مشخصات کتاب

سرشناسه : حقجو، محمدحسین، - 1333

عنوان و نام پدیدآور : جلوه ها و زمینه های بلوغ/ محمدحسین حقجو؛ ویراستار غلامرضا گلی زواره

مشخصات نشر : [قم]: المهدی، 1374.

مشخصات ظاهری : [149] ص

فروست : (معارفی از قرآن و عترت علیهم السلام)

شابک : بها:2200ریال

یادداشت : عنوان روی جلد: جلوه ها و زمینه های بلوغ: ویژه جوانان و نوجوانان.

یادداشت : کتابنامه: ص. [149]؛ همچنین به صورت زیرنویس

عنوان روی جلد : جلوه ها و زمینه های بلوغ: ویژه جوانان و نوجوانان.

موضوع : بلوغ -- جنبه های مذهبی -- اسلام

بلوغ (روانشناسی)

شناسه افزوده : گلی زواره، رضا، ویراستار

رده بندی کنگره : BP232/65/ح 7ج 8

رده بندی دیویی : 297/485

شماره کتابشناسی ملی : م 75-4388

سرآغاز سخن

بنام خدا، بیاد امام مهدی (عج)

شکر خدای را که توفیق داد به یکی از موضوعات مهم در رابطه با نسل جوان همت گمارم و پس از مدتها به ثمر نشیند.درود و تحیت الهی بر پیامبر عظیم الشأن اسلام - صلی الله علیه و آله - و اهل بیت معصومش - علیهم السلام - و نیز طلایه داران احیاء و گسترش فرهنگ اسلام که ابزار علمی و عملی آنان یاور خوبی برای این تلاش بود. سلام بر عزیزان مرز و بوم اسلامی که با پیشنهادات وتذکرات مفید و استقبال شایان از آثار دیگر مؤلف تشویق در تالیف موضوعات مورد نیاز نسل جوان، حقیر را یاری کردند.

مباحث این کتاب چندین بار برای طلاب جوان حوزه علمیه قم مطرح شد و توسط خود عزیزان به نوشتاری تبدیل شده و برادر عزیز جناب آقای گلی هم زحمت ویرایش آنرا عهده دار شدند و در پایان بنده هم مروری بر مطالب تنظیم

شده داشتم و چون مباحث آنرا برای عزیزان جوان مفید دیدم اقدام به چاپ گردید.

مجموعه مباحث بطور گذرا به عوامل و فرایند بلوغ پرداخته و آثار منفی بلوغ ناهمگون را به بحث گذاشته و عمل به تذکرات کتاب، انسان را در همه ابعاد به رشد لازم خواهد رساند و از یک تعادل همه جانبه ای بهره مند خواهد کرد. اگر چه روند مباحث ساده و گویا مطرح شده ولی به مبانی قوی و علمی مذهبی روانشناسی پرداخته شده است.

امید است این تلاش مختصر و شاید ناقص زمینه ساز حرکتها قوی تر، در تبیین معارف قرآن و عترت - علیهم السلام - شود و تا حدی برای جوانان عزیز مفید واقع گردد.

تذکرات و نظرات مفید مولفان و محققان و شما خواننده عزیز را بدیده منت پذیرایم.

والسلام

حوزه علمیه قم

محمد حسین حق جو

پاییز 1374

ارکان وجود انسان

1- ارکان وجود

شناخت اصول و مبانی و ارکان تربیت در اولین وحله ضروری به نظر می رسد. پس از شناسایی مبانی مزبور باید در این راستا اهتمام نماییم که رفتار، کردار و گفتارمان بر آن استوار گردد.

ابعاد وجود انسان را می توان به پنج دسته تقسیم نمود:

یکی از ارکان وجود، رکن جسم انسان است. در خصوص این رکن شرع مقدس اسلام، مسائل متفاوت و فراوانی را مطرح نموده است. خوردن، نوشیدن، سلامت اندامها و رعایت امور بهداشتی و ... در این رکن قرار می گیرند.

در این بحث، که زمینه های بلوغ را بررسی می کند، بخشی از وظایف اولیاء در این مورد مطرح است که در حیطه دانش تغذیه

می باشد.

مادر باید بداند که فرزند او در هر دوره ای از زندگیش چه نیازهایی دارد و باید از چه مواد غذایی مناسبی استفاده کند تا رشد طبیعی مناسبی داشته باشد.

چه غذاهایی محرک اند؟ چه موادی پروتئین دارند، یا حاوی ویتامین و املاح معدنی می باشند؟ چه غذاهایی طبع سردی دارند و چه خوراکیهایی گرم اند؟ کسانی که کارهای فکری می کنند به چه نوع غذاهایی نیاز دارند و آنان که در بعد فیزیکی و جسمی کارهای سنگین انجام می دهند، باید بیشتر از چه غذاهایی استفاده کنند؟

رعایت امور فوق جزء برنامه ریزی طولانی مادر می باشد. وظیفه او آن است که بداند در چه زمان فرزندان و همسر او به چه نوع غذاهایی نیاز دارند.

ما نمی خواهیم غذای خاصی را توصیه کنیم، بلکه مقصود روشن شدن اذهان نسبت به آگاهیها و علم تغذیه است، باید بدانیم هر فرد از کودک و جوان و میانسال و سالمند برای ادامه حیات خود به یک نوع غذا احتیاج دارد. پروتئین مورد نیاز برخی از این گروههای سنی باید از طریق مواد لبنی تامین شود و گروهی دیگر این ماده را از طریق خوردن گوشت به بدن خود می رسانند.

بهرحال، نوع غذا، کمیت و کیفیت آن در هر گروه سنی متفاوت است. البته مصرف برخی مواد در هنگام جوانی محرک اند و باید از خوردن آنها اجتناب گردد.

در بعد جسمی مسئله ای دیگر، پوشش جوان است. اولیا نباید لباس نوجوان را از جنس نایلون انتخاب کنند زیرا موجب بروز حساسیت پوستی او می شود و تحریک مخاط پوست، آنها را به بلوغ زودرس جنسی مبتلا می نماید.

پوشیدنیها در بلوغ

کودک نقش مهمی دارند. این پدیده هم در مورد لباسهایی که کودک می پوشد صدق می کند و هم نگریستن آنان به لباس پوشیدن دیگران در این مقوله قرار می گیرد و تحریکاتی را به دنبال خواهد داشت.

اختلاط دختر و پسر در میهمانیها، پوشش غیر مناسب توسط محارم اعم از مادر، خواهر، دختر خواهر و دیگران نیز تحریکات جنسی جوان را به ارمغان می آورد. عدم پوشش مناسب در اجتماع نیز زمینه تحریک مهمی برای جوان در بعد جسمی می باشد.

استفاده از رنگها در لباسها بسیار مهم است، باید سعی شود از رنگهای تند و محرک برای لباس، پرده، ملافه ها و حتی وسایلی چون چراغ خواب استفاده نشود.

بعد دیگر وجود انسان، بعد عقلی است. عقل باید همراه با رشد اندامهای حسی، حرکتی بطور متناسب رشد کند. اگر عقل جوان هماهنگ با رشد سایر اعضاء رشد نکند، مخاطراتی به همراه دارد. اولیاء باید زمینه های رشد عقلی را برای کودک فراهم سازند و وی را به تعقل و تفکر تشویق نمایند، با توجه به اینکه باید او را در نظر خواهیها نیز سهیم و شریک بدانند. یکی از زمینه هایی که موجب می شود رشد جوان متوقف شود، این است که جرأت حرف زدن را از جوان بگیرند، نتواند حرف بزند و یا از خود دفاع کند یا حق خود را بگیرد.

