مشخصات کتاب

سرشناسه : مقیمی حاجی، ابوالقاسم

عنوان و نام پدیدآور : جوانان و روابط/ ابوالقاسم مقیمی حاجی

مشخصات نشر : قم: حوزه علمیه قم، مرکز مطالعات و پژوهش های فرهنگی، 1380.

مشخصات ظاهری : ص 175

شابک : 964-93001-7-107000ریال ؛ 964-93001-7-107000ریال

وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی

یادداشت : Youth.

یادداشت : کتابنامه: ص. 175 - 171؛ همچنین به صورت زیرنویس

موضوع : جوانان -- جنبه های جامعه شناختی

جوانان -- جنبه های اخلاقی

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. مرکز مطالعات و پژوهش های فرهنگی

رده بندی کنگره : HQ799/5/م 7ج 9

رده بندی دیویی : 305/23

شماره کتابشناسی ملی : م 82-7010

فهرست مطالب

پیش درآمد··· پنج

پیش گفتار··· هشت

گفتار اول

زیربنای روابط··· 3

مکانیزم جذابیّت جنس های مخالف··· 4

رفتار و احساس دختر و پسر نسبت به یکدیگر در سنین مختلف··· 8

آزادی مطلق روابط در غرب هیجانات جنسی را مضاعف ساخته است··· 12

اوج هیجان و التهاب جنسی در جوانی و کنترل آن··· 13

گفتار دوم

ارتباط چرا و چگونه؟··· 19

دلایل توجیه کنندگان روابط آزاد··· 20

ردّ این دلیل··· 20

عشق اصیل و حقیقی··· 20

عشق اوّلین قربانی روابط ··· 21

روابط قبل از ازدواج و عدم تعهّد در زندگی زناشویی··· 24

عشق در عرفان اسلامی··· 26

عشق عفیف، پل عشق حقیقی··· 27

رابطه ی عشق های خیابانی و عشق عفیف و پاک··· 30

عشق در فرهنگ اسلامی··· 31

2 - آرامش روانی و کاهش التهاب ها··· 33

ردّ این دلیل··· 33

تأثیر روابط آزاد بر انحراف اذهان و آشفتگی فکر··· 33

روابط آزاد و سرکش شدن غریزه های جنسی··· 34

رابطه ی قیود اجتماعی و ناکامی ها··· 36

3 - استواری اجتماع··· 40

ردّ این دلیل··· 40

ترویج روابط آزاد و فلج شدن نیروی اجتماع··· 40

ضابطه مندی روابط و سلامت اجتماع··· 43

4- استحکام پیوند خانوادگی··· 44

ردّ این دلیل··· 44

آزادی روابط و بی وفایی به همسر··· 46

نگرانی از افشای روابط گذشته و متلاشی شدن زندگی زناشویی··· 48

تزلزل خانواده ها در غرب به روایت آمار··· 49

روابط آزاد هیچ گاه منجر به شناخت صحیح نمی شود··· 52

روش رسیدن به شناخت صحیح··· 53

1- ارزش یابی کفایت ادلّه··· 53

2- برخورداری از علم··· 53

3- کنترل حب و بغض··· 53

سرانجام آشنایی های تلفنی و ازدواج های خیابانی··· 55

عقد موقت، راهی شرعی برای شناخت کامل··· 57

تأثیر جداسازی دختر و پسر بر سن ازدواج··· 58

تفاوت جامعه ی ضابطه مند و جامعه ی آزاد در روابط جنسی··· 60

5- احساس نیاز به محبت و ابراز شخصیت··· 63

ردّ این دلیل··· 63

روابط آزاد و شکست های عاطفی و شخصیتی··· 64

6- احترام به شخصیت دختر و پسر و شکوفایی استعدادها··· 69

ردّ این دلیل··· 69

7- لزوم اختلاط دختر و پسر در مدارس و دانشگاه ها··· 72

ردّ این دلیل··· 73

مخالفت با اختلاط دختر و پسر در دانشگاه در جوامع غربی··· 73

دلایل موافقان اختلاط··· 74

ردّ دلایل مذکور··· 75

دلایل مخالفان اختلاط··· 77

8- افزایش مفاسد و جرم و جنایت··· 79

ردّ این دلیل··· 79

آمار خودکشی ها و سقط جنین ناشی از روابط آزاد در آمریکا··· 80

محدودیت روابط دختر و پسر و رابطه ی آن با هم جنس بازی··· 82

ریشه ی شیوع هم جنس بازی··· 84

ساختار غلط خانواده··· 84

ساختار روحی روانی نامطلوب نوجوان··· 85

قبح هم جنس بازی در اسلام··· 85

هتک حرمت ها و خشونت های فیزیکی ناشی از روابط آزاد در آمریکا··· 87

گفتار سوم

روابط از منظر دین و اخلاق··· 91

اسلام و حضور زن در اجتماع··· 92

صحبت و مشورت کردن زن و مرد··· 95

راه های ارضای غریزه ی جنسی··· 97

اسلام و آرامش غریزه ی جنسی··· 97

الف. ارتباط قانونی و انضباط جنسی··· 97

ب. هدایت و حمایت جوان··· 100

دیدگاه اسلام درباره ی روابط جنسی مشروع··· 101

اهداف و فواید ازدواج··· 104

نظر جامعه شناسان غربی در مورد فواید ازدواج··· 107

ازدواج و فرایند بلوغ··· 108

بهترین زمان ازدواج··· 112

روابط شرعی برای آشنایی قبل از ازدواج··· 114

دوستی قبل از ازدواج··· 118

گفتار چهارم

آثار و پیامدهای ارتباط··· 123

آثار منفی روابط از جهت اجتماعی··· 127

آیا می توان در حرمت روابط دوستانه تشکیک نمود؟··· 131

ارتباط زن و مرد نامحرم در مکان خلوت و غیر خلوت··· 133

ازدواج دائم و موقت در اسلام··· 135

تأثیر چشم چرانی بر ایمان و اعتقادات··· 136

ساخت و پخش فیلم های عاشقانه··· 141

سخن آخر: چگونگی ارتباط «اصل حریم»··· 144

گفتار پنجم

احکام روابط··· 153

احکام صحبت کردن زن و مرد نامحرم··· 154

احکام نگاه به نامحرم··· 157

نگاه به عکس و فیلم··· 161

احکام تماس ها··· 164

احکام ازدواج و نامزدی··· 168

کتاب نامه··· 171

روزنامه ها و مجلات··· 175

پیش درآمد

زن و مرد دو جنس متفاوتند که نوع آدمی را تحقّق بخشیده و در حیات دنیوی، با برطرف کردن نیازهای جسمی و روحی، مکمّل یک دیگر شده و آرامش و امنیت روحی را پدید آورده اند؛ قرآن از این حقیقت به لباس تعبیر کرده و زن و مرد را لباس یک دیگر معرفی نموده است؛ به همین دلیل، نوعی کشش و جاذبه از سوی هر دو جنس، مشاهده و احساس می شود. این نکته سبب شد تا روان شناسان و فیلسوفان و عالمان اخلاق درباره مکانیزم جذّاب جنس های مخالف، سخن بگویند و به این مباحث بپردازند که آیا جذب شدن دختر و پسر به یک دیگر برخلاف سرشت و نهاد آن هاست و نوعی انحراف از طبیعت اوّلیه ی انسانی به شمار می رود؟ آیا کشش دوستانه و تمایلات غریزی، تنها زاییده ی شهوت حیوانی و سرکش است، یا به بُعد انسانی نیز ارتباط دارد؟ اگر این جاذبه ها و کشش ها، طبیعی و زاییده ی بُعد انسانی است، پس چرا در اسلام روابط دختر و پسر محدود شده است؟ و آیا این محدودیّت به ویژه در محیط جامعه و دانشگاه، در آینده ی جوانان، خسارت های جبران ناپذیری را فراهم نمی آورد؟ آیا هر نوع ارتباط دختر و پسر، ارتباط آلوده است و نمی توان از ارتباط معمولی و پاک و دور از

مسائل جنسی سخن گفت؟ و اصولاً ارتباط چرا و چگونه؟ آیا روابط دختر و پسر، همان احترام گذاشتن به عشق و محبّت است؟ آیا ارتباط برای شناخت قبل از ازدواج یا برای جلوگیری از فساد، مؤثر است؟ اگر عشق زمینی، پیش درآمد عشق الهی است، پس چرا با آن مخالفت می شود؟ برخی بر این باورند که تفکیک دختر و پسر در مدارس، آمادگی زندگی را منتفی می سازد و یک مشت دختر افسرده و پسر عقده ای تحویل جامعه می دهد، آیا این خسارت ها واقعی است؟ پس چرا بسیاری از روان شناسان از خدشه دار شدن بهداشت روانی جوانان بی بندوبار و افزایش مفاسد و جرم و جنایت خبر داده اند؟ و یا سرانجام نگران کننده ی دوستی های تلفنی و ازدواج های خیابانی را گوشزد نموده اند؟ اینها نمونه ای از پرسش هایی است که نسل معاصر را به خود مشغول ساخته و عالمان را وادار به پاسخ دادن کرده است؛ اما اسلام عزیز، هم در مورد مسائل جنسی و هم در زمینه ی ارتباط دختر و پسر، دیدگاه و راه حل دارد. نه حبس زنان در خانه را توصیه می کند و نه روابط بی ضابطه و نامشروع را تجویز می نماید. حریم ها را با عشق و محبت سالم و شرعی، جمع نموده و بر آثار و فواید و اهداف ازدواج تأکید می ورزد. نوشتار حاضر که به همت محقق محترم جناب آقای ابوالقاسم مقیمی حاجی نگاشته شده است به چالش ها و چاره جویی های روابط جوانان پرداخته و پرسش های فوق را پاسخ داده است. امیدوارم این پژوهش،

راهنمای مفیدی برای نسل جوان و آگاه ما باشد و تا حدودی دغدغه های آنها را کاهش دهد. تا به راحتی بتوانند به زندگی سالم و معنوی دست یابند. در پایان از تمام همکاران مرکز که در سامان دادن این اثر تلاش نمودند تشکر می نمایم، به ویژه از جناب آقای طوسی، مدیر محترم گروه مشاوره و تربیت و نیز آقایان کریمی، آل غفور، صدرالسادات، داعی نژاد و مخصوصا جناب آقای حجت الاسلام والمسلمین سید هاشم حسینی بوشهری، مدیر محترم مرکز مطالعات و پژوهش های فرهنگی حوزه علمیّه. عبدالحسین خسروپناه جانشین مرکز مطالعات و پژوهش های فرهنگی حوزه ی علمیه 21 جمادی الثانی 1422 / بهمن 1380 سال گشت پیروزی انقلاب اسلامی

پیش گفتار

در جامعه ی کنونی با پیشرفت علم و صنعت وفن آوری، روش زندگی به گونه ای دیگر تغییر یافته است. اجتماع کوچک روستا به شهر تبدیل شده، شهرها وسیع تر و جهان به سوی دهکده ی بزرگ در حرکت است. و انسان از زندگی فردی و وابسته به افراد محدود خارج گردیده و در ارتباطی فراگیر با یک جامعه روبه رو است. قلم سرنوشت در زندگی فردی و تحصیلات و شغل انسان امروزی، که جزئی کوچک در این خانواده ی بزرگ می باشد، ارتباط با صدها نفر را رقم زده است. هر انسانی که در تکاپوی دست یابی به سعادت و خوش بختی است، باید هزینه ی بسیاری در چگونگی روابط خود در زندگی فردی و اجتماعی صرف نماید. امروزه ارتباط زن و شوهر، پدر و مادر با فرزندان و سایر اعضای خانواده با یک دیگر و ارتباط آن ها با افراد پیرامون خود، دست خوش تغییرات زیادی شده و آنچه بیش تر از همه به خصوص در جامعه ی اسلامی، قابل توجه است، ارتباط زن و مرد نامحرم و به ویژه دختر و پسر در زندگی روزمرّه ی کنونی است. در این وضعیت دختر و پسر، بی توجه و غافل از

یک دیگر رشد نمی کنند، بلکه هر یک از ابتدای زندگی و تحصیلات از درون خانه و روابط فامیلی گرفته تا دانشگاه و محل کار با این پدیده ی جدید و ارتباط ناخواسته روبروست. و بدیهی است طبیعت جوانی و جاذبه های ظاهری بر التهاب و حسّاسیّت آن می افزاید. نکته ی اساسی در ارائه ی راه کارهای مناسب و عملی برای سوق دادن جامعه به سوی تکامل و بالندگی است. بحث روابط دختر و پسر در مجلات و روزنامه ها به بهانه های مختلفی مطرح شده که در بیش تر موارد، تنها به طرح این مسئله به عنوان یکی از دغدغه های ذهنی جوانان اکتفا شده است. از آن جا که این بحث از حسّاسیّت ویژه ای برخوردار است و نگاهی دقیق و علمی را می طلبد، زمانی می توان به راه کاری صحیح و شیوه ای عقلانی دست یافت که به همه ی یافته های علمی از قبیل معارف دینی و نظرات کارشناسان علوم تربیتی و علوم اجتماعی توجّه نمود و با منطقی درست و گویا با نسل جوان به گفت وگو نشست. این نسل با همه ی ویژگی و استعدادهایش نقش ارزنده ای در شکل گیری جامعه ی انسانی دارد و رشد و بالندگی اجتماع در گرو چگونگی رشد و تعالی او است.

