مشخصات کتاب

سرشناسه: احمدی حبیب الله 1336 -

عنوان و نام پدیدآور : رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم الگوی زندگی / مؤلف حبیب الله احمدی

مشخصات نشر: قم: فاطیما، 1377.

مشخصات ظاهری : 253 ص

شابک: 0-0- 91122 - 964

وضعیت فهرست نویسی: فیبا

موضوع: محمد صلی الله علیه و آله و سلم، پیامبر اسلام 53 قبل از هجرت - 11ق. عنوان.

رده بندی کنگره: 5 ر 33 الف / 22/9 BP

رده بندی دیویی: 297/93

شماره کتابشناسی ملی: 12674 - 77م

اشاره

گفتاری با شما

تقدیم به رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم که آزادی و امید را با زندگی پیوند و زندگی را میان انسان ها جاری نمود.

خدای سبحان را سپاس که نعمت اندیشه را بر انسان ارزانی نمود. خدای سبحان را سپاس که نعمت قلم و نوشتار را سبب باروری اندیشه ها نهاد خدای سبحان را سپاس بی پایان که نور وحی را در افق زندگی انسان افروخت، تا راه بی پایان و پر خطر را بی خطر بپیماید.

خدای سبحان را بر نعمت بی بدیل رسالت سپاس که پیام جاوید بر انسان فرو فرستاد. خدای سبحان را برانگیختن شاخص فرزانه ای، چون «رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم» سپاس که جامعه را به مقصد رهنمون است. خدای سبحان را بر نعمت رسالت و میراث گران قدرش، قرآن و عترت سپاس.

راهنمایی که شادابی و طراوت به زندگی ارمغان، افق امید را شفاف و پرفروغ نمود. آرامش و امنیت را مستقر ساخت، آزادی و آزادگی را شکوفا نمود:

رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم پیام آور رحمت و مهربانی، پیام آور اندیشه و رفتار زلال وحیانی، پیام آور پیوند برادری، پیام آور فضیلت برابری، پیام آور عفاف و پاکی، پیام آور ایمان و پایداری، پیام آور آموزه های فرابشری.

سلام خدا و فرشتگان خدا و بندگان خدا بر روح و روان و پاکی جانش. درود خدا بر راه پر رهرو و عاشقان بی قرارش باد. سلام بر فرزانگانی که راه او را برگزیدند.

سلام بر فرهیختگانی که اندیشه و رفتار او را انتخاب نمودند. سلام بر آنان که کتاب «رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم الگوی زندگی» را برای بهره وری پسندیدند.

نویسنده

فهرست مطالب

فهرست مطالب

فهرست مطالب

فهرست مطالب

فهرست مطالب

فهرست مطالب

فهرست مطالب

گفتار چاپ دوم

سپاس خدای سبحان را که شاخصی همانند رسول الله صلی الله علیه و آله الگو نهاد؛ تا انسان ها در کویر های سوزان سرگردان نگردند.

خدای سبحان را از آن سو سپاس که معمار تمدن و فرهنگ و اندیشه بالنده را؛ شخصی همانند رسول الله صلی الله علیه و آله برگزید تا پرچم رهنمود بشری به سوی نور بر دوش گیرد. همان مظهر لطف و مهربانی که با لبخند صبح دمش افق امید و روشنایی را در جامعه گشود.

و نیز خدای سبحان را سپاس بر نعمت های بی کرانش، به ویژه نعمت قلم که به شرافت آن خود سوگند یاد نمود.

اینک بیش از هر زمانی روی کرد نسل اندیشمند جامعه به ارزش های وحیانی محسوس است. این روی کرد هماره تعهد قلم را فزونی می بخشد، که در اندیشه و رفتار شاخص های رهنمون، بهتر و بیشتر تکاپو کند تا ارزش ها را شفاف تر تابان سازد. با انجام تعهد، چشم های نسل جوان از الگوهای کاذب و فریبای این سویی بریده و به الگوی کرامت انسانی همانند رسول الله صلی الله علیه و آله پیوند می دهد. همان که در جامعه بارور کنونی تجلی یافته است، و امید شکوفایی آن بیش از پیش پرفروغ گشته است.

دریغ که قلم متعد از این روی کرد نسل اندیشمند تقدیر ننماید، که هم ترغیب قلم در عرصه نگارش، و هم تشویق نسل نوپا به روی کرد روز افزون به ارزش های الهی خوتهد بود.

نویسنده

پیشگفتار

اشاره

لَقَد کانَ لَکُم فی رَسوُلِ اللّهِ اُسوَةٌ حَسَنَةٌ

اهمیت سیره نگاری

تاریخ نگاری و داستان سرایی در عین حال که شیرین و جاذب است، سرگرم کننده کاذب است. لیکن عبرت نگری و الگو گیری از گذشته ها رهنمود راه، و تجربیات آنان ره توشه سفر پر خطر و بی پایان انسان است. سرنوشت ها پی آمد ساختار روشهایی است که جامعه انتخاب می کند و تخلف سرنوشت از روش بر خلاف سنت و خواست الهی است، و امکان تحقق ندارد:( فلن تجد لسنة الله تبدیلاً و لن تجد لسنة الله تحویلاً) ⁽¹⁾«روش های خدا، جابجا و دگرگون نمی شوند.» به همین جهت نظام جامعه روش مند می باشد که از این روش ها قرآن با عنوان «سنت های الهی» یاد می کند.

راهبران جامعه سرنوشت خود و رهروان را رقم می زنند و جامعه و تاریخ را جهت داده و می سازند. و چون راهبران به دو گروه طالب حق و پیرو باطل تقسیم می شوند؛ امتها را به مقصد رستگاری و تیرگی، راهبرند: (و اما الذین سعدوا ففی الجنه) ⁽²⁾«فرجام سعادت مندان بهشت است.» (فاما الذین شقوا ففی النار) ⁽³⁾

«عاقبت شقاوت پیشگان آتش است».

قرآن که کتاب رهنمود است دو شیوه راهبران حق و ره گم کردگان باطل را آشکارا ترسیم می نماید، تا راهنمای فراسوی راه انسان های هوشیار باشد. که انسان فرهیخته آن است که راهیان نور را الگوی خویش قرار دهد تا از فتنه های تلخ و شیرین و آزمون ها سرافراز فارغ آید. و از شیوه هواداران باطل دوری گزیند، تا در دام صیادان دانه فشان گرفتار نشود.

از این رو ترسیم سیمای فرزانگان نور و ره گم کردگان ظلمت جایگاه خویش را باز می یابد، این مهم نه برای سرگرمی بلکه برای الگوگیری می باشد. این همه سخن از انبیاء و همراهان آنان و قابیلیان و نمرودیان و فروعونیان و جالوتیان به همین منظور است: (و کلا نقص علیک من انباء الرسل ما نثبت به فئوداک و جاءک فی هذه الحق و موعظة و ذکری للمومنین) ⁽¹⁾«سرگذشت های پیامبران که برتو باز می گوییم، برای این است که دل تو را استوار کنیم، در این سرگذشت ها رهنمود برای تو و عبرت و پند آموزی بر پیروان حق می باشد.» بازگو نمودن داستان انبیا برای تامین این هدف ها می باشد. تثبیت قلوب در پیمودن راه حق، بیان چگونه پیروزی هواداران حق بر باطل. و نیز بازگو نمودن فرجام تبهکاران برای رهنمود و عبرت دیگران است: (أفلم یهد لهم کم اهلکنا قبلهم من القرون یمشون فی مساکنهم ان فی ذلک لایات لاولی النهی) ⁽²⁾«آیا برای رهنمود بس نمی باشد که چه مقدار از تبهکاران را در گذشته که اینان جایگزین آنان شده اند نابود کردیم! این کار عبرت و نشانه است برای صاحبان خرد که نهی پذیر هستند».

از این رو نگاه به گذشته از دو روزنه ممکن است، یکی داستان سرایی و نگارش

حوادث که چشم اندازه آن محدود و پردازش به آن موجب سرگرمی است.دیگری از روزنه عبرت و الگوگیری که چشم انداز آن بسیار وسیع و بلند به بلندای قامت راست زندگی بشر. آنچه به این موضوع اعتبار می دهد ترسیم سیره ها و تبیین سنت هاست، نه حادثه نگاری و ضبط روی دادها. به همین سبب باید این دو از یکدیگر جدا انگاشته شوند. تحلیل روی داد و پژوهش انگیزه ها و عوامل آنها رهنمود است که پیام روش های گذشتگان را به آیندگان انتقال می دهد، نه واقعه نگاری.

به دیگر سخن آنچه اعتبار و ارزش دارد پژوهش عوامل و انگیزه های روش رهبران و امت هاست که چگونه و چرا فرجام فلان امت به سرافرازی یا تباهی پایید. نه آگاهی دادن از این که فلان امت به چه سرنوشت رسیده است که اولی سیره نگاری و دومی تاریخ نویسی است. گرچه برخی از عنوان سیره نگاری در تاریخ نویسی بهره می گیرند. آنچه ارزش والا دارد اولی است نه دومی.