بسیاری از جوانان گله دارند که نمی توانند حرف بزنند و از خود نظریه ای ارائه داده و اولیا به آنها آنقدر اهمیت نمی دهند که به حرفهای دل آنان گوش فرا دهند. پسر یا دختر فرقی نمی کند، اگر جوان قدرت حرف زدن و

مواجه شدن با پدر و مادر را نداشته باشد، چگونه می تواند، درد دل خود را با آنان در میان بگذارد و این وضع موجب تضعیف رشد عقلی در جوان می شود.

باید اجازه دهیم جوان سخن خود را بگوید، یا کودک استدلال نماید، هر چند استدلال او از نظر ما بسیار ضعیف باشد، باید ارزش شنیدن داشته باشد.

اگر به محض شروع استدلال جوان، با عکس العمل های غلط، جلو او را بگیریم باید بدانیم که قدرت استدلال فرزند خود را تضعیف کرده ایم و او دیگر نمی تواند در برابر یک فرد مقاومت کند و از حق خود دفاع نماید. قدرت مقابله فکری با مسائل اجتماعی و خانوادگی را ندارد و فوری تحت تاثیر دیگران قرار می گیرد.

بنابراین لازم است زمینه های رشد عقلی و شکوفایی فکری فرزند را بطور متناسب و متعادلی به وجود آوریم و در این مورد از اندیشه های تربیتی مندرج در قرآن و حدیث و نظرات افراد کارشناس بهره بگیریم و با اهل فن مشورت نماییم و تحمل شنیدن گفته ها و تفکرات نوجوان را در خود به وجود آوریم.

یکی از ابعاد وجود انسان، معنویت انسان است که باید هماهنگ با رشد سایر ارکان وجود انسان تکامل یابد. رشد ارکان وجود، بدون رشد رکن معنوی کاربردی نیکو ندارد.

رشد عقل منهای معنویت، خطرآفرین است. جوان در کنار رشد سایر اعضاء از جمله عقل باید بداند که نظر اسلام در روابط اجتماعی چیست؟ همچنانکه آگاهی او نسبت به خود و جامعه بیشتر می شود، به روابط نیکو نیز در پرتو معنویت باید توجه داشته باشد.

یکی از اندرزهای

مهم قرآن به انسان تاکید بر مسئله عبودیت و معنویت اوست:

«ما جن و انسان را جز برای عبادت نیافریدیم».⁽¹⁾

و در مقابل، نتیجه دوری از یاد و ذکر خود را زندگی سخت در دنیا دانسته است.⁽²⁾پس باید به رکن معنوی دقت بیشتری شود.

بعد عاطفی در وجود انسان اهمیت بسزایی دارد. از مشکلات مهم جامعه ما ضعف این بعد است. و شاهد کم رنگ شدن آن در روابط خانوادگی و اجتماعی هستیم. بچه ها و جوان ها عاطفی نیستند. آنها نسبت به اولیاء، بستگان و دوستان خود احساس عاطفه نمی کنند و این یک ضرر و خطر مهم برای جوان است.

باید زمینه های رشد عاطفی در جوان را به وجود آورده و آن را تقویت کنیم. چنانچه سایر ارکان وجود رشد می کنند، عاطفه نیز باید در وجود آنان در مسیر رشد و بالندگی قرار گیرد.

یکی دیگر از خصوصیات انسان، رکن رفتاری و حالات روانی اوست که اگر درست به آنان توجه نشود عقده حقارت، عدم اعتماد به نفس، کمرویی، خوف و افسردگی و ... را بدنبال خواهد داشت.

این رکن دارای جنبه های متعددی است که باید در جوان اقتداری به وجود بیاورد تا بتواند برخورد مناسب با این مسائل را داشته باشد. و به تواناییها و استعدادهای درونی خویش اعتماد کرده و خود را باور نماید و با توکل به خداوند و شناخت حالاتی که پرودگار به او عنایت نموده در برخورد با مسائل جدیت و اهتمام داشته باشد.

زندگی اجتماعی انسان، مستلزم آن است که انسان نسبت به

وظایف خود در اجتماع و نقش خویش در سازندگی و بالندگی اجتماع توجه نماید.

بعد شخصیت اجتماعی جوان، باید در خانواده تکوین یابد و بداند در برخوردهای اجتماعی چه کند؟

در روابط اجتماعی اسلام، مسائل مطروحه فراوانی وجود دارد و قران و کلام اهل بیت - علیهم السلام - در خصوص این مسائل بطور مشروح رهنمودهای لازم را ارائه داده اند.

اولیاء باید بدانند که روابط اجتماعی آنان تأثیر فزاینده ای در شکل گیری بعد شخصیت کودک ونوجوان دارد وآنان به عنوان الگو و اسوه در رفتارهای متقابل اجتماعی مورد تقلید فرزندان قرار می گیرد.

به فکر دیگران بودن، حسن تعاون و نوع دوستی، احسان و نیکی، عیادت مریض و رسیدگی خویشاوندان و دوستان، برخورد با آشنایان و مسائل بغرنج خانواده و اجتماع مسائلی است که در بعد شخصیت اجتماعی باید مورد توجه اولیاء قرار گیرد.

2- حفظ تعادل در ارکان

خداوند طی رهنمودی حکیمانه، انسان را به این اصل متوجه ساخته است: «و ما شما را امتی متعادل و وسط قرار دادیم».⁽¹⁾

حفظ تعادل، بین ارکان بسیار مهم است. چنانچه افراط مذموم است، تفریط نیز در شرع مقدس اسلام مردود است.

متاسفانه دختران و پسران فراوانی در جامعه دیده می شوند که هنوز به بلوغ عقلی و معنوی نرسیده ولی دچار بلوغ زودرس جنسی می شوند و برای خود و جامعه مشکل می آفرینند.

وقتی بدن قوی می شود، باید عاطفه و معنویت و عقل نیز قوی شود، لذا جوانانی که قبل از بلوغ عقلی، به بلوغ جنسی می رسند، به انحراف کشیده می شوند.

گرفتاری جوان در بعد جنسی و غریزی در اینجاست که بلوغ زودرس منهای رشد عقل، او را

به دامان مفاسدی چون«اونانیسم» (استمناء و استشهاء) و پیامدهای بی شمار آن دچار می سازد.

این خطر، در ابعاد دیگر نیز مطرح است. اگر جوان از قدرت جسمی منهای عاطفه و معنویت برخوردار بشود، گاه حتی اولیاء و اقارب خود را نیز با این توانایی جسمی مورد اذیت و آزار و فشار روحی قرار می دهد.

عدم تعادل در ابعاد وجودی جوان و نا آگاهیهای او، باعث می شود که دشمن از این راه بتواند ضربه های فراوان و جبران ناپذیری بر پیکره جوان این رکن قدرتمند جامعه وارد سازد.

اولیاء در ابتدای شکل گیری شخصیت جوان، باید او را بطور متعادل، تربیت نمایند تا به داشتن چنین فرزندان شایسته ای مباهات نموده و اخلاق و رفتار متعادل آنها قلب و روح پدر و مادر را شاد کند و از اینکه تلاشهایش به هدر نرفته به وجد آیند.

بلوغ

1- جلوه های بلوغ

بلوغ از نظر واژه شناسی، به معنای رسیدن به حد تعادل است. آنچه از کتب لغت و روایات استفاده می شود، رشد به معنای بالندگی متوازن و کمال موزون می باشد.⁽¹⁾بالغ به کسی گفته می شود که از نظر رشد و فزونی در هر بعد متعادل باشد.

اگر کسی از نظر یک عامل وجودی دارای کاستی باشد، بالغ نیست، چنانچه اگر فزونی داشته باشد نیز بالغ نیست.