آنان خواستار آشنایی بیش تر با فرهنگ اصیل اسلامی بوده، به دنبال شناسایی حدود و احکام روابط زن و مردند و پرسش های گوناگونی درباره ی مسائل

مربوط به ارتباط و دل بستگی ها و مانند آن دارند که باید با بیانی روشن و شیوا و نگاهی جامع و مستند و با بهره گیری از مدل ارتباطی مناسب، به آن ها پاسخ گفت. در این مجموعه سعی شده با استفاده از آیات و روایات و متون دینی و با استناد به نظرات کارشناسان علوم تربیتی و علوم اجتماعی و با ارائه ی آمار و ارقام، به مسئله ی رابطه ی دختر و پسر پرداخته، دلایل ارتباط و اختلاط، راه کارهای پیشنهادی، انواع روابط، همچون: رابطه ی عاشقانه، دوستی خیابانی، رفاقت های معمولی و ارتباط تلفنی و... را بررسی کنیم و آن را از زوایای مختلفی مورد ارزیابی قرار دهیم. در پایان با سپاس از آن یگانه محبوب که این توفیق را نصیبم نمود، از همه ی عزیزانی که در تهیّه و تنظیم این کتاب بنده را یاری نمودند، صمیمانه تشکر و قدردانی می نمایم. امیدوارم این مجموعه گامی در جهت تحکیم هم اندیشی و در راستای ترویج و تبیین تعالیم تربیتی اسلام برداشته باشد و مورد قبول حضرت دوست و همه ی صاحبان اندیشه قرار گیرد. ابوالقاسم مقیمی حاجی 26 / دی /1380 1 / ذیقعده / 1422. سالروز میلاد حضرت فاطمه ی معصومه(س).

گفتار اول

زیربنای روابط

1 زیربنای روابط زندگی ارزش آن را دارد که با چشم باز و دلی آگاه به آن نگاه کنی و اگر در پی «آب» هستی، گرفتار «سراب» نشوی. دل بستن به اندیشه های رؤیایی و زیستن در عالم خیال، شایسته ی عاقلان فرزانه نیست. تو در پی خوش بختی هستی، همه ی آنان که در اطراف تو زندگی می کنند، دنبال سعادتند و می خواهند خوب زندگی کنند؛ ولی ... خوش بختی چیست؟ خوب زیستن کدام است و خوب کیست؟ بعضی ها ندانسته، زندگی را به جهنّمی سوزان تبدیل می کنند که هیزم آن خودشانند این دوزخ هولناک گاهی از یک زاویه ی کوچک انحراف یا اشتباه آغاز می شود. زندگی های آلوده به هوس، خرمن خشکی است که جرقّه ی بیگانگان در یک لحظه آن را آتش می زند و خاکستر می کند؛ این جاست که نگاه روشن و زاویه ی دید صحیح، کارساز است. ما دو بار عمر نمی کنیم که در یکی تجربه بیندوزیم و در دیگری به کار بریم. در همین یک نوبت باید چنان زندگی کنیم که به حسرت گذشته

گرفتار نشویم.⁽¹⁾خداوند انسان را آمیزه ای از ظرفیّت ها و استعداهای مختلف آفرید و او برای رسیدن به کمال حقیقی و سعادت واقعی، باید در جهت شکوفایی همه ی استعدادها گام بر دارد و به تمام جهات مادّی و معنوی زندگی بپردازد.

مکانیزم جذابیّت جنس های مخالف

نکته ی مهم، شناخت صحیح نیاز طبیعی انسان و درک درست آن است تا در ارائه ی راه حل ها به خطا نرویم. مکانیزم جذابیّت جنس های مخالف نسبت به هم بر چه اساس است؟ آیا جاذبه ی دختر و پسر برای یک دیگر بر خلاف سرشت و نهاد آن هاست و نوعی انحراف از طبیعت اوّلیه ی انسان به حساب می آید؟⁽²⁾نیاز طبیعی دختر و پسر به یک دیگر: در خلقت بشر، زن و مرد مکمّل نیازمندی های روحی و روانی یک دیگرند و هر یک بدون دیگری احساس فقر و نیاز نموده، به آرامش واقعی دست نمی یابد. انسان به عنوان موجودی طبیعی و با داشتن بعد مادی و جسمانی، ناچار با جهان طبیعت در ارتباط حیاتی و وابستگی متقابل است؛ به صورتی که قطع این وابستگی ها مساوی با نابودی او خواهد بود. اگر انسان می توانست بدون وابستگی به طبیعت و علایق مادی، به مقصود نهایی خویش در خلقت نایل شود، قطعا پروردگار حکیم نیز او را به دامان طبیعت جسمانی نمی سپرد. خصوصیّات جسمانی، علایق روحی

و روانی، جذّابیّت های متقابل بین طرفین (زن و مرد) به خصوص در سنین جوانی، از این قاعده ی کلّی مستثنا نیست. البتّه هر کدام از دو طرف دارای جذّابیّت ها و ویژگی هایی است که به طور اجمال بدان اشاره می کنیم. دختر بنا به لطف الهی، بعد از بلوغ به آرامش و تعادل روحی عمیقی دست می یابد و تجلّی گاه زیبایی های الهی می شود. صورت معصوم و چشمان نکته سنج و اندام ظریفش و از این مهم تر عفّت و حیا و افتادگی نگاهش، خرامان راه رفتن و وقار زیبای او و هر کلام و حرکتش، سرشار از چنان جذّابیّت سحرآمیزی است که هر مرد خشن و بی احساسی را تحت تأثیر قرار می دهد.⁽¹⁾زن شاه کار آفرینش و سرچشمه ی جوشان مهر و محبّت است و در ساختار وجودی خود، متمایل به مرد آفریده شده و به دنبال تکیه گاه محکمی است که در فراز و نشیب زندگی یار و یاورش باشد. او طالب آن است که توجّه مرد را به شخصیّت و موقعیّت عاطفی و ابعاد وجودی خود جلب نماید. او در برخوردها و معاشرت های خویش با مردان، انگیزه ی جنسی نداشته و قصد اوّلیه ی او بی عفّتی و لذّت جویی شهوانی نیست؛ بلکه خواستار کسی است که از وجود پر رمز و رازش باخبر باشد⁽²⁾و موقعیّت عمیق عاطفی و روح فداکاری و صداقت او را پاس دارد و از روی صداقت و پاکی، نگاه و توجه مردان را نشانه ی احترام و ابراز محبّت خالصانه و توجه به ارزش های غیر جنسی خویش می پندارد. به همین جهت مردانی را می پسندد که ارج و منزلت او را درک کنند و با روح و روانش دمساز باشند.

زن به دنبال تقدیس از جانب مرد و در آرزوی آن است که تنها ملکه ی کاخ عشق و محبّتش باشد،⁽¹⁾و به قول ویل دورانت: «زن فقط وقتی زنده است که معشوق باشد و توجّه کردن به او مایه ی حیات اوست.»⁽²⁾پسر نیز پس از بلوغ، به طور طبیعی سرشار از تمایلات غریزی است و نیازمند روابطی دوستانه و محبّت آمیز بوده، بدون جنس مخالف، نه در مراقبت از تمایلات سرکش و شهوانی خود تواناست و نه در رشد استعدادهای اجتماعی موفّق است و در تنهایی، دچار فشار ذهنی شدید و بی حوصلگی است و در انجام کارها سریع خسته و بی انگیزه می گردد.او در پی کسی است که خلاء و کمبود و نقصان خویش را با وجودش کامل نماید و تکیه گاه و مشوّقی را می جوید که در درون او حضور یابد و احساس تنهایی اش را از درون برطرف سازد. و با نرمی و لطافت، خشکی و خشونت زندگی را هنرمندانه از یادش ببرد. مرد، نیازمند کسی است که قلبش برای او بتپد و با گرمی نگاه و کلام پرمهرش، او را در مواجهه با ناملایمات زندگی امید بخشد و با اتکا به عشق و محبّتش سردی ها و سختی های روزگار را پشت سر گذارده، هم چون آینه ای شفاف، خود را در او بازبیند تا شخصیّت و اخلاق خویش را به خوبی بنا نهد.⁽³⁾مرد فطرتا طالب دختری است که مانند بنفشه، محبوب و سلیم الطبع و ساده و عفیف و در عین حال دارای کمال لطف و دلبری باشد.⁽⁴⁾

در منظر پسر و دختر، هر چند وجود عزیز پدر و مادر بسیار ارزشمند است و مصاحبت با آنان و یا خواهر و برادری مهربان، تسکین دهنده ی لحظات تنهایی است، اما نیاز پسر و دختر مَحرمیّتی بالاتر از این ها می طلبد. طبیعت زندگی شان اقتضا دارد که آن دو مافوق نیازهای جسمی و مادّی به هم بنگرند و رابطه ی خویش را بر مبنای عشق و محبّت راستین و جوشیده از نهاد و درون استوار سازند. «ویل دورانت»، به نقل از کتاب مهمانی افلاطون از قول «آریستوفان» آورده است: هر یک از ما، در جدایی فقط نیمه ای از انسان است و همیشه نگران آن نیم دیگر است⁽¹⁾. این نیازمندی ها که در سرشت بشر نهاده شده، از اسرار حکمت الهی است. نکته ی اساسی، بسترسازی مناسب برای پاسخ گویی به آن بوده تا دختر و پسر در مسیر زندگی تکاملی خویش، شادمانه و سرافراز از این میدان، گذشته و در فردایی روشن، خود را در کانونی گرم و سرشار از عشق و صفا ببینند.