سه قلم دو خطر!

الف: قلم تحریف

تاریخ و نیز تحلیل اعتقادها و وقایع و شخصیت های تاریخ ساز و امت ها با سه قلم نگاشته می شود. برخی در نگارش باورها و روی دادها و تحلیل آنها با انگیزه جهت دار وارد می شوند. عقاید را با پندار خویش و روی دادها را جهت دار ضبط و به نحوی که اهداف خویش را تأمین کنند تحلیل می نمایند. این قلم هارا که برخی برخاسته از خواهش های نفسانی و اغراض شخصی بوده و برخی دیگر سر سپرده بیگانگان هستند! به حق می توان قلم تحریف نامید. زیرا که هم در نگارش و هم در تحلیل، انگیزه های انحرافی را دخالت داده و اذهان را از واقعیت ها دور می کنند. این قلم ها نقش عمده در سیر تحولات اجتماعی دارند. واقعیت ها را وارونه و از شخصیت های دروغین افراد راستین می سازند. و شخصیت های فرزانه را مخدوش

جلوه می دهند! و به همین لحاظ قلم خطر به شمار می آیند.

تاریخ فرزانگان اسلام و امت اسلامی هم از خطر این قلم مصون نبوده است. زیرا که همواره قلم های تحریف همانند نیزه های زهرآگین قلب فضیلت و صاحبان آن را هدف قرار داده اند. به خصوص در ترسیم سیمای شخصیت ها و روی دادهای مهم و سرنوشت ساز رد پای این قلم به خوبی آشکار است. همین قلم ها در ترسیم سیما و سیره رسول اللّه صلی الله علیه و آله و تحلیل تصمیم های مهم ایشان و خطوط اصلی رهبری و تعیین راهبران جامعه به میدان آمده اند و تحلیل های جهت دار ارائه نموده اند. صرف نظر از قلم های هواداران متعصب فرقه ها برخی قلم های خاورشناسان غربی و نیز خود باختگان خودی که همواره چشم خود را به آن سوی مرزهای اسلامی دوخته اند، از این سمت و سو سویه می گیرند.

امروز که نیستند قلم های تهاجمی که به شکل های گوناگون شخصیت های الگوی اسلام و فرهنگ غنی اسلامی و باورهای اعتقادی امت اسلام و نیز فرهنگ اصیل و ملی مسلمانان را هدف قرار داده، تا هم امت اسلامی را از باروهای دینی تهی کنند؛ و هم هویت ملی آنان را مخدوش نموده و مسلمانان را وابسته به بیگانگان بار آورند! تأسف آنگاه فزونی می یابد که مشاهده می شود که این قلم ها به تحریف روی دادها و شخصیت ها بسنده نمی کنند، وارد میدان تحلیل و تبیین دین نیز می شوند و با این که بیگانه از شناخت دین هستند؛ به خود اجازه می دهند که دین مسلمانان را نیز تحلیل کنند و به آنها دین یاد بدهند! تحلیل های اینان و نیز تحلیل های غرب باوران داخلی که بافته های خویش را دین پنداشته و با زبان های تند و قلم های تیز خویش تمام معیارها و ارزش های دینی و حوزوی را به انتقاد گرفته و تنها خیالات خویش را حق می پندارند، از زمره قلم های تحریف می باشند. که امت اسلامی نسبت به خطر آنها باید هوشیار باشد.

ب: قلم تقلید

گروه دیگر از قلم ها تنها ناقل سخنان و نوشتار دیگران هستند، که سخنان گذشتگان را بدون پژوهش و تحلیل به آیندگان انتقال می دهند، که اینان در واقع تکثیر نسخه گذشتگان هستند. چون توان تحلیل صحیح ندارند به شایستگی و بیهودگی مسائل نمی اندیشند. لذا هیچ گونه رهنمود هم نمی توانند داشته باشند. این قلم ها که از لحاظ حجم طیف گسترده ای را شکل می دهند، نه تنها ارزش و اعتبار ندارند، بلکه به لحاظ تکیه بر تقلید، جامعه را نسبت به سرنوشت خود بی تفاوت بار می آورند. قدرت تحلیل و اندیشوری و بالندگی را از جامع می گیرند و باورهای غلط را در افکار شکل می دهند. در مجموع ایجاد رکود نموده و جامعه را سلطه پذیر و بی اعتماد پرورش می دهند و در نتیجه به تباهی سوق می دهند. و به همین جهت قلم خطر می باشند.

ج: قلم تحقیق

تنها یک قلم از ارزش و تقدس برخوردار است و آن قلمی که با انگیزه تحقیق باورها و وقایع را می نگارد و با تدبیر و اندیشوری تحلیل می کند. از شنیده ها و خوانده ها سربسته عبور نمی کند. تحلیل های غلط را آشکار می نماید و رهنمود صحیح فراسوی دیگران قرار می دهد. تنها این قلم است که گذشتگان را به آیندگان پیوند داده و تجربیات آنان را مشعل راه آیندگان قرار می دهد و هویت شخصیت ها و امت ها و باورهای اعتقادی را صحیح و واقعی نگاشته و تحلیل می کند.

امروز همانند هر روز قلم تحقیق است که شهد زلال معارف و فرهنگ ها را به کام طالبان حق می چشاند و افکار اندیشه ها را بارور و تعمیق می نماید. و نسلها را بالنده و متکی به خویش تربیت می کند. این همان قلم است که خدای سبحان

به فضیلت و شرافت آن سوگند یاد می کند: «ن و القلم و ما یسطرون»⁽¹⁾«سوگند به قلم و به آنچه می نگارند.» مسؤولیت قلم تحقیق است که مقابل تهاجم فرهنگی و ترفندهای بیگانه می ایستد و نسل های آینده را از خطر مصونیت می بخشد.

اگر امروز بودجه کلان صرف تحریف حقایق و شخصیت ها و نیز باورهای اعتقادی ملت مسلمان می شود، این تعهد قلم تحقیق است که با ارائه تحلیل های صحیح موجب اعتلای فرهنگی و بالندگی اندیشه ها و خود باوری شود. جوانان را از الگوهای کاذب ناامید به ارزش های اعتقادی و اصیل خویش امیدوار نماید، از تقلیدهای بیهوده پرهیز بدهد. قلمی که به امت اسلامی این بارقه را شکوفا و روشن می کند که با اتکا به باورهای اعتقادی عمیق دینی و الگوگیری از رهبران دینی به خصوص رسول اللّه صلی الله علیه و آله می تواند مستقل از بیگانه و سرافرازانه زندگی، و هویت اسلامی خویش را باز یابد. همان که دشمن در تلاش است از امت اسلامی بگیرد. و الگوهای کاذب را جایگزین نماید. از این رو ترسیم سیمای فرزانگان و تحلیل روش های آنان نیز در صورتی اعتبار خواهد داشت، که با قلم تحقیق نگاشته شود تا بتواند تحریف ها را رسوا نموده و از رکود و در جا زدن مانع شود و برای جامعه بالندگی و شکوفایی ارمغان آورد.

معرفی الگو

مرام ها برای تبلور اجتماعی خود از شیوه های گوناگون کمک می گیرند، که تبیین آرمان ها و وعده و وعیدها از محورهای این شیوه ها به شمار می رود. الگوگیری روش و سیره همه انسان ها می باشد. که انسان از هنرها و ارزش های دیگران متاثر شده و خو می پذیرد. که این ویژگی اندیشوری و نکته سنجی انسان است. گرچه در

الگوگیری دچار اشتباه شده و نمادهای سر آبی را که سرانجام آنان تباهی است به جای آب جاری زندگی برگزیده باشد!

دین چون یک مرام بر خواسته از فطرت و خواسته های نهانی انسان است، در جان انسان فرصت شکوفایی و تبلور دارد. برای جذب جانها و ایجاد پایگاه در افکار، افزون بر تبیین مرام به زبان گویا و رسا، از شیوه معرفی الگو بهره می گیرد. دین سیمای انسان های ملکوتی که دین به طور کامل در آنها تحقق یافته و تبلور مکتب الهی و تجسم عقیده و ایمان می باشند را ترسیم می کند. آنان که آیینه تمام نمای صفات الهی بوده و انسان های خدانما، مشعل فروزان، بر همگان حجت و راهنما می باشند.