پس بلوغ سنی، جسمی، عقلی، عاطفی، جنسی و معنوی باید در کنار هم و با هم حاصل شوند، تا نتیجه بخش باشند. همانطور که در طبیعت نیز این هماهنگی بین اعضاء جماد و گیاه و حیوان موجود است. هر پدیده ای بطور متعادل شکل گرفته و از نظم خاصی برخوردار است.

برای آنکه بدانیم

منظور ما از بلوغ چیست، باید به این موضوع اشاره شود که این حالت دارای چندین جلوه است و بلوغ مورد نظر از چه مشخصات و علایمی برخوردار است.

یکی از انواع بلوغ، بلوغ سنی است. از نظر شرع، بلوغ دختر و پسر با بلوغ قانونی تفاوت دارد.

بر اساس موازین شرعی دختر پس از به پایان رسانیدن 9 سال(قمری) بالغ است و پسر پس از اتمام 15 سال(قمری) به بلوغ می رسد.

باید توجه شود که این احتساب با ماههای قمری انجام می شود زیرا هر سال قمری حدود 10 روز از سال شمسی کمتر است و در این حال بلوغ، زودتر اتجام می پذیرد.

توجه به بلوغ شرعی، در انجام تکالیف و عبادات بسیار مهم است و در صورت بی توجهی، جوان را از این نظر با مشکل روبرو می سازد و احتساب سالهای عمر جوان اگر با سال قمری نباشد، موجب می شود که عبادات در وقت معین شرعی انجام نشود و جوان باید بر حسب وظیفه ادای تکلیف کرده و عباداتی که قضا شده را بجا آورد.

لازم به توضیح است که منظور از بلوغ، بلوغ سنی نیست. بلوغ زودرس در این بحث مطرح نیست و اگر جوانی هم در احتساب بلوغ اشتباه کرده باشد، می تواند با قضای اعمال و عبادات فوت شده این مشکل را بر طرف سازد.

وقتی مطرح می شود که جوان نباید دچار بلوغ زودرس شود به این معنی نیست که جوان از نظر رشد جسمی، با مشکل مواجه می شود، اگر جوانی هیکل داشت، یا قد بلند، و

بدن جثیم مواجه بود، مورد ندارد که با مشکل حادی روبرو شود.

در دانش بیولوژی(biology) این بحث مطرح است که افت برخی از رشدهای طبیعی بدن به چه علت است و افزایش رشد زودرس چه منشا خاصی دارد.

اما رشد جسمی، نشانگر بلوغ نیست و هر کس از هیکل بزرگی برخوردار بود به این معنی نیست که از بلوغ کامل برخوردار است. بلکه او تنها به رشد جسمی خود رسیده است و باید از نظر سایر ابعاد بلوغ نیز به رشد و بالندگی کافی برسد.

بلوغ عقلی در همه جوانها یکسان نیست. باید از هر فرد، به تناسب استعداد و بلوغی که از او مشاهده می شود، توقع داشت. همه افراد در بلوغ عقلی یکسان نیستند، در این حالت رشد فکری جوان اعم از پسر و دختر به حدی است که می تواند مسائل جاری را مورد تجزیه و تحلیل قرار دهد و قضاوت کند. گاه دو فرزند در یک خانواده، از یک پدر و مادر، حتی گاهی ممکن است دو قلو هم باشند ولی بلوغ عقلی آنها با هم متفاوت است.

بلوغ عقلی جلوه های گوناگون دارد که در مباحث آینده به آنان اشاره می شود.

در بعد عاطفی نیز، انسان دارای نیازهایی است که باید بعد عاطفی در انسان تقویت شده و نمادهای عاطفه به بلوغ و تعادل برسند. محبت، خشم و غضب، ترحم، دگراندیشی، گریه و خنده از نمادهای عاطفی هستند.

در بعد معنویت انسان باید سعی کند به تکامل برسد. هر قدر انسان به خداوند نزدیک شود،

دارای عقل کامل و بلوغ بالاتری است. البته حد تعادل در معنویات نیز مطرح است و این بخش خود علمی خاص دارد. افراط و تفریط در معنویات هر دو ناپسند است. اسلام همچنانکه از رهبانیت بیزار است از فساد در امور جنسی نیز نفرت دارد. اگر اسلام کاهل نماز، یا تارک الصلاه را مذموم می شمارد، در مقابل، افراط در عبادت و بازماندن از مسائل خانوادگی و اجتماعی را نیز ناپسند می داند. بهر حال کسی به بلوغ معنوی رسیده است که از چارچوب قوانین الهی پا را فراتر نگذارد.

از نظر قوانین اجتماعی، بلوغ دارای سنی خاص می باشد که تابعین قوانین یک مملکت از این سن قانونی باید از قوانین مصوب در مجلس قانونگذاری(پارلمان) کشورشان تبعیت کنند و عمل خلاف قانون انجام ندهند و اگر مرتکب عمل خلافت شوند چون بالغ قانونی هستند، باید پیامدهای آن را قبول کنند و زیر بار این مسئولیت بروند و بر اساس احکام قوه قضائیه مطیع احکام، حدود. دیات، تعزیرات و ... باشند.

بلوغ جنسی از اموری است که فهم آن معمولا برای جوان مشکل است و گاه اولیاء نیز به نکات و ظرایف این بلوغ توجه ندارند. اگر بلوغ جنسی، رشدی متعادل داشته باشد، جوان با مشکل روبرو نخواهد شد. در مثال باید توجه داشته باشیم:

اگر کشاورز به درختی کم یا زیاد آب دهد و یا اصلا آبیاری نکند، به آن کود ندهد و یا بیش از حد معمول و متعادل از کود استفاده کند، رشد درخت دچار اختلال می شود. ثمردهی و باروری درخت نیز با

مشکل روبرو خواهد شد. حتی در برخی موارد، گیاه مورد نظر خشک می شود.

اگر بلوغ جنسی قبل از 15 سالگی در فرد صورت بگیرد و به وسیله عواملی فرد به بلوغ زودرس مبتلا شود، دچار عوارض منفی می گردد.

نوجوانانی که قبل از شکوفایی قوای عقلانی، مسائل جنسی را می فهمند، یاد می گیرند و مسائل جنسی را در برخی کتب مطالعه می کنند و گاه تجربه های تلخی نیز از ارتباط با هم جنس یا جنس مخالف در اثر غفلت یا ناآگاهی والدین دارند، بطور حتم دچار عوارض سوء بلوغ زودرس خواهند شد.

بسیاری از انحرافات جنسی، مشکلات رفتاری و عاطفی جوان بواسطه همین بلوغ زودرس است و گاه این ضلالت، جوان را به ورطه هلاکت می کشاند.

بلوغ جنسی نیاز هر جوان بطور طبیعی می باشد، اگر این نیاز هماهنگ با دیگر قوای جسمانی و معنوی او رشد کند، جامعه در مسیر خیر و صلاح قرار می گیرد و متعادل می گردد.

انحرافات جنسی، اونانیسم(خود ارضایی) ارتباط نامشروع با هم جنس یا(هموسکسوئل) جنس مخالف عشق های کاذب، دروغ، فریب، تهمت، ازدواجهای ناموفق، طلاق، فرزندهای نامشروع، بی میلی به ازدواج، ناپایداری در زندگی زناشویی، تمایل به تنوع طلبی های افراد، تنفر از همسر می توان نام برد که، ریشه در همین بلوغ زودرس جنسی دارد.

