مشخصات کتاب

سرشناسه : موسوی اصفهانی محمد مهدی ۱۲۸۰-

عنوان قراردادی : ایقاظ الامه من الضجعه فی اثبات الرجعه .فارسی

عنوان و نام پدیدآور : بیداری امت در اثبات رجعت تالیف محمدمهدی اصفهانی کاظمینی ترجمه ابوالقاسم سحاب تحقیق باقر بیدهندی.

مشخصات نشر : قم مسجد مقدس جمکران ۱۳۸۸.

مشخصات ظاهری : ۱۳۶ص.

شابک : ۱۴۰۰۰ ریال 978-964-973-196-4

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه:ص. [۱۳۱] - ۱۳۶.

موضوع : رجعت -- احادیث

شناسه افزوده : سحاب ابوالقاسم ۱۲۶۶ - ۱۳۳۵ ، مترجم شناسه افزوده : بیدهندی ، باقر ۱۳۳۷ -

شناسه افزوده : مسجد جمکران (قم)

رده بندی کنگره : BP۲۲۲/۴/م۸۶الف۹۰۴۱ ۱۳۸۸

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۴

شماره کتابشناسی ملی : ۱۸۰۱۴۵۶

اشاره

بیداری امت در اثبات رجعت

تالیف محمدمهدی اصفهانی کاظمینی

ترجمه ابوالقاسم سحاب تحقیق باقر بیدهندی.

فهرست مطالب

تصویر

تصویر

مقدمه محقق

لیس منّا من لم یقل بمتعتنا، و یؤمن برجعتنا⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام

در کتاب های روایی شیعه احادیث بسیاری درباره «رجعت» وجود دارد. از این روایت ها استفاده می شود، مقارن ظهور حضرت مهدی و در آستانه برپایی رستاخیر عمومی، گروهی از مؤمنان خالص و شماری از کافران تبهکار و منافقان فاجر به این جهان بازگشت می کنند. دسته نخست به منظور طی مدارجی از کمال و مشاهده عزت اسلام و ذلت کفر، و گروه دوم برای این که کیفر بسیاری از کارهای ناروای خود را ببینند و حاکمیت نهایی دولت حق را مشاهده کنند.⁽²⁾

این بازگشت اختصاص به این دو گروه دارد و غیر از آنان در قیامت صغری کسی به دنیا بازگشت نخواهد کرد.⁽³⁾

قرآن مجید بر درستی اعتقاد به رجعت که از خصوصیات مدرسه اهل بیت علیهم السلام شمرده شده است، گواهی می دهد و در آیاتی از سوره

بقره⁽¹⁾و سوره مائده⁽²⁾نمونه هایی از رجعت امت های پیشین را گزارش کرده است.

در حدیثی متواتر از رسول خداصلی الله علیه وآله نقل شده است که امت اسلامی با امت های گذشته همگونی تام دارد و وقایع حساسی که در میان آنان روی داده در امت مرحومه نیز بدون کم و کاست به وقوع خواهد پیوست⁽³⁾

بنابراین به مقتضای نبوت مزبور باید رجعت در امّت رسول خداصلی الله علیه وآله نیز رخ دهد. امام رضاعلیه السلام در پاسخ سؤال مأمون عباسی در خصوص رجعت، به حدیث یاد شده استدلال نموده است.⁽⁴⁾

شیعیان باورهای اعتقادی خود را از قرآن و پیامبرصلی الله علیه وآله و عترت آن حضرت، بر اساس آیات فراوان که به رجعت تفسیر یا تأویل شده است، می گیرند.

و انبوهی از روایات که به سرحد تواتر می رسد، به رجعت پرداخته اند و دانشمندان شیعه برای تبیین موضوع رجعت و روشنگری اذهان، کتاب های فراوان و مقالاتی گرانمایه نوشته اند.⁽⁵⁾و آن را از آثار

قدرت پروردگار بزرگ قلمداد کرده اند، یکی از آثار بر جای مانده از بزرگان ما رساله حاضر است که به کالبد شکافی رجعت پرداخته است.

پژوهش حاضر به خامه حضرت آیت اللَّه علّامه سیّد الفقهاء و المجتهدین آقا سیّد محمّد مهدی اصفهانی کاظمینی⁽¹⁾(م: 1391 ه. ق) به رشته تحریر در آمده است و مسأله رجعت را در آینه وحی الهی و روایات معصومان علیهم السلام مورد بررسی قرار داده است که نویسنده و مترجم شهیر و پرتلاش حضرت آقای ابوالقاسم سحاب رحمه الله آن را ترجمه کرده است. برای احیاء نام و اثر این دو عزیز به تحقیق و نشر آن اقدام کردیم.

از خداوند متعال می خواهم که آن دو عزیز را از رحمت و بخشایش خویش برخوردار سازد و آنچه که برای دوستانش فراهم آورده است، به آن دو نیز مرحمت فرماید.

شکرگزاری از عنایت برادر عزیز و بزرگوار، نویسنده ارزنده، فاضل ارجمند جناب آقای مجید بابکی که حروفچینی و صفحه آرایی این کتاب را بر عهده گرفتند و حقاً در این باره، زحمت کشیدند، بر عهده

این حقیر است و برای ایشان و مسؤول محترم انتشارات مسجد مقدّس جمکران و همکاران ارجمندشان سلامت و دوام توفیق آرزو دارم.

و برای ناشر محترم چاپ اوّل جناب آقای علمی که در راه خدمت به فرهنگ اسلام فراوان زحمت کشیده اند توفیق بیشتر و پاداش خیر آرزو دارم.

قم - کمترین خادم دین و مذهب

باقر بید هندی

مقدمه مؤلف

ستایش برای خداست و درود و سلام بر محمدصلی الله علیه وآله و آل او که آل الله اند، سپس می گوید بنده نیازمند به خدای بی نیاز، فرزند مرحوم علامه حاج سید محمّد، بن علامه سید محمّد صادق، فرزند آیت اللَّه علامه حاج سید زین العابدین موسوی خوانساری اصفهانی - اعلی اللَّه مقامهم و رفع فی الخلد اعلامهم - محمد مهدی موسوی اصفهانی کاظمی - عفی اللَّه عنه -: یکی از فضلای بزرگوار و سادات فضلا از مردم اصفهان از آقایان شهشهان که خدا او را توفیق به رضای خود داده و آینده او را بهتر از ماضی وی قرار دهد، از من خواستار شد که رساله ای در اثبات رجعت به رشته تحریر در آورده و آیات وارده و اخباری را که بر آن دلالت دارد با گفتار علمای امت و نواب ائمه علیهم السلام و آنچه را که دانشمندان بزرگ از کتاب ها و رسالات و پاسخ پرسش ها در این خصوص تألیف نمودند در آن رساله به مورد بیان آورم. بنابراین با کثرت گرفتاری و پریشانی خاطر در موقعی که آتش جنگ در کشور

عراق مشتعل بود و نایره فساد در تمامی بلاد بین عباد شعله می زد و عموم مردم به قحطی و گرانی گرفتار و دچار بی چیزی بودند و هر کس به تلخی زندگانی که بدتر از تلخی مرگ تصور می رفت، دچار شده و مرا بیم و وحشتی که جز هول و دهشت فوت بود، دامنگیر داشت. با این وصف خود را به تألیف این رساله شریفه و مختصر لطیف بر سبیل اختصار، بدون طول و تفصیل وادار نمودم و آن را به ایقاظ الامة من الضجعة فی اثبات الرجعة (بیداری امت در اثبات رجعت) نامیدم. و این رساله را بر یک مقدمه، و چند باب، و خاتمه مرتب نمودم، و توکل من در تمام کارها و در هر حال بر خداست و بس.