این شیوه چون برابر با حقیقت و ارزش ها می باشد، بهترین و پایدارترین شیوه ترویج حق بوده و بر تمام شیوه های پر آب و رنگ دروغین که با گذر چند صباح رنگ ها بی رنگ شده و رسوایی ها آشکار می شود برتری دارد. قرآن برای تشکل هویت امت اسلامی و برای این که مسلمانان در الگوگیری هیچ گاه گرفتار الگوهای کاذب نشوند، صاحبان فضیلت و انسان های الهی را که سرافرازانه زندگی کرده اند و زندگی آنان هم به سعادت پایان یافته، ترسیم می نماید؛ که انسان های فرزانه و پاک همانند انبیا و پیروان آنان را الگو قرار دهند. و نیز روش های هواداران باطل و فرجام آنان را به عنوان خطر هشدار می دهد، تا رهروان خویش را از خطرها مصون نماید.

رسول الله الگوی زندگی

خدای سبحان در شیرین ترین سخن خود برای رهنمود انسان، افزون بر تحلیل باورهای حق، به تحلیل سیره و سخن انسان های الهی تکیه نموده است. تا بیشترین تأثیر را در فطرت جان های آگاه بنهد. به همین علت قرآن این مقدار سخن از راه و رسم انبیا و صالحان دارد. و چهره فرشته خویی آنان را می ستاید. و روش آنان را

فراسوی دلباختگان حق هموار می سازد.

خدای سبحان در زیباترین سخن خود رسول اللّه صلی الله علیه و آله را الگوی تمام عیار حق معرفی می کند و سیمای ملکوتی او را به نمایش می گذارد و تمام انسان ها را به تماشای سیما و الگوگیری از سیره آن فرا می خواند: (لقد کان لکم فی رسول اللّه اسوة حسنة) ⁽¹⁾«رسول اللّه صلی الله علیه و آله اسوه و الگوی نیکی در رهنمود شما می باشد.» فراخوانی قرآن به الگوگیری از سیره حضرت، ارج نهادن به ارزش های الهی و انسانی می باشد.

خدای سبحان در فخیم و استوارترین سخن خویش از سیمای انسانی سخن دارد که به عظمت خلق و خوی او کسی بدیل نیست: (انک لعلی خلق عظم»)«تو بر خلق و خوی، برتر و بزرگتری.» هم او که مظهر صفات حسنای الهی و سرچشمه رحمت و عطوفت است. او مظهر عشق به حق و فداکاری در راه حق است. و دلباخته کامیابی است. هم او که در سیر به حق تا آن جا اوج گرفت که فرشته را توان همراهی وی نشد و اعتراف کرد اگر به مقدار یک بند انگشت نزدیکتر شوم بال و پرم می سوزد: (لو دنوت انملة لاحترقت) ⁽²⁾و در سیر به خلق و دست گیری و نجات انسان از غرق شدن، آن مقدار تکاپو نمود که خدایش او را تسلی داد: (طه ما انزلنا الیک القرآن لتشقی) ⁽³⁾«قرآن بر تو فرود نفرستادیم که این مقدار خود را به زحمت اندازی!» هم او که از گمراهی ره گم کردگان آن مقدار به تأسف نشست که خدای سبحان عشق پنهان وی را آشکار نمود، که هان ای محمد چنان دامن اسف گسترده ای که نزدیک است به خاطر بی راهگی دیگران از این جهان رحلت کنی: (فلعلک باخع نفسک علی ءاثارهم ان لم یؤمنوا بهذا الحدیث اسفأ) ⁽⁴⁾کدامین رهبری این چنین عاشق و

دل باخته مردم می باشد؟! انسان فرشته خویی که برتر از فرشتگان، تجلی کمال انسانی، که همان کمال خدایی است تبلور نموده است. هم او که با عمر کوتاه پربارش همگان را شیفته زیبایی های خویش نمود. و دل ها را آن چنان مسخر خود گردانید که در زندگی بشر بدیل ندارد. همان که در ربودن دل بر همگان سبقت گرفت. و انسان های پاک آن چنان فریفته او شدند که قطره های آب وضوی او را تبرک جستند.

زیبایی های رسول اللّه صلی الله علیه و آله آن چنان وصف ناپذیر می باشد که انسان ها از تمام تعلق ها و آب و رنگ ها بریدند. و شیفته زیبایی های او شدند. آنان از خانه، وطن، قبیله، حتی فرزندان و همسران و پدران و مادران بریدند و با آرمان های وی پیمان بستند، ارزش های الهی را بر همه چیز برگزیدند: (ویؤثرون علی انفسهم ولو کان بهم خصاصة) ⁽¹⁾هموکه راهبری فرزانه همانند او، و امتی شیفته همانند پیروان او در بین انسان ها همانند ندارد. و تنها چنین انسانی شایستگی رهبری و الگو انسان ها را دارد. زیراکه رهبری و الگو بودن نه شایسته آن انسان این سویی و مادی و تیره بخت است، که تمام همت او پرورش خود حیوانی خودش است: (قد اهمتهم انفسهم) ⁽²⁾«همت آنها رسیدن به خود حیوانی است» یعنی همان (هَمّها علفها) ⁽³⁾«همت آن خواب و خور و علف است.» که اینان به صورت انسانند در سیرت حیوانند. و نه در توان موجود آن سویی و فرشتگان است، زیراکه فرشته حقیقت دیگری است که معلوم نیست معجون از فطرت و غریزه باشد. او مطیع امر خداست: (لایعصون اللّه ما امرهم و یفعلون ما یؤمرون) ⁽⁴⁾«فرشتگان هیچ گاه نافرمانی خدا نمی کنند و همواره فرمان او را به کار می گیرند.»

شایستگی رهبری انسان را انسان فرشته خو و ملکوتی دارد: (ولو جعلناه ملکاً لجعلناه رجلاً و للبسنا علیهم ما یلبسون) ⁽¹⁾«اگر پیامبر خود را از میان فرشتگان انتخاب می کردیم او را انسان می آفریدیم و بر آنان (پیامبران) همانند انسان ها لباس می پوشاندیم.» زیرا بر روی زمین انسان زندگی می کند و الگوی وی هم باید انسان باشد. اگر فرشته زندگی می کرد، پیامبر او هم می توانست فرشته باشد: (قل لو کان فی الارض ملائکة یمشون مطمئنین لنزلنا علیهم من السماء ملکاً رسولاً) ⁽²⁾«اگر بر روی زمین فرشتگان با اطمینان راه می رفتند، از آسمان فرشته به عنوان پیامبر آنان می فرستادیم.» چون انسان زندگی می کند پیامبر او باید بشر ملکوتی باشد: (قل انما انا بشر مثلکم یوحی الیّ) ⁽³⁾«من نیز همانند شما بشر هستم لیکن چهره ملکوتی دارم که بر من وحی فرود می آید».

این بیان قرآن بهانه ها را از بهانه جوها می گیرد. آنان که می گفتند چرا پیامبر فرشته نیست: (ما منع الناس ان یؤمنوا اذا جائهم الهدی الا ان قالوا ابعث اللّه بشراً رسولاً) ⁽⁴⁾«چیزی مانع ایمان مردم نیست جز اینکه می گفتند چرا خدا پیامبرش را از میان انسان ها برگزیده است.» ویا می گفتند چرا پامبر همانند ما طعام می خورد ودر بازار راه می رود: (ما لهذا الرسول یاکل الطعام و یمشی فی الاسواق) ⁽⁵⁾«این چگونه پیامبری است همانند ما غذا می خورد همانند ما در بازار ها راه می رود.» و یا می گفتند اگر بناست از بین انسان ها پیامبر انتخاب شود، باید از میان افراد سرشناس متموّل باشد: (و قالوا لو لا نزل هذا القرآن علی رجل من القریتین عظیم) ⁽⁶⁾«چرا این قرآن بر بزرگان مکه و مدینه نازل نشده است.»و یا

می گفتند پیامبر نباید مثل مردم عادی باشد. او باید صاحب باغ و مال و منال باشد: (او تکون لک جنة من نخیل و عنب) ⁽¹⁾(او یکون لک بیت من زخرف) ⁽²⁾« چرا تو باغ از خرما و انگور نداری، چرا سقف خانه تو طلا و جواهرات نیست!» (او یلقی الیه کنزٌ او تکون له جنة) ⁽³⁾«چرا بر وی گنج فراهم نیست!»

قرآن در رد این بهانه ها می فرماید تنها بشر است که می تواند الگو و پیامبر بشر قرار گیرد و انبیا گذشته هم از میان انسان ها بودند: (و ما ارسلنا قبلک من المرسلین الا انهم لیأکلون الطعام و یمشون فی الاسواق) ⁽⁴⁾«هیچ پیامبری قبل از تو نفرستادیم جز این که همانند مردم غذا می خوردند و در بازار ها راه می رفتند.» (قل الحمد لله و سلام علی عباده الذین اصطفی ءَالله خیر عما یشرکون) ⁽⁵⁾«سپاس خدای را سزد و درود بر برگزیدگان خدا که از میان انسان های برجسته و ملکوتی می باشند، آیا خدا برتر از آنچه که آنان شرک می ورزند نمی باشد.» پیامبر چون انسان است می تواند الگوی انسان قرار گیرد و چون ملکوتی است می تواند انسان ها را به سوی آن سو. پرواز دهد. (هو الذی بعث فی الامیین رسولاً منهم یتلوا علیهم آیاته و یزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمة) ⁽⁶⁾«او آن چنان خدایی است که از میان خود مردم امی شخصی را برای تزکیه و تعلیم آنها انتخاب کرد.» قرآن چهره ملکوتی این گونه انسان را ترسیم می کند. اما ترسیم این چهره بیهوده نیست بلکه برای الگوگیری است: (لقد کان لکم فی رسول الله اسوة حسنة) «رسول الله صلی الله علیه و آله با آن چهره ملکوتی اش الگوی نیکویی برای شماست.»

