مشخصات کتاب
سرشناسه : عطیه، موسی جعفر
عنوان قراردادی : ارض النجف ، التاریخ و التراث الجیولوجی و الثروات الطبیعیه .فارسی
عنوان و نام پدیدآور : سرزمین نجف : تاریخ سرگذشت زمین شناسی و منابع طبیعی/ نگارش موسی جعفر العطیه ترجمه علی ارومیه ای.
مشخصات نشر : قم مسجد مقدس جمکران ۱۳۸۸.
مشخصات ظاهری : ۲۰۴ص. مصو ر، نقشه.
شابک : ۲۲۰۰۰ریال 978-964-973-204-6
وضعیت فهرست نویسی : فاپا
یادداشت : کتابنامه : ص.[۱۹۹] - ۲۰۴.
موضوع : زمین شناسی-- عراق-- نجف
شناسه افزوده : ارومیه ای علی ۱۳۳۴ - مترجم
شناسه افزوده : مسجد جمکران (قم)
رده بندی کنگره : QE۴۸ /ن۳ ع۴۲ ۱۳۸۸
رده بندی دیویی : ۵۵۱/۱۰۹۵۶۷۵
شماره کتابشناسی ملی : ۱۷۴۳۲۷۷
اشاره
سرزمین نجف
تاریخ سرگذشت زمین شناسی و منابع طبیعی
نگارش: موسی جعفر العطیه
ترجمه: علی ارومیه ای
سرشناسه : عطیه، موسی جعفر
عنوان قراردادی : ارض النجف ، التاریخ و التراث الجیولوجی و الثروات الطبیعیه .فارسی
عنوان و نام پدیدآور : سرزمین نجف : تاریخ سرگذشت زمین شناسی و منابع طبیعی/ نگارش موسی جعفر العطیه ترجمه علی ارومیه ای.
مشخصات نشر : قم مسجد مقدس جمکران ۱۳۸۸.
مشخصات ظاهری : ۲۰۴ص. مصو ر، نقشه.
شابک : ۲۲۰۰۰ریال 978-964-973-204-6
وضعیت فهرست نویسی : فاپا
یادداشت : کتابنامه : ص.[۱۹۹] - ۲۰۴.
موضوع : زمین شناسی-- عراق-- نجف
شناسه افزوده : ارومیه ای علی ۱۳۳۴ - مترجم
شناسه افزوده : مسجد جمکران (قم)
رده بندی کنگره : QE۴۸ /ن۳ ع۴۲ ۱۳۸۸
رده بندی دیویی : ۵۵۱/۱۰۹۵۶۷۵
شماره کتابشناسی ملی : ۱۷۴۳۲۷۷
فهرست مطالب
تصویر
تصویر
تصویر
تصویر
پیش درآمد
بسم اللَّه الرحمن الرحیم
لا فتی إلّا علیّ لا سیف إلّا ذوالفقار
به راستی که نگارش برای سرزمینی که گام های استوار علی و فرزندان گرامیشان علیهم السلام بر آن نهاده شده است، کار دشواری است.
بنده کمترین و فقط در حدّ واسطه، بر آن شدم تا گزارش دیگری از کرامات و عنایات علوی را به رشته تحریر کشانم.
درست شهریور سال 1385 بود که برای چهارمین بار، توفیق زیارت، به نیت ادامه مطالعات ژئو تکنیک محوطه مقدّس حرم مطهر علوی و صحن حضرت فاطمه علیها السلام نصیبم گردید. در بدو ورود، خلأ اطلاعات به گونه ای بود که در زمینه زمین شناسی و ژئو تکنیک چیزی وجود نداشت. ناگزیر به حرم مطهر مشرف و پس از توسل به حضرتش تقاضای کسب اطلاعات نمودم، گویا نیرویی مرا به کوچه ای باریک هدایت و در میان کتب فقهی قدیم و جدید، کتاب "ارض النجف، التاریخ والتراث الجیولوجی والثروات الطبیعیة" تألیف دکتر موسی جعفر العطیه،(1)با جلدی زیبا و رنگی را مشاهده نمودم. فروشنده فقط چهار جلد از این کتاب را در اختیار داشت که هر چهار جلد را خریداری کردم. جالب آن که علیرغم نوشته ریاست محترم دانشگاه کوفه در پیشگفتار کتاب، نسخه ای از کتاب در آن دانشگاه وجود نداشت و در کتابخانه حرم مطهر علوی نیز نسخه ای از آن موجود نبود که از طرف اینجانب به آنها هدیه شد.
1) 1. مؤسسة النبراس للطباعة والنشر والتوزیع، الطبعة الأولی 2006.
نسخه دیگر آن، خدمت برادر بزرگوار آقای دکتر حاج منصور حقیقت پور تقدیم گردید که ایشان تأکید بر ترجمه آن را ابلاغ فرمودند. پس از مدّتی به دلیل نوع نگارش و محتوای تخصصی، کار ترجمه در بن بست قرار گرفت.
روزی در دانشگاه تربیت مدرس با استاد فرزانه جناب آقای دکتر رشید نژاد درد دل می کردم که کاش عربی را خوب می دانستم و سریعاً این کتاب باارزش را ترجمه می نمودم. ایشان فرمودند: " آب در کوزه و تو گرد جهان می گردی "
مشارالیه جناب آقای دکتر ارومیه ای استاد گرامی رشته زمین شناسی مهندسی بود که معرفی فرمودند. علیرغم نام خانوادگی، ایشان متولد نجف اشرف و مسلط به علم مهندسی، زبان عربی و اهل تقوی می باشند و گویا مولی الموحدین روزی معنوی ایشان را در ترجمه این کتاب قرار داده بود.
ترجمه ایشان، از این بُعد اهمّیت دارد که توأم با تصحیح ادبی و فنّی بوده است. ان شاء اللَّه مورد قبول حضرتش قرار گیرد و ایشان قرین اجر معنوی شایسته از سوی حضرت احدیت باشند.
سید مصطفی صالحی
عضو هیئت علمی دانشگاه
مدیر عامل مهندسین مشاور زمین ساخت
مقدمه نگارنده
استان نجف در تاریخ عراق و در طول تمدّن قدیمی و نوین خود، در میان دیگر استان ها، با توجّه به سابقه تمدّن شاخص تر است. شهرهایی مانند حیره که در سال دویست و هفتاد و چهار قبل از میلاد ساخته شد و پایتخت دولت مناظره خمینین بوده و شهر کوفه که در سال هفدهم هجری ساخته شد و در زمان خلافت حضرت امیر المؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام، مرکز دولت اسلامی در سال سی و شش هجری شد، در این استان قرار دارند.
در شهر کوفه، حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام به شهادت رسید و جسد طاهر ایشان در خاک نجف، که به عنوان کمر کوفه معروف بود، به خاک سپرده شد. در اطراف بارگاه آن حضرت شهر نجف تأسیس شد که مرکز علم و ادب گشت و شعاع نور برگرفته از تربت پاک آن حضرت که به توصیف پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم درب شهر علم است، به همه جا گسترش یافت.
این شهر از نظر تقدس دینی و ویژگی های علمی، ادبی و سیاسی و همچنین با توجه به سابقه انقلابی، ملی و عربی اسلامی خود در طول تاریخ حیدری، به عنوان شهر بزرگ در میان شهرهای بزرگ شناخته شده و می شود.
کتاب ها و گزارش های زیادی در رابطه با شهر نجف، با توجّه به تاریخ گذشته و نوین آن، نوشته شده است. نیت داشتم در رابطه با نواحی شهر نجف و شهرها و روستاهای آن، در چهارچوب مرزهای اداری استان نجف بنویسم.
در این کتاب به خصوصیات خاک شهر و استان نجف از دیدگاه زمین شناسی پرداخته شده است. در این زمینه فرصت یافتم تا کاری را که دیگر پژوهشگران
و نویسندگان در نگارش های خود، از این شهر و پیرامون آن؛ سرزمینی که استان نجف نام خود را از آن گرفت، با این دیدگاه نپرداخته اند، انجام دهم.
اندیشه نگارش چنین کتابی، بخشی از طرحی است که مدّت ها پیش به ذهنم رسید تا درباره زمین شناسی استانهای عراق بنویسم. این آرزویی بود که بر آن شدم تا تألیف کتاب هایی سریالی درباره هر استان داشته باشم.
هدف اصلی از این کار، مستند سازی خصوصیات زمین شناسی هر استان، در درجه اول برای مخاطبین ساکنین آن استان، تا با تاریخ شکل گیری سرزمینشان و خصوصیات طبیعی، پدیده ها و رخنمون های سطحی، ماهیت و تنوع سنگ ها، خاک ها، آب ها و معادن آن و میراث تاریخی مرتبط با سرگذشت زمین شناسی آشنا شوند. با این کار در نظر داشتم که این نگارش ها منبعی برای پژوهشگران علوم زمین و یا افراد غیر متخصصی در علوم زمین و مسایل زمین شناسی که به موضوعات و خصوصیات هر استان از استانهای عراق اهمیت می دهند، باشد.
خداوند متعال به من توفیق داد تا این سری از نگارش ها را با استان نجف آغاز کنم. بدین ترتیب به شهری که در آن متولد شده ام، در چهار گوشه آن بزرگ شده ام، از ادب آن بهره مند شده ام، و در مدارس آن آموزش دیده ام، وفا کرده باشم. این فرصت را که همیشه به دنبال آن بودم، پیدا کردم تا تلاش ناچیز صورت گرفته در نگارش این کتاب، بتواند برخی از نیازهای وفا را برآورده سازد، و عزم و همت من، در نگارش کتاب های زمین شناسی استانهای دیگر عراق قوی و پایدار باشد. اینجا لازم است از افراد متخصص در علوم زمین، که این اندیشه را در نظر دارند، در نوشتن درباره زمین شناسی هر کدام از استانهای عراق سهیم باشند، تا کاری که با زمین شناسی استان نجف شروع شد، تکامل یابد.
در نگارش این کتاب، شیوه کلی نویسی، خلاصه نویسی و ساده کردن بحث های اصلی علوم زمین در پیش گرفته شد، در این راستا تلاش گردید بحث های متداول در رابطه با ویژگی های زمین شناسی استان نجف و آنچه به آن، میراث زمین شناسی سرزمین نجف گفته می شود، پرداخته شود؛ بنابراین تلاش شد همان طور که در آغاز این مقدمه یادآوری گردید، کتاب، یک منبع مفید برای مخاطبین، گسترده از متخصصین و غیر متخصصین، از سردمداران فرهنگ و طالبین معرفت و آنان که به تاریخ این استان اهمّیت می دهند، باشد.
این کتاب دربر گیرنده شش فصل است؛ که فصل اول آن شامل دو پیشگفتار می باشد؛ در پیشگفتار اول، دورنمایی از رابطه ازلی میان انسان و زمین ارائه شده و در کنار آن، شرح مختصری از برخی واژگان زمین شناسی ارائه گردیده، که در فصل های بعدی از آنها استفاده شده است، تا در درک مضمون آن، به افراد غیر متخصص کمک شود؛ اما در پیشگفتار دوم این فصل، خلاصه ای از جغرافیای گذشته استان نجف، ساختار اداری، و اشاره ای نیز به تاریخ شهرهای اصلی آن شده است.