در بیان معنی رجعت

معنی لغوی و اصطلاحی رجعت

اما معنای «رجعت» در لغت:

کلمه رجعت (به فتح راء) یک مرتبه از رجوع و بازگشت است⁽¹⁾که از رجع یرجع رجوعاً از باب ضَرَبَ یَضْرِبُ به معنی انصرف و عاد، و به فارسی به معنی بازگشت نمودن آمده. و رجعت در فارسی به معنی

برگشتن است. و به اصطلاح⁽¹⁾ما جماعت امامیه، بازگشت به دنیا بعد از مردن و بعد از ظهور امام عصر مولانا حجة بن الحسن⁽²⁾می باشد.⁽³⁾

در قاموس گوید: و یؤمن بالرجعة، أی: بالرجوع الی الدّنیا بعد الموت؛ یعنی⁽⁴⁾ایمان و عقیده به رجعت یا بازگشت به دنیا بعد از مرگ دارد. پس صاحب «قاموس» اشاره به چیزی می کند که معتقَد امامیه است چنان که پوشیده و مستور نمی باشد.

باب اول در آیات وارده در اطراف این موضوع

در آیات وارده در اطراف این موضوع

بدان که آیاتی بسیار در قرآن مجید وارد شده که دلالت بر ثبوت رجعت دارد و ما بعضی از آن را در اینجا ذکر می نماییم:

آیه نخست

خدای متعال در سوره نمل (جزء بیستم)، آیه 85 می فرماید:

«وَیَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِمَّنْ یُکُذِّبُ بِآیاتِنا فَهُمْ یُوزَعُونَ»؛

یعنی «روزی که ما محشور می کنیم از هر امتی فوجی را از آنهایی که تکذیب می کنند آیات ما را و آنها تقسیم بندی می گردند»، یا این که ایشان بازداشت می شوند. شیخ طبرسی رحمه الله در صفحه 240 در جلد 2 مجمع البیان، چاپ تبریز در مورد تفسیر این آیه شریفه که بدان اشاره شد چنین گوید: آنانی که از امامیه عقیده به رجعت دارند، استدلال ایشان در صحت رجعت به این است که می گویند دخول حرف «مِنْ» در کلام سبب تبعیض می شود، و این موضوع دلالت دارد بر این که، روزی که در آیه به آن اشاره شده در آن روز قومی محشور می شوند و قومی دیگر محشور نمی شوند، و این صفت تبعیض، از برای روز قیامت نیست؛⁽¹⁾

زیرا که خدای سبحان درباره آن می فرماید: «وَحَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً» ⁽¹⁾، «ما تمامی ایشان را در آن روز محشور می کنیم و احدی را فرو گذار نمی نماییم». (پایان سخن طبرسی).⁽²⁾

استاد علّامه سید عبد اللَّه کاظمی مشهور به شُبّر رحمه الله در ص 801 در تفسیر خودش، چاپ تهران در مورد تفسیر این آیه می نویسد: این آیه در اخبار به رجعت تفسیر شده؛ اما حشر اکبر قول خدای تعالی است که می فرماید: «وَحَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً» ⁽³⁾(انتهی).

مولانا محدّث ملامحسن کاشانی رحمه الله در تفسیر صافی خود وقتی که آیه مذکور را تفسیر می کند، تصریح می نماید که آن روز، روز رجعت است.⁽⁴⁾

و نیز مولانا علی بن ابراهیم قمی رحمه الله در ص 22 در تفسیر خودش، چاپ تهران چنین می نویسد: اما رد بر آن کس که منکر رجعت است، قول خدای متعال است که می فرماید: «وَیَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً» ⁽⁵⁾و گوید: حدیث کرد مرا پدرم از ابن ابی عمیر، از حماد، از حضرت ابی عبد اللَّه (جعفر بن محمّدعلیه السلام) فرمود: چه می گویند در این آیه که: «وَیَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً»؟

من عرض کردم: آنها می گویند که مسئله حشر در قیامت است.

حضرت فرمود: چنین نیست که می گویند، بلکه این حشر در رجعت است، آیا خداوند در قیامت از هر امّتی دسته ای را محشور می نماید و باقی را واگذار می کند؟ و آیه قیامت این آیه است که خدا می فرماید: «وَحَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً» ⁽¹⁾بدین معنی که ما «آن روز احدی را واگذار نمی نمائیم و تمامی محشور می شوند».⁽²⁾

باز علی بن ابراهیم - رحمة اللَّه علیه - در ص 470 از تفسیر خودش ضمن تفسیر قول خدای متعال «وَ إِذا وَقَعَ القَوْلُ عَلَیْهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دابَّةً - الی آخر آیة - بِآیاتِنا یُؤْمِنُونَ» چنین تصریح نموده: خبر داد مرا پدرم از ابن ابی عمیر، از ابی بصیر، از ابی عبد اللَّه علیه السلام که فرمود: روزی سیر رسول خداصلی الله علیه وآله به جانب امیرالمؤمنین علیه السلام منتهی شد، حضرتش را دید که در مسجد به خواب رفته و مقداری ریگ را جمع نموده و زیر سر خود قرار داده، رسول خداصلی الله علیه وآله او را به پای خود تکان داده و فرمود: قم یا دابة اللَّه! یعنی برخیز ای دابة خدا و جنبنده الهی!

پس از آن یکی از اصحاب عرض کرد: یا رسول اللَّه! آیا می توانند بعضی از ما بعضی دیگر را به این نام بنامند؟

حضرت فرمود: نه، به خدا این نام تنها مختص او است، و اوست آن دابه ای که خدا در کتاب خودش یاد فرموده و گوید:

«وَ إِذا وَقَعَ القَوْلُ عَلَیْهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دابَّةً مِنَ الأَرْضِ تُکَلِّمُهُمْ أَنَّ

النّاسَ کانُوا بِآیاتِنا لا یُوقِنُونَ».⁽¹⁾«آن گاه که گفتار بر ایشان واقع شده، بیرون می آوریم از برای آنها جنبنده ای را از زمین که با ایشان سخن می گوید و در حقیقت آنها مردمی بودند که یقین به آیات ما نداشتند».

پس از آن فرمود: یا علی! وقتی که آخر زمان شد خدا تو را به نیکوترین صورتی بیرون می آورد و با تو وسیله ای است داغ گذار که به آن دشمنان خودت را داغ یا علامت می گذاری.⁽²⁾

پس از آن مردی به حضرت ابی عبداللَّه علیه السلام عرض کرد که: عامه می گویند که این آیه با آنها تکّلم می کند. حضرت فرمود: خدا با ایشان در آتش جهنم تکلم می کند و تکلم با ایشان از کلام و دلیل است. علاوه بر این که این آیه در رجعت است که خدا می فرماید: «وَیَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِمَّنْ یُکَذِّبُ بِآیاتِنا فَهُمْ یُوزَعُونَ * حَتّی إِذا جاؤُوا قالَ أَکَذَّبْتُمْ بِآیاتِی وَلَمْ تُحِیطُوا بِها عِلْماً أَمَّا ذا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ» عامه می گویند: چگونه شود این که دابه با خلایق سخن بگوید؟ این آیه جماعت شیعه را به این گونه سخنان واداشته. حضرت به قصد نفرین فرمود که: یعنی در روزی که ما از هر امتی فوجی را محشور می نمائیم از آنها که آیات ما را تکذیب می کردند پس آنها بازداشت می شوند، تا وقتی که آنها را بیاورند و به آنها بگویم، آیا شما بودید که آیات مرا تکذیب می نمودید

در صورتی که احاطه به آن نداشتید، آیا چه بود آنچه که شما عمل می کردید؟

امام علیه السلام فرمود: «آیات»، امیرالمؤمنین و ائمه علیهم السلام می باشند.

پس آن مرد به حضرت ابی عبداللَّه علیه السلام عرض کرد که: عامه و اهل سنّت و جماعت عقیده دارند که قول خدا: «وَیَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً» ⁽¹⁾مقصود قیامت است.