رفتار و احساس دختر و پسر نسبت به یکدیگر در سنین مختلف

چرا دختر و پسر را از سنّ کودکی جدا نمودند تا در سن جوانی در محیط جامعه و دانشگاه با حسّاسیتی دو چندان، به دنبال شناخت دنیای جنس مخالف و جبران کمبودهای گذشته باشند؟⁽¹⁾در پاسخ به این پرسش توجّه به چند نکته ضروری است: 1. برای روشن شدن درستی یا نادرستیِ جداسازی، باید دید بر اساس نظر روان شناسان و کارشناسان علوم تربیتی، نیاز روحی - روانی کودک و نوجوان نسبت به جنس مخالف چگونه است. دختر و پسر پس از دوران کودکی از هم جدا شده، هرکدام در دنیای متفاوت از دیگری پای به دوران نوجوانی می نهد. در این دوران، دختر و پسر نسبت به جنس مخالف هیچ گونه احساسی نداشته، یا دارای حسّاسیتِ منفی اند؛ بنابراین خواه باهم باشند یا بدون هم، در واقع جدای از یک دیگر رشد نموده و بعد از این مرحله با بیداری غرایز، به یک دیگر روی می آورندو با دنیای ناشناخته ای روبه رو می شوند. این دنیای ناشناخته، سبب ناراحتی آن ها می شود و با بیداری بیش تر غرایز جنسی، حسّاسیّت و توجّه آن ها به یک دیگر بیش تر می شود. رفتار کودک در دوران پیش از دبستان، در برخورد با جنس مخالف و موافق، چندان متفاوت نیست؛ به عبارت دیگر، در این دوره، کودک در برخورد با دختران و پسران هم سن خود، تقریبا یکسان رفتار می کند. در حقیقت دوران پیش از دبستان را می توان دوره ی یک رنگی و یگانگی دو جنس دانست. این گونه برخورد، پس از پایان این دوره دیگر تکرار

نخواهد شد. در دوره ی دبستان به تدریج رفتار دوگانه و مخالف خود نمایی می کند. در این دوره پسران و دختران از یک دیگر فاصله گرفته، نسبت به هم موضع می گیرند. دختران معمولاً با دختران به بازی و گفت و گو مشغول می شوند و پسران نیز با پسران. این فاصله گرفتن، گاه با پرخاش نسبت به هم و بدگویی و شکایت از یک دیگر، همراه می شود. خواهران و برادرانی که در یک خانه زندگی می کنند، این تعارض را به صورت جدال و قیل و قال و قهر و شکایت و... از خود بروز می دهند. پسران (در آن سن) دختران را موش می نامند که مثل خرگوش هستند ولی خود را مثل شیر و شمشیر می دانند؛ گاه دختران نیز همین کار را با پسران می کنند. به این ترتیب، این دوره را باید دوره ی تعارض در رفتار اجتماعی دو جنس، بدانیم. در دوران پس از دبستان، به تدریج فاصله گرفتن دو جنس، آغاز می شود. دختران و پسران در این دوره به تدریج از هم دور می شوند و گویی با یک دیگر قهرند. آن تعارض دوران دبستان نیز به تدریج از بین می رود.

بیش تر نوجوانان در دوازده - سیزده سالگی، این دوری و فاصله را نسبت به جنس مخالف، در درون خود احساس می کنند.⁽¹⁾غرایز جنسی بین شش تا دوازده سالگی متوقف می ماند و پسران و دختران از این لحاظ تفاوت چشم گیری با هم ندارند.⁽²⁾سپس در دوران نوجوانی به یک دیگر تمایل پیدا می کنند و این تمایل برای هر دو جنس،

ناراحت کننده است؛ زیرا تحوّلی است که با خواسته ی قبلی هرکدام مخالف است.⁽¹⁾امّا سال های نوجوانی، سال های بیداری غریزه است. این غریزه، انسان را به سوی جنس مخالف سوق می هد. در چنین اوضاعی اگر تعارض بین گرایش و عدم گرایش به طرف جنس مخالف، شدّت بگیرد، نوجوان دچار آشفتگی می شود و دست به رفتارهای متعارض می زند. اگر عوامل محرّک غریزه ی جنسیِ نوجوان را تا حدامکان کنترل کنیم، به گونه ای که این غریزه بیداری خود را به تدریج و بسیار آرام آغاز کند، می توانیم امیدوار باشیم که دوری روحی نوجوان از جنس مخالف، فرصتی خواهد بود برای پختگی بیش تر و شناخت دقیق تر از جنس مخالف. به این لحاظ است که کنترل و کاستن عوامل تحریک کننده ی جنسی، از ضروریات تربیتی در دوره ی نوجوانی است. و با بیداری تدریجی، نوجوان فرصتی می یابد تا آشفتگی های خود را در این مدت که در ابعاد مختلف با آن روبه روست، تا حدّی تعادل بخشد و در اواخر نوجوانی گرایشی انسانی به طرف جنس مخالف در خود احساس خواهد کرد. این احساس، مقدّمه ی خوبی برای ازدواج و تشکیل خانواده است.⁽²⁾در نتیجه، طبق نظر کارشناسان، دختر و پسر از کودکی، براساس ساختار روحی - روانی با جنس موافق رشد نموده، احساس نیاز به جنس مخالف ندارند و این دوری می تواند زمینه ای مناسب برای شناخت

صحیح شود.⁽¹⁾و اختلاط بی حدّ و مرز و تعجیل در روابط و تحریک زودرس، نوجوان را که باید با آرامش و فراغت به دنبال پایه ریزی اندیشه و آینده و هوّیت خود باشد، دچار آشفتگی های روحی و ذهنی نموده، غرق در اضطراب و التهاب می نماید و از دست یابی به اهداف بلند باز می دارد. البتّه لازم است، جوانان و نوجوانان شناخت درستی نسبت به جنس مخالف داشته، از تصوّرات تخیّلی اجتناب کنند و از جنس مخالف، موجودی ماورایی و فرشته ای آسمانی و ... نسازند. هر یک از دختران و پسران باید بدانند که جنس مخالف، هم چون خود آنان، دارای ویژگی های مثبت و منفی گوناگونی است، و در عین برخورداری از توانمندی ها، دارای ضعف ها و ناتوانی هایی نیز می باشد و برای خود سلیقه ها و خصوصیات اخلاقی خوب و یا بدی دارد. و همانند خواهران و برادرانشان، انسانی معمولی است و به اندازه ی کافی وقت دارند تا یک دیگر را بشناسند. این نوع شناخت، به همراه کنترل عوامل محرّکِ جنسی، التهاب و هیجان را در سن جوانی به حدّ متعادل رسانده، جوان را به سوی پاسخ گویی صحیح و انتخاب راه درست و فرد مناسب برای عشق و زندگی رهنمون می سازد. 2. جدا سازی دختر و پسر در مدارس و مراکز علمی، تنها در ایران مرسوم نیست، بلکه از دیرباز تا کنون در بسیاری از کشورهای شرق و غرب متداول بوده است و امروزه در میان اندیشمندان علوم تربیتی دارای موافقان و طرفداران بسیاری است که در مباحث بعدی بدان خواهیم

پرداخت. 3. نکته ی دیگر آن که اگر اختلاط از سنین کودکی و نوجوانی، سبب کاهش التهاب و حسّاسیّت در جوانی می شود و شناخت معقولی را ایجاد می کند، چرا در جوامع غربی که آزادی مطلق دارند، باز دختر و پسر با دو صد حسّاسیّت و هیجان جنسی، غرق در شهواتند و علی رغم معاشرت های آزاد و دیدن انواع فیلم ها و مجلاّت و ... این عطش هولناک سیراب نشده است؟ در ارتباط دختر و پسر، قائل به ارتباطی آلوده نیستیم، بلکه مقصود ما ارتباط و رفاقت معمولی و پاک و به دور از مسائل جنسی است. چرا از این گونه روابط جلوگیری می شود؟⁽¹⁾

آزادی مطلق روابط در غرب هیجانات جنسی را مضاعف ساخته است

در اسلام صحبت کردن و برخورد عادی زن و مرد، جایز است و آنان می توانند فارغ از دغدغه های شهوانی، به کار و فعّالیت و تحصیل بپردازند؛ اما فعّالیتِ مختلط در همه ی مراکز و مجامع امرِ پسندیده ای نیست؛ به ویژه برای جوانان که آمیزه ای از غرایز مختلفند. زیرا قدرت کشش و نیروهای تحریکی تمایلات انسان، یکسان و مساوی نیستند. انگیزه ی بعضی از تمایلات، بسیار قوی و نیرومند است و قدرت کشش پاره ای از خواهش ها متوسط و یا ضعیف است. در جوانی، غرایز جنسی و احساسات و شیفتگی به جذّابیّت های ظاهری، در حدّ زیادی خودنمایی کرده، حاکم بر دوستی ها و تصمیم گیری های جوانان است. «موریس دبس» گوید:

اوج هیجان و التهاب جنسی در جوانی و کنترل آن

دیر یا زود غریزه ی جنسی، مخصوصا در نزد پسران، تا سر حدّ وجدان نفوذ کرده و تحریکات شهوانی هم چون تصادم امواج به ساحل، شروع به مبارزه می نماید. عمل این غریزه آن قدر قوی است که در واقع، مرکز تحریکاتِ مستقیم برای تمامِ آرزوهای اعضای مختلف بدن می گردد. تأثیر غیرمستقیم آن خیلی بیش از این ها است. وجود آن به کلّی زندگی قلبی و تظاهرات محبّت آمیز انسان را تحت تأثیر خود قرار می دهد تا جاییکه در سن هفده - هجده سالگی، مالکِ اصلی [حسّاسیّت انسان [می شود و آن گاه تمام تظاهرات محبّت آمیز انسان از غریزه ی جنسی سرچشمه می گیرد.⁽¹⁾بدیهی است در ایّام جوانی، شوق جنسی و احساسات بر روان آدمی سایه انداخته، ناخودآگاه به رفتار و سخن و نگاه جوان رنگ و لعابی دیگر می بخشد. در این میان، چنان التهاب و هیجان به اوج می رسد که آهنگ صدا و رفتار و حرکات را تحت تأثیر قرار داده و حتی تصوّر رفاقت و هم سخن شدن و حسِّ گرمای وجود دیگری، قلب را به تپش مضاعف وا می دارد و تأثیر پذیری و تحریک را دو چندان می نماید. «ویل دورانت» پس از بیان تحریک پذیری جوانان در برخورد با جنس مخالف می گوید:

در این سن، جوان در برابر هزارها محّرک که قبلاً آن ها را حس نمی کرد، حسّاس می گردد. بعضی از صداها این حسّاسیّت جوانی را بر می انگیزد ... بعضی از عطرها [آن را] تحریک می کند.⁽²⁾و در جای دیگرِ کتاب خود، درباره ی حکومت شهوت در طول عمر،

می نویسد: رسم بر این است که طغیان شهوت را به دوره ی جوانی منتسب سازند؛ ولی در حقیقت تا نیرویی در بدن هست، شهوت نیز پای بر جای است.⁽¹⁾«کارِن هورنای»، علی رغم ردّ صریح این نظریه ی فروید که پشت سر هر گونه محبّتی یک انگیزه ی شهوی و عقده ی جنسی وجود دارد، می نویسد:

ارتباط زیادی بین محبّت و تمایلاتِ جنسی ملاحظه می کنیم؛ مثلاً بسیاری از تمایلات و کشش های جنسی، اوّلش با مهربانی و دوستی صاف و ساده شروع می شود؛ گاهی هم شخص ممکن است دارای تمایلات جنسی باشد، ولی خودش آن را با تمایل به مهرورزی اشتباه کند. چنان که کشش های جنسی هم ممکن است انگیزه ی احساسات محبّت آمیز باشد یا کم کم مبدّل به احساسات محبّت آمیز گردد؛ با وجودی که این تغییر و تبدیلات حاکی از آن است که ارتباط نزدیکی بین تمایلات جنسی و احساسات محبّت آمیز وجود دارد (هر چند این ها دو نوع احساس متفاوت می باشند.)⁽²⁾باتوجّه به نیاز و کششِ درونی دختر و پسر، به ضمیمه ی شرایط ویژه ی بلوغ و بیداری غرایز جنسی و تحریک پذیری جوانان، باید اعتراف نمود گسترش و عادی سازی روابط، بستری مناسب برای کشیده شدن جوانان به سوی لذایذ شهوانی و زمینه ساز روابط جنسی است که در صفحات آینده با آثار و تبعات آن آشنا می شویم.