2- بلوغ طبیعی

خداوند که در جهان آفرینش نظم و تناسب و تعادل را در نظر داشته است در قران می فرماید:

«و تمام چیزها را به مقدار معین آفریدیم».⁽¹⁾

در مورد بلوغ جنسی نیز این قدرت و هماهنگی و حکمت لحاظ شده است. خداوند اندامهای بدن را به گونه ای به وجود آورده که اگر اعضاء بدن رشد طبیعی

و معمولی داشته باشند، به گونه ای است که در سن بلوغ جنسی، بلوغ عقلی نیز هماهنگ می شود، بلوغ عاطفی نیز رشد می کند و بلوغ جنسی روند طبیعی خود را طی می کند.

اگر قرار باشد درختی را یک کیلو میوه بدهد، خداوند متعال از زمانی که نهال آن در زمین قرار می گیرد به گونه ای زمینه های رشد این گیاه را فراهم می کند که توانایی فوق در او به وجود بیایید، در زمانی که درخت شکوفا می شود و رشد می کند و میوه می دهد، زمینه های لازم از نظر شاخه، تنه و ریشه، طوری برای درخت فراهم شده است، که قدرت لازم برای باروری داشته باشد.

در تناسل حیوان نیز عجایب شگفت آفرین مقدر شده است. هر حیوان به تناسب توانایی جسمی خود به گونه ای صاحب فرزند می شود.

خداوند به نحوی روند طبیعی رشد، تخم یا جنین، حیوان را فراهم می کند که مادر، قدرت تحمل آن را داشته باشد.

این است که روند رشد و بلوغ انسان، حیوان و گیاه اگر روی روال طبیعی خود باشد، هیچ گونه نارسایی به وجود نمی آید.

بحران بلوغ

بلوغ برای جوان مرحله بسیار حساسی است و جوان در این سن از نظر جهات مختلف بدن خود به بلوغ و رشد می رسد.

آگاهی مربیان و اولیاء جوان از زمینه های بلوغ و جلوگیری از بلوغ زودرس در جوان بسیار مهم است. و گاه جوان در همین سنین است که دچار بلوغ زودرس شده و آینده او با خطر مواجه می شود و در دامان فساد و منکر مبتلا می گردد.

کسانی که با جوان ارتباط دارند باید با پدیده بلوغ آشنا شوند و ابعاد آن

را بشناسد و سعی کنند که جوان در تمام زمینه ها به تناسب به بلوغ برسد و رشد هماهنگی داشته باشد.

توجه به یک بعد جوان و غافل شدن از ابعاد دیگر وجود او امری خطر آفرین است، که ممکن است جوان را در این مرحله حاد با دشواری مواجه کند. با توجه به این امر که خداوند هر استعداد و غریزه و خواسته ای را که در نهاد بشر قرار داده است، زمینه های این بنیادها را با توجه به عوامل و احتیاجات آن در یک زمان و موقعیتی به تناسب به امانت گذاشته است، تا آن عامل یا پیکره و ساختار بالغ شده و آماده بهره وری سالم و پویا شود.

اگر زمینه رشد طبیعی فراهم شود، چنانچه اقتضای طبیعت انسان است، این غرایز متعادل حرکت کرده و موجبات رنج و مشقت را برای انسان فراهم نمی کند و مشکلات اجتماعی را به دنبال نمی آورد.

چنانچه در بدن انسان، خداوند به صورت تکوینی، رشد متعادلی قرار داده است. هر فرد نسبت به هیکل و وزن وقدش یک حرکت همگون مادی دارد.

در زندگی حیوانات نیز این حالت لحاظ شده است، بال گنجشک با بال عقاب تفاوتی چشمگیر دارد و هر گروه متناسب با نیازهای خود به رشد می رسند.

انسان نیز جدا از پیکره مادی، گوارش یا رشد بدن، که بسیاری از اعمال بطور خودکار انجام می شود، باید در انواع نیروهای بدنی خود متعادل حرکت کند.

انسان وقتی متعادل است که هماهنگ با رشد علمی از نظر عاطفی هم رشد کرده باشد، از نظر معنوی هم در کنار علم رشد کند.

فردی

که از نظر رشد بدنی در حد بسیار بالایی است اگر از نظر روحی و عاطفی به رشد کافی و معقولی نرسیده باشد از قدرت جسمی خود نمی تواند به خوبی استفاده کند. و گاه از توانایی خود استفاده سوء می کند.

اگر فردی از نظر فکری در حد بسیار بالایی باشد ولی از نظر جسمی ضعیف باشد از قدرت فکری خود در مسیر صحیح نمی تواند استفاده خوبی کند. لذا لازم است درکنار پویایی فکر، به ابعاد جسمی نیز بی توجه نباشیم. لذاست که اهمیت این کلام مشخص می شود:

«عقل سالم در بدن سالم است».

کسانی که در مسیر خودسازی قرار می گیرند با تصور خودسازی گاه کم می خورند، کم می خوابند و از مواهب دنیوی کمتر بهره می برند. اسلام این روش را هرگز نمی پسندد. اگر کسی در مسیر فکر معنویت است باید به نیازهای ظاهر جسمی نیز توجه داشته باشد تا بتواند از بالندگی و قدرت فکری در کنار قدرت جسمی استفاده بهینه کند.

برخی فکر می کنند، تنها فراگیری علم و درس کافیست. دانش اندوزی موفقیت نیست علم منهای معنویت حجاب است و عامل رکود و شکست می شود. درکنار فراگیری علم، انسان به رشد عواطف و معنویت نیز نیاز مبرمی دارد.

مراحل بلوغ

1- جهش مثبت

مرحله اول در بلوغ، جهش است. در این مرحله ثبات وجود ندارد. ابتدا انسان حرکتی را شروع می کند، اما این حرکت، حرکت پایداری ندارد. مانند گیاهی که از زمین جوانه می زند و بیرون می آید. با توجه به اینکه هنوز شکل نگرفته و توازن ندارد، قادر به توانایی و حفظ و حراست خود نیز نیست. با به وجود آمدن این جهش باید عوامل دیگر

این جهش را شکل داده و ثبات بخشید.

در هر یک از ابعاد وجود انسان این جهش امکان پذیر است. در بعد عقلی، جسمی، فکری، عاطفی و سایر استعدادها، این جهشها دیده می شود. یک استعداد بالقوه، به فعلیت در می آید، انسان موفق به عمل صالح، قرائت قران، نماز شب، ترک گناه می شود. اما اگر این عمل یکبار انجام شود، ارزش چندانی ندارد. بلکه مقدمه رشد است. یک حرکت درونی، اگر تثبیت شود و به صورت عادت درآید، و استمرار یابد، ارزشمند است.

2- جهش منفی

گاهی بلوغ و رشد در مرحله ای جهشی منفی دارد. فرد در مرحله ای دچار گناه یا فسادی می شود. اما اینکار را تکرار نمی کند. در این صورت نمی توان وی را فردی منحرف دانست. مثلا اگر فردی در مقطعی قرار گرفت و با حالاتی مواجه شد، که به فسادی مبتلا شد، در صورتی منحرف و مطرود است که به این حالت خو گرفته و حاضر به ترک آن نباشد.

اگر فردی در حالتی قرار گرفت که رفتاری خلاف اخلاق و معنویت از خود بروز داد، مثلا دروغ گفت، از نظر شرع مقدس اسلام این امر منفور نیست و می تواند با توبه اثر سوء آن را از بین ببرد.⁽¹⁾بلکه در صورتی منفور ابدی است که فرد کذاب شود. پیوسته دروغ بگوید و باطل در وجودش تثبیت شود. چنانچه مصداق این کلام قران شود:

«وای بر بسیار دروغگویان».⁽²⁾

پس جهش های منفی در ابعاد وجود دلیل بر بی ارزش بودن انسان نیست. چنانکه جهش در بعد مثبت نیز چنین است و نمی توان بر اساس آن به خوبی فرد مورد نظر قضاوت نمود. در بعد منفی وقتی جهش مطرود است،

که تثبیت شود. وقتی گناه و خلافی کرارا انجام شود، در وجود انسان منفوریت تثبیت می شود.