حضرت فرمود: آیا خدا از هر امتی دسته ای را محشور می نماید و باقی را واگذار می کند؟ نه چنین است، بلکه این آیه مربوط به رجعت است، و لیکن آیه مربوط به قیامت آیه: «وَحَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً» ⁽²⁾می باشد.⁽³⁾

پس از آن علی بن ابراهیم می گوید: خبر داد پدرم، از ابن ابی عمیر از مفضل، از حضرت ابی عبد اللَّه علیه السلام از قول خدای متعال: «وَیَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً» امام فرمود: نیست احدی از مؤمنین که کشته شده باشد مگر این که بر می گردد، و می ماند تا بمیرد و جز کسانی که صاحب ایمان محض و عقیده خالص اند یا کافر محض می باشند، بازگشت نمی کنند.

و باز پیرو این خبر از حضرت ابی عبد اللَّه علیه السلام روایت می کند که حضرت فرمود: مردی به عمّار بن یاسر گفت: یا ابا یقظان! [کنیه عمّار]در کتاب خدا آیه ای است که قلب مرا فاسد و خراب نموده و مرا دچار شک و تردید کرده.

عمار گفت: کدام آیه؟ آن مرد گفت: آیه «وَ إِذا وَقَعَ القَوْلُ عَلَیْهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دابَّةً مِنَ الأَرْضِ تُکَلِّمُهُمْ أَنَّ النّاسَ کانُوا بِآیاتِنا لا یُوقِنُونَ» ⁽¹⁾«و آن گاه که واقع شد گفتار بر ایشان بیرون می آوریم برای ایشان جنبنده ای را از زمین که با ایشان سخن گوید و آنها مردمی بودند که به آیات ما یقین نداشتند».

این «دابّه» کدام دابّه است؟

عمّار گفت: به خدا سوگند من به جای خود نمی نشینم و نمی خورم و نمی آشامم تا این که آن را به تو بنمایانم.

آن گاه عمّار با آن مرد خدمت حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام آمد در حالتی که آن حضرت خرما با کره میل [می فرمود و به عمّار فرمود: یا ابا یقظان، پیش بیا. عمار پیش آمده، نشست و با حضرت به خوردن خرما مشغول شد. آن مرد تعجب نمود. وقتی که عمار از جا برخاست، آن مرد گفت: سبحان اللَّه! یا ابا یقظان، آیا تو قسم نخوردی که نخوری و نیاشامی تا این که دابه را به من بنمایانی و آن را به من نشان دهی؟!

عمار گفت: من آن را به تو نمایاندم اگر درست بیندیشی و در آن تعقل کنی (انتهی).⁽²⁾

مؤلف می گوید: در این حدیث دلالتی بر معرفت و آگاهی عمار از تفسیر، چیزی است که پوشیده و مستور نبود.

شیخ طبرسی رحمه الله در ص 240 از جلد دوم مجمع البیان چاپ تبریز خود بعد از نقل خبر مذکور از تفسیر علی بن ابراهیم می گوید:

عیاشی نیز این حکایت را عیناً از ابی ذر - رحمه اللَّه - نقل و روایت نموده.⁽¹⁾

آیه دوم

خدای متعال در سوره انبیا (در جزء 17) آیه 95 می فرماید: «وَحَرامٌ عَلی قَرْیَةٍ أَهْلَکْناها أَ نَّهُمْ لا یَرْجِعُونَ»، «یعنی محال یا حرام است بر قریه ای که ما اهل آن را هلاک نمودیم اینکه آنها دیگر بار بر نمی گردند».

علی بن ابراهیم قمی به این آیه در تفسیر خودش ص 23، طبع تهران استدلال بر رجعت نموده و می گوید: امام صادق علیه السلام می فرماید: هر قریه ای که خدا اهل آن را به عذاب هلاک فرمود ایشان در رجعت بر نمی گردند، و لیکن در قیامت برخواهند گشت، و آنها که ایمان خالص و محض ایمان دارند و غیر آنها از کسانی که به عذاب هلاک نشده و کافر محض بوده اند بر می گردند و رجعت دارند.⁽²⁾

باز در ص 423 از تفسیر خود که بدان اشاره نمودیم در تفسیر آیه

مذکور می گوید: حدیث کرد مرا پدرم، از ابن ابی عمیر، از ابن سنان، از ابی بصیر و از محمد بن مسلم، از ابی عبد اللَّه، و ابی جعفرعلیهما السلام که فرمودند: هر قریه ای را که خدا اهل آن را به عذاب هلاک گردانید در رجعت بر نمی گردند، پس در ادامه آن روایت فرمود: این آیه از بزرگترین ادله، بر رجعت می باشد زیرا که هیچ یک از اهل اسلام انکار ندارد که مردم به تمامی در قیامت بر می گردند چه آن کس که هلاک شده و چه آن کسی که هلاک نشده و قول خداوند سبحان «لا یرجعون» مقصود از آن رجعت است؛ اما در قیامت آنها بازگشت می کنند و بر می گردند تا داخل آتش شوند.⁽¹⁾

آیه سوم

خدای سبحان در سوره آل عمران، (در جزء سیم قرآن مجید) آیه 75 می فرماید: «وَ إِذ أَخَذَ اللَّهُ مِیثاقَ النَّبِیِّینَ لَما آتَیْتُکُمْ مِنْ کِتابٍ وَحِکْمَةٍ ثُمَّ جاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قالَ أَ أَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلی ذ لِکُمْ إِصْرِی قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَکُمْ مِنَ الشّاهِدِینَ»؛

«وقتی که خدا از پیغمبران عهد و پیمان گرفت به آنچه که شما را از کتاب و حکمت داد، پس از آن آمد شما را رسولی که تصدیق کننده و به

راستی وا دارنده بود به آنچه که با شما بود. آن گاه باید که به او ایمان بیاورید و بایستی که او را یاری کنید، او گفت: آیا شما اقرار کردید و گرفتید شما بر این پیمان مرا؟ گفتند: ما اقرار کردیم. گفت: پس گواه بگیرید و من با شما از گواهی دهندگانم».

علی بن ابراهیم - رحمة اللَّه علیه - به این آیه بر رجعت استدلال نموده و در ص 96 از تفسیر خودش وقتی که این آیه را تفسیر کرده می گوید: خبر داد مرا پدرم از ابن ابی عمیر، از ابن مسکان، از ابی عبداللَّه علیه السلام که فرمود: خدا هیچ پیغمبری را از آدم تا خاتم بر نینگیخته و مبعوث ننموده، مگر این که او را به دنیا بر می گرداند تا این که امیرالمؤمنین علیه السلام را یاری کند. و این قول خداست که می فرماید: «و لتؤمنن به» یعنی به رسول خداصلی الله علیه وآله «ولتنصرن» یعنی امیرالمؤمنین.⁽¹⁾

و در تفسیر صافی و قمی و عیاشی از حضرت صادق علیه السلام روایت شده، ما بعث اللَّه نبیاً تا آخر خبر.⁽²⁾

علّامه سیّد هاشم بحرانی رحمه الله در ص 182 از جلد اول تفسیر برهان خود (چاپ طهران) از سعد بن عبد اللَّه، از احمد بن محمد بن عیسی، از

محمّد بن سنان، از عبد اللَّه بن مسکان، از قیصر بن ابی شیبه روایت کرده که گوید: شنیدم که حضرت ابی عبد اللَّه علیه السلام می فرمود و این آیه را تلاوت می کرد: «وَ إِذ أَخَذَ اللَّهُ مِیثاقَ النَّبِیِّینَ» - الی آخر آیه -.