در گزارشی که «جاناتان راس»، روزنامه نگار انگلیسی، به دنبال تحقیقاتی روان شناسانه منتشر کرده، نگرانی خویش را از خشونتِ جنسی ابراز داشته است. وی با ارائه ی آمار، اظهار می کند که بیش تر مردان غربی، نسبت به زنانی که با آنان از صبح تا شام در ارتباط هستند، (از قبیل: هم کار و هم کلاس و...) در آرزویِ آمیزشِ همراه با خشونت شدید، تا حدّ قتل، می باشند.⁽¹⁾حال با کمی تأمّل و واقع بینی در خود و محیط اطراف، به خوبی در می یابیم که بسیاری از دلایل و بهانه های مختلفی که در توجیه روابط ذکر می شود، برخاسته از همین نیاز درونی است و از آن جا که شرایط مناسبی برای پاسخ گویی صحیح و طبیعی وجود ندارد، سبب به وجود آمدن روابط خیابانی و آشنایی های تلفنی می شود. در این جا مسئولیّت سنگینی بر دوش خانواده ها و مسئولین جامعه است. جوان در سنّ جوانی و در اوج شور و احساسات خود نیازمند روابطی محبّت آمیز و سرشار از عشق و صفاست و از عمقِ جان خویش این نیاز را احساس کرده، با تمام وجود ندای طلب آن را می شنود و در پی راهی برای پاسخ به آن است. و اگر راهی صحیح و ساده نیابد، خواسته یا ناخواسته به راه های دیگر کشیده می شود. اگر خانواده ها با راهنمایی و فراهم نمودن شرایط مقدّماتی به کمک آن ها نشتابند و مسئولین اقتصادی و فرهنگی جامعه، به دنبال چاره جویی و بر طرف نمودن موانعِ موجود برنخیزند، دیگر نمی توان انتظار زیادی از جوانان داشت و تنها آنان را مورد ملامت و سرزنش قرار داد. در نتیجه، برای آرامش و کنترل غرایز در افراد، رعایت نکات ذیل لازم

است: الف. ارضایِ تمام غرایز موجود در انسان در حدّ حاجتِ طبیعی به طور معقول و مطلوب؛⁽¹⁾ب. جلوگیری از تحریکِ غرایز؛ به خصوص غریزه ی جنسی؛ ⁽²⁾ج. گسترش میدان فعّالیت اجتماعی و سیاسی و فرهنگی و ورزشی. از آن جا که با اعتراف به حسّاسیت و تمایلات غریزی، توجیهی برای عادی سازیِ روابط و تطهیر آن باقی نمی ماند، دیده می شود در برخی مطبوعات بدون ارائه ی مستندِ علمی، این اصل و نقش آن را انکار کرده و روابطِ موجود را عاری از دغدغه های جوانی دانسته، آن را بدون تبعات منفی معرفی می کنند! اما روی سخن ما با جوانان فهیم ایرانی است: در شرایط فعلی جامعه چه باید بکنیم و چه راهی را باید انتخاب نماییم تا به سعادت و خوش بختی واقعی دست یابیم؟ در بخش های آینده دلایل روابط و پیامدهای آن را بررسی می کنیم.

گفتار دوم

ارتباط، چرا و چگونه؟

ارتباط، چرا و چگونه؟ در چند سال اخیر، در مجلّه ها و مقالات بسیاری به موضوع روابط دختر و پسر پرداخته شده است و به بهانه های مختلفی چون: کاهش حسّاسیت ها⁽¹⁾، شناخت قبل از ازدواج⁽²⁾یا پیشرفت فرد و جامعه⁽³⁾و یا برای جلوگیری از فساد!⁽⁴⁾موضوع روابط آزاد، مطرح می شود. عدّه ای این گونه روابط را از زاویه ی عشق و عاشقی، پسندیده می دانند⁽⁵⁾و برخی، جلوگیری از آن را موجب عقده ای شدن جوانان و یا به وجود آمدن اثرهای نامطلوب بر فرد و جامعه می پندارند. اما همان طور که در صفحات پیشین ذکر شد، جاذبه ی جوانان به جنس مخالف، امری طبیعی و فطری است و دختر و پسر بعد از بلوغ علاقه ی وافری به یک دیگر می یابند. نکته ی مهم، شناخت راه کاری درست برای پاسخ گویی به این نیاز است. در این بخش دلایلی را که برای توجیه روابط آزاد و یا به عنوان عامل محدود کننده ذکر می شود، مطرح نموده، با کمک خرد و وجدان به قضاوت می نشینیم.

دلایل توجیه کنندگان روابط آزاد

1. احترام به عشق

آیا عشق، این گوهر گران بهای زندگی، ناپسند و مذموم است؟⁽¹⁾

عاشق شدن گناهی ندارد. اگر عشق نباشد، هیچ چیز زیبا نیست. بگذارید دختران در مدارس آماده ی زندگی، عشق و ازدواج شوند.⁽²⁾زیباترین و تعالی بخش ترین جنبه ی هستی انسان، عشق است؛ ولی حاکمیّت در ایران، به تصویر کشیدن رابطه ی عاشقانه بین دو انسان، ولو زن و شوهر باشند، را گناه آلود می داند.⁽³⁾عشقِ اصیل و حقیقی، والاترین تجربه ای است که یک انسان می تواند به آن برسد و تنها چنین عشقی است که شکوفایی نهایی استعدادهای جسمی و روحی و عاطفی زن و مرد و غور آن ها در اعماق ضمیر خود و یا هستی را ممکن می سازد. عشق، لازمه ی استمرار زندگی و مایه ی نشاط روحی و عمیق ترین ارتباط قلبی و محکم ترین تعهّد انسانی است. اگر زن و مرد، پروانه های شمع عشق باشند، زیباترین زندگی را به تصویر می کشند. عشق مافوق نیازهای جسمی و مادّی است؛ زیرا نیاز مادّی و شهوانی، چیزی جز یک نیاز موقّتِ بدنی نیست که به مجرّد تخلیه ی انرژیِ فشرده ی جنسی به پایان می رسد؛ اما شور عشق همیشه باقی است. میان عشق و هوس و شهوت فرق بسیار است. بنابراین به پاس احترام عشق و عاشقی و برای پاسداری از این موهبت الهی، ترویج روابط آزاد پسندیده نیست.

به اعتراف دانشمندان اروپایی، در جوامع آزاد که جاذبه های ظاهری و شوق جنسی حاکم است، عشق، اوّلین قربانی است.⁽¹⁾در این صورت، عشق های برخاسته از نهاد و درون، به افسانه تبدیل شده، جز مدّعیان دروغین، کسی یافت نمی شود؛ زیرا پسری که هر روز با دختری می گردد و هر دم که نگاه می کند، عده ای را در حال جلوه گری می بیند، دیگر تنوّع طلبی در او حاکم شده و از عشق و انتظار به دور است. به راستی آیا جوانی که همیشه به دنبال چشم چرانی است، می تواند مدّعیِ عاشقی باشد؟! عاشق کسی است که در راه رضای معشوق، از هر چه دارد بگذرد و چشم از همه، جز جمال محبوب ببندد. عاشق نه تنها از خواب و خوراک، بلکه از غریزه ی جنسی و خواسته های قلبی خویش نیز غافل می شود و جز یاد معشوق به کسی نمی اندیشد؛ اما جوانی که در پارتی های شبانه با دختران و پسران است و در کوی و خیابان و... دل به عشق بازیِ این و آن سپرده است، آیا چیزی جز شهوت و هوس می داند؟! «موریس مترلینگ» می گوید: عشق در تمامی موجودات وجود دارد، ولی درک آن تابع شرایطی است که تا آن شرایط جور نشود امکان آن وجود ندارد ... بعضی آن را منحرف می کنند و ندانسته به صورت تمتّع از لذّات، مصرف می نمایند و هیچ از حقیقت آن برخوردار نمی شوند.⁽²⁾بدون تردید گسترش و عادی سازی روابط دختر و پسر، هیجان ها و التهاب های جنسی را فزونی خواهد بخشید و تجربه هایی را برایشان میسّر

ساخته، لذت های زودگذری را فراهم می آورد. با تکرار این صحنه ها هوس جانشین عشق، تنوّع طلبی به جای وفاداری، و دلِ هر جایی و سیری ناپذیر جایگزین دلدادگی و تعهّد می شود. هر که خود را رایگان و ارزان به این و آن بفروشد، معلوم می شود از بازار قیمت انسان بی خبر است. هر کسی هم که زود عاشق شود و مرتّب معشوق عوض کند، معلوم است که عشق را به بازی گرفته یا خودش بازیچه ی هوس شده است. بازی گر و بازیچه بودن، هر دو، مایه ی شرمندگی است. باید درباره ی مرز میان عشق و هوس بیش تر اندیشید.⁽¹⁾

عشقی که نه عشق جاودانی است

بازیچه ی شهوت جوانی است

عشق آیینه ی بلند نور است

شهوت ز حساب عشق دور است.⁽²⁾

«کارون هورنای» در بیان فرق میان محبّت واقعی و ابراز علاقه ای که ناشی از احتیاج به جلب محبّت و برای کمبودهای روحی است می گوید: فرق بین عشق، و نیاز به جلب محبّت، آن است که در عشق، احساس دوستی و محبّت بر همه چیز مقدم است؛ در حالی که در نیاز عصبی به جلب محبّت، همواره نیاز به رفع تشویش درونی مقدم است. بسیاری از این نوع روابط بین انسان ها گر چه اساسش سود جویانه است، مع ذالک ماسک عشق و دل بستگی به چهره می زنند ... به همین جهت یکی از مشخّصات عشقِ حقیقی، پایدار بودن احساس محبّت می باشد.⁽³⁾بنابراین عشقِ جنسی و هوس پرستی که به قول «ویل دورانت»⁽⁴⁾آغاز

آن با ترشّحِ غددِ جنسی و پایان آن ارضای شهوتِ زودگذر جسمانی است، هرگز نمی تواند تعهّدآور بوده و مایه ی پایداری روابط انسانی؛ به ویژه زندگی زناشویی باشد. جوانان پرظرفیّت، با نامه ی «فدایت شوم» و «برایت می میرم» و «اگر تو نباشی من هیچم»، خود را نمی بازند. پشت این نگاه های مسموم و محبّت های فریبا، درّه های هولناک و شب تیره و بدبختی هول انگیزی نهفته است. فقط کافی است نورافکنی بیندازیم و عمق این تیرگی های وحشتناک اما به ظاهر زیبا و پر جلوه و رنگارنگ را بنگریم. آیا این سخن درست است که: برای دوام و پایداری عشق باید قبل از ازدواج آن را تمرین نمود و آموزش دید و تنها راه آن، گسترش روابط دختر و پسر است؟ در همین زمینه یکی از روان شناسان می گوید: وقتی راجع به آموزش صحبت می کنیم، باید بگوییم که هر آدمی در تجربه ی اوّلش شاید به تمام نکته های مثبت نرسد؛ زیرا از پختگی لازم برخوردار نیست. افراد ممکن است تجربه های عشقی داشته باشند و اشتباه کنند؛ زیرا شاید سوژه ی عشقشان را اشتباه انتخاب کرده اند. شاید اشتباه از خودشان باشد ... اگر عشق اول بچه گانه یا اشتباه بود، عشق بعدی باید باعث شادی و رضایت شود، نه این که از دفعه ی قبل بدتر باشد. خیلی از عشق ها تمرین عشق است؛ بنابراین هر عشقی الزاما نباید به ازدواج منتهی شود.⁽¹⁾با توجه به مطالب پیش گفته بسی روشن است که ترویج روابط

دختر و پسر، عشق و محبّت راستین و شادی بخش را به وجود نمی آورد. عشقی را می توان خود شکوفایی، تبلور اراده، ابراز هویّت و حالتی از تکامل نامید که برخاسته از علاقه و تعهّدِ عمیق باشد؛ نه این که در پس جذّابیت های ظاهری و زیبایی های جسمانی به وجود آید. این روان شناس در ادامه ی اظهار نظرهایش اذعان می دارد: اگر تنها یک شور جنسی باشد و اراده و تعهّد در آن نقش نداشته باشد، تبدیل به دوست داشتن های متعدّد و بدون فایده می شود.⁽¹⁾چگونه از تجربه های عشقیِ متعدّد و ناکام که به سبب بی تعهّدی و یا کم رنگ شدن جذّابیت های ظاهری، رها شده اند، عشقی عمیق و برخاسته از تعهّد به وجود می آید؟ از کجا معلوم، سرنوشت این عشق نیز همانند عشق های قبلی نباشد؟ پس به کدام عشق می توان اعتماد نمود؟ ایشان می گویند: این حالت (پیدایش عشق و دوستی) معمولاً زمان بلوغ که هنگام بیدار شدن جسم است، بیش تر اتفاق می افتد. و در رابطه با تردید (در عشق) می توانم معیارهای جهانی را بگویم؛ سبک های شورانگیز یا بازی گوشانه که تعهّد کمتری در آن ها دیده می شود؛ بر خلاف تصور عمومی، در پسرها بیش تر است. ... یکی از دلایل تردید در پسرها این است که آن ها بیش تر جذب جذّابیت های ظاهری می شوند و وقتی جذّابیت ها کم رنگ تر شوند، با مشکل مواجه می شوند.⁽²⁾با اعتراف به این که در این نوع عشق ها جذّابیت های ظاهری و غریزه ی جنسی، نقش مهمّی ایفا می کند، چگونه می توان آن را سنگ بنای زندگی قرار داده، جوانان را به این وادی سوق داد و آن ها را به تجربه های عشقی