این نوشتار بر آن است که در حد توان سیمای ملکوتی رسول الله صلی الله علیه و آله و

سیره زندگی او را ترسیم نماید. منظور تاریخ نگاری نیست، غرض آن است که راه و رسم زندگی حضرت، اعتقادات و اخلاق فاضله او تبیین و تحلیل شود، تا الگوی همگان قرار گیرد و امت اسلامی را در بازگشت به هویت خویش رهنمود باشد. در عین حال از طرح موضوعات تاریخی نیز که پیام داشته و یا پاسخ برخی شبهات را تأمین کند، ناگزیر هستیم. امید است به یاری خدای سبحان با قلم تحقیق به این موضوعات بپردازیم و نوشتار مورد رضایت حق قرار گرفته و رضایت خاطر خوانندگان عزیز را فراهم آورد. که تبیین اعتقادات و معارف الهی و تحلیل سیره سفیران الهی بس مسؤولیت بزرگ و با اهمیت است که بر دوش قلم بدستان نهاده شده است. این نوشتار در سه بخش تنظیم شده است: بخش اول سیری به روی دادهای قبل از بعثت، بخش دوم بعثت جهانی و انگیزه های آن، بخش سوم رفتارهای تربیتی و اجتماعی رسول اللّه صلی الله علیه و آله.

بخش اول: سیری به روی دادهای قبل از بعثت

اشاره

سیری به روی دادهای قبل از بعثت

مکه یا سرزمین نور

تاریخ شهر مکه زادگاه رسول اللّه صلی الله علیه و آله به زمان ابراهیم خلیل (علیه السلام) بازگشت دارد. جزیرة العرب به «حجاز» سواحل شرقی دریای سرخ. «تهامه» سرزمین جنوبی. «نجد» قسمت میانی. «عروض» قسمت وسیعی از ناحیه شرقی. «یمن» یمن جنوبی و شمالی، تقسیم می شود. این سرزمین در عین حال که دریا از سه جهت آن را احاطه کرده است از هوای خشک سوزان برخوردار می باشد. و جاذبه های طبیعی آن اندک است. لیکن از جهت معنوی چون مرکز توحید و وحی و جایگاه طلوع خورشید بی غروبی چون رسول اللّه صلی الله علیه و آله می باشد، همواره مورد توجه عموم مردم بوده، و هر روز میلیون ها قلب به سوی کعبه عشق متوجه شده و با معبود خویش سودا می کند. و هر سال صدها هزار نفر خویشتن را به این سرزمین می رسانند و گرد معبد عشق طواف می دهند، و وجود خویش را سرشار از معنویت و صفا می نمایند. به همین جهت علاقه مند هستند ویژگی های این سرزمین را بیشتر و بهتر بدانند.

ابراهیم خلیل اللّه علیه السلام به همراه خانواده خویش پس از هجرت به این

سرزمین مأموریت یافت. به دستور الهی خانواده فداکار خویش را در کنار بیت اللّه به امان خدا سپرده و به شام فلسطین هجرت نماید: (ربنا انی اسکنت من ذریتی بوداع غیر ذی زرع عند بیتک المحرم) ⁽¹⁾«پروردگار! من خانواده خویش را در یک سرزمین غیر قابل کشت در کنار خانه صاحب حرمت تو اسکان دادم.» بعد از مهاجرت ابراهیم، هاجر و اسماعیل در سرزمین خشک و سوزان تنها ماندند. مدتی نگذشت که تشنگی، هاجر را برای تکاپوی آب در بین کوه های صفا و مروه به تلاش واداشت. تلاش هاجر ثمری نداد، با لبی تشنه و ظرف تهی از آب به سوی فرزند بازگشت. لیکن با کمال تعجب مشاهده نمود که در کنار فرزندش آب جوشش گرفته است! پیدایش پر برکت آن آب که «زمزم» نام گرفت موجب گرد آمدن عده ای در آن اطراف شد و سبب شد که شهری پدید آید که «مکه» نام بگیرد. این آب همواره به صورت معجزه در سرزمین خشک سوزان سال های سال جاری است و هر سال هزاران نفر از برکت آن بهره می گیرند و تن وجان خویش را با آن شستشو و صفا می بخشند. این شهر از ابتدا مرکز توحید و ام القری وحی بوده است. انبیاء بسیاری در این سرزمین مأموریت الهی را انجام داده و رسالت جهانی رسول اللّه صلی الله علیه و آله از این سرزمین آغاز شده است.

بازسازی خانه توحید

ابراهیم خلیل بعد از سالها هجران از فلسطین به حجاز باز می گردد، لیکن اطراف بیت اللّه را دگرگون می بیند، عده ای را مشاهده می کند که در کنار

خانواده اش مسکن گزیده اند. و شهر پدید آمده و اسماعیل هم به سن نوجوانی رسیده است. اینک این انسان الهی مأموریت دیگری می یابد که خانه خدا «کعبه» را بازسازی کند. او به همراه اسماعیل دیوارهای کعبه را بالا می برد، برای رضای دوست معبد عشق جاوید را باز می سازد: (اذ یرفع ابراهیم القواعد و اسماعیل ربنا تقبل منا) ⁽¹⁾«بیاد آورد زمانی را که ابراهیم به همراه اسماعیل دیوارهای کعبه را بالا بردند و نیایش به درگاه حق نمودند که از ما بپذیر.» با خلوص ابراهیم و اسماعیل خانه ای ساخته شد که تا ابد پایدار است و همواره معبد عشق آلایش جان ها می باشد. آیه اشاره دارد که بنای کعبه بدست ابراهیم نبوده، بلکه ابراهیم بازسازی آن را انجام داده است. زیرا نمی فرماید کعبه را بنا کرد، می فرماید دیوارهای خانه را بالا برد. پایه ریزی کعبه به قبل از ابراهیم حتی بر اساس شواهد تاریخی و روایی به زمان آدم (علیه السلام) بازگشت دارد.⁽²⁾

خواسته های ابراهیم

در هر صورت بعد از بازسازی کعبه ابراهیم خواسته هایی را در پیشگاه خدا مطرح کرد: (اذا قال ابراهیم رب اجعل هذا البلد آمنا واجنبنی وبنی ان نعبد الاصنام) ⁽³⁾«پروردگار این سرزمین را امن قرار ده و مرا و فرزندان مرا از عبادت بت ها بازدار.» (فاجعل افئدة الناس تهوی الهیم) ⁽⁴⁾«قلب های مردم را به سوی فرزندان من معطوف دار.» (هب لنامن ازواجنا و ذریاتناه قرة

اعین و اجعلنا للمتقین اماماً) ⁽¹⁾«خدایا از همسران و فرزندان ما مایه چشم روشنی قرار ده و رهبری پرهیزکاران را نصیب ما گردان.» (رب اجعلنی مقیم الصلوة و ذریتی ربنا و تقبل دعاء) «مرا و برخی ذریه مرا بر پا دارنده نماز قرارده و دعای مرا بپذیر.» رهبری جامعه برای نسل خویش و اقامه نماز از جمله خواسته های خلیل الرحمان می باشد. و نیز خلیل الرحمان از خدا می خواهد که از نسل او پیامبر که تلاوت آیات خدا را نماید و مردم را تزکیه و تربیت کند مبعوث شود: (ربنا فابعث فیهم رسولاً یتلوا علیهم آیاتک و یعلمهم الکتاب و الحکمة و یزکیهم انک انت العزیز الحکیم) ⁽²⁾

خدای سبحان به خواسته های ابراهیم توجه می کند کعبه را حرم امن الهی قرار می دهد: (و اذ جعلنا البیت مثابة للناس و امناً)⁽³⁾«هنگامی که خانه را محل رجوع مردم و امن قرار دادیم.» و از ذریه ابراهیم رهبران الهی برگزید: (و آتینا آل ابراهیم الکتاب و الحکمة و آتینا هم ملکاً عظیماً) ⁽⁴⁾«آل ابراهیم را کتاب و حکمت (نبوت) و نیز رهبری و ملک عظیم دادیم.» که بسیاری از انبیا بخصوص انبیاء بنی اسرائیل که صاحب ملک هم بودند از نسل ابراهیم می باشند. (و جعلنا هم ائمة یهدون بامرنا) ⁽⁵⁾و آنان بر پا دارنده دین و نماز قرار داد و از نسل ابراهیم پیامبری که رسالت جهانی دارد و معلم انسان ها و مزکی نفوس است مبعوث نمود: (لقد من اللّه علی المومنین اذ بعث فیهم رسولاً من انفسهم یتلوا علیهم آیاته و یزکیهم و یعلمهم الکتاب و