قسم به خدا از زمان آدم به بعد تاکنون، خداوند پیغمبری و فرستاده ای را مبعوث ننموده مگر این که تمامی را به دنیا بر می گرداند تا در برابر و محضر حضرت علی بن ابی طالب علیه السلام مقاتله و کارزار کنند.⁽¹⁾

مولانا محقق، محدّث کاشانی رحمه الله در تفسیر صافی خود وقتی که این آیه را تفسیر می کند، به مانند همین موضوع را بیان می نماید، و در کتاب المواحده از امام باقرعلیه السلام است که می فرماید: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: خدای تعالی واحد یگانه و در یگانگی خود یکتا بود، پس از آن متکلم به کلمه شد که آن نور گردید و از آن نور محمدصلی الله علیه وآله و من، و ذریه مرا آفرید، پس از آن متکلم به کلمه شد که آن روح گردید و آن روح را در آن نور جای داده و در بدنهای ما ساکن گردانید، پس مائیم روح خدا و کلمات او و به سبب ما از خلق خود محجوب و مستور بود، و ما مدتها در ظلمت خضراء می زیستیم، در آنجا که آفتاب و ماه و شب و روزی نبود و چشمی بدانجا سیر و طواف نمی نمود، ما خدا را می پرستیدیم و تقدیس و تسبیح می نمودیم و این پیش از آن بود که خدا خلق خود را

بیافریند و از پیغمبران عهد و پیمانی به ایمان و یاری برای ما بگیرد. و این است قول خدای عزّو جل که می فرماید: «وَ إِذ أَخَذَ اللَّهُ مِیثاقَ النَّبِیِّینَ لَما آتَیْتُکُمْ مِنْ کِتابٍ وَحِکْمَةٍ ثُمَّ جاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ» یعنی: لتؤمنن بمحمّد و لَتَنْصُرُنَّ و صیه و سینصرونه جمیعاً.⁽¹⁾و معنی آیه پیش از این گذشت و متمم آن است تا این که به محمّد ایمان بیاورند و وصی او را یاری کنند، و به زودی تمامی آنها او را یاری می کنند و خدا میثاق مرا با میثاق محمّد به نصرت و یاری بعضی از ما به بعضی دیگر را گرفته و من محمّدصلی الله علیه وآله وسلم را یاری نمودم و در برابر او جهاد کردم و دشمنان او را کشتم و به عهد خدا و میثاقی که درباره نصرت محمدصلی الله علیه وآله از من گرفته بود، وفا کردم و هیچ یک از انبیای خدا و فرستادگان او کسی مرا یاری نکرده و این عدم یاری برای آن است که خدا جان آنها را گرفته و ایشان را به جوار خود خواند و به زودی آنها مرا یاری می کنند و برای من خواهد بود ما بین مشرق تا مغرب آن، و به زودی آنها را از آدم تا محمّدصلی الله علیه وآله وسلم بر می انگیزاند و در محضر و مقابل من آنها با شمشیر بر سر مردگان و زندگان و ثقلین به تمامی می زنند.

پس ای عجب! و چگونه تعجب نکنم از مردگانی که خدا ایشان را زنده می نماید و بر می انگیزاند و آنها دسته دسته، لبیک لبیک یا داعی اللَّه! می گویند و به جانب کوچه های کوفه می روند، و شمشیرهای خود را از

غلاف کشیده و بر دوشهای خود نهاده و با آنان به سر و کله کافران و ستمکاران و پیروان از ستمگران اولین و آخرین می زنند تا این که خدای متعال وفا کند به وعده ای که درباره ایشان در کلام خود فرموده: «وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الأَرْضِ کَما اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضی لَهُمْ وَلَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لا یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً وَمَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذ لِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الفاسِقُونَ»

یعنی: «وعده داد خدا به آنهایی که ایمان آوردند از شما و کارهای نیکو و شایسته کردند که ایشان را در زمین خلیفه و جانشین خود سازد همان طور که مردمی پیش از ایشان را خلیفه قرار داد و برقرار گرداند برای آنها دینی را که از برای ایشان پسندیده و مبدّل ساختیم ترس ایشان را به آرامش و ایمنی تا این که بپرستند مرا و برای من چیزی را شریک قرار ندهند و کسانی که بعد از آن کافر شدند ایشان از جمله فاسقان اند.»

در تفسیر پیرو آن است که مرا به حالت آسودگی و آرامش بپرستند و از احدی در پرستش من نترسند و تقیه و پرهیزی از برای آنان نباشد و برای من نوبت و رجعت است. نه، منم صاحب رجعت ها و کَرّات و نوبت ها و صاحب حملات و نعمت ها و دولت های عجیبه و شگفت آور و منم قرنی از تازه ترین تازه ها تا آخر حدیث که طولانی است (انتهی).⁽¹⁾

آیه چهارم

قول خدای تعالی است در سوره نور (جزء 18) آیه 55: «وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الأَرْضِ کَما اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضی لَهُمْ وَلَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لا یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً وَمَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذ لِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الفاسِقُونَ».

ترجمه این آیه در ضمن بیان آیه سوم گذشت.

علی بن ابراهیم قمی در ص 22 از تفسیر خود در رد منکرین رجعت و استدلال به آیاتی که دلالت بر رجعت دارند، بیانی دارد که تصریح این موضوع را می نماید و هم آنچه را که خدای تبارک و تعالی به ائمه علیهم السلام از رجعت و یاری وعده فرموده بیان می کند و می گوید: وعده داده است خدا به شما ای کسانی که ایمان آوردید، ای گروه ائمه و پیشوایان و شما که عملهای شایسته نمودید، یقین که شما را خلیفه و جانشین خود می گرداند در زمین چنان که مردمی را پیش از شما خلیفه و جانشین قرار داد، و برقرار می سازد برای ایشان دینی را که از برای ایشان پسندیده است و یقین که تبدیل می دهد بیم و ترس آنها را به آرامش خاطر و آسودگی تا این که مرا بپرستند و برای من چیزی را شریک نیاورند و این از جمله چیزهایی است که بعد از رجوع و بازگشت آنها به دنیا می باشد.⁽¹⁾

مؤلف می گوید: تفسیر این آیه همان بود که در خبر مولانا امام باقرعلیه السلام گذشت.

آیه پنجم و ششم

قول خدای متعال است در سوره قصص (جزء بیستم قرآن مجید) آیه 4 که می فرماید: «وَنُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلیَ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الوارِثِینَ». «ما می خواهیم منّت بگذاریم بر آنهایی که ضعیف شمرده شدند در زمین و قرار بدهیم ایشان را امامان و پیشوایان، و ایشان را بگردانیم وارثان». و در پیرو این آیه (آیه 5) می فرماید: «وَنُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الأَرْضِ وَنُرِیَ فِرْعَوْنَ وَهامانَ وَجُنُودَهُما مِنْهُمْ ما کانُوا یَحْذَرُونَ».⁽¹⁾

علی بن ابراهیم قمی - رحمة اللَّه علیه - در ص 482 از تفسیر خود بعد از ذکر آیه نخستین از دو آیه که بدان اشاره شد و آیه پیش از آن دو آیه می گوید: بیان این حکایت آن است که خدای متعال به پیغمبر خود خبر می دهد به آنچه که موسی علیه السلام و اصحاب او از ستم و کشتار فرعون دیدند تا این که تعزیت و تسلیتی از برای او باشد در آنچه که به اهل بیت او از امت وی می رسد، و بعد از تعزیت او را مژده می دهد که بعد از این به آنها تفضل خواهد نمود و آنها را خلفا و جانشین در زمین خواهد کرد و ایشان را ائمه و پیشوایان بر امت خود می نماید و آنان را با دشمنانشان به دنیا بر می گرداند تا این که داد آنها را از دشمن ایشان بگیرد و عدالت

و انصاف نسبت به آنها شود، پس می فرماید: «وَنُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلیَ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الوارِثِینَ * وَنُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الأَرْضِ وَنُرِیَ فِرْعَوْنَ وَهامانَ وَجُنُودَهُما مِنْهُمْ ما کانُوا یَحْذَرُونَ».