در فصل دوم، به سرگذشت زمین شناسی استان نجف، از نظر توالی سنگ شناسی، ساختارهای زیربنایی، و مراحل تاریخی شکل گیری سرزمین نجف و جغرافیای گذشته دوران های زمین شناسی عراق می پردازد.
در فصل سوم، پدیده های زمین شناسی شاخص استان و به ویژه شهر نجف و نواحی اطراف آن؛ مانند فلات نجف، پرتگاه نجف، دریای نجف، گورستان نجف، سرداب های نجف و دیگر موارد، به یک سیر سیاحتی زمین شناسی سرزمین نجف می پردازد.
فصل چهارم، اختصاص به بررسی منابع طبیعی استان نجف، از نظر معادن و سنگ های صنعتی دارد. بررسی هایی که توسط عملیات صحرایی زمین شناسی و کاوش های معدنی که طی ده های گذشته در استان انجام گرفته است.
اما فصل پنجم، به مطالعه آب های سطحی و زیرزمینی استان و تلاش های صورت گرفته، برای رساندن آب به شهر نجف می پردازد.
فصل آخر کتاب، فصل ششم است که میراث زمین شناسی استان نجف را شامل می شود، همچنین به مفاهیم زمین شناسی برخی نام گذاری های شاخص مانند راه زبیده، گِل خاوه، بُن حسن و غیره می پردازد.
در پایان این پیشگفتار، لازم است به تلاش پیوسته و بی ریا، در کنار دیگر تلاش های صورت گرفته، در تهیّه این اثر، به ویژه مراتب تشکر و قدردانی خود را از استاد دکتر حسن الحکیم رئیس دانشگاه کوفه، به خاطر نظرات ارائه شده در حین مراجعه کتاب داشته باشم؛ بر اساس پیشنهادهای کتبی ایشان، عنوان کتاب تغییر یافت تا متناسب با مضمون آن شود.
مراتب سپاس و قدردانی خود را همچنین به استاد دکتر مازن یوسف تمر آقا رئیس بخش علوم زمین دانشگاه بغداد عرض می دارم؛ بر اساس نکات ارزنده و مهمی که ایشان در حین مرور فصول مختلف کتاب ارائه دادند، اصلاحات لازم انجام پذیرفت.
از دیدگاه معرفت بر خود واجب می دانم، از همه کسانی که مرا در امر تهیّه کتاب تشویق و کمک کردند، به ویژه برادر و بزرگ خانواده مان استاد سیّد صادق جعفر العطیه قدردان و سپاس گزار باشم.
در پایان، همان طور که به نام خدا، مقدمه را آغاز کردم، آن را با حمد خدا، که توفیق انجام این کار را به من داد، ختم می کنم؛ خدایی که نعمت های او به تعبیر امام بلیغان، حضرت امیر مؤمنان علی بن ابی طالب علیه السلام در تسبیحات خود قابل شمارش نیست. نگارنده: دکتر موسی جعفر العطیه
رمضان مبارک 1426 / نوامبر 2005
مقدمه استاد حسن حکیم
مقدمه ای توسط استاد دکتر حسن حکیم رئیس دانشگاه کوفه
پژوهشگران، شهر نجف را از دیدگاه های علمی متفاوت مورد بررسی قرار داده اند، برخی قسمت معینی از تاریخ نجف و برخی قسمت های متعددی از آن را مطالعه کرده اند. گروه دیگر از پژوهشگران، به مطالعات تخصصی و موردی از تاریخ نجف پرداخته اند. با وجود این، نجف به مطالعات دیگری نیاز داشت، که محققین به آن نپرداخته بودند، و احتمالاً استاد دکتر موسی جعفر العطیه، این حقیقت را درک و متناسب با تخصص اصلی خود در علم زمین شناسی، اقدام به مطالعه سرزمین نجف کرده است.
در این راستا، منابع اولیه و اجتهاد شخصی خود را به کار گرفته، و بدین ترتیب، شخصیت علمی او در این مطالعه آشکار می گردد.
مطالعات در شش فصل، جهت بررسی ساختار زیربنایی یا درونی سرزمین نجف متمرکز شده است. هرچند تاریخ دانان، جغرافی دانان، و باستان شناسان به این موضوع پرداخته اند؛ ولی مطالعات فشرده زمین شناسان، که در کنار دیگر مطالعات انجام شده قرار گیرد، دیده نمی شود.
پژوهشگر این موضوع را بررسی نموده و آن را با استفاده از عکس ها، نقشه ها و جدولها مورد تجزیه و تحلیل قرار داده است، تا مخاطب با دقّت در آنها، ذخایر و ثروت های درونی سرزمین نجف، که استفاده مناسبی از آنها برای بهره وری ملی کشور نمی شده، را در برابر خود تجسم کند.
پژوهشگر از متن های تاریخی استفاده کرده، که بایستی این کار را انجام می داده؛ ولی لازم بود به منابع و تاریخ آنها نیز اشاره می شد و بهتر بود در حاشیه متن گذاشته می شدند؛ چون خیلی از متن های تاریخی غیر قابل استناد هستند و بر اساس اجتهاد تاریخ نویسان ارائه شده اند.
پژوهشگر همچنین از محدوده جغرافیایی شهر نجف دور شده، و مناطق نزدیک نجف را نیز مورد بررسی قرار داده و به درون بادیه (صحرا) نفوذ کرده است؛ چه بسا می خواسته پیرامون " نجف بزرگ " مطالعه کند. بحث او درباره دریای نجف جالب است که با به کارگیری اعداد و ارقام، به شناخت علمی آن، چیزی تازه اضافه کرده است. مساحت دشت نجف، تاریخ گذشته و جایگاه دینی آن، با توجه به اینکه بارگاه پهلوان اسلام و مسلمین امیر المؤمنین امام علی بن ابی طالب علیه السلام و گورستان نجف بزرگ " وادی السلام " را مشخص کرده است.
کلام آخر این بحث، به عنوان " سرزمین نجف، تاریخ میراث زمین شناسی، و منابع طبیعی در استان نجف " ارائه شده است. این عنوان جای بسی نگرانی دارد. اگر عنوان " سرزمین نجف، مطالعه زمین شناسی و طبیعی " بود، این عنوان بیشتر جنبه علمی می داشت. به هرحال برای پژوهشگر آرزوی موفقیت دارم.
استاد دکتر حسن الحکیم
رئیس دانشگاه کوفه
14/6/2005
مقدمه مترجم
خداوند متعال را ستایش می کنم که توفیق ترجمه کتابی ارزشمند در رابطه با شهر مقدس نجف اشرف، برای علاقه مندان و کاربران به زبان فارسی پیدا کردم. اهمّیت سرزمین نجف، به این خاطر است که در آن کشتی حضرت نوح علیه السلام، پس از طوفان پهلو گرفت و پیامبران زیادی در این سرزمین، مردم را به خداپرستی هدایت کردند. در این سرزمین، امیر مؤمنان حضرت علی علیه السلام حکومت کرده، به شهادت رسیده و پیکر مطهر ایشان، در آن جای گرفته است. به برکت وجود بارگاه آن حضرت، شهر با گذشت زمان گسترش یافت و جایگاه علمی، ادبی، سیاسی و اجتماعی خاصی به خود گرفت.
این کتاب، خصوصیات سرزمین نجف را از دیدگاه علمی و معنوی مورد بررسی قرار داده است؛ بنابراین مخاطبین متفاوت از افراد علمی، علاقه مند به موضوعات زمین شناسی، ژئو تکنیک و منابع طبیعی از یک طرف و افراد علاقه مند به موضوعات تاریخی و میراث فرهنگی از طرف دیگر می تواند داشته باشد.
در فصول مختلف کتاب، موقعیت جغرافیایی و سرگذشت زمین شناسی شهر و استان نجف مورد بررسی قرار گرفته، سپس جلوه های شاخص زمین شناسی استان از جمله دریای نجف، پرتگاه نجف، از نظر چگونگی تشکیل و تاریخی ریشه یابی شده اند. در این رابطه، استدلال های منطقی در خصوص محل پهلو گیری کشتی نوح و تخمین سنّ تشکیل دریای نجف ارائه شده است.
در فصل های بعدی، منابع طبیعی استان، از نظر مواد معدنی و سنگ های ساختمانی منعکس شده است، نکته قابل ذکر در این خصوص، معرفی معدن اورانیوم و نحوه انباشته شدن نهشته های اورانیوم دار در سنگ های آهکی، که
یک نمونه منحصر به فرد در سطح جهان بوده، به بحث گذاشته شده است. در ادامه، منابع آب های سطحی و زیرزمینی شهر نجف معرفی شده اند و در نهایت، برخی از نام گذاری های تاریخی که مبنای زمین شناسی داشته، معرفی شده اند.
دشواری های زیادی در ترجمه این اثر، پیش رو بود؛ که از آن جمله می توان به متن کتاب اشاره کرد که فاقد جمله بندی بوده و یک گفتار پیوسته ای را دنبال کرده است. روش های مختلفی برای ارجاع به منابع مورد استفاده شده؛ برخی به صورت پانویس و برخی در متن، با ذکر تاریخ نشر و یا بدون ذکر تاریخ، منعکس شده بودند. موضوعات و سرفصل ها شماره گذاری نشده بود که مشکلاتی را در پی گیری مطالب سبب گردید. شکل ها و جدولها با کیفیت پایین بوده و شماره گذاری آنها با یک شماره سریال واحد، از اول تا آخر کتاب ارائه شده بود. موارد فوق همه اصلاح گردید و نوشتار فارسی مطابق با الگوهای روز ارائه شده است.
در پایان، از یاری و راهنمایی همه دوستان و عزیزان در ارائه این اثر، صمیمانه سپاس گزاری و قدردانی می نمایم. در این رابطه، لازم است از دوست گرامی و استاد بزرگوارم، جناب آقای دکتر صالحی سپاس گزاری و قدردانی ویژه داشته باشم که این کتاب را در اختیار اینجانب قرار دادند و موجبات ترجمه آن را برایم فراهم ساختند. از همکاران عزیز آقایان دکتر نعمت رشید نژاد و دکتر محمدرضا نیکو دل، در تشویق اینجانب برای انجام این کار، تشکر می کنم. از همکاران اعضای ستاد بازسازی حرم مطهر حضرت علی علیه السلام، بابت چاپ و نشر این اثر، بی نهایت قدردانی می کنم. ومن اللَّه التوفیق
علی ارومیه ای
دانشیار زمین شناسی مهندسی
دانشگاه تربیت مدرس، تهران
زمستان 1386
فصل اول: دیباچه
انسان و علوم زمین
علوم زمین از جمله علوم تجربی (طبیعی) است که چگونگی شکل گیری زمین، لایه ها و ساختارهای آن را بررسی کرده و ثروت های معدنی، نفتی و آبی ذخیره شده در پوسته زمین را مورد بهره برداری قرار می دهد. اینها نعمت هایی از طرف خداوند سبحان و نشانه ای از نشانه های آفرینش زمین و آسمان ها هستند که در اختیار انسان قرار گرفته اند.