الحکمة) ⁽¹⁾«خدای سبحان نعمت بزرگی نصیب مؤمنان کرد که از بین آنان پیامبری که آیات خدا را بر آنان تلاوت نموده و آنان را پاک می نماید و کتاب و معارف می آموزد بر انگیخت.» و رسول اللّه صلی الله علیه و آله فرمود من استجابت دعای ابراهیم هستم: (انا دعوة ابراهیم) ⁽²⁾و خدای سبحان از نسل ابراهیم عده ای آفریده که از پرستش بت ها اجتناب می کردند که اینان همان آباء و اجداد رسول اللّه صلی الله علیه و آله می باشند که هیچ گاه دامن آنها به بت پرستی آلوده نشد. (تا توضیح این مطلب)

تداوم دین ابراهیم

ابراهیم خلیل (علیه السلام) از زمره انبیاء الوالعزم و صاحبان کتاب و شریعت است که پایه گذار بسیاری از فروعات دینی و مناسک حج می باشد. او با دعای: (ارنا مناسکنا) ⁽³⁾«خدایا مناسک ما را به ما نشان و تعلیم ده»، مناسک را از جانب وحی دریافت نمود و دین الهی را بنیان نهاد که سال های سال نسل به نسل در مکه و اطراف آن متداول بود. ابراهیم (علیه السلام) و پیروانش حج انجام داده به عرفات و منا می رفتند و قربانی می کردند و طواف وسعی انجام می دادند و سقایة الحاج و عمارة المسجد الحرام و تولیت و رسیدگی به امور زائران بیت اللّه از جمله شؤونات دینی و اجتماعی بود، که بین فرزندان ابراهیم (علیه السلام) نسل به نسل دست به دست می شد. این مناسک و مناصب تا ظهور اسلام در بین مردم مکه مطرح بود. یعقوبی در این باره می نویسد: قریش

و تمام فرزندان معد بن عدنان برخی مناسک دین ابراهیم (علیه السلام) بودند، حج و مناسک را انجام می دادند مهمان را گرامی می داشتند، حرمت ماه های حرام را پاس می نهادند، از فساد و ظلم پرهیز می کردند و مجرمان را مجازات می نمودند.! ⁽¹⁾

مُعد جد نوزدهم رسول اللّه صلی الله علیه و آله است. مناسک ابراهیم به ایشان متوقف نمی شود، بلکه همواره ادامه داشت تابه عبداللّه پدر رسول اللّه صلی الله علیه و آله و خود حضرت می رسد. بدین صورت مکه همواره مرکز توحید، بسیاری از مردم آن موحد و دین رسمی مکه از زمان ابراهیم تا رسول اللّه صلی الله علیه و آله دین ابراهیم خلیل بوده است. گر چه مسیحیت و یهود نیز در اطراف مکه به مخصوص مدینه نفوذ کرده بود.

بت پرستی در مکه و عمروبن لحی

بعد از پاک شدن مکه از لوث بت ها توسط ابراهیم بت شکن، دین ابراهیم در مکه استقرار یافت. لیکن بعد از مدتی در کنار دین الهی بت پرستی نیز به حجاز و حتی مکه دوباره راه پیدا کرد. انگیزه های گوناگون برای بت پرستی وجود داشته، اما بازگشت بت پرستی را با شواهد تاریخی می توان به زمان «عمروبن لُحَیّ» نسبت داد. ⁽²⁾عمرو به چند واسطه به «الیاس» جد شانزدهم رسول اللّه صلی الله علیه و آله متصل می شود. در مسافرت به شام مالقه را می بیند که بت می پرستیدند. زیبایی های بت ها وی را مجذوب نمود، از آنها می خواهد که به عنوان هدیه بتی را به همراه خود به حجاز آورد. آنان نیز «هبل» را به او هدیه

می دهند، همراه خود آورده در کنار کعبه قرار می دهد، که طواف را از آنجا شروع، بدان جا ختم می کردند. آرام آرام بت ها اضافه شده و هر قبیله ای برای خود بتی انتخاب می کند و آنها را به عنوان تقرب به خدا عبادت می کردند: (مانعبد هم الا لیقربونا الی اللّه زلفی)⁽¹⁾«ما بت ها را تنها برای تقرب به خدا می پرستیم.» بدین صورت بت پرستی در مکه دوباره رونق پیدا می کند. ⁽²⁾در عین حال برخی قبایل مانند «حُمس» مناسک انجام می دادند و نماز می گذاردند و هر قومی تلبیه مخصوص داشت که برخی آلوده به شرک نیز بود. محرمات احرام را رعایت می کردند روغن نمی مالیدند، بوی خوش به کار نمی گرفتند، ناخن نمی گرفتند، با همسر خود همبستر نمی شدند، گوشت نمی خوردند، لباس پشمی نمی پوشیدند ⁽³⁾. انحراف از دین حنیف ابراهیمی در برخی روایات به قبل از عمرو نیز مطرح شده است و شاید در زمان عمرو این انحرافات شدید و رسمی شده اند که به ایشان نسبت داده می شود.

انگیزه عمروبن لُحیّ

در مورد انگیزه عمرو که چرا به همراه خود بت به حجاز آورد دو تحلیل می توان ارائه داد، نخست این که ایشان بت را برای پرستش نیآورد، بلکه چون از زیبایی مجسمه های بت ها خوشش آمد تنها برای تزئین، بت هبل را به همراه آورد. آنگاه در اثر جهل و تبرک جویی به بت، منجر به پرستش بت شد.

دو دیگر این که عمرو فریب بت پرستی عمالقه را خورد و جذب

بت پرستی شد و بت راهم برای عبادت به مکه آورد، که چه بسا با شواهد تاریخی بتوان گفت این تحلیل به واقع نزدیکتر است. زیرا که عمروبن لحی به عنوان بدعت گذار دین ابراهیم و محرّف و تغییر دهنده دین توحید معرفی شده است و حتی بدعت های دیگر را هم به ایشان نسبت می دهند. و به لحاظ همین کارهای آلوده اش مورد نفرین نیز قرار گرفته است. ایشان اولین کسی است که دین ابراهیم را تغییر داد و موجب گمراهی ها شد. ایشان شرک را وارد تلبیه ابراهیمی نمود و بدعت های دیگری هم که قرآن به آنها اشاره دارد به هم ایشان نسبت داده می شود:⁽¹⁾(ما جعل اللّه من بحیرة و لا سائبة و لا وصیلة ولاحام و لکن الذین کفروا یفترون علی اللّه الکذب و اکثرهم لایعقلون)⁽²⁾«خدای سبحان برای بحیره (شتر گوش شکافته) و سائبه شتری که به نذر مطلق آزاد شود) و وصیله (بچه هفتم گوسفند نیز که نذر بت ها باشد) و حام (شتری که ده بار وزن حمل نموده و بر آن سوار نشده اند) حکمی(حرمت) قرار نداده است.» که در مورد عمرو آمده که وی اولین کسی است که این بدعتها را نهاده است⁽³⁾و خلاصه به سبب همین عمل کرد در برخی آثار مورد لعن و نفرین قرار گرفته، و خبر از عذاب او داده شده است، که از رسول اللّه صلی الله علیه و آله رسیده که (رأیت عمرو بن لحی یجرّ قصبه فی النار ⁽⁴⁾«عمرو را دیدم که

امعاء او در آتش کشیده می شد.»