و این رجعت از برای آن است که ما بنمایانیم به فرعون و هامان و سپاهیان ایشان و آنان که حق آل محمدصلی الله علیه وآله وسلم را غصب نمودند. و ضمیر «مِنْهُمْ» راجع به آل محمّد است. «ما کانُوا یَحْذَرُونَ». یعنی قتل و عذاب و صدماتی که آنها متحمّل شدند. و اگر این آیه درباره موسی و فرعون نازل شده بود یقین که می فرمود: «وَنُرِیَ فِرْعَوْنَ وَهامانَ وَجُنُودَهُما مِنْهُمْ ما کانُوا یَحْذَرُونَ» یعنی: از موسی. و نمی گفت مِنْهُمْ و از آنچه که گذشت در قول خدای متعال: «وَنُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً» ما دانستیم که خطاب به پیغمبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم است و به چیزی است که خداوند، رسول خود را به آن وعده می دهد که آن بعد از وی خواهد بود، و امامان از اولاد و فرزندان او می باشند و جز این نیست که خدا این مثل را برای ایشان در موسی و بنی اسرائیل و در دشمنان ایشان به فرعون و هامان و سپاهیان ایشان زد و فرمود که فرعون بنی اسرائیل را به قتل رسانید و بر آنها پیروز گردید پس خدا پیروز نمود موسی را به فرعون و بر او و یارانش ظفر یافت تا این که خدا آنها را هلاک نمود و بدین گونه است اهل بیت رسول خداصلی الله علیه وآله که از دشمنان ایشان به آنها کشتن و غصب حق و ناروائیها رسیده، پس آنها را با دشمنانشان، خدا به دنیا بر می گرداند تا این که آنها را بکشند - الی آخر.

پس ملاحظه کن و بیندیش. و کسی که بخواهد بر اخبار وارده در اطراف تفسیر این دو آیه که بدانها اشاره شد آگاهی و اطلاع یابد بایستی کتاب البرهان فی تفسیر القرآن (طبع طهران) را ملاحظه نماید.

آیه هفتم

قول خدای متعال در سوره قصص (جزء بیستم) آیه 85: «اِنَّ الَّذِی فَرَضَ عَلَیْکَ القُرْآنَ لَرادُّکَ إِلی مَعادٍ قُلْ رَبِّی أَعْلَمُ مَنْ جاءَ بِالْهُدی وَمَنْ هُوَ فِی ضَلالٍ مُبِینٍ». «به درستی که آن کس که قرآن را بر تو واجب گردانید یقین که تو را به سوی بازگشت گاه خودت بر می گرداند. بگو ای پیغمبر پروردگار من داناتر است به آن کس که به راه راست و طریق هدایت رفته و به آن کس که او در گمراهی آشکار است».

جماعتی از ائمه مفسرین مانند قمی و محدث کاشانی و دیگران در این آیه استدلال به رجعت نموده اند.

مولانا علی بن ابراهیم قمی رحمه الله در ص 294 از تفسیر خودش به سند او از حریز، از حضرت ابی جعفرعلیه السلام روایت کرده و گوید: درباره جابر [بن عبد الله انصاری] از او پرسیدند، فرمود: خدا رحمت کند جابر را که پایه دانش او به اینجا رسیده بود که تأویل این آیه را شناخته بود که: «الَّذِی فَرَضَ عَلَیْکَ القُرْآنَ لَرادُّکَ إِلی مَعادٍ» یعنی رجعت.⁽¹⁾

باز در تفسیر قمی به سند او از ابی خالد کابلی از علی بن الحسین علیه السلام روایت شده در قول خدای متعال: «إِنَّ الَّذِی فَرَضَ عَلَیْکَ القُرْآنَ لَرادُّکَ إِلی مَعادٍ»؛ که فرمود: بازگشت می کنند به سوی شما پیغمبر شما و امیرالمؤمنین و امامان علیهم السلام.⁽¹⁾

علاّمه سیّد هاشم بحرانی رحمه الله در تفسیر برهان راجع به تفسیر آیه مزبور اخبار دیگری دارد که لازم است به آن مراجعه شود.⁽²⁾

و غرض بیان تفسیر آیه از اخبار اهل بیت عصمت علیهم السلام است که آنها شناسایان و عارفین به قرآن و احکام آن، و عالم به محکم و متشابه، و مجمل و مفصل، و ناسخ و منسوخ کلام مجید الهی می باشند؛ زیرا که قرآن در خانه ایشان نازل شده و اهل خانه از دیگران دانا ترند به چیزهایی که در خانه است و مقصود و منظور الهی در این آیه آنها می باشند که خدا می فرماید: «وَما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلّا اللَّهُ وَالرّاسِخُونَ فِی العِلْمِ»؛ «تأویل قرآن را جز خدا و آنها که در علم و دانش پا برجا و استوارند کسی نمی داند». و در آنچه ما بیان نمودیم برای اظهار مطلب کفایت است و خردمند را اشاره کافی است در صورتی که اگر مکابر مدعی به باطل با هزار عبارت و بیان هم قانع شود باز در مکابره و انکار خود باقی خواهد ماند.

آیه هشتم

قوله تعالی فی سورة المؤمن

دلیل ما در باب آیه یازدهم در جزء بیست و چهارم از سوره قرآن مجید است که خدای سبحان فرماید: «قالُوا ربَّنا أَمَتَّنا اثْنَتَیْنِ وَأَحْیَیْتَنا اثْنَتَیْنِ فَاعْتَرَفْنا بِذُنُوبِنا فَهَلْ إلی خُرُوجٍ مِنْ سَبِیلٍ»؛⁽¹⁾«گفتند: پروردگار ما، ما را دوبار میراندی و دو بار زنده گردانیدی، و ما اعتراف به گناهان خودمان نمودیم. پس آیا راهی از برای بیرون شدن ما هست».

مؤلف می گوید: این آیه از آیاتی است که قائلین به رجعت به آن استدلال می کنند.

مولانا علی بن ابراهیم قمی رحمه الله در صفحه 583 از تفسیر خودش می گوید: آیه «قالُوا رَبَّنا أَمَتَّنا اثْنَتَیْنِ وَأَحْیَیْتَنا اثْنَتَیْنِ» تا آخر آیه «مِنْ سَبِیلٍ» به فرموده حضرت صادق علیه السلام درباره رجعت است. (انتهی).⁽²⁾

مولانا محقق محدّث کاشانی مرحوم ملامحسن فیض رحمه الله هم در صافی بعد از نقل خبری که بدان اشاره شد، چنین گوید: شاید مراد این باشد که تثنیه موت و حیات در آیه، یکی برای رجعت و دیگری برای زنده گردیدن و دوباره مردن در قبر از برای سؤال باشد.⁽³⁾

و نیز مولانا علاّمه مجلسی - طاب ثراه - در صفحه 214 از جلد 13 بحار الانوار خود بعد از تعیین خبری که قمی در تفسیر این آیه روایت کرده چنین تصریح می نماید:

بیان: یکی از دوبار زنده شدن، در رجعت، و دیگری در قیامت است و یکی در دوبار مردن، یکی از این مردن در دنیا و دیگری در رجعت است. و بعضی از مفسرین تصحیح دو بارگی را به زنده شدن در قبر از برای سئوال، و مردن در آن دانسته اند. و بعضی از ایشان، «اماته» و مردن نخستین را حمل بر آفرینش آنها نموده که ابتدا جزء مردگان بودند (انتهی)، رجوع به کتاب مذکور شود.⁽¹⁾

علامه سید هاشم بحرانی رحمه الله در تفسیر برهان خود در تفسیر این آیه می گوید: از حسن بن محبوب، از محمّد بن سلام، از ابی جعفرعلیه السلام در گفته خدای تعالی: «ربَّنا أَمَتَّنا اثْنَتَیْنِ وَأَحْیَیْتَنا اثْنَتَیْنِ فَاعْتَرَفْنا بِذُنُوبِنا فَهَلْ إلی خُرُوجٍ مِنْ سَبِیلٍ» فرمود که: او مختص اقوامی است در رجعت بعد از مرگ، پس از آن در قیامت اجرا می شود.⁽²⁾

آیه نهم

قول خدای تعالی در سوره مؤمن (جزء بیست و چهارم) آیه 51: «إِنّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِینَ آمَنُوا فِی الحَیاةِ الدُّنْیا وَیَوْمَ یَقُومُ الأَشْهادُ». «به یقین که ما یاری می کنیم فرستادگان خودمان را و آنان که ایمان آوردند در

زندگانی دنیا و روزی که گواهان قیام می کنند».