از دیدگاه علمی و مفهوم زمین شناسی، رابطه ای ازلی میان انسان و زمین وجود دارد. انسان در درگاه زمین کوشش، پی جویی، کنکاش، و سرمایه گذاری کرده، در خاک آن کشت می کند … بدین ترتیب کشاورزی و استقرار شکل گرفته، روستاها و شهرها برپا شده و تمدّن به وجود می آید. از سطح و درون زمین، منابع سنگ و معدن با ویژگی ها، خصوصیات و کاربری های مختلف برداشت می شود. انسان از درون زمین آب و نفت نیز برداشت می کند.
بدین ترتیب، صنعت و ساخت و ساز شکل گرفت و تمدن پیشرفت کرد و تمدن های پیاپی انسان دنبال شد. مطالعه زمین توسط انسان، یک کار فطری (ذاتی) بوده و این مطالعه همواره جهت تأمین نیازهای زندگی و رفاه او و جهت بهره وری از نعمت های زمین و ذخایر آن صورت گرفته و با تداوم مطالعات، شناخت او از منابع آن گسترش یافت.
یکی از دانشمندان معاصر، اهمّیت استراتژیک منابع ذخیره شده در زمین را چنین توصیف می کند که آنها ثروت، قدرت، و تمدن هستند؛ بدین ترتیب تاریخ معدن، کاری شناسنامه ای برای ثبت تاریخ تمدن انسان و پیشرفت آن شناخته می شود. رابطه انسان با زمین، بر پایه حقایق قدیمی تاریخی و واقعیت های تاریخ نوین توصیف شده است.
رابطه ازلی بین انسان و زمین مفهوم طبیعی دارد که ابعاد و زوایای درونی آن هنگام ورق زدن تاریخ انسان، از زمان استقرار در سطح زمین، به خوبی آشکار می شود. رابطه ای که بین او و کانی ها و سنگ ها، تلاش و کوشش پیوسته او در جهت بهره وری از معادن، و دستاوردهای او در مراحل مختلف سیر وجودش در سطح زمین گسترده شده است.
بهره مندی از معادن و دیگر ثروت های طبیعی، رکن اصلی برای ساختن تمدن انسان بوده و هست. بر اساس آن، تمدن انسان پیشرفت کرد و از روی اتفاق نیست که برخی از سنگ ها و معادن، نام خود را بر دوره های مختلف تمدن انسان، از آغاز تاکنون تحمیل می کنند. دوره های پارینه سنگی قدیم و نوین، دوره های مس، برنز، آهن، ذغال، نفت، و اورانیوم همگی نام هایی هستند که برای نمایش تمدن انسان، از زمینی که لذت زندگی اوست، سرنوشت حیات اوست، و پناهگاه جسد او پس از مرگ است، برگرفته شده اند.
جدول 1 - 1 توالی تمدن انسان و نام گذاری های برگرفته از زمین را نشان می دهد.
رابطه انسان با زمین به وضوح از نام گذاری های این جدول دیده می شود. به نظر اینجانب (نگارنده) نام گذاری های آینده انسان، هرگز از جایی برگرفته
نمی شود که رابطه ای با زمین نداشته باشد؛ بنابراین تمدن، قدرت و ثروتی که منابع طبیعی پوسته زمین ارائه می کنند، گوشه های مثلثی هستند که انسان و سایه او، تلاش در تحقیق انگیزه های خود دارد.
همان طور که اشاره شد، دانسته های انباشته شده در انسان، در عمق رابطه ریشه ای خود با زمین، یک دانش قائم به ذات است که جایگاهی در میان دیگر علوم و معارف انسان دارد. این دانش، زمین شناسی یا ژئولوژی(1)نام دارد که یک واژه یونانی و از دو بخش «ژئو»؛ به معنی زمین و «لوژی»؛ به معنی علم یا دانش تشکیل شده است.
این دانش دارای گرایش های متعددی است؛ به عنوان مثال، می توان گرایش های چینه شناسی، سنگ شناسی، کانی شناسی، فسیل شناسی، آب شناسی و معدن شناسی را نام برد که مفهوم این واژه ها در بخش های آینده مورد بررسی قرار می گیرد. هنگامی که زمین شناسی یک منطقه مورد مطالعه قرار می گیرد، لازم است این مطالعه با در نظر گرفتن همه دیدگاه های فرعی زمین شناسی صورت پذیرد.
جدول 1 - 1، توالی دوره های تمدن انسان و نام گذاری های برگرفته از زمین
1) 2. Geology.
واژگان زمین شناسی
اشاره
در این بخش، معنی و مفاهیم برخی واژگان زمین شناسی که در فصل های آینده، ضمن بررسی خصوصیات زمین شناسی استان نجف، مطرح خواهد شد، مورد بررسی قرار می گیرد، تا آنجا که افراد غیرمتخصص در علوم زمین بتوانند از مضمون کتاب برای دنبال کردن سیر زمین شناسی سرزمین استان نجف، بهره کافی ببرند، واژگان زمین شناسی زیر معرفی می شوند:
مقیاس زمان زمین شناسی
مقیاس زمان زمین شناسی(1)مقیاس زمان زمین شناسی توالی دوران های زمین شناسی (از قدیم به جدید) است که از زمان تشکیل سنگ ها و پوسته زمین، گذشته را مورد بررسی قرار می دهد. زمان زمین شناسی معمولا برحسب میلیون سال اندازه گیری می شود و هر کدام دارای نام گذاری خاص خود هستند. زمان زمین شناسی به دوران،(2)دوره،(3)اُشکوب(4)و مرحله(5)تقسیم بندی می شوند.
جدول 2 - 1 مقیاس زمان زمین شناسی مورد استفاده زمین شناسان جهت تعیین سنّ سنگ ها و توالی چینه ای آنها را نشان می دهد.
زمان تشکیل قدیمی ترین سنگ های سطح زمین به 5/4 میلیارد سال پیش برمی گردد. این زمان به دوران پروتروزوئیک(6)(ماقبل از کامبرین) برمی گردد. این دوران از قدیمی ترین دوران های زمین شناسی به شمار می آید و در آن، شکل گیری زمین آغاز شد.
دوران بعدی به نام پالئوزوئیک(1)شناخته می شود، این دوران به معنای دوران دیرینه زیستی است که با دوره کامبرین (545 میلیون سال پیش) شروع می شود و پس از توالی دوره های متعدد زمین شناسی، در نهایت، با دوره پرمین (230 میلیون سال پیش) به پایان می رسد، سپس دوران مزوزوئیک(2)(دوران میانه زیستی) دنبال شده که به سه دوره تریاس، ژوراسیک، و کرتاسه تقسیم می شود و پایان آن به 65 میلیون سال پیش می رسد، در ادامه دوران سنوزوئیک(3)(دوران نو زیستی) شروع می شود که شامل دو دوره ترشیری و کواترنری می شود. عصر هولوسن از کواترنر، جوان ترین واحد زمان زمین شناسی است که از یکصد هزار سال پیش شروع شده و تاکنون ادامه داشته و انسان در آن زندگی می کند.
جدول 2 - 1 مقیاس زمان زمین شناسی و نام گذاری دوران ها، دوره ها، اُشکوب ها و مراحل آن را نشان می دهد.
سازند
سازند(4)سازند از دیدگاه زمین شناسی، عبارت است از یک واحد سنگ شناسی، که در بالا و یا پایین آن، دیگر واحدهای سنگ شناسی قرار گرفته اند و از نظر خصوصیات ساختاری، محیط رسوب گذاری و زمان تشکیل با آنها متفاوت می باشد.
مفهوم سازند، بر اساس چینه بندی لایه های سنگی پوسته زمین شکل گرفته و هدف از آن، مطالعه و شناسایی لایه های سنگ شناسی در جاهای مختلف
است. سازند یک واحد زیربنایی برای ثبت لایه های پوسته زمین و همانند یک کتاب است که شامل فصل ها، بخش ها و قسمت های دیگر می شود. سازند نیز دربر گیرنده بخش ها و لایه های متعدد می باشد. برای هر سازند، شناسنامه ای وجود دارد که در آن نام، زمان تشکیل و ماهیت سنگ شناسی سازند قید می شود. نام سازند معمولاً معرّف نام جایی است که خصوصیات سازند برای اولین بار در آن شناسایی شده است. به عنوان مثال: سازند العکره که یکی از سازند های زمین شناسی شناخته شده صحرای غربی عراق به شمار می آید، نام آن از گودال العکره مشتق شده است که در این منطقه، واحدهای سنگی این سازند، در سطح زمین رخنمون داشته اند. نمونه ای دیگر: سازند الفتحه است که نام گذاری آن، به منطقه الفتحه، واقع در رشته کوه های حمرین - مکحول برمی گردد.
گرایشی که توالی لایه های زمین و خصوصیات آن را مورد مطالعه قرار می دهد؛ به عنوان گرایش چینه شناسی شناخته می شود که از تقسیمات اصلی علوم زمین است. هنگامی که چینه شناسی(1)یک منطقه معین مورد مطالعه قرار می گیرد، هدف از آن، شناسایی خصوصیات لایه ها و توالی زمانی شکل گیری آنها است، که بر اساس آن، سرگذشت زمین شناسی منطقه معرفی می شود.
سنگواره ها
سنگواره ها(2)سنگواره ها جانوران و گیاهانی هستند که در زمان گذشته، در محیط خاصی زندگی می کرده اند و پس از مرگ، ساختمان بدن آنها، به طور کامل یا جزیی، در نهشته های رسوبی مدفون شده و حفظ می شود، سپس همانند سنگ، سخت
شده و بخشی از ساختمان آن می شوند و در زمان زمین شناسی معین ثبت می گردند. تاریخ زندگی این جانوران و یا گیاهان، سنّ سنگ است که در آنها پس از مرگ مدفون شده اند. دانشی که سنگواره ها و یا آثار فسیلی آنها را مطالعه می کند، به عنوان گرایش دیرینه شناسی(1)شناخته می شود و این گرایش نیز، یکی از تقسیمات دانش زمین شناسی به شمار می آید.
وضعیت تکتونیکی
وضعیت تکتونیکی(2)منظور از وضعیت تکتونیکی یک ناحیه و یا یک منطقه، میزان تأثیرپذیری سنگ های پوسته زمین در آن ناحیه و یا منطقه به جنبش زمین، در یک زمان معین است. نتیجه آن، حرکت لایه های زمین و شکل گیری ساختارهای زمین شناسی؛ مانند گسلها، چین خوردگی ها می شود؛ همچنین شامل مطالعه فرآیندهای کوه زایی و تشکیل رشته کوه ها، نتیجه حرکت فشارشی و برخورد قاره ای زمین و یا گسستن پوسته زمین و شکل گیری قاره ها و جزیره ها و باز شدگی آنها، در اثر حرکت کششی پوسته زمین می شود. گرایشی که این موضوعات را مورد مطالعه قرار می دهد، به عنوان زمین شناسی ساختمانی(3)شناخته می شود.