3- ملکه شدن یا شرطی شدن

کمال مرحله جهش ثبات آن است. در روانشناسی از این مرحله به شرطی شدن و در روایات به عادت و ملکه تعبیر می شود. جهش مانند آن است که فردی، شخصی را به کار خیر تشویق می کند و او نیز این کار را انجام می دهد، اما مهم آن است که این کار خیر در وجود او پایدار گردد و در درون او انگیزه ای به وجود بیاید، که خود این کار را انجام داده و به آن عادت کند. و در این حالت این عمل در وجود شخص به صورت ملکه و خویی ممدوح درآمده است.

در مثال: علم نیز همین گونه است. انسان نسبت به بعضی مسائل علم دارد اما آیا علم تنها کافیست؟ علم با عمل صالح در وجود تثبیت می شود و علم به وسیله عمل صالح خود را در وجود شخص بروز می دهد. چنانچه قران ایمان بدون عمل را کافی نمی داند.

«کسانی که ایمان آورده و عمل صالح انجام دهند».⁽¹⁾

جهش در مرحله رشد در صورتی بسیار نیکوست که تثبیت شود انسان نسبت به انجام عمل نیک عادت کند و از گناه دوری جوید. کسی که مراحل ابتدایی رشد را پشت سر نهاد برای آنکه این حالت استمرار پیدا کند و به حد ثبات برسد و بنابه نظر علمای روانشناسی شرطی و یا از دیدگاه روایات عادت و ملکه شود، باید زمینه هایی را در نظر داشته باشد، تا به مرحله کامل رشد برسد.

زمینه های ملکه شدن

1- شناخت مرزها

اولین مرحله ثبات رشد، شناخت مرزها است. مرزشناسی در رشد و بلوغ بسیار

مؤثر است. صفات روحی، اعمال انسان، ملکات اخلاقی، روابط اجتماعی مرزهایی دارند.

در مورد این مقوله باید مثالهایی زده شود و با ذکر مثال بتوان شناخت مرزها را مورد تاکید و توضیح قرار داد.

الف: بعد اخلاقی

از نظر روانشناسی جبن یا ترس، تهور یا شهامت، مرزهایی دارد. شناخت این صفات اخلاقی احتیاج به مطالعه و تحقیق کتب اخلاقی دارد.⁽¹⁾

تهور و شجاعت با هم متفاوت اند، از نظر روانشناسی تهور یک ارزش نیست، ضمن آنکه ترس نیز صفتی مطلوب نمی باشد.⁽²⁾

انسان نباید به تصور تهور وخیالهای باطل، خود را به قدری نترس تصور نماید که کارهای خلاف ضوابط عقلانی و شرعی و قانونی را انجام دهد و یا آنقدر ترسو باشد که به خاطر آن نتواند به انجام بسیاری از کارهای ارزشی موفق شود.

کدام ترس پسندیده و کدام ناپسند است؟ کدام دروغ ناپسند وکدام دروغ پسندیده است؟ کدام غیبت پسندیده و کدام غیبت ناپسند است؟ اینها از نظر شرع مرز دارند و باید نسبت به اعمال مرزشناسی شود.

ب: بعد عاطفی

در بعد عاطفی انسان به محبت و دوستی نیاز دارد. اما کدام دوستی پسندیده است؟ گاه دشمنان در لباس دوست، بسیاری از جوانان را به ورطه سقوط و نابودی کشانیده اند. در بسیاری موارد وقتی به آنها گفته می شود که باید برای نجات خود دست از فلان دوست برداری، بخاطر نشناختن مرزها حاضر نیستند زیر بار بروند. باید بدانیم که دوستی هم مرز دارد. در رابطه با اولیاء و پدر و مادر که خداوند در آیات بسیاری خطاب به انسان می فرماید:

«از خداوند پیروی کرده و شرک نورزید،

و به پدر و مادر نیز احسان کنید.»⁽¹⁾

در این آیه خداوند محبت اولیاء را با پرستش خود، کنار هم قرار داده است اما در جایی که شرک مطرح است در مورد همین محبت و دوستی در آیه دیگر می فرماید:

«اگر پدر و مادر خواستند ترا به شرک وادار کنند و به ارتکاب گناه تشویق کنند از آنها پیروی نکنید».⁽²⁾

آنجا باید دوست داشت و احسان کرد، اما اگر ایمان انسان در خطر است، نباید از اولیاء پیروی نمود. پس در بعد عاطفی نیز شناخت مرزها ضرورت دارد.

ج: بعد جسمی

در بعد بدنی نیز انسان باید مرزها را بشناسد. در اسلام افراط و تفریط مذموم است. به قول شاعر:

نه چندان بخور کز دهانت برآید نه چند کز ضعف جانت برآید

اگر به خیال خودسازی جوانی کم بخورد. زیاد روزه بگیرد، به نیازهای بدنی خود توجه نکند، در اثر مرور زمان، رفته رفته بدنش ضعیف و لاغر شده و اعضایی چون چشم. مغز، دستگاه گوارش، قلب، اعضاء و جوارح دچار آسیب های بی شمار می شوند، علم تغذیه، در امر پرورش جسم بسیار مهم است. هر فرد با هر کار و در هر سن خاص به نوعی از مواد غذایی نیاز دارد. کار فکری، کار فیزیکی، کودکان در حال رشد، پیران و ... به نوعی از تغذیه نیاز دارند.

باید بدانیم که نیازهای مادی و جسمی نیز در کنار نیازهای معنوی، یک امر ضروری است و باید نسبت به آنها توجه داشته باشیم. شناخت مرزها در این راه به انسان کمک بسیاری می کند.

چنانکه قران کریم در آیه شریفه

می فرماید:

«بخورید و بیاشامید ولی اسراف نکنید»⁽¹⁾

گاه به واسطه نشناختن مرزها، افراد تنها به بدن خود می رسند، هر چه می توانند می خورند، به کمیت و کیفیت غذا توجهی ندارند و گاه این شکم پروری آنان را از نیازهای معنوی و مادی و عاطفی دیگر باز می دارد.

د: پرورش استعدادها

پرورش استعدادها در بعد جسمی باید متعادل باشد. علم پرورش استعداد و شناخت مرزها در بالندگی این استعدادها، مؤثر است. بطور مثال: اگر انسان می خواهد، دارای بدنی قوی شود باید بداند که از چه راهی موفق به این کار می شود؟ اگر دوست دارد هنری یاد بگیرد مانند: علوم فنی و حرفه ای و هنری از قبیل خطاطی، نقاشی، خیاطی، هنرهای دستی و سایر موارد باید چگونه یاد بگیرد و آموزش صحیح این دوره ها را بگذراند تا هنری کامل یاد بگیرد.

پرورش ابعاد جسم انسان که بسیار مهم است، روشی خاص دارد و برای این کار انسان باید نسبت به نیروهای خود شناخت کامل پیدا کند، مرزها را بشناسد و بداند که باید تا کجا پیش برود و چه راهی را انتخاب کند که به استعدادهای دیگر او ضربه و زیان وارد نکند. حرکت او هماهنگ و متعادل باشد، تا آثار مضری در پی نداشته باشد.

ه-: بعد ورزش⁽²⁾

ورزش یکی از فعالیتهای تفریحی است که در سلامتی جسمی و روحی انسان نقش بارزی دارد، اما کمال مطلوب نمی باشد. هر مرحله ای از زندگی افراد به نوعی ورزش نیازمند است. در این مورد نیز انسان باید مرزهای صحیح ورزش را بشناسد تا بتواند مسیر صحیحی از ورزش را برگزیند، بعضی از انواع ورزش بسیار

سنگین اند و به کالری زیاد احتیاج دارند، این گونه ورزشها برای افرادی که کارهای فکری می کنند، مناسب نمی باشند.