گوئیم که: این آیه شریفه از جمله آیاتی است که دلالت بر رجعت دارد. علی بن ابراهیم رحمه الله در ص 586 از تفسیر خودش می گوید: و قوله: «إِنّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِینَ آمَنُوا فِی الحَیاةِ الدُّنْیا»؛ این آیه در رجعت است، وقتی که رسول خدا و امامان علیهم السلام بر می گردند به دنیا.⁽¹⁾

احمد بن ادریس، از احمد بن محمّد، از عمر بن عبد العزیز، از جمیل، از حضرت ابی عبد اللَّه علیه السلام به ما خبر داده و گوید که: من عرض کردم: قول خدای تعالی: «إِنّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِینَ آمَنُوا فِی الحَیاةِ الدُّنْیا وَیَوْمَ یَقُومُ الأَشْهادُ» فرمود: این صحیح است. و قسم به خدا که، این آیه در رجعت است، آیا نمی دانی که بسیاری از پیغمبران در دنیا یاری نشده و کشته شدند و امامان و پیشوایان هم بعد از ایشان کشته شده و به قتل رسیدند و یاری نشدند. و این عمل باید در رجعت انجام گیرد.⁽²⁾

ص 526.

و این از امامانی است که در ردیف و درجه اوّل از ائمه حدیث و تفسیر و فقه قرار گرفته و در تفسیر آیه مشار الیها جز آن چیزی را که ما نقل کردیم روایت نمی کند، بلکه محقق محدث کاشانی رحمه الله که او نیز یکی از ائمه حدیث و فقه و تفسیر و اصولین است - در تفسیر این آیه اکتفا به

تفسیری نموده که در تفسیر قمی آمده و رأی خود را در این باب به او چسبانیده. و علامه سید هاشم بحرانی هم در تفسیر برهان موقع تفسیر این آیه، اخباری را آورده که تصریح می کند این آیه درباره رجعت است.⁽¹⁾

و در آنچه ما ذکر کردیم برای اشخاصی که خدا به آنها شرح صدر داده و دل آنها با اسلام است و کسانی که بر آن دین هستند که خدا از برای ملائکه و رسولان و پیغمبران خود پسندیده همین طور کفایت است.

آیه دهم

قول خدای متعال در سوره مؤمن (در جزء بیست و چهارم) آیه 81: «وَیُرِیکُمْ آیاتِهِ فَأَیَّ آیاتِ اللَّهِ تُنْکِرُونَ».

مولانا علی بن ابراهیم قمی رحمه الله می گوید: یعنی امیرالمؤمنین و ائمه علیهم السلام در رجعت وقتی که ایشان را خدا بر می گرداند.⁽²⁾و علامه سید هاشم بحرانی در تفسیر این آیه اکتفا به آن چیزی نموده که علی بن ابراهیم قمی در تفسیر خود آورده است.⁽³⁾

آیه یازدهم

قول خدای تعالی در سوره اعراف (جزء نهم) آیه 157: «فَالَّذِینَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی أُنزِلَ مَعَهُ اُولئِک َ هُمُ المُفْلِحُونَ»؛

«پس آنها که ایمان به پیغمبر آوردند و دفاع از او نمودند، بزرگ شمردند او را و یاری کردند و پیروی نمودند قرآنی را که به او نازل شده، ایشانند رستگار شوندگان».

علی بن ابراهیم قمی رحمه الله در ص 225 تفسیر خود می نویسد: پس آن کسانی که ایمان به او آوردند (یعنی رسول خدا) و از او دفاع کردند و یاری نمودند او را و پیروی کردند از نوری که با او نازل شده بود (یعنی امیرالمؤمنین علی علیه السلام) ایشانند رستگار شونده، پس خدا پیمان و عهد رسول خداصلی الله علیه وآله وسلم را بر پیغمبران گرفت که به امت های خود خبر دهند و یاری کنند او را و آنها را به گفتار خود یاری نمودند و امت های خودشان را به پیروی امر کردند و به زودی رسول خداصلی الله علیه وآله وسلم رجعت می کند و آنها هم رجعت می کنند و پیغمبر را در دنیا یاری می نمایند.

آیه دوازدهم

قول خدای سبحان است در سوره یونس (در جزء یازدهم) از آیه 39: «بَلْ کَذَّبُوا بِما لَمْ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ وَ لَمّا یَأْتِهِمْ تَأْوِ یلُهُ کَذ لِکَ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الظّالِمِینَ»؛ «دروغ شمردند به آنچه نرسیدند به دانش آن، و هنوز نیامده است ایشان را تأویل و معنی قرآن، و هم چنین تکذیب کردند کسانی را که پیش از ایشان بودند، پس ببین چگونه خواهد بود عاقبت ستمکاران».

علی بن ابراهیم رحمه الله در صفحه 288 تفسیر خودش در تفسیر این آیه

می گوید: آیه مزبور در رجعت نازل شده، و آن را تکذیب نموده و گفتند که رجعت نیست، پس از آن فرماید: «وَمِنْهُم مَّن یُؤْمِنُ بِهِ وَ مِنْهُم مَّنْ لَّا یُؤْمِنُ بِهِ وَ رَبُّکَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِینَ»؛⁽¹⁾«از آنها کسانی هستند که ایمان به آن دارند و کسانی هستند که ایمان و عقیده به آن ندارند و پروردگار تو داناتر است به تباهکاران».

در کتاب صافی، از عیاشی، از حضرت امام باقرعلیه السلام روایت شده که از حضرتش از امور مهمه راجع به رجعت و غیر آن پرسیدند، حضرت فرمود: این چیزی را که راجع به آن از من می پرسید هنوز زمان آن نرسیده و خدا می فرماید: «بَلْ کَذَّبُوا بِما لَمْ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمّا یَأْتِهِمْ تَأْوِ یلُهُ».⁽²⁾

و مانند آن از حضرت صادق علیه السلام است که باید به آن مراجعه شود و اخباری را که راجع به این آیه آمده علامه سید هاشم بحرینی در تفسیر برهان⁽³⁾خود وارد نمود که باید ملاحظه نمود.

آیه سیزدهم

قوله تعالی در سوره یونس (در جزء یازدهم) آیه 47 است: «وَ إِمّا نُرِیَنَّکَ بَعْضَ الَّذِی نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّیَنَّکَ»: « … یا این که بنمایانیم به ایشان بعضی از آنچه را که ما به آنها و عده کردیم یا این که ما تو را بمیرانیم».

علی بن ابراهیم قمی در تفسیر خودش ص 288 گوید: یا محمّد، یا

این که بنمایانیم به تو و بعضی از آنچه را که ما به ایشان وعده کردیم از رجعت و قیام قائم الخ.