هوا زدگی و فرسایش
هوا زدگی و فرسایش(4)منظور از هوا زدگی، خرد شدن و یا تجزیه شدن سنگ ها و تخریب ساختمان آنها، در اثر برخی عوامل طبیعی؛ مانند تغییرات دما، رطوبت، میزان بارش ها و رودخانه ها و یا تراکم یخچال ها و یا تأثیر فعالیت زیستی گیاهان است.
محصول هوا زدگی سنگ ها، در اثر عملکرد عوامل یاد شده، در موقعیت سنگ و مناطق نزدیک به آنها باقی می ماند؛ در صورتی که محصول های هوا زدگی، در اثر عوامل حمل و نقل؛ مانند وزش باد، جریان آب و یا حرکت یخچال ها جا به جا شوند، در این حالت به آن، پدیده فرسایش(1)می گویند. به عبارت دیگر: فرسایش شامل هوا زدگی سنگ و جا به جا کردن محصولات هوا زدگی به محل دیگر، تا نهشته های جدیدی را تشکیل دهند.
فعالیت های هوا زدگی و فرسایش، فرآیندهای مکانیکی هستند که منجر به تخریب سنگ و تغییر آن به خاک می شوند، و همچنین می تواند به عنوان یک فرآیند شیمیایی معرفی شود، که منجر به انحلال قسمت هایی از ساختمان سنگ در اثر عملکرد آب باشد. میزان انحلال پذیری سنگ به عواملی مانند: ترکیب طبیعی سنگ، نوع عوامل هوا زدگی و شرایط ژئو شیمیایی حاکم در محل بستگی دارد.
فرآیند رسوب گذاری
فرآیند رسوب گذاری(2)محصولات عمل هوا زدگی که شامل خرده سنگ و کانی است، توسط آب و هوا حمل می شوند، و همچنین عناصر و مواد معلّق و محلول در آب، که به وسیله آب نیز حمل می شوند، در نهایت، در محیطهای دیگری به دور موقعیت سنگ هوا زده شده، ته نشین می شوند. با گذشت زمان، مواد ته نشین شده، به هم پیوسته شده و سنگ های جدیدی را تشکیل می دهند، که به عنوان سنگ های رسوبی معرفی می شوند. سنگ های رسوبی، در انواع مختلفی؛ از جمله کنگلومرا، ماسه سنگ، گل سنگ، مارن، و سنگ آهک دیده می شوند.
مجموعه فرآیندهای مکانیکی و شیمیایی، که منجر به فرسایش سنگ و جا به جایی محصولات هوا زدگی و ته نشینی آنها می گردد، به عنوان فعالیت های رسوب شناسی شناخته می شوند. این فرآیندها گرایش رسوب شناسی(1)تشکیل می دهند و از جمله تقسیمات دانش زمین شناسی به شمار می آیند.
نهشته های معدنی
نهشته های معدنی(2)شامل انباشته های کانی ها، معادن و سنگ های صنعتی هستند که فضای مشخصی از پوسته زمین را اشغال کرده و مواد اوّلیه نیازهای مختلف صنعتی را تشکیل می دهند. ذخایر معدنی نتیجه فعالیت های زمین شناسی است که در پوسته زمین، در طول زمان زمین شناسی رخ داده، تشکیل شده اند.
در قالب مفهوم ذخایر معدنی، واژه های دیگری مطرح می شوند؛ مانند کانی های معدنی که منظور از آنها، کانی های عناصر فلزی که بتوان از آنها با درنظر گرفتن هزینه های اقتصادی و ابزار و شیوه های متداول، فلز را استخراج کرد؛ اما کانی های غیر فلزی و سنگ های صنعتی، که از جمله ذخایر معدنی به شمار می آیند؛ از جمله مصالحی هستند که می توان از آنها در تولیدات صنعتی استفاده کرد.
مطالعه ذخایر معدنی، از جمله فعالیت های گرایش زمین شناسی اقتصادی(3)است که یکی از مهم ترین گرایش های علم زمین شناسی به شمار می آید. آشنایی با این دانش، امکان استفاده از ذخایر معدنی که در پوسته زمین ذخیره شده اند، را به انسان می دهد.
جدول 2 - 1، مقیاس زمان زمین شناسی
توجه: دوره های دوران های دیرینه زیستی و میانه زیستی (با استثنای دوره کرتاسه) به سه بخش پایینی، میانی و بالایی تقسیم بندی می شوند.
جغرافیای استان نجف
استان نجف، یکی از استانهای هیجده گانه عراق است و تاریخ استان شدن آن، به سال 1974 برمی گردد. از نظر مساحت، استان نجف در مقام هفتم قرار می گیرد و مساحت آن 28824 کیلومتر مربع است. این استان در وسط عراق قرار گرفته و از جمله استانهای فرات میانی (الفرات الاوسط) به شمار می آید. استانهای کربلا و بابل از سمت شمال، استانهای القادسیه و المثنی از سمت شرق، استان الانبار از سمت غرب و مرزهای بین المللی با پادشاهی عربستان سعودی از سمت جنوب، آن را احاطه می کنند. (شکل 1 - 1)
پس، استان نجف را می توان جزء استانهای بادیه جنوبی قلمداد کرد، ضمن اینکه از استانهای فرات میانی نیز قرار می گیرد. مختصات جغرافیایی استان، از نظر مدارهای طولی و عرضی، در جدول 3 - 1 ارائه شده است.
جدول 3 - 1، موقعیت استان نجف از نظر مختصات جغرافیایی
تمرکز شهری، به قسمت های شمالی استان نجف محدود می شود و بقیه مناطق استان، شامل صحراهای خشک و خالی از سکنه است. مناطق شهری استان در سه شهر
اصلی است که از نظر قدمت تاریخی؛ شامل شهرهای حیره، کوفه و نجف اشرف می شوند؛ علاوه بر آن نواحی مسکونی پراکنده دیگری؛ مانند قادسیه نیز وجود دارند.
شهر نجف اشرف مرکز استان و از شهرهای بزرگ آن به شمار می آید. این شهر در منتهی الیه قسمت شمالی استان قرار داشته و بر بادیه، که در قسمت جنوبی آن واقع شده، مشرف است؛ بنابراین به عنوان شهر حاشیه کویر (حاضرة البادیه) نیز شناخته می شود. نام های دیگری؛ مانند " الغری " که به "الغریان"(1)نسبت داده می شود و توسط یکی از پادشاهان حیره در نجف ساخته شدند، " کوفان " که پیامبر اسلام حضرت محمدصلی الله علیه وآله، در سخنانی به امام علی علیه السلام فرمودند: " … تدفن فی أرض کوفان". و " المشهد " نسبت به وجود بارگاه حضرت علی علیه السلام، " وادی السلام "، "خدّ العذراء"، و … نیز برای شهر نجف مطرح شده است.
شهر نجف با تاریخ حیدری و مقدس بودن، و جایگاه علمی و ادبی، از زمان شهرنشینی خود و زمان تأسیس حوزه علمیه شریفه، با بیش از ده سده، در دو جهان عرب و اسلام به خوبی شناخته شده است.
از مهم ترین شهرهای استان، شهر کوفه، پایتخت حکومت اسلامی در زمان خلافت امیر المؤمنین علی ابن ابی طالب علیه السلام است. شهر کوفه شهر دانش و ادب و سیاست، و از شهرهای اصلی در زمان تشکیل دولت صدر اسلام بوده است. این شهر، به مسجد خود (مسجد کوفه) مشهور است و چهارمین مسجد از مساجد چهارگانه اسلام به شمار می آید. جایی که حضرت علی علیه السلام در آن،
1) 24. الغریان نام دو بنای صومعه مانند بوده، که توسط المنذر بن امرئ القیس بن ماء السماء در اطراف کوفه ساخته شدند. در فرهنگ نامه " معجم البلدان " الغری به معنای هر چیز خوب است؛ به عنوان مثال: "غری الوجه" یعنی خوش سیما یا خوش چهره. گفته می شود: پادشاه حیره در حالت مستی دستور داد دو نفر از ندیمه های خوش سیمای خود را سر ببرند. پس از به هوش آمدن و پس از باخبر شدن از آنچه که اتفاق افتاده بود، شدیداً غمگین شده و دستور داد دو بنا {صومعه} بر مزار آنها ساخته شود.
به شهادت رسید و خانه حضرت نوح پیامبرعلیه السلام بود و در آن، کشتی او پهلو گرفت؛ چنان که در روایات اهل بیت علیهم السلام ذکر شده است.
کوفه مشرف بر رودخانه فرات است و از نجف ده کیلومتر فاصله داشته و در شمال شرفی آن قرار دارد. از نظر جغرافیایی؛ نجف با کوفه مرتبط بوده و به همین خاطر، به آن حومه کوفه، نجف کوفه، یا کوفان می گفته اند.
نام کوفه چه بسا ترجمه واژه عاقولا؛ به معنی حلقه یا دایره به زبان سریانی است؛ اما در زبان عربی کوفه به معنای گرد شده مانند دانه شن گرد شده است. زمانی که گفته می شود: تکوف؛ یعنی " جمع شو یا گرد شو ".
شهر کوفه، تا قرن هشتم هجری قمری آباد بود، سپس خراب و ویران گشت و مردمش آنجا را ترک کردند. دوباره آبادانی به شهر برگشت و در سال 1863، روستای کوچکی بود، سپس در سال 1882 ناحیه ای وابسته به شهرستان نجف درآمد، و در سال 1884 به ناحیه تاجیه و کوفه نام گذاری شد. در سال 1891 به حالت اوّلیه خود برگشت و این امر تا سال 1962 ادامه پیدا کرد و به صورت شهرستان وابسته به استان کربلا درآمد و در نهایت، در سال 1974، به استان نجف پیوسته شد.
شهر سوم از شهرهای استان نجف، حیره است که مناذره نیز نامیده می شود. این شهر در جنوب غربی نجف قرار گرفته و با آن، هیجده کیلومتر فاصله دارد. از نظر تاریخی، این شهر در سال دویست و هفتاد و چهار قبل از میلاد بنا یافت و مرکز دولت مناذره، لخمیین، خورنق و سدیر و امیر نشینی عربی که دین آنها نصرانی (مسیحی) بود. قبل از ظهور اسلام و در زمان لشگرکشی های رومی ها و فارس ها، این امیر نشین هم پیمان فارس ها بود، چنان که امیر نشین الغساسنه در سرزمین شام با رومی ها هم پیمان بود.
شهر حیره به زبان آرامی، به معنای جای برپایی چادرها است. در جزیرة العرب، این شهر جایگاه بزرگی در تجارت و میانجی گری برای نزدیکی بین عرب ها و فارس ها داشت، پادشاهان متعددی در حیره حکومت کردند؛ نخستین آنها، عمر بن عدی و آخرین آنها منذر بن نعمان بود. حکومت پادشاهان این امارت، چهار قرن و در روایات دیگر، شش قرن به طول انجامید.