در هر صورت کار عمرو منشاء بت پرستی شده است، چه به انگیزه اول بت آورده باشد و چه به انگیزه دوم. و مردم قریش به بت پرستی تا زمان رسول اللّه صلی الله علیه و آله بسی خو گرفتند وقتی حضرت رسالت خویش را از توحید شروع کرد: (قولوا لا اله الا للّه تفلحوا) و پیام رهایی از دام بت ها سرداد برای آنها بسیار تعجب آور بود: (أجعل الالهة الهاً واحداً ان هذا لشی ء عجاب) ⁽¹⁾«آیا خدایان متعدد را می توان کنار، و یک خدا را پرستید این واقعاً چیز عجیبی است!» این بدعت ها تا سال هشتم هجری که مکه به دست منادی توحید رسول اللّه صلی الله علیه و آله فتح، و از لوث بت ها تطهیر شد ادامه داشت. ⁽²⁾

فرهنگ و عرب

بزرگترین مشکل فرهنگی عرب قبل از اسلام، اعتقاد آلوده به شرک بود. زیرا که شرک سرچشمه آلودگی های اعتقادی و اخلاقی واجتماعی است، به همین سبب بزرگترین گناه است. فرهنگ آلوده به شرک به انواع فسادها آلوده می شود. و به لحاظ اهمیت شرک که منشأ گناهان دیگر است، مورد بخشش خدای سبحان قرار نمی گیرد: (ان اللّه لا یغفران یشرک به و یغفر ما دون ذلک لمن یشاء) ⁽³⁾«خدا کسی را که به او شرک بورزد نمی بخشد، گناه غیر از شرک را برای کسیکه صلاح باشد و بخواهد می بخشد.» عرب به لحاظ آلودگی به شرک از لحاظ نظام حکومتی، نظام متکی به روز ناامنی و حکومت

قبایلی و قتل وغارت داشت. از جهت اجتماعی انواع بزهکاری های اجتماعی و مفاسد اخلاقی دامن گیرش بود. از لحاظ حقوقی، زنان و یتیمان و سایر آسیب پذیران پای مال می شد. بجای ارزش های الهی و انسانی فرهنگ به تمام معنا جاهلی بر آنها حاکم بود. قرآن در خطاب به همسران رسول اللّه صلی الله علیه و آله از این فرهنگ باعنوان نادانی و «جاهلیت» یاد می کند: (و لاتبرجن تبرج الجاهلیة الاولی) ⁽¹⁾«همانند آشکار شدن زمان جاهلیت اول در انتظار آشکار نشوید.» برای آگاهی بیشتر از فرهنگ عرب چه بهتر از نهج البلاغه امام علی (علیه السلام) بهره ببریم. امام از آن زمان این گونه یاد می کند:

(ارسله علی حین فترة من الرسل و طول هجعة من الامم و اعتزام من الفتن... و تلظ من الحروب) ⁽²⁾«رسول اللّه صلی الله علیه و آله را در هنگامی برگزید که مدتی از پیامبران پیشین سپری شده بود. در هنگامی که امتها در خواب، و فتنه ها مصمم بر فرو پاشی جامعه بودند. جنگ ها شعله ور بودند.» و می فرماید: (ان اللّه بعث محمداً نذیراً للعالمین و امیناً علی التنزیل و انتم معشر العرب علی شر دین و فی شر دار منیخون بین حجارة خشن وحیات صم تشربون الکدر و تأکلون الجشب و تسفکون دمائکم و تقطعون ارحامکم الاصنام فیکم منصویة و الاثام بکم معصوبة) ⁽³⁾«رسول اللّه صلی الله علیه و آله در زمانی مبعوث به رسالت شد که شما عرب بدترین دین را (شرک و بت پرستی) داشتید. در بدترین سرزمین (از لحاظ آب وهوا) به سرمی بردید. رحل اقامت شما در بین سنگلاخ های خشک و سوزان و در میان گزندگان و مارهای سمی و

کر بود. نوشیدنی شما آلوده و خوراک شما خشب بود. خونریزی و بریدن از خویشان رایج بود. بت پرستی شعار شما و همواره آلوده به گناه بودید.» هر جنبنده مور و مار و ملخ و پرنده و چرنده را می خوردند حتی در سالهای قحطی کرک های شتر را با کنه و خون مخلوط نموده و خشک می کردند، طعام فراهم می آوردند!! ⁽¹⁾اینها نمونه از فرهنگ جاهلی در ابعاد گوناگون در میان عرب می باشد که تفصیل آن را از کتاب های تاریخ باید جستجو نمود.

نسب رسول اللّه

اسماعیل گر چه مهاجر غیر عرب است که از «بابِل» به همراه خانواده اش به حجاز هجرت نموده است، لیکن بر اساس شواهد تاریخی وی اولین کسی است که به تعلیم الهی به عربی سخن گفته است و نسل اعراب عدنانی و غیر عدنانی به ایشان منتهی می شود. ⁽²⁾رسول اللّه صلی الله علیه و آله از جمله کسانی است که نسب او از طریق اسماعیل به ابراهیم منتهی می شود. نسب رسول اللّه صلی الله علیه و آله را به سه برهه می توان تقسیم نمود: از آدم تا ابراهیم. از ابراهیم تا عدنان. از عدنان تا عبداللّه (علیهم السلام).

گرچه برخی نسب حضرت را تا آدم (علیه السلام) بر شمرده اند، لیکن جزئیات دو مرحله اول خیلی روشن نیست. شاید کسی نتواند به طور دقیق نسلها را شناسایی کند و اختلاف های فراوانی مشاهده می شود. و شاید به همین جهت است که در روایت مرسل از رسول اللّه صلی الله علیه و آله نقل شده است که وقتی نسب من به عدنان رسید متوقف شوید جلوتر نروید: (لو بلغ نسبی الی عدنان فامسکوا) ⁽¹⁾این بیان رهنمود به این نکته است که راه تحقیق هموار نیست، نه این که یک تکلیف شرعی و حرام باشد. اما تا عدنان نسب رسول اللّه صلی الله علیه و آله عبارت است از: محمد بن عبداللّه بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبد مناف بن قصی بن کلاب بن مرة بن کعب بن لؤی بن غالب بن فهر بن مالک بن نضر بن کنانه بن خزیمه بن مدرکه بن الیاس بن مضر بن نزار بن معدّ بن عدنان. ⁽²⁾و چون راه تحقیق از عدنان که جد بیستم رسول اللّه صلی الله علیه و آله است به آن طرف هموار نمی باشد از این قسمت صرف نظر نموده، نکته ای که اهمیت بیشتر دارد مطرح می نماییم.

ایمان نسب رسول اللّه

ایمان نسب رسول اللّه صلی الله علیه و آله از جمله موضوعاتی است که مورد توجه است، که اهل قلم به آن پرداخته و نظرات متفاوتی و برخی مغرضانه ابراز نموده اند. برخی همانند شیعه معتقدند که آباء و اجداد رسول اللّه صلی الله علیه و آله همگی موحد بوده، هیچ گونه آلودگی به شرک و بت پرستی نداشتند. برخی

دیگر از جمله گروهی یا اکثری از اهل سنت نمی پذیرند که اجداد رسول اللّه صلی الله علیه و آله همگی موحد باشند. به برخی از آنها نسبت شرک می دهند. ⁽¹⁾

شیعه معتقد است نسبت رسول اللّه صلی الله علیه و آله همواره انسان های پاک و بدور از هر گونه آلودگی و از خانواده رفیع و خداپرست می باشد. چنین شخص با عظمت از نسل کفر و شرک پدید نمی آید. سرچشمه این اعتقاد والای شیعه همانند سایر باورهای محوری و کلیدی کوثر معارف، قرآن و عترت است که منزه از هر گونه آلودگی و شائبه می باشد.

صدوق (رحمه اللّه) می فرماید: عقیده شیعه در مورد آباء پیامبر این است که از آدم تا عبداللّه همگی مسلمان بودند. ⁽²⁾

امین الاسلام (رحمه اللّه) می فرماید: در نزد شیعه این عقیده صحیح است که آباء پیامبر تا آدم موحد بودند. ⁽³⁾

مجلسی (رحمه اللّه) می فرماید: شیعه بر این اعتقاد متفق است که پدر و مادر اجداد حضرت تا آدم (علیه السلام) مسلمان بوده اند. ⁽⁴⁾چون آثار دینی و شواهد تاریخی همین دیدگاه را تأیید می کند، با بیان این ادله این دیدگاه نیازی به طرح دیدگاه های دیگر نمی باشد. زیرا با طرح این شواهد بسیاری از شبهات و

اتهامات زدوده خواهد شد. بیشتر اتهامات هم به زمان بعد از عدنان مربوط می شود. پیش از آن سخن از انحرافات از دین حنیف ابراهیمی نیست. چنانکه در روایت صحیح از امام صادق (علیه السلام) نقل شده که بنی اسماعیل تا زمان عدنان بر دین الهی بودند. از زمان عدنان به بعد در اثر فاصله طولانی بین انبیا انحرافات پدید آمد. فرزندان اسماعیل تا زمان عدنان همواره مدیریت خانه خدا را به عهده داشته اند. حج برگزار می کردند... ⁽¹⁾در هر صورت اگر بتوان به اسلام و توحید اجداد رسول اللّه صلی الله علیه و آله از عدنان تا عبداللّه دلیل عنوان نمود، اعتقاد زلال شیعه به خوبی جلوه گر می شود. بر این مهم می توان چندین گواه قرآنی، روایی و تاریخی بیان کرد.