آیه چهاردهم

و نیز قوله تعالی در سوره یونس (در جزء یازدهم) آیه 52: «أَثُمَّ إِذَا ما وَقَعَ آمَنتُم بِهِ ءَآلْنَ وَقَدْ کُنتُم بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ»؛⁽¹⁾«پس وقتی که عذاب آمد شما به آن ایمان می آورید و حال آنکه عذاب را به تعجیل میخواستید».

علی بن ابراهیم قمی رحمه الله در تفسیر خودش می گوید: «وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ» یعنی، «صدقتم بالرجعة».⁽²⁾علامه سید هاشم بحرینی رحمه الله هم در تفسیر خودش اکتفا به تفسیر علی بن ابراهیم نموده و رأی خود را به رأی او پیوسته.⁽³⁾

آیه پانزدهم

قول خدای سبحان در سوره یونس (جزء یازدهم) آیه 55 است که می فرماید: «وَلَوْ أَنَّ لِکُلِ ّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ ما فِی الْأَرْضِ لَافْتَدَتْ»؛⁽⁴⁾«اگر باشد هر نفسی را که ستم کرده است بر خود به کفر، (یعنی اگر کافری را باشد آنچه در زمین از جمیع مال و متاع و خزاین و دفاین آن)، هر آینه فدیه دهد به آنچه داده تا خود را از آن عذاب باز خرد».

علی بن ابراهیم قمی رحمه الله در تفسیر خودش راجع به ظلمت می گوید: مقصود، حق آل محمّد است که اگر در آن وقت (یعنی وقت رجعت) فدیه بدهند.

سید هاشم بحرانی هم در تفسیر خودش اکتفا به چیزی نموده که ما آن را از قمی نقل کردیم.⁽¹⁾

آیه شانزدهم و هفدهم

قول خدای تعالی است در سوره نحل (جزء چهاردهم قرآن مجید) آیه 40 «وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَیْمانِهِمْ لا یَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ یَمُوتُ بَلی وَعْداً عَلَیْهِ حَقّاً وَلکِنَّ أَکْثَرَ النّاسِ لا یَعْلَمُونَ». و قول خدای متعال: «لِیُبَیِّنَ لَهُمْ الَّذِی یَخْتَلِفُونَ فِیهِ وَلِیَعْلَمَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَ نَّهُمْ کانُوا کاذِبِین»؛⁽²⁾

«قسم خوردند به خدا به سخت ترین قسم خودشان که خدا بر نمی انگیزاند کسی را که میمیرد، بلکه نه چنین است و وعده خدا بر او حق است، و لیکن بیشتر مردم نمی دانند تا این که بیان کند خدا برای ایشان آنچه را که در آن اختلاف می کنند و باید بدانند کسانی که کافر شدند که ایشان دروغگویانند».

علی بن ابراهیم قمی رحمه الله در صفحه 360 از تفسیر خودش بعد از ذکر آیه شانزدهم که بدان اشاره شد چنین می گوید:

حدیث کرد مرا پدرم، از بعضی از رجال خود که رشته خبر را تا حضرت ابی عبد اللَّه علیه السلام (امام جعفر صادق علیه السلام) می رساند که حضرت

فرمود: مردم در این آیه چه می گویند؟ راوی عرض کرد: می گویند این آیه درباره کفار نازل شده [است]فرمود: کفّار قسم به خدا نمی خوردند، و جز این نیست که این آیه در قومی از امت محمّدصلی الله علیه وآله نازل شده که به آنها گفته شده بعد از مرگ، رجعت می کنید و پیش از قیامت به دنیا بر می گردید، آنها سوگند می خورند که بر نمی گردند، پس خدای متعال رد قول آنها را نموده و می فرماید: «لِیُبَیِّنَ لَهُمْ الَّذِی یَخْتَلِفُونَ فِیهِ وَلِیَعْلَمَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَ نَّهُمْ کانُوا کاذِبِین»؛⁽¹⁾«در رجعت آنها را بر می گرداند و می کشد ایشان را و سینه های مؤمنان را از ایشان شفا می دهد».⁽²⁾

در تفسیر صافی و کتاب کافی و عیاشی از حضرت صادق علیه السلام روایت شده که حضرت به ابو بصیر فرمود: چه می گویی در این آیه؟ ابوبصیر عرض کرد: می گویند: مشرکین گمان می بردند و قسم می خوردند از برای رسول خداصلی الله علیه وآله که خدا مردگان را بر نمی انگیزاند. حضرت فرمود: هلاک باد برای کسانی که چنین می گویند، از ایشان بپرس آیا مشرکین قسم به خدا می خوردند یا به لات و عُزی؟

ابوبصیر عرض کرد: فدایت شوم مرا به چگونگی آن آگاه فرما. حضرت فرمود: ای ابا بصیر، وقتی که قائم ما قیام کرد، خدا قومی را از شیعه ما بر می انگیزاند که با او بیعت می کنند و شمشیرهای ایشان بر

گردن های آنها است و می رسند ایشان به قومی از شیعه ما که نمرده اند، پس از آنها می گویند که فلان و فلان از قبورشان در آمدند و آنها با قائم علیه السلام اند، پس این خبر به دسته ای از دشمنان ما می رسد و می گویند: ای گروه شیعه، چه قدر شما دروغ می گویید، این است دولت شما!؟ در این باب دروغ گوئید، نه به خدا، این گروه زندگانی نکرده و زندگانی نمی کنند تا روز قیامت، سپس فرمود: خداوند گفته ایشان را حکایت کرده و می فرماید: «وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَیْمانِهِمْ لا یَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ یَمُوتُ»؛⁽¹⁾

گوئیم! اخبار در تفسیر این دو آیه که بدان اشاره شده بر این مضمون زیاد است و جمله ای از آن را سید ما علّامه بحرانی رحمه الله در تفسیر برهان ایراد نموده به آن مراجعه شود.⁽²⁾

آیه هیجدهم

قول خدای متعال در سوره سجده (در جزء بیست و یکم) آیه 21 است که می فرماید: «وَلَنُذِیقَنَّهُمْ مِنَ العَذابِ الأَدْنی دُونَ العَذابِ الأَکْبَرِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ»؛ «به یقین که بچشانیم ما ایشان را از عذاب نزدیک تری که آن غیر از عذاب اکبر است، شاید که آنها بازگشت کنند».

علی بن ابراهیم قمی رحمه الله در ص 513 از تفسیر خودش نزد تفسیر «عذاب ادنی» گوید که: آن عذاب رجعت به سیف است، پس از آن گوید:

معنی قول خدا: «لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ» یعنی که آنها در رجعت برمی گردند تا عذاب شوند.⁽¹⁾

آیه نوزدهم

باز قول خدای تعالی است در سوره سجده (در جزء 21)، آیه 27 از کلام مجید: «أَوَ لَمْ یَرَوْا أَ نّا نَسُوقُ الماءَ إِلی الأَرْضِ الجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْکُلُ مِنْهُ أَنْعامُهُمْ وَأَنْفُسُهُمْ أَفَلا یُبْصِرُونَ»؛ «آیا نمی بینند که ما آب را به زمین بی گیاه میرانیم و از آن زراعتی بیرون می آوریم که چهارپایان ایشان با خود آنها می خورند، آیا نمی بینند و بینش به آن ندارند».