شهر چهارم از شهرهای استان، شهر قادسیه است که در جنوب شهر مشخاب، بر روی رودخانه فرات قرار دارد. تاریخ جاودانه این شهر، به نبرد قادسیه برمی گردد که یکی از نبردهای نامدار مسلمان ها بوده و در سال چهاردهم هجری قمری بر فارس ها پیروز شدند؛ بدین ترتیب در شهرهای استان نجف، به رغم تعداد کم آنها، سرگذشت تاریخی پر باری دیده می شود و هر کدام سیر تاریخی پیوسته ای با یکدیگر، در طول تاریخ اسلام داشته اند. اگر محدودیت های عنوان کتاب نبود، در رابطه با تاریخ استان، که وابسته به تاریخ شهرهای آن است، بیشتر پرداخته می شد، کاری که نویسندگان و پژوهشگران متعدد، ما را از آن بهره مند ساخته اند.
از دیگر شهرها و بخش های قرار گرفته در محدوده تقسیمات اداری استان نجف، شهرهای مشخاب، الحریه و الحیدریه است، همچنین بخش الشبجه که در قسمت جنوب غربی و نزدیک مرز با کشور پادشاهی عربستان سعودی قرار دارد. به استثنای این بخش، همه شهرهای استان مورد اشاره، در قسمت شمالی استان و در نوار دشت سیلابی رودخانه فرات متمرکز هستند، همان طور که در شکل 2 - 1 نشان داده شده است.
شهرهای استان نجف و حومه آنها، به شبکه ای از راه های آسفالته متصل است، به جز راه صحرایی غیر آسفالته ای که شهر نجف اشرف را به مرز عراق
و عربستان می رساند. این راه، به نام راه حج زمینی شناخته می شود و یک راه خیلی قدیمی است که کاروان حجاج برای رسیدن به مکه مکرمه، آن را طی کرده و از بخش های الرحبه و الشبجه گذشته و سپس از شهر رفح وارد مرز عربستان می شده اند. این مسیر به نام راه زبیده نیز شناخته می شده، که در فصل سوم این کتاب به این مورد پرداخته می شود.
جمعیت استان نجف، برپایه آمار دو وزارتخانه بازرگانی و برنامه ریزی سال 2003، در حدود 946251 نفر بوده است؛ بدین ترتیب، از نظر جمعیت، استان نجف در میان دیگر استانهای عراق، مقام یازدهم را دارد که بیشترین تمرکز جمعیت استان، در شهر نجف اشرف است.
مورفولوژی سطح زمین در استان نجف، عموماً هموار و گسترده بوده که قسمتی از آن، در راستای دشت رسوبی عراق و قسمت بزرگ تر دیگر، در امتداد صحرای جنوبی عراق است. در استان نجف، همچنین پدیده فلات دیده می شود که فلات نجف، قسمت بزرگ تر فلات کربلا - نجف را می سازند، نمونه شاخص آن است. ارتفاع این فلات از سطح دریای آزاد، در حدود یکصد و سی متر و از تراز رودخانه فرات در شهر کوفه، حدود چهل متر می باشد.
فلات نجف از سمت غربی، به منطقه پست بزرگی مشرف است که دریای نجف نام دارد، که یکی از پدیده های زمین شناسی اصلی استان و منطقه فرات میانی به شمار می آید. با توجه به روایات تاریخی، در گذشته، در این دریا کشتی ها رفت و آمد داشته اند و بار تجارت چین و هند را از مسیر خلیج فارس حمل می کرده اند. به موضوع چگونگی تشکیل دریای نجف، به طور اجمال در فصل سوم این کتاب پرداخته خواهد شد.
از دیگر پدیده های سطحی زمین در استان نجف، مسیل آبراهه ها است که عموماً از سمت غرب سرزمین عربستان سعودی به سمت دشت نجف سرازیر هستند و طول آنها به صدها کیلومتر می رسد. مهم ترین آنها، مسیل وادی شعب (حسب)، وادی الخر، وادی الجل، ابو طلحه و الحویمی هستند؛ همان طور که در شکل 2 - 1 نشان داده شده اند. آب در این مسیل ها، در فصل زمستان جریان دارد و بیشتر آب آنها، به دریای نجف می ریزند.
آب و هوای نجف، صحرایی، در تابستان گرم و در زمستان سرد است. با توجه به اطلاعات ثبت شده در سازمان هواشناسی، بین سال های 1980 تا 1993، تغییرات دما حدود سی و پنج درجه سانتیگراد در ماه ژوئیه تا ده درجه سانتیگراد در ماه ژانویه است. میانگین بارش سالانه که در فصل زمستان می بارد، همانند دیگر مناطق صحرایی پایین و در حدود بیست میلی متر است.
شکل 1 - 1، نقشه سیاسی عراق، محدوده استان نجف و موقعیت جغرافیایی
شکل 2 - 1، نقشه اداری استان نجف
فصل دوم: سرگذشت زمین شناسی استان نجف
مقدمه
سرگذشت زمین شناسی(1)در قالب مفهوم علوم زمین؛ شامل ثبت فرآیندها و فعالیت های زمین شناسی سطح کره زمین از آغاز شکل گیری تا زمان حاضر است که در طول زمان خیلی زیاد و در مقیاس میلیون ها سال صورت می گیرد. این شناسنامه تاریخی به وسیله طبیعت در سنگ های پوسته زمین، و در پدیده های سطحی آن، به دقّت مستند سازی شده است و برای انسان، وظیفه مطالعه آن و باز کردن رمز های آن، با آنچه که از نظر دانش و ابزار برای رسیدن به این هدف در توان دارد، بر جای مانده است.
در قالب تاریخ زمین شناسی، دانش چینه شناسی، همان طور که گفته شد، یکی از گرایش های علوم زمین است، مطرح می شود. این گرایش لایه های سنگی پوسته زمین، تعیین سن آنها، بررسی جغرافیای گذشته از نظر نحوه پراکندگی خشکی ها، اقیانوس ها، دریاها و رودخانه ها و همچنین وضعیت آب و هوای گذشته از نظر درجه حرارت، میزان رطوبت و بارش ها را مورد مطالعه قرار می دهد. تاریخ زمین شناسی عراق و توالی سنگ های رخنمون یافته در سطح آن، از دوره اردویسین (پانصد میلیون سال پیش) که دوره دوم دوران پالئوزوئیک (دیرینه زیستی) است، شروع می شود. (جدول 1 - 2)
1) 25. Geological history.
سنگ های سازند خابور، که لایه های آن به این دوره می رسد، در منطقه خابور در منتهی الیه شمال عراق رخنمون دارند. متعاقباً سنگ های متعلق به دوره های بعدی در مقیاس زمان زمین شناسی، در گستره های متفاوت محدوده جغرافیایی کشور عراق گسترش دارند؛ البته جغرافیای قدیمی فعالیت های تکتونیکی و فرآیندهای هوا زدگی، که سنگ ها در معرض آن، در دوره ها و زمان های مختلف قرار گرفته اند، در نحوه گسترش سنگ ها مؤثر بوده اند.
زمین شناسان تاریخ زمین شناسی عراق را بر اساس مطالعات و برداشت های زمین شناسی مختلفی، که در عراق، در طول بیش از شش قرن گذشته صورت گرفته، مورد مطالعه قرار دادند. این اطلاعات در کتاب زمین شناسی عراق مستند سازی شده و توسط سازمان زمین شناسی و معدنی عراق در سال 1980 منتشر شده است. در این فصل، تاریخ زمین شناسی استان نجف، از دو زاویه مورد بررسی قرار می گیرد:
الف) وضعیت توالی لایه ها، در ضمن امتداد گستره استان
ب) موقعیت جغرافیای گذشته استان، در قالب کلی جغرافیای گذشته عراق
چینه شناسی سطحی استان نجف
اشاره
منظور از توالی چینه شناسی سطحی استان نجف، همان توالی سازند های زمین شناسی رخنمون یافته در ستون چینه شناسی عراق که در نقشه زمین شناسی اقلیمی استان نجف (شکل 1 - 2) نشان داده شده است. با توجه به شکل 1 - 2، سنگ های رخنمون یافته در سطح استان را، می توان به چند سازند زمین شناسی نسبت داد، که سنّ آنها از زمان پالئوسن (شصت و پنج میلیون سال پیش) تا زمان هولوسن (یکصد هزار سال) ادامه داشته است.
توالی سازند های زمین شناسی رخنمون یافته در سطح استان نجف و سنّ آنها در جدول 1 - 2 ارائه شده است.
جدول 1 - 2، توالی سازند های زمین شناسی رخنمون یافته در سطح استان نجف
سازند های زمین شناسی بر پایه اطلاعات ارائه شده، در کتاب زمین شناسی عراق (0891 Buday،) و نقشه زمین شناسی عراق (سیساکیان 1997) به شرح زیر مورد بررسی قرار می گیرند:
سازند امّ رضمه
این سازند، از قدیمی ترین سازند های رخنمون یافته در سطح استان نجف است، که سن آن به شصت و پنج میلیون سال و به اشکوب پالئوسن از دوره ترشیری می رسد. رخنمون این سازند تا مرز عراق با عربستان سعودی گسترش داشته و مناطق الصفاوی، جال الباطن، اللبثثین، المعانیه و الواکصه را پوشش
می دهد. سازند امّ رضمه، نام جایی در عربستان سعودی است که در آن چاه حفر شده، به سنگ های این سازند برخورد کرده و آن موقعیت، به عنوان جایگاه نمونه(1)شناخته می شود. سنگ های این سازند، در صحرای غربی و صحرای جنوبی عراق گسترش زیادی دارد.
ترکیب سازند؛ شامل سنگ های رسوبی آهک دولومیتی و مارنی است که در قسمت های فوقانی، به طور محلی چرت دار می شود و همچنین در قسمت های فوقانی بخش های آهکی گچی انهیدراته را دربر دارد. سنگ های سازند، پر از سنگواره های جانوری دریایی ریز هستند که در محیط دریای کم عمق و بسته ته نشین شده اند. از بخش های مهم سنگ های این سازند، بخش سنگ های فسفاته است که اخیراً این بخش، به عنوان یک سازند مستقل، به نام سازند عکاشات نام گذاری شده و رخنمون سنگ های آن، در منطقه عکاشات، در شمال غرب شهر رطبه دیده می شود.
از سنگ های این سازند در معدن عکاشات، کانی فسفات استخراج می شود. در بخشی از سازند که در استان نجف گسترش دارد، فسفات کشف نشده؛ ولی در دیگر بخش های سنگی سازند امّ رضمه، مقدار کمی فسفات دیده شده است.
سازند امّ رضمه به طور پیوسته و هم شیب روی سازند الطیارات (که در مناطق مختلف استان نجف رخنمون ندارد)، با سن کرتاسه بالا قرار می گیرد؛ ولی مرز بالایی آن، با سازند الجل به صورت ناپیوسته است. رخنمون سطحی سنگ های این سازند، در قسمت های جنوبی استان محدود می شود، همان طور که در شکل 1 - 2 نشان داده شده است.
1) 26. Type locality.
سازند الجل
سازند الجل، از دیگر سازند های ستون چینه شناسی استان نجف به شمار می آید، که سنّ آن، به اوایل اشکوب ائوسن برمی گردد. نهشته های این سازند، بیش از پنجاه و سه میلیون سال تشکیل شده (جوان تر از سن سازند امّ رضمه) و گسترش آن در عراق محدود بوده و بیشتر رخنمون آن در استان نجف، به ویژه در مناطق الجل، شرف، الشبجه و الکبریتیه است و تا منطقه اللصف را نیز پوشش می دهد.