تشویق نمود که جز هیجان های بی اساس و فشارهای روحی و روانی ارمغانی به بار نمی آورد. اگر پسر یا دختری گرفتارِ نظر بازی و تنوّع طلبی شود، هیچ گاه طعم شیرین آرامش و شادی و رضایت را در زندگی نخواهد چشید. آنچه مهم و ضروری است، تبیین راه های شناختِ صحیح از طرف مقابل برای رسیدن به تفاهم و همسانی هر چه بیش تر و بررسی تعهّد و عوامل مؤثّر در تداوم آن است. بدون تردید، آنچه بعد از همسانی های لازم می تواند در مقابل وسوسه های هوس انگیز، تعهّد عمیق ایجاد کند، ایمان و صداقت و معنویات است که مورد غفلت قرار گرفته است. دوام علاقه و دوستی میان اشخاص، به معرفت و صداقت و دوری از منافع فردی و گذشت و رها نمودن کبر و غرور باز می گردد؛ که مطمئن ترین راه دست یابی به این فضایل اخلاقی، تمسّک به معنویت و معرفت است. «عشق؛ علاقه و تمایل انسان را به خارج از وجودش متوجه می کند، وجودش را توسعه داده و کانون هستی اش را عوض می کند و به همین جهت، عشق و محبت، یک عامل بزرگ اخلاقی و تربیتی است؛ مشروط بر این که خوب هدایت شود و به طور صحیح مورد استفاده قرار گردد.»⁽¹⁾نکته ی دیگری که در تداوم عشق نقش مؤثّری دارد، شناخت دقیق افراد از روحیات و علایق یک دیگر است که در بخش های آینده بدان خواهیم پرداخت.

مگر در عرفان اسلامی مطرح نشده که «عشق زمینی» پیش درآمد «عشق الهی» است؟⁽¹⁾پس چرا از عاشق شدن دخترها و پسرها جلوگیری شده، از آن منع می شود؟! دکتر سروش در لزوم ترویج عشق زمینی می گویند: «این جا در عشق زمینی، سکوی پرش هست.»⁽²⁾این که گفته می شود «عشقِ مجازی» پیش درآمد «عشق حقیقی» است، به این معنا نیست که این عشق های نامشروع میان دختر و پسرِ نامحرم و بیگانه مقدمه ی عشق حقیقی است. عشق حقیقی، رسیدن به کمال و وصول به معشوق حقیقی و ازلی است. و بدیهی است با غوطه ور شدن در هوی و هوس و شهوت حیوانی که مورد غضب پروردگار است، نمی توان به عشق حقیقی دست یافت. آنچه مقدّمه و پل عشق حقیقی به حساب می آید، عشق مجازی است نه «عشق جنسی و حیوانی.» در عرفان اسلامی، عشق را به عشق حقیقی و مجازی تقسیم کرده اند و عشق مجازی را به «عفیف و حیوانی»؛ عشق عفیف، به عشقی گفته می شود که مبدأ آن شباهت و همسانی نفس عاشق با نفس معشوق در جوهر و ذات او باشد. بیش تر اهتمام عاشق به روش های معشوق و آثاری است که از نفس وی صادر می گردد. این عشق است که نفس را نرم و پرشوق و وجد قرارمی دهد. رقّتی ایجاد می کند که عاشق را از آلودگی های دنیایی بیزار می گرداند. عشق حیوانی، عشقی است که منشأ آن، شهوت جوانی و طلب لذّت و

کام جویی بوده، بیش ترین عامل جذب و کششِ عاشق، شکل و شمایل و حسن و زیبایی معشوق است و جذّابیت های جسمانی و ظاهری در آن، نقش اساسی را بازی می کند. این عشق ناشی از استیلای نفس امّاره بوده، بیش تر اوقات همراه با فجور، مفاسد و انحرافات اخلاقی است.⁽¹⁾عشقی که گویند پل عشق حقیقی است، از قسم اول است (البته آن هم در بستر مشروع خود)؛ زیرا کسی که طالب قرب الهی است نمی تواند با پیمودن راهی که مورد قبول او نیست، به این مقام دست یابد. پس عشقی که ناشی از حسن ظاهری نبوده، از شهوت و شوق جنسی دور باشد، پیش درآمد عشق حقیقی است که با وصال تغییر می کند و مقاصد معنوی و روحانی خود را دنبال کرده، نقایص معشوق های مادّی را برای انسان، واضح می نماید و به فرموده ی «خواجه نصیر»: در عشق عفیف، فرد از شهوات دور شده و از مشغله های دنیایی، جز فکر معشوق فارغ شده و تنها دغدغه اش رضایت اوست. اگر چنین عشقی برای کسی حاصل شود، روی آوردن به معشوق حقیقی برایش آسان تر از دیگران است؛ زیرا نیازی به اعراض و دل کندن از سایر تعلّقات ندارد⁽²⁾. در توضیح فرق میان عشق مجازی و عشق جنسی در عرفان اسلامی، از بیان استاد «شهید مطهری» مدد می جوییم: عشق، اوج علاقه و احساس است، و این احساس ها دو نوعند که یکی آثار نیک و سازنده دارد و دیگری کاملاً آثار مخرّب. برخی احساسات از مقوله ی شهوت و مخصوصا از شهوت جنسی است ... و افزایش و

کاهش آن، بستگی زیادی به فعّالیت فیزیولوژیکی دستگاه تناسلی و سنّ جوانی دارد و با پاگذاشتن به سن از یک طرف و اشباع و افراز از طرف دیگر، کاهش می یابد و منتفی می گردد. جوانی که از دیدن رویی زیبا به خود می لرزد و از لمس دستی ظریف به خود می پیچد، باید بداند چیزی جز جریان مادّی و حیوانی در کار نیست. این گونه عشق ها به سرعت می آید و به سرعت می رود؛ قابل اعتماد و توصیه نیست؛ خطرناک است؛ فضیلت کش است. تنها با کمک عفاف و تقوا و تسلیم نشدن در برابر آن است که آدمی سود می برد؛ یعنی خود این نیرو انسان را به سوی هیچ فضیلتی سوق نمی دهد؛ اما اگر در وجود آدمی رخنه کرد و در برابر نیروی عفاف و تقوا قرار گرفت و روح، فشار آن را تحمّل کرد ولی تسلیم نشد، به روح قوّت و کمال می بخشد.⁽¹⁾انسان آن گاه که تحت تأثیر شهوات خویش است، از خود بیرون نرفته است. شخص یا شی ء موردِ علاقه را برای خودش می خواهد و به شدّت می خواهد، اگر درباره ی معشوق و محبوب می اندیشد بدین صورت است که چگونه از وصال او بهره مند شود و حدّاکثر تمتّع را ببرد. بدیهی است که چنین حالتی نمی تواند مکمّل و مربّی روح انسان باشد و روح او را تهذیب نماید. از این جاست که امام صادق علیه السلام می فرماید: دل هایی که از یاد خدا غافل شده اند، گرفتار عشق های زمینی و باطل می شوند.⁽²⁾

اما نوع دیگری از احساسات (در آدمی است) که از لحاظ حقیقت و

ماهیت، با شهوت مغایر است، که آن را عاطفه و رحمت می نامیم ... و انسان تحت تأثیرِ عواطفِ عالی، محبوب و معشوق در نظرش احترام و عظمت پیدا می کند ... و آماده است خود را فدای خواسته های او کند؛ این گونه عواطف، صفا و صمیمیت و لطف و رقّت و از خود گذشتگی به وجود می آورد ...⁽¹⁾این نوع احساسات است که اگر به اوج برسد، آثار نیکی بر آن مترتّب است؛ چون: تلاشِ خستگی ناپذیر در راه هدف، تلطیف عواطف، تکمیل نفس و پرورش روح، تمرکز نیروها و از بین بردن حصار خود پرستی.⁽²⁾این نوع عشق، پایدار است و با وصال، تیزتر و تندتر می شود؛ بر خلاف نوع اول که ناپایدار است و وصال، مدفن آن به شمار می آید.⁽³⁾«موریس مترلینگ» نیز در تأیید ناپایداری عشق جنسی و تفاوت آن با عشق حقیقی می گوید: شما با دیدن یک روی دل آرام، فریفته ی صاحب آن صورت می شوید. گر چه این عشق ممکن است به عشق حقیقی مبدّل شود، اما غالبا این عشق با وصل معشوق پایان می یابد؛ چون عشقِ کششی است، کشش تا به هنگامی است که به وصل می رسد. اگر حقیقتی در لفاف این مجاز نباشد، پس از وصل، آن کشش تمام شده است؛ زیرا وصل، آخر و سرانجام کشش است و نقطه ی مشخّص دارد؛ اما حقیقت، انتها ندارد. وقتی کشش به سوی حقیقت و برای رسیدن به آن یافت شد، تا ابد ادامه پیدا می کند؛ هر قدر دایره ی آرزوهای شما بزرگ باشد،

عشقی که نصیب شما می شود بزرگ تراست.⁽¹⁾نکته ای که در پایان باید تذکر داد این است که عرفا که می گویند: عشق مجازی تبدیل به عشق حقیقی، یعنی عشق به ذات احدّیت می گردد، زمانی است که عشق با تقوا و عفاف و صبر و تحمّل همراه شود تا زمینه ی آماده سازی و تکامل روح گردد. البته نباید فراموش کرد که این نوع عشق، با همه ی فوایدی که در شرایط خاص احیانا به وجود می آورد، قابل توصیه نیست و از این نظر مانند مصیبت است که اگر بر کسی وارد شود و او با نیروی صبر و رضا با آن مقابله کند، مکمّل و پاک کننده ی نفس است، اما مصیبت، قابل توصیه نبوده، نمی توان به این بهانه برای دیگران مصیبت ایجاد نمود. «راسل» در این جا سخن با ارزشی دارد و می گوید: رنج برای اشخاص واجد انرژی، چون وزنه ی گران بهایی است. کسی که خود را کاملاً سَعادتمند می بیند، جهدی برای سعادت بیش تر نمی کند؛ اما گمان نمی کنم این امر بتواند بهانه ای باشد که دیگران را رنج بدهیم تا به راه مفیدی قدم نهند.⁽²⁾حال باید دید در میان این همه مدّعیان عشق و دوستی، آیا عشقی عفیف و پاک و به دور از جاذبه ی جنسی پیدا می شود یا اوّلین چیزی که در عشقِ رایج یافت می شود، حیرت و شیفتگی از خط و خال است و بس. چه بسیار دختران و پسرانی که در دوران دوستی، تحت تأثیر جاذبه های ظاهری و آمال ذهنی، شیفته و واله طرف مقابل خود شدند؛ اما همین که در طول زندگی با خصوصیات اخلاقیِ هم، آشناتر گردیدند و در