علی بن ابراهیم قمی رحمه الله در صفحه 514 از تفسیر خودش ضمن تفسیر این آیه می گوید: «زمین خراب» مَثَلی است که خدای متعال درباره رجعت و قائم زده و آن گاه که رسول خداصلی الله علیه وآله خبر رجعت را داد «وَیَقُولُونَ مَتی هذا الفَتْحُ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ» ⁽²⁾یعنی: گفتند این فتح و گشایش چه وقت است اگر شما راست می گویید؟ و این آیه معطوف است به قول خدای متعال که می فرماید: «وَلَنُذِیقَنَّهُمْ مِنَ العَذابِ الأَدْنی دُونَ العَذابِ الأَکْبَرِلَعَلَّهُم یرجعون» ⁽³⁾که در تعقیب آن گفتند: «مَتی هذا الفَتْحُ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ» پس از آن خدای متعال می فرماید: یا محمّد! به آنها بگو: «قُل یَوْمَ الفَتْحِ لا یَنْفَعُ الَّذِینَ کَفَرُوا إِیمانُهُمْ وَلا هُمْ یُنْظَرُونَ *

فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَانْتَظِرْ إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ»؛⁽¹⁾«روز فتح سودی نمی دهد به آن کسانی که کافر شدند ایمان ایشان و به آنها مهلت داده نمی شود، پس اعراض کن از ایشان و روی بگردان ای پیغمبر و منتظر باش که آنها هم انتظار دارندگانند».

مولانا علّامه سید هاشم بحرانی رحمه الله در تفسیر برهان خود بر این قول است که ما آن را از قمی نقل نمودیم.

آیه بیستم

قول خدای متعال در سوره دخان (جزء بیست و پنجم از قرآن) آیه 9 «فَارْتَقِبْ یَوْمَ تَأْتِی السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِینٍ»؛ «منتظر باش روزی را که آسمان دودی آشکار می آورد».

علی بن ابراهیم قمی رحمه الله در صفحه 515 از تفسیر خودش در تفسیر این آیه چنین تصریح می کند: «فَارْتَقِبْ» یعنی (اصبر) «یَوْمَ تَأْتِی السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِینٍ» گوید: این حادثه وقتی است که آنها در رجعت از قبر بیرون می آیند «یَغْشی النّاسَ» یعنی فرو می گیرد ظلمت تمام مردم را پس می گویند: «هذا عَذابٌ أَلِیمٌ * رَبَّنا اکْشِفْ عَنَّا العَذابَ إِنّا مُؤْمِنُونَ» ⁽²⁾این است عذابی دردناک. پروردگارا از ما عذاب را بردار زیرا که ما ایمان آورند گانیم، پس خدای متعال در رد ایشان می فرماید: «أَ نّی لَهُمُ الذِّکْری امروز این یاد آوری چه فایده دارد؟ «وَقَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مُبِینٌ»؛ در صورتی که بیش از این برای ایشان پیغمبری آشکار آمد

و رسولی که برای ایشان حق را بیان کرد «ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَقالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ»؛⁽¹⁾«پس از او روی گردانده و گفتند او شخصی تعلیم شده دیوانه است یعنی وقتی که وحی بر رسول خداصلی الله علیه وآله نازل می شد حالت غش برای او دست می داد و آنها می گفتند که او دیوانه است، پس از آن فرماید: «إِنّا کاشِفُوا العَذابِ قَلِیلاً إِنَّکُمْ عائِدُونَ»؛⁽²⁾«به یقین که ما عذاب را کمی بعد آشکار می کنیم و شما هم یقین که بازگشت و مراجعه می کنید». (یعنی به قیامت) اگر می بود که آسمان دودی آشکار را در قیامت می آورد سپس فرمود: «إِنَّکُمْ عائِدُونَ» زیرا که بعد از آخرت و قیامت حالتی که به آن بر گردند نیست. پس از آن فرماید: «یَوْمَ نَبْطِشُ البَطْشَةَ الکُبْری ؛ «روزی که بگیریم ما ایشان را بگرفتنی سخت و بزرگ تر در قیامت».⁽³⁾

آیه بیست و یکم

قول خدای سبحان در سوره (ق) (جزء 26 قرآن مجید) آیه 41: «یَوْمَ یَسْمَعُونَ الصَّیْحَةَ بِالحَقِّ ذ لِکَ یَوْمُ الخُرُوجِ»؛ «روزی که می شنوند فریادی مهیب را به حق و راستی، آن روز روز بیرون آمدن از قبر است».

علی بن ابراهیم قمی رحمه الله در صفحه 646 از تفسیر خود در تفسیر این آیه بدین نحو از عمر بن عبد العزیز، از جمیل، از حضرت ابی

عبداللَّه علیه السلام بیان و تصریح می کند در این قول «یَوْمَ یَسْمَعُونَ الصَّیْحَةَ بِالحَقِّ ذلِکَ یَوْمُ الخُرُوجِ» و گوید که مقصود رجعت است.⁽¹⁾

و محقق محدّث کاشانی و علامه سید هاشم بحرانی 0 در دو کتاب صافی و برهان⁽²⁾روی آن بیانی هستند که در تفسیر قمی آمده است.⁽³⁾

آیه بیست و دوم

و نیز قول خدای متعال در سوره ق (در جزء 26) آیه 43 است که می فرماید: «یَوْمَ تَشَقَّقُ الأَرْضُ عَنْهُمْ سِراعاً»؛ «روزی که می شکافد زمین از ایشان بشتاب». علی بن ابراهیم قمی در ص 646 از تفسیر خودش گوید که: این امر مربوط به رجعت است.

و محقق محدث کاشانی و علامه سید هاشم بحرانی 0 هم در صافی⁽⁴⁾و برهان⁽⁵⁾روی قولی که قمی در تفسیر خود روایت نموده است، رفته اند.

آیه بیست و سوم

قول خدای متعال در سوره القَلَمِ (جزء بیست و نهم)، آیه 16 از قرآن مجید: «سَنَسِمُهُ عَلی الخُرْطُومِ» «زود است که ما او را داغ بر بینی اش می زنیم».

علی بن ابراهیم قمی رحمه الله در صفحه 691 از تفسیر خودش در تفسیر این آیه گوید: در رجعت هنگامی که امیرالمؤمنین علیه السلام بر می گردد،

و دشمنانش هم بر می گردندن او آنها را داغ می زند با آلت داغی که با او است، همان طور که بهائم را داغ می زنند بر خرطوم هایشان؛ یعنی بینی و دو لب آنها (انتهی مراجعه شود).⁽¹⁾

و همین طور شیخ ما طریحی رحمه الله در لفظ «حلف» از مجمع البحرین⁽²⁾خود، و سید محدّث سید نعمت اللَّه جزایری در انوار نعمانیه می گویند.

و آیات دیگری در رجعت وارد شده است؛ مانند قول خدای سبحان: «ثُمَّ إِذا شاءَ أَنْشَرَهُ»؛ یعنی، «وقتی که خواست او را زنده می کند».

و اشاره به بعضی آیات دیگر نزد ذکر اخبار خواهد شد. و غرض بیان آن است که آیه هایی که دلالت بر رجعت دارند بسیار است و در آنچه ما ذکر کردیم به این اندازه برای کسی که دارای دل بینا و گوش شنواست، کافی است و گواه مدعای ما می باشد.

باب دوم

در اخبار وارده در رجعت است

بدان که اخبار متواتر⁽¹⁾به تواتر معنوی⁽²⁾، اگر که ما آن را لفظی⁽³⁾نگوییم، و روایات متضافره به تضافر حقیقی در ثبوت رجعت به ما رسیده با ورود اخبار کثیره، بالغ بر پانصد حدیث در این باب وارد است، با وجود این چگونه می توان گوش به حرف کسی داد که انکار آن می کند و کاش می دانستیم که کدام حکمی از احکام از اوّل طهارت تا آخر دیات در آن ده یا بیست حدیث وارد شده، و اگر رد اخبار به رجعت ممکن است پس بایستی ردّ غیر آن هم که به معشار و ده یک آن نرسیده است، ممکن باشد. و تمامی این اخبار در کتب شیعه امامیه موجود است، و طرح اخباری بسیار با نداشتن معرفت و بصیرت از شأن و مرتبه مؤمنین نیست.

و اگر تسلیم شویم که آنها از اخبار آحادند⁽⁴⁾، باید بگوییم وقتی که خبر واحد با عقل صحیح صریح مطابقت نمود واجب است قول به آن