نام این سازند (الجل)، از نام گذاری های جدید در ستون چینه شناسی عراق است و جایگاه نمونه آن، در منطقه الجل و به خصوص در منطقه چاه های الجل دیده شده است؛ چاه هایی که به طور دستی و به منظور تأمین آب، در نزدیکی پرتگاه واکصه حفر شده اند. قبل از این، سنگ های این سازند، بخش پایینی سازند الدمام به شمار می آمد، که در سال 1997، در پی مطالعات زمین شناسی منطقه، نام جدید گذاشته شد.
سنگ های سازند الجل؛ شامل سنگ آهک های ریز دانه سفید رنگ و سنگ های مارنی است که دربرگیرنده بلور های درشتی از کانی کلسیت است. ضخامت سازند بین شصت تا هشتاد و هشت متر متفاوت است و سازند امّ رضمه را به طور ناپیوسته پوشش می دهد و در سطح آنها، دانه های فسفات دیده می شود.
محیط رسوبی سازند الجل، یک محیط دریایی کم عمق بوده، که در آن جانوران دریایی از نوع نیومیلیت زندگی می کرده اند. به سمت شرق، کم عمقی محیط دریایی بیشتر بوده و بدین ترتیب، میزان شوری آب دریا بیشتر می شده
است. بخش هایی از سنگ های این سازند با سازند الرس، که دربر گیرنده سنگ های تبخیری (انیدریت) بوده و در مناطق غربی فرات گسترش داشته و به عنوان مکمل سازند الجل به شمار می آید، تداخل تدریجی داشته است.
رخنمون سنگ های این سازند، در مناطق جنوبی و غربی مرزهای استان نجف محدود می شود. (شکل 1 - 2)
سازند الدمام
مطابق شکل 1 - 2، این سازند بیشترین رخنمون را در سطح استان نجف دارد. سنگ های سازند قسمت های میانی و شرق استان و مناطق رحیماوی، شعیب حسب، ابو طلحه، شعیب الحویمه را پوشش داده و یکی از سازند های خوب شناخته شده در صحرای غربی و جنوبی عراق و کشورهای همجوار است، به طوری که رخنمون آن، مناطق گسترده هر کدام از کشورهای سوریه، اردن و عربستان سعودی را پوشش می دهد.
نام سازند الدمام از تاقدیس نفتی الدمام در کشور عربستان سعودی اقتباس شده است. سن سازند به اشکوب ائوسن میانی برمی گردد. سطح تماس زیرین این سازند با سازند الجل، به صورت ناپیوسته و سطح تماس فوقانی آن با سازند الفرات نیز به صورت ناپیوسته است.
سازند الدمام؛ شامل سنگ های آهکی و آهک ریزدانه در بخش های دیگر؛ شامل سنگ های آهکی دولومیتی و مارنی می باشد. سنگ های سازند، در یک محیط دریایی کم عمق ته نشین شده اند و دربر گیرنده سنگواره های نیومیلیت است؛ همانند سازند امّ رضمه، سازند الدمام در عراق و کشورهای همجوار، به ویژه در کویت، اردن و عربستان سعودی رخنمون گسترده ای دارد.
سازند الفرات
سن سازند الفرات، به اشکوب میوسن میانی و پایانی برمی گردد و یکی از قدیمی ترین سازندهایی بوده که مطالعات زمین شناسی عراق درآن مستند سازی شده است. رخنمون سازند الفرات، گسترش محدودی در سطح استان نجف دارد و این رخنمون به صورت یک نوار، به موازات رودخانه فرات کشیده شده است؛ همان طور که در نقشه زمین شناسی استان (شکل 1 - 2) دیده می شود.
قاعده سازند؛ شامل سنگ های آهکی دوباره تبلور یافته و کنگلومرایی است، به اضافه سنگ های آهکی با پوسته جانوران دریایی و همچنین سنگ های آهکی مارنی و مارن ماسه ای می باشد. این سازند، به طور دگرشیب و ناپیوسته، روی سازند الدمام قرار گرفته؛ ولی تماس فوقانی آن با سازند النفایل به صورت هم شیب و پیوسته است.
سازند النفایل
سازند النفایل از سازند جدید در ستون چینه شناسی عراق است و سن آن به اشکوب میوسن میانی برمی گردد. قبلاً ضمن سازند الفرات بوده و سپس ضمن سازند الفتحه به شمار می آمده و اخیراً نام سازند النفایل به خود گرفته است. این نام گذاری به غار النفایل در نزدیکی شهر الحدیثه نسبت داده می شود، که در آن، نیمرخ نمونه سازند رخنمون دارد. سازند النفایل؛ شامل سنگ های مارنی سبز رنگ و سنگ های سیلتی و ماسه ای خاکستری و قهوه ای رنگ می شود. سنگ های سازند در مناطق محدودی از استان نجف و در مناطق جنوبی پرتگاه نجف و وادی الخر (شکل 3 - 2) رخنمون دارند. این سازند به صورت هم شیب و پیوسته، روی سازند الفرات قرار دارد و محیط رسوبی آن، محیط دریایی کم عمق تا محیط دریایی خیلی کم عمق با شوری خیلی زیاد است.
سازند انجانه
این سازند نیز، از جمله سازند هایی است که نام گذاری آن، اخیراً در قالب بازنگری برخی سازند های زمین شناسی ستون چینه شناسی عراق صورت گرفته است. این سازند، قبلاً به نام سازند الفارس بالایی شناخته می شد و سنّ آن به میوسن بالایی و پلیوسن برمی گردد. رخنمون سازند در مناطق متعدد عراق از جمله استان نجف، به ویژه منطقه پرتگاه نجف مطابق (شکل 3 - 2) دیده می شود.
سازند؛ شامل سنگ های عدسی هایی از سنگ های ماسه ای، سیلتی و رسی به رنگ های مختلف خاکستری و سبز دیده می شود. سازند؛ همچنین شامل لایه هایی از سنگ های آهکی که دربرگیرنده پوسته جانوران دریایی بوده و میان لایه های نازکی از ژیپس و هالیت (نمک) می شود، که شکاف های عمودی را نیز پر می کنند. ضخامت سازند متفاوت بوده، به طوری که در پرتگاه نجف به بیست و هفت متر و به سمت مناطق جنوب شرقی، این ضخامت کمتر شده و به نه متر می رسد.
سازند انجانه روی سازند الفتحه، که در استان نجف رخنمون سطحی ندارد، قرار می گیرد. محیط رسوبی نهشته های سازند انجانه، محیط رودخانه ای دریایی(1)بوده است و بدین ترتیب، این سازند، نشانه انتقال از محیط دریایی، که در آن، نهشته های سازند الفتحه ته نشین شده اند و محیط خشکی که در آن نهشته های سازند انجانه تشکیل شده اند، می باشد.
1) 27. Fluviolacustrine.
سازند الزهره
رخنمون این سازند در مناطق پراکنده ای از استان نجف، به خصوص مناطق جنوب غربی آن، از جمله المعانیه، البثثین، الشبجه و وادی الخیر دیده می شود. سنّ سازند به اشکوب پلیوسن تعلق دارد و شامل توالی از سنگ های آهکی و سنگ های رسی و ماسه ای در قسمت های زیرین می باشد. ضخامت سازند در نیمرخ نمونه خود در منطقه الزهره (جنوب شهر سماوه) به سی و یک متر می رسد. سنگ های این سازند، در محیط آب شیرین ته نشین شده و به صورت هم شیب (پیوسته)، سازند انجانه را پوشش می دهد.
سازند الدبدبه
رخنمون های سازند الدبدبه در دو منطقه از عراق دیده می شوند: منطقه رخنمون اول آن، در قسمت هایی از دو استان بصره و ذی قار است، که به سمت جنوب و در سرزمین های عربستان سعودی و کویت گسترش می یابد؛ اما منطقه رخنمون دوم سازند الدبدبه، در دشت های نجف و کربلا است، همان طور که در شکل 2 - 2 نشان داده شده است. آن طور که پیداست، فاصله گسترده ای بین دو منطقه رخنمون نام برده شده وجود دارد، که این امر، سؤالات بسیاری را در رابطه با ماهیت شرایط زمین شناسی منجر به تشکیل آن مطرح می کند و مستلزم مطالعه و تحقیق بیشتر است.
سنّ سازند به اشکوب های میوسن بالایی و پلئیستوسن می رسد و به صورت نا هم شیب (ناپیوسته)، سازند الفتحه در مناطق جنوبی را پوشش می دهد و به طور هم شیب (پیوسته)، روی سازند انجانه در مناطق دشت نجف قرار می گیرد.
سازند الدبدبه در دشت نجف، همانند مناطق جنوبی عراق؛ شامل مخلوطی از ماسه و شن با اندازه های متفاوت می باشد. دانه های شن؛ شامل انواع مختلفی از سنگ های آتشفشانی، دگرگونی و رسوبی، ماسه ای و آهکی می شوند. این نهشته ها در اثر هوا زدگی سنگ ها در سپر عربی شبه جزیره عربی به وجود آمده اند و به وسیله رودخانه ها و آبراهه ها جا به جا شده و به صورت مخروط افکنه های باد بزنی بر جای مانده اند. آنها به عنوان نهشته های دلتایی نیز شناخته می شوند که شامل نهشته های رودخانه ای سیلابی هستند. لازم به یادآوری است که واژه الدبدبه، نام بادیه نشینی؛ به معنی مردان به هم چسبیده است.
ضخامت ظاهری سازند الدبدبه، در قسمت شمال غربی منطقه دشت نجف سیزده متر است که این ضخامت به سمت جنوب شرقی کاهش یافته و به دو متر می رسد. (داوود، 2000)
سازند؛ شامل ترکیبی از سنگ های ماسه ای و شنی سخت که سنگ دانه های آن به وسیله سیمان کربناته چسبیده اند. سازند، احیاناً شامل ماسه های ناپیوسته سفید تا خاکستری رنگ که دربر گیرنده دانه های شن نیز می باشد. همچنین دانه های رس در ماسه ها در محل تماس این سازند با سازند انجانه دیده می شود. در قسمت های شمال غربی سازند؛ شامل لایه های ماسه ای سخت و پیوسته به همراه میان لایه هایی از سیلت و لایه های نازکی از ژیپس و انیدریت می شود.
از نظر اقتصادی، سازند الدبدبه، یکی از سازند های مهم در استان نجف به شمار می آید و به عنوان یک منبع اصلی برای تأمین ماسه مورد نیاز فعالیت های ساختمانی و همچنین برای منظور های صنعتی، جهت استفاده در صنعت شیشه سازی پس از مرحله آماده سازی مورد بهره برداری قرار می گیرد.
اهمّیت نهشته های سازند، به تاریخ تمدن شهر نجف نیز کشیده می شود؛ جایی که مردم در آن سرداب ها (زیر زمین ها) را برای زیستن، جهت فرار از گرمای طاقت فرسای تابستان ساخته اند؛ به اضافه موارد استفاده دیگر، که در فصل آینده به آن پرداخته خواهد شد.