سختی ها آزموده شدند، همه ی آن دوستی ها و محبت ها از میان رفته و اساس زندگی از هم پاشیده شده و یا زندگی شان تنها، معرکه ای برای تحمّل یک دیگر شده است. آیا عشق، امری ناپسند و مذموم است؟ جایگاه آن در عرفان اسلامی چیست؟ به نظر می رسد عشق عرفانی مساوی با محرومیت دنیایی و انزواطلبی است و «اگر عاشق خدا هم باشی، به او نمی رسی تا بمیری.⁽¹⁾در فرهنگ اسلامی، عشق و عاشقی امری ناپسند و مذموم نبوده، بلکه - همان گونه که در آغاز بحث عشق ذکر شد - مایه ی نشاط و شادابی و تداوم زندگی است، اما در بستر مناسب خود. عشق حقیقی سرچشمه ی جوشان حیات است؛ نه این که مساوی با حرمان و هجران و انزواطلبی باشد. خواجه نصیر در این باره می گوید: عشق، به محبت شدید گویند و هر چه ادراک بالاتر باشد، عشق شدیدتر است و ادراک کامل، جز با وصول و رسیدن تام و کامل، حاصل نمی شود و عشق کامل جز با وصول کامل میسّر نیست. پس عشق حقیقی، آن ابتهاج و شور و سروری است که از تصوّر حضورِ معشوق به انسان دست می دهد.⁽²⁾عاشق کسی است که دل را از هر چه غیر اوست، خالی نموده، آن را حرم امن حضرت دوست قرار دهد.⁽³⁾

عارف عاشق در عین برخورداری از نعمت های دنیا، دلبسته ی آن ها نشده، تنها هدف او جلب رضایت الهی و وصول به مقام قرب اوست. رسیدن به این مراحل، در همین دنیا ممکن و شدنی است و عارف واصل با رسیدن به مقام قرب حق، همیشه احساس حضور نموده، به آرامش و خوش بختی واقعی دست می یابد، و عارفان راستین و علمای بزرگ شاهدی صادق بر این مدعایند. بنابراین، پاک نمودن جامعه از هوی و هوس و دوری گزیدن از کویر تشنه ی شهواتِ اشباع نشدنی و دریا صفت، مجال و امکانِ ایجاد رابطه ای دل انگیز و معنوی را ایجاد می نماید، تنها انسان است که استعداد عشق ورزیدن را دارد و می تواند رابطه ی جنسی را به رابطه ای روحی و معنوی تبدیل نموده، وابستگی را از حدّ تأمینِ نیاز جسمی، به مرتبه ی وابستگی روحی و روانی ارتقا دهد و همان عشقی را تولید کند که مایه ی هنر و حماسه و ادب و فرهنگ بشری بوده است، همان عشقی که در زبان حکمای اسلامی، به عشق مثالی و عشق عفیف و به قول دانشمندان غربی، رمانتیک و عشق افلاطونی و عشق معنوی خوانده شده است: ... این حقیقت است که هر چه موجود انسانی از حالت اوّلیه ی حیوانی خود دورتر می شود، عشق او روحانی تر می شود.⁽¹⁾

2. آرامش روانی و کاهش التهاب ها

بگذارید دختران در مدارس، آماده ی زندگی، عشق و ازدواج شوند؛ از تحمیل ها دست بردارید؛ یک مشت دختر افسرده و پسر عقده ای تحویل ندهید؛ این نسل را خراب نکنید و رابطه ی دختر و پسر را نابود نکنید.⁽¹⁾با توجّه به قدرت و دامنه ی نفوذ عاطفی زن و مرد بر یک دیگر و نقش حسّاس آن دو در تأمین نیاز طبیعی و غریزی، در می یابیم که تأثیر پذیری آن دو، چنان شدید و وسیع است که گاهی مجرای صحیح عقل و خرد را به انحراف می کشاند؛ به ویژه زمانی که آتش شهوت شعله ور گردد.

این تأثیر شگرف در زن، جلوه گری خاصّی دارد و بر عواطف و احساس مرد بسیار نافذ است، تا بدان جا که ناخواسته آنان را در جهت امیال عاطفه آمیز و هوس آلود سوق می دهد. حال اگر در سطح جامعه و کوچه و خیابان، جاذبه های جنسی رواج یابد و دختر و پسر روابطی آزاد و مستمر داشته باشند، جلوه گری های ذاتی و طبیعیِ موجود در برخورد و رفتار و حالات دختران، موجب جلب توجّه پسران و مردان شده، انحراف اذهان و آشفتگی فکر و دل آن ها را در پی دارد. در این میان دختران ضربه پذیرتر بوده، دائما به فکر جلوه گری و دلبری اند و پسران نیز در آن دام گرفتار می گردند و به قول خانم دکتر «سعداوی»:

چه بسیار دخترانی که به سبب شوق و دست یابی به نشانه های

مقبول زیبایی و زنانگی به اختلالات روانی دچار می شوند. گمان و تصوّر چنین دخترانی آن است که زندگی و آینده ی آن ها به اندازه ی بینی و یا خمیدگی مژه های آنان بستگی دارد، تا آن جا که حتّی یک میلی متر کوتاهی طول مژه نیز می تواند به یک مسئله ی جدّی و بحرانی در زندگی تبدیل شود⁽¹⁾. «ویل دورانت» گوید: زنی که عاشق شد و معشوق خود را از دست داد، ممکن است این گم شده برایش جبران ناپذیر باشد. او روح خود را به تصویر خاصّی پیوسته است و هر جا برود خاطراتش او را دنبال خواهند کرد.⁽²⁾و در این میان، خسارتهای جبران ناپذیری بر روح و روان او وارد می شود و بدون تردید، روابط کنترل شده و ضابطه مند، این التهاب ها را کاهش می دهد و دختر و پسر با آرامش و اطمینان خاطر بیش تری به دنبال تحصیلات و اهداف بلند زندگی خویش گام برمی دارند. اما نبودن حریم میان زن و مرد و آزادی در معاشرت های بی بند و بار، هیجان ها و التهاب های جنسی را فزونی می بخشد و تقاضای سکس را به صورت یک عطش روحی و یک خواست اشباع نشدنی در می آورد. غریزه ی جنسی، غریزه ای نیرومند و عمیق و دریا صفت است و هر چه بیش تر اطاعت شود، سرکش تر می گردد؛ هم چون آتشی که هر چه به آن بیش تر خوراک بدهند شعله ورتر می شود.⁽³⁾در گذشته پادشاهان بسیاری حرم سراهای گسترده داشتند؛ اما هیچ گاه حسّ تصرّف و تملّک زیبارویان در وجود آنان اشباع نشد.

در دوران جدید، به برکت فرهنگ غرب، برای کسی که یک صد هزارم آن ها امکانات داشته باشد، میسّر است که به اندازه ی آن ها از جنس زن بهره کشی کند. در نتیجه، روح بشر فوق العاده تحریک پذیر است و اشتباه است که گمان کنیم تحریک پذیریِ روح بشر محدود به حدّ خاصی است و از آن پس آرام می گیرد. هیچ مردی از تصاحب زیبارویان و هیچ زنی از متوجه کردن مردان و تصاحب قلب آنان و بالاخره هیچ دلی از هوس سیر نمی شود. و از طرفی تقاضای نامحدود، خواه ناخواه انجام ناشدنی و همیشه مقرون به نوعی احساس محرومیّت و دست نیافتن به آرزوها است و به نوبه ی خود منجر به اختلالات روحی و بیماریهای روانی می گردد که امروزه در دنیای غرب بسیار به چشم می خورد.⁽¹⁾نکته ی دیگر آن که، اگر در کوچه و خیابان، دلبری مرسوم گردد و جلوه گری، هنرِ دختران محسوب شود و در روابط دختر و پسر تجاذب و دل بندی به میان آید، دخترانی که از زیبایی لازم برخوردار نیستند، در فشار و استرس بسیار قرار می گیرند و همیشه احساس کمبود و حقارت می نمایند.

اگر این گونه روابط، سبب افزایش التهاب ها و خدشه دار شدن بهداشت روانی می شود، پس چگونه با این کلام علما سازگار است که می گویند: «انسان نسبت به هر چیزی که منع شود، حریص تر می گردد.» باید روشن شود که این منع و محدودیت، چه لزومی دارد و یا اگر لازم است تکلیف حرص و حسّاسیّت کاذبی که ایجاد می شود چیست؟⁽¹⁾در ابتدا باید گفت، اگر بخواهیم بر طبق برداشت پرسش کننده عمل کنیم، باید همه ی قوانین محدود کننده، اعم از قوانینِ مذهبی و اجتماعی و قوانین رایج کشوری را برداریم؛ زیرا هر قانونی نوعی محدودیت و حسّاسیّت ایجاد می کند و شخص را نسبت به آن چه منع شده؛ حریص تر می سازد.

به نظر می رسد که با اندک مراجعه به عقل و خرد نمی توان به این نظریه ملتزم شد؛ زیرا نتیجه ی آن، چیزی جز از بین رفتن نظام اجتماعی و زندگی فردی نیست. در زمینه ی مسائل اخلاقی و رفتار جنسی نیز برداشتن مرزهای دینی و خانوادگی چیزی جز فساد و فحشا به ارمغان نمی آورد.

در میان سردمداران این نظریه، در قرون اخیر به «زیگموند فروید» و «برتراندراسل» بر می خوریم؛ راسل معتقد است: اثر معمولی تحریم عبارت است از یک حسِّ کنج کاوی عمومی⁽²⁾و فروید قائل است که: ناکامی ها به طور عام، معلولِ قیود اجتماعی است؛ چرا که سرکوب غرایز

موجب اختلالات روانی و بیماری های روحی می گردد.⁽¹⁾در نقد این دو نظریه، به پاسخ استاد شهید «مرتضی مطهری» اشاره می کنیم:

درست است که ناکامی ها، به خصوص ناکامی های جنسی، عوارض وخیم و ناگواری دارد و مبارزه با اقتضای غرایز در حدودی که مورد نیاز طبیعت است غلط است؛ ولی برداشتن قیود اجتماعی، حلاّل مشکلات نیست؛ بلکه بر آن می افزاید. در مورد غریزه ی جنسی و برخی غرایز دیگر، برداشتن قیود، عشق واقعی را می میراند و طبیعت را هرزه و بی بند و بار می کند. اتّفاقا در این موارد، هر چه عرضه بیش تر گردد، هوس و میل به تنوّع افزایش می یابد و به گفته ی خود راسل (در کتاب زناشویی و اخلاق)، عطش روحی در مسائل جنسی غیر از حرارت است؛ آن چه با ارضا تسکین می یابد حرارت جسمی است نه عطش روحی. آزادی در مسائل جنسی، موجب شعله ور شدن شهوات به صورت حرص و آز می گردد و این همان هوس است که ارضا شدنی نیست و سیری ناپذیر است و اشباع آن از راه فراوانی و آزاد گذاشتن، غیر ممکن است و درست مثل آن است که بخواهند آتش را با هیزم سیر کنند. اشتباه امثال فروید و راسل در آن است که پنداشته اند تنها راه رام کردن غرایز (از جمله غرایز جنسی)، ارضا و اشباع بی حدّ و حصر آن ها از طریق آزادی مطلق است؛ آن هم به این معنا که به مرد و زن اجازه ی هرگونه جلوه گری، معاشرت و تماس داده شود، بدون توجه به

این نکته، چنین آزادی مطلقی و رها کردن آن ها و تسلیم شدن و در معرض تحریکات و تهیّجات در آوردن، آن ها را دیوانه می سازد و چون امکان برآورده شدن کامل و تمام خواسته ها و انتظارات فردی هر شخص وجود ندارد، در نتیجه این غرایز با وضعی بسیار بدتر سرکوب می شوند و تولید عقده های روانی می کنند.⁽¹⁾پس گرچه برخی از ممنوعیّت های جنسی، در روابط اجتماعی زن و مرد ممکن است عوارض روانی و رفتاری ایجاد کند، اما برداشتن ممنوعیّت های قانونی و مشروع و دادن آزادی بی حدّ و مرز، عوارضِ بسیار خطرناک تر از آن تولید می کند و در این باره بهترین شاهد مثال، اوضاع وخیم و ناهنجار جوامع غربی و غرب زده است. آیا در جوامع غربی با برداشتن پرده ی شرم و حیا از مسائل جنسی و دادن آزادی های بی حدّ و مرز توانسته اند این مشکلات را حل کنند؟ سال هاست که مغرب زمین چه در تصویر و فیلم و مجلّه های مبتذل و چه در لباس، روز به روز اعضای محرّک غریزه ی جنسی را آشکارتر ساخته است؛ اما می بینیم برخلاف این فرضیه، روز به روز آتش این غریزه برافروخته تر شده است. غریزه ی جنسی از این نظر تا حدودی شبیه به اعتیاد است. ممکن است کسی تصوّر کند علّت اشتیاق معتادان به موادّی مثل تریاک و هرویین این است که این مواد نایاب است و به مقدار بسیار کم در دسترس معتادان قرار می گیرد؛ بنابراین برای ریشه کن کردن اعتیاد باید هرویین را به مقدار زیاد در دسترس معتادان قرار داد. این فرضیه به ظاهر عاقلانه به نظر می رسد، اما در عمل نتیجه اش اعتیاد و وابستگی بیش تر معتاد به مواد مصرفی و افزایش مقدار موادی است که در هر روز مصرف می کند و آن

قدر هر روزه بر مقدار آن می افزاید که جان او در معرض نابودی قرار می گیرد.

