند و در قیامت گناهی از او ظاهر نشود».⁽¹⁾

و به سند معتبر از حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام منقول است: «هر که از غرق ترسد این آیات را بخواند:

«بِسْمِ اللّهِ مَجْریها وَمُرسیها اِنَّ رَبّی لَغَفُورٌ رَحیمٌ بِسْمِ اللَّهِ الْمَلِکِ الْحَقِّ الْمُبینِ وَمَا قَدَرُوا اللّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمیعاً قَبْضَتُهُ یَوْمَ الِقیمَةِ وَالسَّمواتُ مَطْوِیّاتٌ بِیَمینِهِ سُبْحانَهُ وَتَعالی عَمّا یُشرِکُونَ».⁽²⁾

«سورة یوسُف»

از حضرت صادق علیه السلام منقول است که: «هر که سوره یوسف را در هر روز یا در هر شب بخواند در قیامت مبعوث شود جمال او مانند جمال حضرت یوسف علیه السلام باشد و در آن روز به او فزعی و خوفی نرسد و از نیکان بندگان صالح خدا باشد».⁽³⁾

«سورة رعد»

از حضرت صادق علیه السلام منقول است که: «هر که بسیار سوره رعد را بخواند هر گز صاعقه به او نرسد و اگر چه ناصبی باشد، و اگر مؤمن باشد

خدا او را داخل بهشت گرداند بی حساب، و شفاعت او را قبول فرماید در اهل بیت و برادران مؤمنش».⁽¹⁾

«سورة ابراهیم و سورة الحجر»

از حضرت صادق علیه السلام منقول است که: «هر که سوره ابراهیم و سوره حجر را در دو رکعت نماز در هر جمعه بخواند، هر گز به او فقر و دیوانگی و بلیّه عظیمی نرسد».⁽²⁾

«سورة النحل»

از حضرت صادق علیه السلام منقول است که: «هر کس سوره نحل را در هر ماه بخواند در دنیا به قرض مبتلا نشود و هفتاد نوع بلا از او دور گردد که سهل تر آنها دیوانگی و خوره و پیسی باشد و مسکن او در جنَّت عدن باشد که در میان بهشت ها واقع است».⁽³⁾

«سورة بنی اسرائیل»

از حضرت صادق علیه السلام منقول است که: «هر که سوره بنی اسرائیل را در هر شب جمعه بخواند نمیرد تا قائم آل محمد صلوات اللَّه علیهم را دریابد و از اصحاب او باشد».⁽⁴⁾و منقول است که عمر بن حنظله به حضرت