1-ابتدا این نکته را می توان طرح کرد که ابراهیم خلیل (علیه السلام) بعد از باز سازی کعبه خواسته هایی را در پیشگاه خدای سبحان در میان گذاشت، از جمله در خواست کرد که فرزندانش از بت پرستی دور باشند. درخواست دیگرش که در مورد برخی از خانواده اش می باشد، این است که از بین آنان افرادی بر پا دارنده نماز باشند، و از بین آنان پیشوایان مردم انتخاب شوند. خدای سبحان دعای ابراهیم (علیه السلام) را مستجاب کرد هم از نسل او انبیا و رهبران الهی قرارداد، هم از نسل او پیامبری به رسالت جهانی مبعوث کرد و هم سایر دعاها را توجه نمود. اگر دعای اجتناب از بت پرستی حداقل در مورد برخی از فرزندان او مستجاب شده، و نیز اقامه نماز مورد استجابت خدای سبحان قرار گرفته باشد، چه کسانی شایسته تر به این امر از اجداد رسول اللّه صلی الله علیه و آله می باشند؟ آیا استجابت دعاهای این منادی توحید این نکته را تایید نمی کند که اجداد

رسول اللّه صلی الله علیه و آله از این خطر مصون بودند. بخصوص این که بت پرستی برای مردم مکه یک مرام وارداتی است و این امر عارضی در هیچ سند معتبر به اجداد رسول اللّه صلی الله علیه و آله ثابت نیست. زندگی طبیعی اهالی مکه بر دین ابراهیم خلیل بوده است. کسی را از دایره دین حنیف جدا دانستن دلیل می خواهد. همان طوری که اشاره شد، بت پرستی به صورت رسمی از زمان عمرو بن لحی پدید آمد. و عمرو بن لحی نوه الیاس جد شانزدهم رسول اللّه صلی الله علیه و آله می باشد. از لحاظ نسبت ارتباطی با رسول اللّه صلی الله علیه و آله ندارد، زیرا الیاس سه پسر به نام های: مدرکه، طابخه، قمعه داشت ⁽¹⁾عمرو از فرزندان قمعه است، رسول اللّه صلی الله علیه و آله از نسل مدرکه می باشد. و اجداد رسول اللّه صلی الله علیه و آله افرادی گمنامی نبودند که دین آنها بر کسی پوشیده باشد. فرضاً بت پرست باشند، ولی مردم متوجه نشوند! نقاط قوت و ضعف افراد سرشناس بر همگان آشکار می شود. چگونه ممکن است که چنین شخصی معروف بت پرستی باشد، آنگاه در هیچ سند معتبر ثبت نشود. گرچه اتهام ها در این راستا مطرح است. این نکته مضمون این آیه را تثبیت می کند که رسول اللّه صلی الله علیه و آله همواره از صلب سجده گذاری به صلب سجده گذار دیگر منتقل شده است: (و تقلبک فس الساجدین) ⁽²⁾

2 - شواهد روایی بسیاری بر پاکی اجداد رسول اللّه صلی الله علیه و آله گواهی می دهد. (با توجه به این که روایات و شواهد تاریخی بسیار است شاید نیازی به تحقیق سند آنها نباشد.) معاذ بن جبل از رسول اللّه صلی الله علیه و آله نقل می کند: خدای سبحان من و علی و فاطمه و حسن و حسین را هفت هزار سال قبل از پدید آوردن دنیا خلق کرد، آنگاه ما را در صلب آدم و اصلاب دیگر پدران و ارحام مادران قرار

داد و هیچ گاه آلودگی شرک و کفر بر ما اصابت نکرد. ⁽¹⁾

3 - ابوذر غفاری از رسول اللّه صلی الله علیه و آله چنین نقل می کند: هنگامی که ابراهیم را در آتش انداخته شد، ما در صلب ابراهیم بودیم و همواره از صلب و رحم پاکی به دیگری منتقل می شدیم، تا به عبدالمطلب رسیدیم، آنگاه دو قسمت شده یکی در صلب عبداللّه علیه السلام و دیگری در صلب ابوطالب قرار گرفتیم. ⁽²⁾به طور قطع از رحم و صلب مشرک نمی توان به عنوان صلب و رحم پاک یاد کرد.

4 - روایت دیگر عنوان همان روایت سوم است که وقتی آدم علیه السلام خلق شد خدای سبحان ما را رسول اللّه صلی الله علیه و آله در صلب او قرار داد. آنگاه همواره از صلب مطهر به صلب دیگر و رحم مطهر به رحم دیگر منتقل می شدیم تا به عبدالمطلب رسیدیم. ⁽³⁾

5 - در روایت دیگر از امام صادق علیه السلام نقل می کند که محمد و علی همواره در اصلاب طاهره بودند تا به عبدالمطلب رسیدند. ⁽⁴⁾

6 - از رسول اللّه صلی الله علیه و آله نقل می کند که: خدای سبحان مرا رسول اللّه صلی الله علیه و آله همواره از اصلاب طاهر و ارحام مطهر منتقل کرد تا به این دنیا آمدم و هیچ آلودگی جاهلیت مرا آلوده نکرده است. ⁽¹⁾کدام آلودگی جاهلیت بدتر از شرک است؟!

7 - روایات دیگری به مفهوم همین روایات قبلی وارد شده مانند این که از امام صادق علیه السلام نقل می کند خدای سبحان بر پیامبر درود فرستاد آنگاه فرمود من آتش را بر صلبی که تو را نازل کرده و رحمی که تو را حمل نموده و دامنی که تو را تربیت کرده است، حرام نموده ام. ⁽²⁾و مسلم آتش بر انسان مشرک حرام نیست.

8 - خدای سبحان به رسول اللّه صلی الله علیه و آله خبر داد که آتش را بر پشتی که تو را نازل کرده و رحمی که تو را حمل نموده و پستانی که تو را شیر داده و دامنی که تو را پرورش داده است، حرام نموده ام، ⁽³⁾و شواهد دیگر روایی به همین مضمون که آوردن همه آنها بحث را طولانی می کند.

9 - برخی شواهد روایی در خصوص بعضی اجداد رسول اللّه صلی الله علیه و آله می باشد. مانند این که از رسول اللّه صلی الله علیه و آله در مورد ربیعه و مضر آمده: (لا

تسبوا ربیعة و مضر فانهما کانا مسلمین) در روایت دیگر آمده: (کانا علی دین ابراهیم) ⁽¹⁾«ربیعه و مضر را دشنام ندهید زیرا آنها مسلمان و بر دین ابراهیم علیه السلام بودند.»

10 - و نیز در مورد الیاس آمده: (لا تسبوا الیاس فانه کان مومناً) ⁽²⁾. «الیاس را که مؤمن بود دشنام ندهید.» الیاس در مقابل بدعت هایی که در دین ابراهیم علیه السلام وارد کرده بودند مقابله نمود. وی اولین کسی بوده است که در مقابل بدعت های بنی اسماعیل نسبت به سنت های پدرانشان ایستاد. ⁽³⁾.

عبد المطلب

11 - شواهد بسیار دیگری در مورد توحید عبدالمطلب آمده است. که هرگونه شرک و آلودگی را از دامن ایشان می زداید. و شاید انگیزه اصرار در مورد وی بیشتر بدین خاطر است که ایشان بیش از دیگران مورد تهمت آلودگی به شرک و امثال آن قرار گرفته است. از علی علیه السلام نقل می کند که: پدرم و جدم عبد المطلب و نیز هاشم و عبد مناف هیچ گاه بت نپرستیدند، آنها به سوی کعبه نماز می خواندند و بر دین ابراهیم بودند. ⁽⁴⁾عبدالمطلب از موحدان عرب به شمار

می رود. ⁽¹⁾این همان استجابت دعای خلیل الرحمان در حق فرزندان خویش است.

12 - رسول اللّه صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام می فرماید که عبدالمطلب با «ازلام» (نوعی قرعه و برد و باخت زمان جاهلیت) مال تقسیم نمی کرد و بت ها را عبادت نمی کرد و از گوشت حیوانی که به نام بت ذبح می شد تناول نمی نمود. وی بر دین ابراهیم علیه السلام بود. ⁽²⁾

13 - و نیز در مورد اعتقاد عبدالمطلب به عالم آخرت آمده که وی می گوید: (ان وراء هذا الدار دار یجزی فیها المحسن و المسیء) ⁽³⁾«بعد از این دنیا دنیایی است که نیکوکاران و بدکاران را پاداش می دهند.»

14 - از امام رضا علیه السلام رسیده که: عبدالمطلب حلقه درِ خانه خدا را گرفته و از خدا می خواهد که به او ده پسر عطا کند. ⁽⁴⁾

15 - در همین رابطه چنین رسید که: (تعلق باستار الکعبه و نادی اللهم رب البلد الحرام و الرکن و المقام) ⁽⁵⁾که پرده های خانه خدا را گرفته و خدا را به حرم و رکن و مقام سوگند می دهد، که حکایت از تدین او به دین و مناسک ابراهیمی دارد.