پس تنها محدودیّت ها نیست که بر حرص و ولع انسان می افزاید؛ بلکه دعوت ها و تحریک ها و عرضه شدن ها هم، بر میزان عطش نفسانی و شعله ور ساختن آتش هوی و هوس می افزاید. و اگر فرض کنیم حرف این مدعیان درست بوده، تنها راه حل این حسّاسیّت، آزادیِ مطلق روابط دختر و پسر است و باید همه ی مرزها را از میان برداشت، در چنین فضایی، مسئله ی جنسی یکی از دغدغه های اصلی انسان می شود و بسیاری از توان و نیروی او را به خود اختصاص می دهد و او را از مسیر اصلی زندگی باز می دارد و بزرگترین مشکل همین است که آدمی در زندگی برای حلّ مسئله ی جنسیت، همه ی حقایق دیگر عالم و همه ی وظایف و اهداف خویش را فراموش کند تا مشکل غریزه ی جنسی را حل نماید. ما انسان را بزرگ تر از آن می دانیم که غمی جز مسئله ی تن و جنسیّت خود نداشته باشد. این نوع راه حل دقیقا انحطاط انسان است. کدام مسئله برای انسان بزرگ تر و مهم تر از این است که انسان به غیر از غریزه ی جنسی مسئله ی دیگری نداشته باشد؟ خواه آن را حل کرده و خواه حل نکرده باشد؟ چرا باید چنین بهای گزافی برای حلّ این مسئله بپردازیم؟⁽¹⁾

3. استواری اجتماع

دلیل دیگری که قائلین به روابط آزاد به آن تمسک می جویند، بحث رشد و تعالی جامعه در سایه ی روابط آزاد است تا دغدغه های ذهنی جوانان رفع شده، امکان پیشرفت برای زنان میسّر گردد. به عنوان مثال گفته می شود: دختر و پسر به دوستانی از جنس مخالف احتیاج دارند و جدا کردن آنان از یک دیگر اثرات نامطلوبی بر فرد و جامعه دارد و امکان پیشرفت را کم می کند.⁽¹⁾خانم «مهرانگیزکار» در گفت و گویی بیان داشته است: پیش از انقلاب جاذبه ی فعّالیّت های سیاسی - اجتماعی برای زنان بیش تر بود، ولی بعد از انقلاب برنامه ی جداسازی زن و مرد و تأکید بر نقش خانگی زنان، اعتماد به نفس زنان را از آن ها گرفت.⁽²⁾اما با توجّه به اهمّیّت حفظ و سلامت جامعه و استواری اجتماع، به صراحت می توان گفت: اگر بهره مندی ها و تحریک های جنسی از محیط خانه به بیرون کشیده شود و به جای آن که جوانان در محل درس و شغل خویش به کارهای مربوط به آن بپردازند، متوجّه یک دیگر شوند، وقت بسیاری تلف شده، فرصت جوانی و نشاط و شادابی روحی آنان به هدر می رود. ترویج روابط آزاد جنسی موجب فلج کردنِ نیروی اجتماع است⁽³⁾و جهان امروز، به نام آزادی زن و و به عبارت صریح تر، «آزادی

روابط جنسی» روح جوانان را سخت فاسد کرده است و به جای این که این آزادی به شکفتن استعدادها کمک کند، به گونه ای متفاوت با قدیم، نیروها و استعدادهای انسانی را هدر داده است و می دهد. زن از کنج خانه بیرون آمده، اما به کجا رو آورده است؟ به سینماها، کنار دریاها، حاشیه ی خیابان ها، مجالس شب نشینی! زن امروزی به نام آزادی خانه را خراب کرده است، بدون این که مدرسه یا جای دیگری را آباد کرده باشد.⁽¹⁾مرحوم جلال آل احمد در کتاب غرب زدگی می گوید: از واجبات غرب زدگی، آزادی دادن به زنان است ... و از آن، تنها اجازه ی تظاهر و خود نمایی دادیم؛ یعنی زن را که حافظ سنّت و خانواده و نسل و خون است به ولنگاری کشیده ایم؛ به کوچه آورده ایم؛ به خود نمایی و بی بند و باری وا داشته ایم که سر و روی را صفا بدهد و هر روز ریخت یک مُد تازه را به خود ببندد و وِل بگردد. ... ما در کار آزادی صوری زن، سال های سال پس از این هیچ هدفی و غرضی جز افزودن به خیل مصرف کنندگان پودر و ماتیک محصول صنایع غرب نداریم.⁽²⁾

اسلام با حضور مفید زن در اجتماع موافق است تا با حفظ شؤون و شخصیّت، به عنوان یک انسان دارای تفکّر، همچون مردان در عرصه هایی که مطابق با روحیّات و استعدادهای اوست فعّالیت نماید؛ نه مانند یک کالای تجاری که حتّی حضور او در جامعه و اداره ها و فروشگاه ها تنها به منظور استفاده از ابزار جنسی و تحریک شهوانی باشد. در این باره مرحوم دکتر «شریعتی» می گوید:

سرمایه داری زن را چنان ساخت که به دو کار بیاید: یکی این که جامعه هنگام فراغت، به سرنوشت اجتماع، به استثمار، به آینده ی خشک و پوچ و بی هدفی که بورژوازی برای او ساخته است نیندیشد و نپرسد چرا کار می کنم؟ و چرا زندگی می کنم؟ از طرفِ که و برای چه کسی این همه رنج می برم؟ زن به عنوان ابزار سرگرمی و به عنوان تنها موجودی که جنسیّت و سکسوآلیته دارد به کار گرفته شده تا نگذارد کارگر و کارمند و روشن فکر در لحظات فراغت به اندیشه های ضد طبقاتی و سرمایه داری بپردازد. ... و (هنر نیز بر اساس سفارش سرمایه داری) زیبایی و روح و احساس و عشق را به سکس تبدیل کرد و فرویدیسم بازاری و سکس پرستیِ بسیار پستِ مبتذل را به عنوان فلسفه ی علمی و زیربنای انسان و ... واقعیت گرایی در آورد. ... و دیگر این که زن را فقط به عنوان موجودی که سکسوآلیته (جنسیت) دارد، در تبلیغ کالا به کار گرفت ... این چنین بود که (در غرب) زن که دارای مقامی بسیار بزرگ و متعالی از نظر الهام و احساس و هنر بود، به شکل ابزاری در آمد برای استخدام در هدف های اقتصادی و اجتماعی و تغییر تیپ جامعه و نابود کردن ارزش های متعالی و اخلاقی و تبدیل کردن یک جامعه ی سنّتی، یا معنوی و اخلاقی و یا مذهبی، به جامعه ی مصرفی و پوچ.⁽¹⁾اروپا می خواهد جامعه ی شرق را تغییر بدهد که هم مِس و تاسِمان (سرمایه) را غارت کند و هم بر اندیشه و احساسمان سوار شود ... و هم شعور و شناخت و اصالت اراده و ارزش های انسانی مان را نابود

کند. پس باید قبلاً از خود تخلیه شویم و همه ی ارزش های انسانی را فراموش کنیم و همه سنّت هایی را که ما را بر پاهای خودمان نگاه می داشت، از دست بدهیم. در خود بشکنیم و خالی از ذهنیّت، با روحی عاجز و فلج و بی محتوا به صورت ظرف هایی خالی در بیاییم؛ به صورت مَشکی خالی و تشنه و نیازمندِ فرمان استعمار که هر چه می خواهد به درونش بریزد و به هر ترتیب که اراده کند، به غارتش بپردازد.⁽¹⁾

در جوامعی که روابط آزاد و التهاب های جنسی حاکم است، دست های استعمارگر با استفاده از صفات روحی و شخصیّتیِ زن که میل به خودنمایی و محبوبیّت و جلوه گری دارد، او را به کالایی برای کام جویی بیش ترِ مردان و تبلیغ محصولات تجاری تبدیل نموده است که در این میان بیش ترین خسارت را زنان می بینند و علی رغم هیاهوی بسیار غرب، بیش تر زنان از دست یابی به پُست ها و مسئولیّت های حساس محرومند. اسلام نه تنها با محدودیّت، زن را به رکود علمی و اقتصادی و شخصیّتی نکشانیده، بلکه در صدد آن است تا با تعدیل روابط، حضور زن را هر چه مفیدتر نماید و از جنبه های منفی آن بکاهد و به او کرامت و شخصیّت و احترام بخشد. آنچه موجب فلج کردن نیروی اجتماع است، آلوده کردن محیط کار به لذّت جویی های شهوانی است.⁽²⁾در جامعه ای که دختران آن با جلوه گری و آرایش و اصرار بر جلب توجّه مردان حضور یابند، از دقّت و سرعت و تمرکز آنان کاسته شده، اثرهای نامطلوبی بر فرد و جامعه ایجاد می شود. هر چه روابط دختر و پسر ضابطه مندتر شود و جامعه از

تحریکات شهوانی و جلوه گری های جنسی دور گردد، اجتماع سالم تر و پاک تر خواهد شد و افراد جامعه بهتر به کار خود رسیدگی کرده، جوانان در محیط کار و درس و دانشگاه راحت تر خواهند بود؛ در جوامع غربی نیز اگر در کنار صنعت و فن آوری و نظم کاری، مسائل جنسی تحت کنترل درآید و از تهییج و تحریک آن جلوگیری شود، به پیشرفت ها و موفّقیّت های بیش تری خواهند رسید. حال آیا به راستی روابط آزاد و گسترش اختلاط، سبب پیشرفت جامعه است و تعدیل و ضابطه مندی روابط، سبب عقب افتادگی و به هدر رفتن نیروی مفید اجتماع است؟!

4. استحکام پیوند خانوادگی

در گفت و گو با یکی از روان پزشکان آمده است: لازمه ی دوام و استحکام زندگی، عشق است و عشق جز با آموزش و تجربه های متعدّد و ایجاد روابط حاصل نمی شود؛ لذا دختر و پسر باید قبل از ازدواج تمرین عشق کنند تا بتوانند زندگی سرشار از عشق را تدارک ببینند.⁽¹⁾بدون تردید در همه ی مرام های اجتماعی جهان، این نتیجه حاصل شده است که خانواده باید محفوظ و محترم بماند و زن و مرد باید دل بسته و وفادار به یک دیگر باشند تا آشیان دلپذیری برای فرزندان خویش بنا کرده، با تربیت آن ها آینده ی جامعه خویش را ترسیم کنند؛ در نتیجه رشد و پویایی فرد و جامعه و فرهنگ، مبتنی بر استحکامِ کانون خانواده می باشد و بدیهی است، هر چیزی که سبب تحکیمِ پیوند خانوادگی و

ایجاد صمیمیّت و یک دلی زن و شوهر گردد، خوب و پسندیده بوده، هر آنچه باعث سستیِ روابط آن ها و موجب دل سردی شود، به حال زندگیِ خانوادگی زیانمند است. روابط آزادانه ی دختر و پسر پیش از ازدواج، جدای از آن که موجب ایجادِ عشق حقیقی و پاک نمی شود، خود خیانتی به عشق مقدّس است که سبب تنوّع طلبی گردیده و انتخاب همسر به ویژه در پسران را مشکل می سازد.