نهشته های جوان
نهشته های جوان، که سنّ آنها به کواترنر برمی گردد، گسترش متعددی در استان نجف دارد، همچنان که در شکل 2 - 2 دیده می شود. این نهشته ها، که سن آنها به 75/1 میلیون سال می رسد، مطابق تقسیمات نقشه زمین شناسی عراق به انواع مختلفی دیده می شوند؛ که شامل نهشته های سیلابی،(1)باتلاقی،(2)تپه های ماسه ای(3)و نهشته های بادی(4)می شوند،
خصوصیات این نهشته ها در استان نجف به شرح زیر معرفی می شوند:
نهشته های بادی: این نهشته ها به دو صورت تپه های ماسه ای و لایه های ماسه ای هستند، که در قسمت های جنوبی دشت نجف و به موازات رودخانه فرات گسترش دارند؛ اما تپه های ماسه ای، مطابق تقسیمات تپه های ماسه ای، از نوع برخان(5)هستند که اندازه ها و ارتفاع متفاوت داشته و روی آنها آثار موجی(6)دیده می شوند. لایه های ماسه ای ضخامتی بین ده تا پنجاه سانتی متر دارند و مناطق مختلفی از استان پراکنده اند.
نهشته های باتلاقی: شامل نهشته های رسی پوشیده شده از لایه های نمک
هستند، که در اثر تبخیر آب شور به وجود آمده اند. این نهشته ها در مناطق پست، که در آنها، آب نهرها و چشمه ها جمع می شوند و همچنین در منطقه دریای نجف، جایی که شوری آب به خاطر عدم توازن در میزان تبخیر و تغذیه مجدد افزایش می یابد.
چینه شناسی زیر سطحی استان نجف
در بخش پیش، وضعیت توالی سازند های رخنمون یافته در مناطق مختلف سطح استان نجف، مورد بررسی قرار گرفت و در آن، گسترش سازند های نشان داده شده نقشه زمین شناسی اقلیمی استان نجف (شکل 2 - 1) مطرح شد. همچنین گفته شد که: توالی سازند های زمین شناسی رخنمون یافته از زمان آغاز پالئوسن تا زمان پلیوسن ادامه داشته است؛ اما در رابطه با توالی زیر سطحی سازند های زمین شناسی در گستره استان نجف وضع چگونه است؟
وضعیت توالی زیر سطحی سازند های زمین شناسی استان نجف را می توان با مطالعه داده های چاه کفل - 1، که در منطقه کفل به منظور پی جویی های نفتی حفر شده، مورد بررسی قرار داد. این چاه در مسیر کربلا - نجف واقع شده و عمق آن 2/846 متر است و از چندین سازند زمین شناسی عبور کرده، تا به سازند شرانس با سن کرتاسه بالا می رسد. جدول 2 - 2 ضخامت و نوع سنگ سازند های زمین شناسی که زیر سطح زمین در محل حفر چاه کفل - 1 وجود دارند، را نشان می دهد.
می توان این داده ها را به عنوان اطلاعات مستند برای وضعیت توالی چینه ای زیر سطحی استان نجف در نظر گرفت. هرچند صدها چاه در مناطق مختلف استان، برای منظور های متفاوت حفر شده اند؛ اما چاه کفل - 1 عمیق ترین چاه حفر شده تا الان در استان است و بقیه چاه ها تا بیش از یکصد و پنجاه متر حفر نشده اند و بدین ترتیب فقط تا بخشی از سازند الدمام نفوذ داشته اند.
وضعیت ساختاری و تکتونیکی استان نجف
منظور از وضعیت تکتونیکی،(1)بررسی تأثیر فعالیت های زمین روی سطح کره زمین که در زمان های متوالی از تاریخ زمین شناسی سطح زمین رخ داده است و در اثر آنها، کوه ها، دریاها و پراکندگی خشکی و دریا در سطح زمین شکل گرفته اند؛ همچنین شامل مطالعه فرآیندهای حاصل از فعالیت های زمین شناسی زیربنایی پوسته زمین و پیشرفت این فعالیت ها در طول زمان زمین شناسی می شود.
منظور از وضعیت ساختاری،(2)مطالعه پدیده ها و شکل های ساختمانی غالب در منطقه، که نتیجه حرکت های زیربنایی؛ مانند تشکیل چین خوردگی ها، گسلها و درزه های مختلف می شود.
وضعیت تکتونیکی عراق و تاریخ تکاملی آن، بر اساس تفسیر و تعبیر اطلاعات بررسی های زمین شناسی و ژئوفیزیکی شکل گرفته است. بر پایه این داده ها، نقشه های تکتونیکی و ساختاری اقلیمی تهیه شده که ویژگی های تکتونیکی و ساختاری اصلی یک منطقه را روشن می سازند.
جدول 2 - 2، توالی چینه ای زیر سطحی استان نجف در موقعیت چاه
توجه: به نظر می آید سازند انجانه (الفارس بالایی) در جدول فوق، با سازند الدبدبه ادغام شده است. با توجه به داده های چینه شناسی دشت نجف، ضخامت ظاهری واحد چینه ای اول (نود و سه متر)؛ شامل ضخامت سازند های الدبدبه، انجانه و همچنین پوشش خاک سطحی می شود. (نگارنده)
با استناد به نقشه های تهیه شده، می توان وضعیت تکتونیکی و ساختاری استان نجف، که بخشی از قالب تکتونیکی و ساختاری کلی عراق است، را به شرح زیر خلاصه کرد:
استان نجف در تقسیمات پهنه های ساختاری عراق، در پهنه لبه پایدار(1)و به طور دقیق تر؛ بین دو پهنه سلمان - حضر و پهنه معانیه - رطبه قرار دارد. هرچند از نظر تقسیمات تکتونیکی، بخش های گسترده ای از استان نجف در کمربند سلمان - حضر قرار دارد؛ ولی فلات نجف در محدوده کمربند نجف - ابوالجیر - الحضر قرار می گیرد.
بدین ترتیب قسمت های شمالی استان، منطقه انتقالی (پهنه بین النهرین و یا پهنه دشت رسوبی) بین لبه پایدار و لبه ناپایدار را تشکیل می دهد، در صورتی که پهنه المعانیه - الرطبه، منطقه بسته ای در سمت جنوبی گستره استان، بین منطقه المعانیه و جال الباطن را پوشش می دهد. شکل 2 - 3 نقشه تکتونیکی و ساختاری اقلیمی استان نجف را نشان می دهد. (الکاظمی و همکاران 1996)
عمق سنگ کف، در گستره استان نجف، نسبتاً کم و بین سه تا پنج کیلومتر متغیر است و مطابق داده های مغناطیس سنجی اقلیمی هوایی که در سال 1974 انجام پذیرفت؛ شامل سنگ های گرانیتی و سنگ های دگرگونی می شوند.
جغرافیای گذشته استان نجف
منظور از جغرافیای گذشته(2)یک منطقه در مفهوم زمین شناسی، مطالعه چگونگی پراکندگی خشکی و دریاها و مرز سواحل حاکم در آن منطقه، در یک زمان معین از زمان زمین شناسی است. وضعیت جغرافیایی مناطق در زمان های مختلف زمین شناسی متفاوت می باشد؛ در نتیجه، اختلاف و تکامل حرکت های تکتونیکی و یا ساختاری، شرایط متفاوتی از نظر پیشروی یا پَسروی دریا، بالا آمدن زمین، و ریزش توده های سنگی در یک منطقه به وجود می آید.
مطالعه جغرافیای گذشته اقلیم ها و مناطق، با توجّه به تأثیر آن، در ارزیابی محل رسوب گذاریهای معدنی و نفتی، علاوه بر ماهیت علمی خود، از موضوعات مورد توجه زمین شناسی به شمار می آید. این مطالعات سرگذشت تاریخی زمین و تکامل شکل گیری آن را مرتبط می سازد.
پرسش اصلی مطرح در این بخش، این است که جغرافیای گذشته عراق در طول دوره های زمین شناسی در گستره استان نجف چگونه بوده است؟ نقشه جغرافیای قدیمی سطح عراق در طول زمان های مختلف زمین شناسی تهیه شده اند. این نقشه ها، بر پایه اطلاعات زمین شناسی سطح ارضی و تحت ارضی (حفر چاه ها) به دست آمده و از بررسی های زمین شناسی عراق، از منابع مختلف (بررسی های زمین شناسی و معدنی و پی جویی های نفتی) تهیه شده اند.
بررسی موضوع جغرافیای گذشته سطح استان نجف، در طول دوره های زمین شناسی، در قالب مطالعه توالی سازند های زمین شناسی رخنمون یافته در سطح محدود می شود: همان طور که در بخش نخست این فصل، اشاره شد.
سنّ این سازندها، از آغاز دوره ترشیری شروع شده و تا دوره کواترنری ادامه داشته است. در این بخش وضعیت جغرافیای گذشته گستره استان نجف، بر اساس توالی زمانی سازند های زمین شناسی رخنمون یافته که ستون چینه شناسی استان را تشکیل می دهند، مورد بررسی قرار می گیرد.
جنبش شدید زمین، که به حرکت کوه زایی لارامید(1)شناخته می شود، و زمین را در اواخر دوره ماستریشتین(2)، از دوره کرتاسه در معرض خود قرار
داد، روی عراق نیز تأثیر گذاشت. در اثر این رویداد وضع جدید جغرافیای عراق، در پایان دوره کرتاسه و آغاز دوره ترشیری شکل گرفت. می توان جغرافیای گذشته استان نجف، در ابتدای دوره ترشیری و تکامل آن تا عهد حاضر، به استناد مطالعات زمین شناسی صورت گرفته درباره عراق، به شرح زیر ارائه کرد:
در زمان پالئوسن، و این زمانی است که دوره ترشیری شروع می شود، دریا بیشتر مناطق عراق را فرا می گرفت. کرانه های این دریای بزرگ در قسمت غربی عراق که به سمت جنوب و داخل سرزمین های عربستان سعودی گسترده بود، قرار داشت. قسمت هایی از استان نجف، بخشی از فلات قاره ساحلی دریا بود، که در آن، رسوب گذاری سنگ های آهکی سازند امّ رضمه صورت گرفت. در مرحله اول، رسوب گذاری منطقه، بخشی از یک دریاچه ساحلی(1)بوده است و این دریاچه در پایان پالئوسن باز شد و تداوم رسوب گذاری منجر به تشکیل محیط باتلاقی(2)بزرگ (رویش مواد آلی) در قسمت های شمالی و محیط باتلاقی کوچک در قسمت های غربی کرانه های دریا شد. با پیشرفت رسوب گذاری در دوره بعدی (ائوسن)، دریا از کرانه های غربی شروع به پَسروی کرد؛ ولی مناطقی از استان نجف، با آب دریایی که کم عمقی آن نسبت به دوره قبل بیشتر می شد، پوشیده شده بود.