برای برخی از نوجوانان که هنوز به بلوغ عاطفی و عقلی نرسیده اند، آگاهی از ورزشهای رزمی ممکن است خطرآفرین باشد. دیده شده که این گونه ورزشها موجب قتل و کشتن دوست، خواهر و یا برادر ورزشکارانی شده است که شیوه های رزمی را قبل از بلوغ عاطفی و عقلی فرا گرفته اند.

ورزش منقطع و بدون برنامه مفید نیست، و باید به طور مستمر انجام شود تا سودمند واقع شود.

افرادی که در سطوح علمی مختلف مشغول کارند، به انواعی از ورزشها و نرمشهای مفید نیاز مبرمی دارند.⁽¹⁾

ورزش، هنر و فنی است که باید هر فرد به مقتضای سن، فکر و موقعیت درسی و اجتماعی انواع مفیدی از آن را فرا گیرد. و تا وقتی انسان این مرزها را نشناسد نمی تواند در فراگیری فنون ورزش، موفق باشد.

2- آفت شناسی

وقتی مرزها را دانستیم باید آفات را نیز تشخیص دهیم. آفات استعدادها باید شناخته شوند. تا با رعایت موارد پیشگیری و ایمنی، پرورش استعدادها محفوظ بمانند.

اگر آفات شناخته نشوند، گاه فردی سالها زحمت می کشد و به یک مقام معنوی می رسد، با انجام یک عمل خلاف تمامی تلاشهای چندین ساله را در یک لحظه یا یک روز از دست می دهد و برای تحصیل مجدد آن مقام معنوی، باید سالها مرارت تحمل کند. و شاید هم موفقیت اولیه را به دست نیاورد.

و یا فردی سالها برای تحصیل علم و پرورش فکر زحمت می کشد، مطالب را با مشقت به ذهن می سپارد ولی اگر به آفات حافظه علم

نداشته باشد، با انجام یک عمل، نتایج آن زحمات طاقت فرسا را به باد فنا می دهد و گاه تحصیل مجدد علوم برای فرد امکان پذیر نخواهد بود. لذا تحصیل مهم است، اما مهمتر از تحصیل علم، حفظ و حراست علوم و پرهیز از آفات حافظه است.⁽¹⁾

بسیاری از اضطراب ها، فشارهای روحی، نگرانی ها، غصه ها و تشتت های عصبی برای محفوظات حافظه خطرناک است و توانایی های مغز را به تحلیل می برد.

کسانی بوده اند که برای هجوم این نگرانی ها، حتی نام خود یا اقوام و یا خیابان خود را نیز از یاد برده اند. نه تنها از آن همه علم استفاده نکرده اند، بلکه تمام آنها را به فراموشی سپرده اند.

وقتی استعداد انسان شکوفا شد، باید از آن حراست کند. مانند فردی که جواهرات زیادی داشته باشد، آیا عاقلانه است که آنها را بدون حفاظت رها کند و در دسترس دزدان بگذارد. هر گونه اهمال در نگهداری جواهرات، عواقب وخیمی به همراه دارد.

3- دردشناسی

مرحله سوم دردشناسی است. انسان باید مشکلات را در امور مختلف بشناسد. چنانچه اگر انسان در بعد بالینی بدن خود دچار ناراحتی شود، آنها را نادیده نمی گیرد. اگر به سردرد یا دندان درد مبتلا شد آن را رها نمی کند و در صدد علاج برمی آید.

در بعد روح و قدرت های شخصیتی، انسان احتیاج به شناخت درد و مشکل دارد. اگر مشکل روحی برای انسان پدید آمد، دلیل مشکل را بشناسد و به دنبال درمان آن مشکل باشد.

بطور مثال اگر کسی، حال عبادت ندارد، در نماز کسل است، شوقی به خواندن قران و ادعیه و ... ندارد، از درس دلزده و خسته شده است، نسبت به اطرافیان بی محبت

شده است، از دوستان دلسرد و به آینده بدبین است، باید چه کند؟ آیا درست است که انسان با مشاهده هر یک از این علائم که نشان دهنده مشکلات روحی است، خود را فرد بدی بداند و از خویشتن قطع امید کند؟

اگر برای انسان در بعد مادی مشکل به وجود آید، مثلا معده اش مرکز هجوم میکروبها و ویروسها شده و تعادلش را از دست بدهد و یا روشنتر اسهالی شود، توانایی جذب غذا را از دست بدهد، نسبت به غذاهای خوب بی اشتها شود، آیا از نظر انسانی فردی مطرود است و باید بمیرد؟ یا نه انیطور نیست. این انسان کاملی است که فقط معده او مورد هجوم بیماری قرار گرفته و باید درمان شود.

در بعد روحی نیز انسان اگر دچار مشکل است نباید فقط آن را ببیند. باید اندیشه کند که چرا مشکل به وجود آمده است. ریشه یابی کند و به اصل مشکل برسد. اگر محصلی یک روز درسی را نفهمید، نمی تواند به خود بگوید که من بی استعداد شده ام، مشکل پیدا کرده ام پس باید درس را رها کنم. چنانکه اگر کسی چشمش درد بگیرد. دلیل بر بی کفایتی او نیست بلکه باید ناراحتی چشم را برطرف کند.

اگر فردی نسبت به دروس خود بی علاقه می شود، تجدید می شود و یا احیانا یک سال مردود می شود نباید نسبت به همه چیز بدبین شود بلکه باید از طریق مشورت با استاد، دوست، زرنگ های کلاس در صدد حل مشکل برآید. استعدادهای خود را در سایر موارد فراموش نکند، موفقیتهای خویش را در سالهای قبل از یاد نبرد و نه تنها به مشکل خود فکر نکند،

بلکه به جای فکر در مشکل و ناامیدی از همه جا، در صدد حل مشکل و شناخت موقعیتهای برتر خود باشد.

شناخت دردها و بیماری های روحی، فکری، عاطفی و معنوی، امری مهم است جزء شخصیت انسان است. شاید فردی مشکلی چون لاغری، کوتاهی قد، چهره نازیبا، کمرویی، عدم اعتماد به نفس، ترس، بخل و سایر مشکل ها را داشته باشد ولی همین فرد به طور حتم استعداد های فراوان دیگری هم دارد که باید به شکوفایی آنها بپردازد و در سایه این موفقیت ها، مشکل را از یاد ببرد و یا درمان کند.

برای رسیدن به بلوغ و رشد و بالندگی استعدادها، لازم است انسان دردشناس باشد. و پس از شناخت معضل با صاحب نظران و متخصصان مشورت کند و عارضه مورد نظر را از بین ببرد.

4- شناخت درمان

در مکتب متعالی اسلام عزیز، هیچ مشکلی بدون راه حل نیست. اگر به متن آیات، روایات، سیره ائمه - علیهم السلام - و تاریخ اسلام توجه داشته باشیم، می بینیم مشکلات بسیار غیر قابل حلی را مکتب اسلام، درمان کرده و روش برخورد با مشکلات را بیان نموده است.

اگر مشکلی برای انسان پیش آمد باید آن را شکست دهد وسختیها را بشکند. ولی خود در مشکلات هضم نشود وشکست نخورد و گوهر شخصیت را در منجلاب دشواریها غوطه ور نسازد. چنانکه پزشک مشکلات اعضاء و جوارح بدن را حل می کند، پزشکان روح نیز باید درصدد درمان مشکلات روحی برآیند. همچنانکه مراکز پزشکی جسم موجود است، مراکز پزشکی روح، روان درمانی، مشاوره و ... نیز تقویت شده و مشکلات نسل آینده و جوان را برطرف نمایند.