«ویل دورانت» در این باره می گوید: ... مرد، نگران و مضطرب است که مبادا کسی پیش از او زنش را تصرّف کرده باشد، ولی این نگرانی و اضطراب در زن کم تر است.⁽¹⁾پسری که قبل از ازدواج با افراد زیادی ارتباط داشته است، به هنگام ازدواج، به هر دختری که نظر کند، می پندارد او نیز با پسرهای متعدّدی ارتباط داشته و پاک و عفیف نیست. حال اگر جوانی با تجربه های قبل از ازدواج بخواهد کانون عشقی برپا کند و خانواده ای تشکیل دهد، اوّلین مشکل، بعد از رهایی از ناکامی گذشته و بدنامی، آرامش روانی بر باد رفته و دل گمشده ی اوست. از کجا معلوم بتواند از همه ی لذتّ ها و زیبایی ها چشم بسته، به همسر خویش چشم امید داشته باشد و دل از هر چه غیر اوست رها سازد و دل باخته اش گردد. چگونه می تواند آثار ناکامی گذشته را محو کند و محدودیّت آینده را پذیرا باشد و حرمت چشم و دل را در زندگی زناشویی محترم دارد؟ چنین فردی در زندگی زناشویی و ارضای کامل جنسی مشکل دارد و در

تشویش و اضطرابی خسته کننده به سر می برد و به قول «ویل دورانت»: فساد پس از ازدواج، بیش تر محصول عادات پیش از ازدواج است... (که) در زیر عوامل سطحی طلاق، نفرت از بچه داری و میل به تنوّع طلبی، نهان است. میل به تنوع گرچه از همان آغاز در بشر بوده است، ولی امروزه به سبب اصالت فرد در زندگی نو و تعدّد محرکات جنسی در شهرها و تجاری شدن لذّت جنسی، ده برابر گشته است.⁽¹⁾در جامعه ای که روابط آزاد و اختلاط، رایج بوده و جلوه گری ها و فرهنگ برهنگی و بدحجابی حاکم باشد زن و مرد به هر سوی و هر کس نگاه کنند، همواره در زندگی در حال مقایسه اند؛ مقایسه ای میان آنچه دارند و آنچه ندارند و این مقایسه ها هوس را دامن می زند و خانواده را در معرض نابودی قرار می دهد. زنی که سال ها در کنار شوهر و در مشکلات با او زندگی کرده، پیداست اندک اندک بهار چهره اش، شکفتگی خود را از دست می دهد و روی در خزان می گذارد و در چنین حالی است که سخت محتاج عشق و مهربانی و وفاداری همسر خویش است؛ ناگهان زن جوان تری از راه می رسد و در کوچه و بازار و اداره و مدرسه با پوشش نامناسب خود، فرصت مقایسه ای به دست می دهد و این مقدمه ای می شود برای ویرانی اساس خانواده.⁽²⁾و هر دختر جوانی که امروزه در اوج نشاط و شادابی جسمی، مغرور از دلبری ها و جلوه گری هاست، باید بداند که در فردایی نه چندان دور، همین سرنوشت برایش رقم خواهد خورد. پس یکی از مهم ترین ارکان زندگی، عشق و محبّت و وفاداری است و

زن و شوهر زمانی به این هدف می رسند که بتوانند از غیر همسر خود چشم پوشیده، از هر نوع کامیابی جنسی در غیر از کانون خانواده پرهیز کنند.

... اختصاص یافتن استماعات و التذاذهای جنسی به محیط خانوادگی و در کادر ازدواج مشروع، پیوند زن و شوهری را محکم می سازد و موجب اتّصال بیش تر زوجین به یک دیگر می شود. فلسفه ی پوشش و منع کامیابی جنسی از غیر همسر مشروع، از نظر اجتماع خانوادگی، این است که همسر قانونیِ شخص از لحاظ روانی عامل خوش بخت کردن او به شمار برود؛ در حالی که در سیستم آزاد کامیابی، همسر قانونی از لحاظ روانی، یک رقیب و مزاحم و زندانبان به شمار می رود و در نتیجه کانون خانوادگی بر اساس دشمنی و نفرت پایه گذاری می شود. معاشرت های آزاد و بی بندوبار پسران و دختران، ازدواج را به صورت یک وظیفه و تکلیف و محدودیت در آورده است، و تفاوت جامعه ای که روابط جنسی را به محیط خانوادگی و کادر ازدواج قانونی محدود می کند با اجتماعی که روابط در آن اجازه داده می شود این است که ازدواج در اجتماع اول، پایان انتظار و محرومیت و در اجتماع دوم، آغاز محرومیّت و محدودیّت است. در سیستم روابط آزاد جنسی، پیمان ازدواج، به دوران آزادی دختر و پسر خاتمه می دهد و آن ها را ملزم می سازد که به یک دیگر وفادار باشند و در سیستم اسلامی به محرومیّت و انتظار آنان پایان می بخشد.⁽¹⁾

«ویل دورانت» در بیان نقش اساسی خانواده می گوید: وظیفه ی خانواده، به عنوان مرکز اخلاقی جامعه و رابط و پیوند دهنده ی آن، ناشی از خاصیّت ایجاد وحدت انسان است و همه می دانند که اکنون این خاصیّت اصلی از میان خانواده رفته است و اجتماع های صنعتی عصر ما، در وضع ناپایداری هستند.⁽¹⁾جدای از مطالب گذشته، درباره ی آثار منفی ارتباط، (مانند: ایجاد شک و تردید، و سوءظن نسبت به همسر آینده، مشکل اضطراب و تنوّع طلبی و خطر برگشت به عادات پیشین و لغزیدن در فساد) که همه موجب سست شدن پیوند خانوادگی می شود، خطر دیگری نیز این گونه افراد را تهدید می کند. دختر و پسری که به وادی ارتباط پا می گذارند، در بسیاری از موارد با اوّلین کسی که آشنا می شوند ازدواج نمی کنند و چه بسا با دختر و پسر متعدّدی ارتباط داشته اند اما به لحاظ مسائل سلیقه ای و فکری و شرایط خانوادگی، بعد از مدتی با یکی از آن ها و یا شخص دیگری ازدواج می نماید. حال چنین جوانی انتظار دارد که زندگی او سرشار از عشق و محبّت و وفاداری بوده، کانون گرم خانوادگی اش متزلزل نشود؛ امّا همیشه دل نگران است که مبادا روابط گذشته آثار بدی در زندگی اش بگذارد و افشای آن، سبب بروز مشکلاتی گردد؛ به ویژه در بافت اجتماعی جامعه ی ما. این نگرانی و تشویش، اثرهای مخرّبی بر بهداشت روانی او می گذارد و چه بسا با فاش شدن روابط گذشته، زندگی اش نیز از هم می پاشد و یا مجبور به انجام کارهای خلاف دیگری می شود؛ به عنوان نمونه:

دختر جوانی که به تازگی ازدواج کرده است، در نامه ای می نویسد: من با پسری قبل از ازدواج دوست بودم؛ اکنون که ازدواج کرده ام آن پسر مرا تهدید می کند که یا خواهر شوهرت را برای دوست شدن با من آماده کن و یا این که من مسائل مربوط به دوستی میان تو و خود را افشا خواهم کرد.⁽¹⁾از این نامه به خوبی روشن است که آرامش روانی و زندگی این دختر به خطر افتاده و مجبور است، برای نجات خود، دختر معصوم دیگری را به بهانه های مختلف بفریبد و به ارتباط با جوانی که تنها قصد سودجویی دارد، تشویق نماید و آینده اش را به خطر اندازد. نکته ی دیگری که قابل توجه است، وضعیّت پسرِ تهدید کننده است که قبلاً با این دختر ارتباط داشته و با او ازدواج نکرده و اکنون خواهان ارتباط و سوء استفاده از دختر دیگری است. باید نشست و وعده های شیرین و سوزوگداز عاشقانه ی او(!) را گوش نمود که دل هر دختر خامی را می لرزاند. خانواده در غرب به روایت آمار کارشناسان غربی در این زمینه آمارهایی را تهیه کرده اند که نشان می دهد، امروزه ساختار خانواده در آن جوامع، با مشکلات متعدّدی دست به گریبان است. آمار بالای طلاق، هم جنس بازی، زندگی زوجین در چارچوب های خارج از دایره ی ازدواج، عدم وفاداری زوجین به یک دیگر، بی بندوباری فرزندان، سطح بالای حاملگی دختران نوجوان و بالا رفتن تعداد کودکان و نوجوانانی که در خانواده های بدون پدر یا مادر

بزرگ می شوند و...، پایداری خانواده ها را در آن جوامع با خطر مواجه ساخته است. که همه ی این ها نتیجه ی «لیبرالیسم جنسی» و آزادی های بی حد و مرز در روابط با جنس مخالف است. دقیقا نیمی از جوانان امریکا با روابط جنسی افراد متأهّل با دیگران مخالفتی نداشته، وفاداری زوجین به یک دیگر را امری بیهوده و بی مورد می پندارد.⁽¹⁾با چنین نگرش هایی مشخص است که ساختار خانواده در این کشور از استحکام لازم بر خوردار نخواهد شد و ارزش بنیادی خود را در اجتماع از دست خواهد داد. در آماری آمده است: در نروژ، دانمارک و سوئد از هر ده زوج موجود، سه تاچهار زوج زندگی مشترک خارج از دایره ی ازدواج دارند. این میزان در سویس، فرانسه و انگلستان و هلند بین یک تا دو، و در ایتالیا، اسپانیا، ایرلند و سایر کشورهای کاتولیک (که مذهب نقش بیش تری دارد) کم تر است. در امریکا، تجربه ی زندگی مشترک خارج از ازدواج و روابط قبل آن، از یازده درصد در سال 1970 به پنجاه درصد در سال 1993 رسیده است.

در کشورهای غربی، طی سال های 1970 تا 1988 تعداد نوزادان نامشروع که نتیجه ی روابط جنسی خارج از چارچوب ازدواج بودند، به شدت افزایش یافت. در سوئد از هفده درصد در سال 1970 به پنجاه و یک درصد در سال 1988 رسیده. و طی سال های دهه ی 1980

تقریبا پانزده درصد از نوزادان اروپایی به طور نامشروع به دنیا آمدند که میزان آن در کشورهای کاتولیک بسیار کم تر بوده است.⁽¹⁾در آمار دیگری که درباره ی درصد ازدواج و طلاق ثبت شده، آمده است:

دوازده درصد از زنان سی و پنج تا سی و نه ساله در امریکا در سال 1991 ازدواج نکرده اند؛ در حالی که در سال 1980 تنها میزان آن شش و دو دهم درصد بوده که در طی ده سال تقریبا دو برابر شده است.⁽²⁾

بنابر آمارهایی که سازمان ملل متّحد ارائه داده است، در سال 1991، امریکا بالاترین میزان طلاق را دارد و بیست و نه درصد از زوجین که تجربه ی ازدواج دوّم را دارند کم تر از دو سال پس از ازدواج به طلاق روی می آورند، این میزان در طی ده سال به حدود پنجاه درصد می رسد.⁽³⁾... در سال 1960 تنها نه درصد خانواده ها تک والدینی بودند، اما از سال 1975 تا 1990 از شانزده درصد به بیست و چهار درصد رسید. جالب این که از این میزان، تنها یک درصد مربوط به خانواده هایی است که پدر با فرزند و یا فرزندان خویش زندگی می کند و بیست و سه درصد باقیمانده را خانواده هایی تشکیل می دهند که شامل مادر و فرزندان می باشند.⁽⁴⁾در چنین جوامعی سرنوشت بشر به کجا خواهد انجامید؟ چه بر سر خانواده، مهر پدری و عطوفت مادری خواهد آمد؟ چه کسانی پاسخ گوی