پسروی دریا، در پایان زمان ائوسن، از حاشیه دریاچه ساحلی نیمه بسته و پر شده از شاخه های مواد آلی و فراوان از سنگواره های نیومیلیت ادامه می یابد. این پَسروی نتیجه تداوم حرکات خشکی زایی مناطق غرب فرات است
که منجر به نبود رسوب گذاری در زمان اولیگوسن می شود. پیشروی دریا دوباره به سمت غرب شروع می شود و مناطق غرب فرات؛ از جمله سرزمین استان نجف را فرا می گیرد. این مناطق حاشیه درونی(1)دریا را تشکیل می دهند و نشانه آن، ته نشینی سنگ های آهکی سازند الفرات است، که متعلق به زمان میوسن زیرین و میانی است.
بخش هایی از نجف در زمان میوسن زیرین و میانی، ضمن منطقه انتقالی دریا - رودخانه ای بوده، که نشانه آن، ته نشینی سنگ های سازند الغار با ویژگی سنگ دانه های آهکی آواری می باشد.
با گذشت زمان، منطقه حاشیه داخلی دریا به دریاچه ساحلی نیمه بسته تبدیل شد، که در پایان زمان میوسن میانی بسته شد و سنگ های سازند الفتحه ته نشین شد. بسته شدن دریاچه در پایان میوسن ادامه پیدا کرد و بدین ترتیب سنگ های سازند انجانه تشکیل شد.
در پایان زمان میوسن و آغاز زمان بعدی (پلیوسن) یا بیش از 3/5 میلیون سال پیش، بالا آمدن زمین بیشتر شد و دریا از قسمت های اعظم عراق، از جمله مناطق صحرای غربی و جنوبی و مناطق استان نجف پَسروی کرد. زمین خشک شده، به وسیله جریان رودخانه ها و آبراهه ها حفر شد و دشت ها و دره ها به وجود آمد. رودخانه ها به وسیله آب فراوان حاصل از ذوب برف ها، در دوران متوالی یخبندان تغذیه می شدند.
با توجّه به مطالعات صورت گرفته توسط زمین شناس آلمانی (رایت، 1986) مناطق شمالی عراق تحت تأثیر یخچال های طبیعی دوران یخبندان قرار
1) 42. Inner shelf.
داشته است. رودخانه و نهرها همچنین به وسیله آب های جوشان (آرتزین) تغذیه شده در مناطق مرتفع عربستان سعودی سیراب می شدند. جریان آب، سبب ته نشینی نهشته های آبرفتی مانند شن، ماسه، رس در پایان زمان پلیوسن و آغاز پلئیستوسن گردید و بدین ترتیب سنگ های سازند دبدبه، که دشت کربلا - نجف و محیط اطراف را پوشش می دهند، تشکیل شد. در زمان پلئیستوسن رودخانه فرات شکل گرفت و سپس دریای نجف و دشت نجف به وجود آمدند، در این باره، به تفصیل در فصل سوم شرح داده خواهد شد.
با این بررسی خلاصه، می توان مراحل تکامل پدیده های جغرافیای گذشته سرزمین استان نجف، در طول زمان زمین شناسی، همانطور که در جدول 2 - 3 آمده، مورد تفسیر و تعبیر قرار داد.
جدول 3 - 2، پدیده های جغرافیایی استان نجف در طول زمان زمین شناسی
شکل 1 - 2، نقشه زمین شناسی استان نجف (به نقل از سیساکیان 0002)
شکل 2 - 2، پراکندگی رخنمون سازند الدبدبه در عراق
شکل 3 - 2، نقشه ساختارهای زمین شناسی استان نجف
فصل سوم: پدیده های زمین شناسی
اشاره
شاخص در استان نجف
مقدمه
در فصل دوم کتاب، گزارشی از خصوصیات کلی زمین شناسی استان نجف ارائه شد، که شامل بررسی تخصصی و علمی مفاهیم و واژگان؛ از قبیل بررسی وضعیت چینه شناسی و سنگ شناسی سطحی و زیر سطحی زمین در محدوده مرزهای استان نجف می شد. در آن فصل، وضعیت تکتونیکی و ساختاری و فرآیندهای تکاملی جغرافیای گذشته سرزمین استان نجف در طول زمان های زمین شناسی سازندهای سنگی رخنمون یافته در سطح نیز، گزارش شد.
در این فصل، تلاش می شود برخی از پدیده های شاخص استان، که در اثر عوامل و شرایط زمین شناسی تشکیل شده اند، معرفی گردند. در این فصل، برخی از رخنمون ها، که در ارتباط با خصوصیات زمین شناسی سرزمین استان نجف هستند و به عنوان میراث زمین شناسی استان شناخته می شوند، نیز مورد بررسی قرار گیرند.
از شاخص ترین چشم انداز هایی که در این بررسی به آنها پرداخته می شود؛ دشت نجف، پرتگاه نجف، دریای نجف، گورستان نجف، سرداب های نجف و چاه های نجف هستند. نام این پدیده ها با نام نجف اشرف مرکز استان، مرتبط شده است. پدیده های دیگر موجود در استان نجف؛ مانند مرداب ها، چشمه ها،
فروچاله ها (شاخص ترین آنها فروچاله الشبجه، که به عنوان جدیدترین رویداد زمین شناسی عراق به شمار می آید)، نیز مورد مطالعه قرار می گیرند.
دریای نجف
اشاره
دریای نجف، یک پدیده زمین شناسی شاخص در استان نجف و منطقه فرات میانی (الفرات الاوسط) به شمار می آید و مورد توجه پژوهشگرانی بوده که درباره منشأ و مراحل شکل گیری آن، مطالعه داشته اند. دریای نجف در برگ های تاریخ تمدن گذشته و نوین بین النهرین (وادی الرافدین) جاودانه است؛ به خاطر اینکه در کرانه های آن، شهر حیره پایتخت دولت مناذره اللخمین که در دویست و هفتاد و چهار سال قبل از میلاد بنا شده، قرار داشت. در طرف دیگر آن، شهر کوفه، مرکز علم و پایتخت حکومت اسلامی واقع شده، تا اینکه دریا در دورنمای شهر نجف، از زمان تأسیس در دوازده قرن پیش قرار گرفت.
دریای نجف در بخش غربی شهر نجف قرار دارد و دشت نجف مشرف بر آن است. مساحت حوضه دریای نجف، در حدود هفتصد و پنجاه کیلومتر مربع است و عمیق ترین نقطه آن در تراز یازده متر بالای سطح دریای آزاد دارد. نهشته های رسوبی به ضخامت سی و هشت متر کف آن را می پوشانند و سنگ های رسوبی سازند های انجانه و الدبدبه در اطراف آن رخنمون دارند. چینه شناسی پرتگاه نجف در شکل های 2 - 3 و 3 - 3 نشان داده شده اند.
در سمت غربی دریای نجف، سنگ های سازند الفرات و النفایل بیرون زدگی دارند. از نظر تکتونیکی، فرو افتادگی بستر دریای نجف در حد فاصل لبه پایدار (پهنه السلمان) و لبه ناپایدار (پهنه دشت رسوبی) قرار گرفته، که درآن مجموعه گسل های "هیت - ابوجیر" که در امتداد آن، چند چشمه دیده می شوند.
برخی از این چشمه ها در حوضه آبریز دریای نجف قرار می گیرند. مطابق نقشه های ساختاری اقلیمی، منطقه دریای نجف، قسمت فرا دیواره گسل (قسمت شرقی زون گسلی هیت ابوجیر) در صورتی که دشت نجف قسمت فرو دیواره گسل می باشد. چهره ساختاری منطقه دریای نجف از مسایل زمین شناسی منطقه است، که نیاز به تفسیر بیشتری دارد.
دریای نجف در منابع تاریخی
در نبود منابع تاریخی عهد بابلیان، که از دریای نجف در آنها یاد شده، قدیمی ترین منبع تاریخی که در آن، به دریای نجف اشاره شده، به صدر اسلام برمی گردد. در این منابع، روایتی از ابن بیقله الغسانی درباره دریای نجف ذکر شده است، که طبری در کتاب تاریخ و مسعودی در کتاب مروج نقل کرده اند.
دراین روایت چنین آمده: زمانی که خالد بن ولید، بعد از فتح الیمامه، به حیره آمد، مردم از پذیرش او خودداری کرده و ایشان در نجف اقامت گزید و از آنها خواست یک نفر عاقل (ریش سفید) به او معرفی کنند. مردی به نام عبد المسیح بن عمر بن حسان بن بیقله الغسانی به او معرفی شد. خالد از او پرسید: چه به یاد داری؟ او گفت: یاد دارم کشتی هایی از چین و هند برای ما کالا می آوردند و موجهای دریا زیر پای ما را خالی می کرد. زمانی که از او سؤال شد: چقدر سن داری؟ گفت: سیصد و پنجاه سال (به نقل از منابع تاریخی).
ابن الواضح در کتاب بلدان نقل می کند: شهر نجف در ساحل دریای شوری قرار داشت که به حیره می رسید و در آنجا خاندان بیقله و دیگران سکونت داشتند. از دریای نجف، در روایات و اخبار کهن و همچنین شعر عربی قدیم، بسیار یاد شده است. در این رابطه به دو بیت شعر متعلق به اسحاق بن ابراهیم
الموصلی، هنگامی که همراه خلیفه عباسی الواثق بوده، در وصف نجف سروده است و به نقل از پسرش حماد چنین بیان شده:
لم ینزل الناس فی سهل ولا جبل
أصفی هواء ولا أنقی من النجف
فتّ ببرّ وبحر من جوانبها
والبرّ فی طرف والبحر فی طرف
مردم در دشت و کوهستان نمی مانند؛ زیرا هوایی به صافی هوای نجف نیست.
محدود شده به خشکی و دریا پیرامون آن؛ خشکی از طرفی و دریا از طرفی دیگر
روایات، اخبار و شعرهای زیاد دیگری در ذکر نجف و دریای نجف وجود دارند، که شیخ جعفر محبوبه در کتاب " گذشته نجف و آینده آن " به بهترین نحو آنها را جمع آوری کرده است.
همچنین الخلیلی درکتاب "موسوعه العتبات المقدسه"، در بخش اختصاص داده به نجف، به بحث ارزشمندی از دکتر مصطفی جواد اشاره کرده، که به یادداشت های جهانگرد پرتغالی با نام تکسیرا به نجف در سال 1604 برمی گردد. جهانگرد به هنگام ورود به نجف، از مسیر بصره، دریاچه بزرگی را مشاهده کرده، که در میان صحرا قرار گرفته است. آب رودخانه فرات، تغذیه کننده آب دریاچه است و در فصل سیلاب، سبب بالا آمدن سطح آب دریاچه می شود. شکل دریاچه نامشخص؛ ولی طول آن به سی و پنج تا چهل فرسخ می رسد و شوری بسیار بالایی دارد.
جهانگرد دیگری با نام بارلو، نیز چنین توصیفی از دریای نجف در سال 1889 داشته است. جهانگرد پرتغالی در ادامه یادآور می شود: آب دریای نجف، شور و برای استفاده مناسب نیست؛ ولی این دریا، بهترین راه ارتباطی بین نجف و سایر مناطق عراق و حتی بین نجف و خارج از عراق بوده است.