مطالعه در متن

معارف عمیق اسلام، مطالعات روانشناسی، تاریخی، اخلاقی و اجتماعی می تواند در بسیاری از موارد به حل مشکلات انسان کمک شایانی نمایند.

باید کمبود پزشکان روح را با مطالعات اساسی و جهت دار و سودمند ترمیم نموده و در صدد درمان آن مشکلات برآییم. مشکلات و بیماریها، قبل از آنکه حاد شوند و از بلوغ و بالندگی و رشد استعدادها جلوگیری کنند باید درمان شوند.

بلوغ سنی شرعی

از نظر مکتب مقدس اسلام دختران پس از به پایان رسانیدن نه(9) سال تمام و پسران پس از اتمام پانزده(15) سال تمام به بلوغ می رسند. البته این احتساب با ماههای قمری انجام می شود که هر سال چند روز کمتر از سال شمسی است. لذا دختر و پسر زودتر از سال شمسی به بلوغ می رسند.

علائم بلوغ سنی در پسر

پسر قبل از تمام شدن 15 سال قمری از راههای دیگر نیز ممکن است به بلوغ برسد. علائم دیگر بلوغ در پسران موارد زیرند:

لازم به تذکر است که بعد از خارج شدن منی باید استبراء کند و اگر استبراء نکند و بعد از آن از او آبی خارج شود، آن آب نجس است و طبعا در انجام غسل او اشکال پیش می آید و بطلان آن حتمی است.

رطوبتهای پاک دیگری

در پسر هست که حکم آن با منی فرق دارد. این آبها در هنگام لذت از او خارج می شود و پاک هستند و غسل هم ندارند. که«ودی»، «وذی» و«مذی» نام دارند.

اما اگر منی از انسان خارج شود، چه در خواب، چه بیداری، چه با اختیار یا بی اختیار، کم یا زیاد، با شهوت یا بی شهوت باشد، نجس است و انسان جنب می شود و باید غسل جنابت کند.

اگر پسر، یکی از این علائم را مشاهده کرد گرچه پانزده سال قمری او تمام نشده باشد، به سن بلوغ رسیده است.

فراگیری احکام

دختر و پسر پس از رسیدن به بلوغ شرعی باید احکام شرع مقدس اسلام را فرا گیرند و آنها را بکار ببندند.

اولین وظیفه یک مکلف، شناسایی مجتهد اعلم و واجد شرایط برای تقلید از وی می باشد که فرد مکلف احکام لازم خود را از او تقلید نماید. فراگیری احکام رساله عملی امری واجب است. مسائل وضو، غسل، نماز، شکیات نماز، واجبات و سایر مسائل برای مکلف واجب است.

اگر مکلف احکام شرعی خود را فرا نگیرد و اعمال عبادی خود را انجام دهد و بعد بفهمد که اعمال خود را اشتباه انجام داده است، باید آنها را اعاده کند.

اولیاء در این خصوص باید به یاری فرزندان خود بشتابند و آنها را در فراگیری احکام ضروری یاری دهند.

بلوغ جسمی

1- بلوغ جسمی

هر انسانی باید در متعالی نمودن بعد جسمی خود بکوشد و به بیانی دیگر بلوغ جسمی او هماهنگ با

سایر ابعاد وجودیش رشد کند و تکامل یابد؛ از عوارض سوء بعد جسمی پیشگیری کند و بدن خود را با ناگواری مواجه نسازد. اگر افراد به فرامین نجاتبخش مکتب وحی یعنی قران و عترت - علیهم السلام - عمل کنند، بعد جسمی آنها با ناراحتی روبرو نخواهند بود و اگر به مشکل خاصی مبتلا شوند با بکار بستن دستورات اسلامی از آن وضع نجات خواهند یافت.

2- خوردن

خوردن یکی از نیازهای ضروری بدن انسان است. در خصوص خوردن در مکتب الهی اسلام، مسایل فراوانی ذکر شده است.⁽¹⁾همچنانکه برای روح غذای معنوی لازم است، برای بدن انسان نیز خوردن و تغذیه اهمیت زیادی دارد. بدن انسان از راه خوردن تقویت می شود و انسان را درکار کردن و فعالیت های روزانه یاری می نماید.

تغذیه صحیح باید از دورانی که کودک در رحم مادر است آغاز شود. در این باره اسلام، توصیه های غذایی فراوان دارد. تغذیه مادر در دوران بارداری، برای جنین امری حیاتی به نظر می رسد. منشا بسیاری از بیماریهای جسمی و روحی کودکان و حتی بزرگان کمبود مواد غذایی در این مقطع سنی است. فقدان آهن در بدن مادر، فرزند را به یرقان(زردی) مبتلا می سازد، «لب شکری» شدن فرزندان، به علت کمبود ویتامین های گروه ب(b)⁽²⁾می باشند.

زیبایی یا زشتی، حافظه قوی و یا ضعف حافظه، چاقی یا لاغری فرزند و جنین همه با تغذیه مادر در هنگام بارداری ارتباط مستقیم دارد.

در ایام شیردهی نیز تغذیه کودک بسیار مهم است. زمان رویش دندانها، راه رفتن، نشستن، حرف زدن، باید از تغذیه مناسب و حاوی املاح و ویتامینهای مناسب استفاده شود.

در سنین رشد نیز تغذیه مهم

است. ساختار وجودی انسان در این سالها شکل می گیرد. دقت و توجه در نیازهای جسمی، مصرف به موقع مواد خوراکی مناسب وتنوع در غذاها، برای رشد موزون لازم است.

3- دقت در تغذیه

باید توجه داشت که تنها دقت در تغذیه ی صحیح کافی نیست. انسان باید در غذایی که می خورد توجه کافی داشته باشد.⁽¹⁾

از نظر معنوی غذا باید شرایطی داشته باشد.

4- علم و بهداشت تغذیه

لازم است انسان پیرامون مواد غذایی نسبتا آگاهی کاملی داشته باشد. در

هر سنی انسان به تغذیه ای خاص احتیاج دارد. کودکان به علت تحرک زیاد به پروتئین و ویتامینها و املاح نیاز بیشتری دارند. در سنین میان سالی هر کس به تناسب شغلی که دارد باید غذا مصرف کند. کسی که کارهای فکری دارد به نوعی تغذیه محتاج است، غذای چنین فردی باید کم حجم و پر کالری و بیشتر از مواد فسفردار مانند گردو، کشمش، فراورده های لبنی و شیری باشد.

کسی که زیاد کارهای جسمی انجام می دهد به غذای بیشتری نیازمند است. مادران شیرده یا باردار دو برابر افراد معمولی به مصرف کلسیم و پروتئین نیاز دارند.

افراد سالخورده به مقدار کمی از مواد پروتئینی و قندی نیاز دارند و در عوض باید لبنیات بیشتری مصرف کنند. از غذاهای چرب و شیرین بپرهیزند که آنان را دچار اختلالات گوارشی، تنفسی و قلبی می نماید.

همه افراد خانواده نمی توانند به یک میزان غذا مصرف کنند، بلکه هر کدام به تناسب سن، شغل و فعالیت خود، به نوعی از تغذیه نیاز دارند.

بهداشت تغذیه

در مورد تغذیه. نکته مهم رعایت موازین بهداشتی می باشد. در کنار علم تغذیه، توجه به بهداشت نیز مهم است.

اسلام در خصوص بهداشت تغذیه توصیه های فراوانی دارد که اجمالا بدانها اشاره می شود:

انسان باید در طعام خود دقت کند.⁽¹⁾

غذا باید خوب جویده شود. هر لقمه 33 مرتبه باید جویده شود. اگر غذا خوب جویده نشود هضم آن با مشکل مواجه شده و دستگاههای بدن را با مشکل روبرو می کند و در برخی مواقع غذایی که درست جویده نشده، دفع می گردد و سودی برای بدن ندارد، بلکه نیروئی

هم برای متابولیسم(سوخت و ساز) از بدن می گیرد.

در خوردن و آشامیدن نباید اسراف شود.⁽¹⁾

انسان نباید پرخوری کند. زیرا فکر انسان در موقع پرخوری به تحلیل می رود و حافظه از کار می افتد.⁽²⁾

امام سجاد - علیه السلام - می فرمایند:

حق شکم این است که آن را ظرف حرام قرار ندهی و آنگاه که سیر شدی، بیشتر نخوری.⁽³⁾

غذا نباید داغ باشد. خوردن غذای داغ مکروه است و در بعضی موارد بدن دچار سرطانهای مختلف می شود. و پژوهش گران و متخصصان علوم غذایی در خصوص خوردن غذاهای داغ هشدار داده اند.

نباید غذاها زیادتر از حد معمول پخته شوند. زیرا ویتامینهای آن از بین می روند. و نیز برخی ترکیبات آن به صورت مواد دیگری در می آیند که احتمالا بیماری زا هستند. غذا مدت طولانی در حالت داغ روی بخاری یا فر نباشد. زیرا مواد مغذی آن از بین می رود. غذا در حد مصرف طبخ شود. اگر اتفاقا غذایی اضافه آمد، در ظرف در بسته و در یخچال نگهداری شود و هر بار به اندازه مصرف گرم شود. غذا نباید زیاد در یخچال و فریزر بماند زیرا آنزیمها روی آن رشد کرده و انسان را مبتلا به بیماری می کنند. وقتی غذای منجمد شده را گرم کردیم دوباره نمی شود آن را منجمد کرد زیرا انجماد دوباره آن موجب فساد در غذا می شود. هر غذا به اندازه خاصی در حال انجماد سالم می ماند و بیشتر از آن نباید نگهداری شود. میوه ها و سبزیهای خام باید شسته و ضد عفونی شوند وگرنه بدن را دچار بیماری می کنند.

5- غذاهای محرک، لباس و رنگ ها

اولیاء باید دقت داشته باشند که در سنین جوانی، برخی غذاها برای جوان محرک هستند و باید کمتر

استفاده شوند. موادی چون سیر، پیاز، هویج، ترشی و شوری، نارگیل، شیرینیهای وانیل دار و فلفل از غذاهای محرک هستند. بجای این غذاها می توان از جانشینهای آنها استفاده کرد و یا در مقابل مصرف آنها مواد خنثی کننده سرد، مصرف شوند.

لباس

بعد دیگر بلوغ جسمی دقت در لباس پوشیدن است. اسلام تاکید دارد، لباسها از جنس نخ باشد. مخصوصا لباسهای زیر و به خصوص برای جوان در حال بلوغ لباسها باید تنگ و چسبناک و از جنس نایلون نباشد. اصطکاک لباس تنگ و نایلون بر بدن جوان موجب خشکی پوست و سپس خارش و تحریک پوست می شود و این حالت موجب ابتلاء به بیماری های جنسی می گردند. محارم جوان باید در خانه رعایت پوشش مناسب را بنمایند. بسیاری از جوانان از طرز لباس پوشیدن محارم در خانه رنج می برند و تحریک کاذب خود را از راه فساد، خنثی و آرام می کنند. مادر، خواهر، عمه، خاله، خواهرزاده و برادرزاده جوان باید مواظب باشند که لباسهای محرک، تنگ نپوشند.⁽¹⁾

رنگ ها

رنگ ها نقش زیادی در تحریک جوان دارند. لباس، ملافه، پرده، فرش، پشتی، چراغ خواب و سایر لوازم جوان باید از رنگ های محرک چون قرمز و نارنجی نباشند. بلکه رنگ آبی و خاکستری و سبز کم رنگ بهترین و آرام بخش ترین رنگ ها برای جوان می باشند.

6- ورزش و انواع آن

ورزش یکی از نیازهای مهم بدن انسان است و اگر آن را به شکل سالم انجام دهند، کمتر بیمار می شوند. اسلام بر ورزش مفید تاکید وافر دارد. هر فرد به تناسب سن، جنس و موقعیت جسمی به نوعی از ورزش نیاز دارد. بعضی ورزشها برای جوان لازم است و برخی در خور سن

کودک و بعضی ورزشها مناسب ایام میانسالی و کهنسالی هستند.

انواع ورزش

ورزش انواع مختلف دارد.

ورزش های مضر

برخی از انواع ورزش برای گروهی مضرند. قبل از آنکه جوان به سن تمیز برسد و قوای عقل و عاطفه او رشد کند و به بلوغ برسد، فراگیری بعضی از فنون ورزشی ممکن است عوارض بدی به دنبال داشته باشد. فراگیری تکنیک های ورزش های سنگین چون جودو، کاراته، بوکس برای چنین جوانانی خطرناک است و گاه ملاحظه شده که برخی از این گونه جوانان با فراگیری این فنون، نزدیکان، دوستان و همبازی های خویش را مصدوم کرده اند. برای خانم ها مخصوصا بانوان نیز برخی از ورزش ها مضر است. ورزش های سنگین، پرش های زیاد برای خانم ها مناسب نیستند.⁽¹⁾

برای کسانی که کارهای فکری انجام می دهند، ورزش های سنگین که نیروی زیاد را مصرف می کنند، مناسب نیستند. این گونه افراد باید از ورزش های سبک برای تقویت جسم و روح خود استفاده کنند. در مجموع باید انسان از ورزش سالم غافل نباشد

و به این وسیله به بلوغ جسمی در حد طبیعی برسد.

7- بهداشت بدن

انسان باید به جسم و بهداشت جسم خود توجه وافری داشته باشد. بدن انسان تا زمانی که او زنده و سالم است در اختیارش می باشد. اگر عضوی از بدن انسان دچار بیماری و ناراحتی شود و نسبت به رفع بیماری اقدام نگردد، کم کم مختل و فرسوده شده و شخص دچار پیری زودرس شده و یا ناگواری های جبران ناپذیری متوجه او می گردد.

در کتب گوناگون درباره بهداشت بدن بحث شده است. اما بحث اجمالی در اینجا این است که جزء وظایف مهم هر انسان، رسیدگی به بهداشت بدن است. استحمام کردن، تمیز نگهداشتن اعضاء بدن، دفع زوائد بدن، مسواک کردن، دقت در مصرف مواد غذایی به میزان لازم باید از برنامه های روزانه هر انسان باشد.

اگر فردی در بدن خود آثار تب مشاهده کرد. نباید نسبت به آن بی تفاوت باشد، باید علت را بیابد و آن را از بین ببرد. گاه بیماری تب که خود معلول ویروس یا میکربی است، منشا بیماری های خطرناک گوارشی، مغزی، قلبی و ریوی می شود. تا حد امکان از مصرف غذاهای فاسد، مانده، غیر بهداشتی، کنسروهای غیر استاندارد(به خصوص قوطی های متورم) غیر ضروری باید پرهیز کرد.

نگهداری و حفظ سلامت دندان، مو، چشم، معده و قلب و سایر اعضاء امری لازم است. بی توجهی به هر یک از اعضاء بدن موجب بیماری و تحلیل رفتن قوای آن می شود و چه بسا یک بیماری خطرناک اگر به موقع شناخته شود. قابل درمان می باشد و چه بسا بیماری کوچکی که به فراموشی سپرده شود منشا بیماری های بزرگتر می شود.

خطرات در