عبد المطلب و دفاع از توحید

16 - هنگامی که ابرهه ابله برای ویران نمودن کعبه با لشکریان فیل سوار خود عازم مکه شد، عبدالمطلب مسؤولیت سقایة الحاج و تولیت و عمارت مسجد الحرام و ریاست قوم قریش را به عهده داشت. لشکریان کفر تهدید کردند که تمام مردانی که در صدد مقابله برآیند کشته و زن و فرزندان را اسیر و کعبه را ویران خواهند نمود! مردم مکه با شنیدن تهدید ابرهه با هراس تمام مکه را خالی کرده، با خانواده های خویش به کوه های اطراف پناه بردند. اما عبدالمطلب که از یک طرف خالی شدن کعبه را مشاهده کرد و از طرفی مواجه بود با لشکر قدرتمند ابرهه که این زمینه ایجاد شده بود که عبده هایم نیز بگوید چون ما توان دفاع نداریم و جنگ با ابرهه کاملاً نابرابر است، به فکر نجات خود و خانواده خویش باشیم؛ همانند مردم به کوهها فرار کنیم. لیکن وی نه تنها از مکه خارج نشد بلکه با کمال قدرت در حرم ماند و اصحاب خود را دعوت به استقامت در مقابل ابرهه نمود. وقتی به او پیشنهاد ترک مکه شد این مدافع نستوه فرمود: من شرم دارم از این که خانه خدا و حرم را رها کنم و به غیر حرم پناه ببرم: (و اللّه ما أخرج من حرم اللّه و لا ابتغی العز من غیره) ⁽¹⁾«به خدا سوگند که من از حرم الهی خارج نخواهم شد و عزت را در غیر حرم جستجو نخواهم کرد.» این موضع گیری عمق اعتقاد و خلوص و شجاعت وی را در راه حق می رساند. در این لحظات حساس خطر، این مجاهد فی سبیل اللّه به پرده های کعبه چنگ می زند و این چنین دعا می کند: (اللهم انیس

المستوحشین و لا وحشة معک) «ای خدای مونس تنهایی هیچ وحشت و هراسی با وجود تو نخواهد بود.» این سخنان هنگامی از ایشان ابراز می شود که عبدالمطلب و یاران و وفادارش تنها مانده اند. ⁽¹⁾

این سخن: «کسی که خدا با او باشد از هیچ قدرتی هراس نخواهد داشت.» عمق توحید عبدالمطلب را می رساند که وی از اولیاء اللّه بود که تنها تکیه گاهش خدای لایزال که منشأ همه قدرتهاست، می باشد همانگونه که قرآن ستایش می کند: (الا ان اولیاء اللّه لا خوف علیهم و لا هم یحزنون) ⁽²⁾«اولیاء خدا از هیچ قدرتی هراس ندارند و فقدان هیچ چیزی آنان را اندوهناک نمی کند.» زیرا که آنان با خدا که منشأ همه فضایل و برکات است، پیوند خورده اند: (ماذا فقد من وجدک) ⁽³⁾«آنکه تو را یافت چه چیز از دست داده است!» آنگاه در پایان این جمله را اضافه می کند که: (رب الدار اولی بالدار) «صاحب خانه به دفاع از خانه اولویت دارد.»

این جمله بدین معنا نیست که ما مسؤولیت دفاع از خانه خدا را نداریم، خود صاحب خانه دفاع خواهد کرد! این سخن، سخن بنی اسرائیل است که به موسی (علیه السلام) می گفتند: (اذهب انت و ربک فقاتلا انا ههنا قاعدون) ⁽⁴⁾«تو به خدای خویش بروید به جنگ فراعنه ما اینجا نشستیم.» به شما احسن خواهیم گفت! بلکه مضمون آن این است که ما با کمال قدرت از مرکز توحید و سَنبل ایمان خویش «کعبه» دفاع خواهیم کرد، البته نصرت صاحب خانه چاره ساز

است. با این جمله در واقع طلب نصرت خانه در میدان نبرد می کند. این مضمون همان است که به تعبیر دیگر از عبدالمطلب در هنگام ملاقات با ابرهه نقل شده است که ایشان اظهار کردند: (انا رب الإبل و للبیت رب یمنعه) ⁽¹⁾«من صاحب شتر هستم خانه هم صاحب دارد از آن دفاع خواهد کرد.» که مضمون آن این نیست که من نسبت به کعبه بی تفاوت هستم. چگونه اگر این مدافع توحید بی تفاوت بود با کمال استقامت در حرم می ماند و آن چنان طلب یاری از خدا می نمود؟! این سخن همان طلب یاری از خدای سبحان در میدان نبرد و دفاع می باشد. گرچه برخی از قلم های تقلید در این زمینه فعال شده و قلم فرسایی هم می نمایند، به این موضوع هم افتخار می کنند. و مرتب نوشته های خود را به اشکال و عناوین گوناگون برف انبار نموده و نشر می دهند، که عبدالمطلب نسبت به کعبه بی تفاوت بود! و حتی به نوعی از این قضایا تحلیل های غلط ارائه می دهند که چهره های موحدانی چون عبدالمطلب را مخدوش معرفی کنند. که ابرهه حتی عبدالمطلب را سبک شمرده که من برای انهدام عزت و عظمت و مرکز دینی شما آمده ام، شما به فکر آزادی چند شتر خود هستید! البته در پیش گفتار اشاره شد خطر قلم تقلید نیز همانند قلم تحریف کم نیست. که این چنین شخصیت هایی را غبار آلود معرفی می نماید. و نقش قلم تحقیق در این گونه موارد به خوبی روشن می شود، با درک و تحلیل صحیح حقایق را از بین غبارها و شبهات آشکار می سازد.

موضع گیری عبدالمطلب در مقابل ابرهه از سخنان و دعاهای وی به خوبی آشکار است. وی در برابر لشکر عظیم ابرهه جاخالی نمی کند، با اندک

اصحاب خویش استوار می ایستد. همان روحیه توحیدی: (کم من فئة قلیلة غلبت فئة کثیرة باذن اللّه) ⁽¹⁾«چه بسیار نیروی اندک که با یاری خدا بر نیروی بی شماری فائق آمدند.» گرچه لشکر ابرهه قبل از رسیدن به کعبه در پشت کوه های منا در وادی مُحَسِّر (بین مزدلفه و منا) مورد هجوم نیروهای غیبی و طیر ابابیل قرار گرفت و مفتحضانه منهدم شد. لیکن اگر فرصت حمله به کعبه را هم پیدا می کرد، عبدالمطلب و یارانش تا پای جان از دین و کعبه دفاع می کردند. قلم خیلی مغرض و یا ساده اندیش باید باشد که موحد چنینی و مجاهد نستوه و شجاعی چون عبدالمطلب را مشرک و یا فرد بی تفاوت نسبت به آرمان توحید معرفی کند! تاریخ یک معجون آمیخته از حق و باطل است، نمی توان بر هر چیزی که نگاشته شد اعتماد کرد. بسیاری از نگاشته ها غیر معتبر و یا قابل تأویل می باشند، که باید اطراف آن پژوهش نمود، تا مطلب صحیح را بدست آورد.

17 - اعتقاد توحیدی اجداد رسول اللّه صلّی الله علیه و آله آن قدر زبان زد خاص و عام بود که شعراء به نام و متعهد درباره این موضوع شعر می سرودند، که به عنوان نمونه یک بیت از قصیده طولانی ابوالصلت بن ابی ربیعه ثقفی را مورد توجه قرار می دهیم. وی در پایان قصیده می گوید:

کل دین یوم القیمة عند الا***هِ الا دین الحنفیة بور ⁽²⁾

«در قیامت هر دینی غیر از دین حنیف ابراهیمی تباه است، مورد پذیرش حق نمی باشد.» معلوم می شود که دین ابراهیم چگونه دین رسمی آسمانی قریش قبل از اسلام بوده است که تنها دین مورد پذیرش خدا دین حق حنیف ابراهیم

تلقی می شده است.

18 - آخرین نکته ای که در این موضوع به عنوان شاهد ذکر می شود، روایتی است که از رسول اللّه صلی الله علیه و آله در مورد عبدالمطلب رسیده است، عبدالمطلب را در ردیف انبیاء قرار می دهد: (ان اللّه بعث جدی عبدالمطلب امة واحدة فی هیئة الانبیاء و زی الملوک) ⁽¹⁾«خدای سبحان جد من عبدالمطلب را در ردیف انبیا و هیبت ملوک محشور می کند.» این ها برخی از شواهد است که به خوبی دلالت می کند که آباء و اجداد رسول اللّه صلی الله علیه و آله و هم چنین مادران وی همه از لحاظ اعتقادی موحد و خداشناس، از لحاظ اخلاقی سخی، مهمان نواز و شجاع و مدافع حق و مسؤولیت پذیر بودند. و تصدی امور دینی و شئون اجتماعی قریش را نسل به نسل به عهده داشتند. و هیچ گونه آلودگی به شرک و بی تفاوتی در قبال دین نسبت به آنها روا نمی باشد. البته شواهد به این مقدار خلاصه نمی شود. بررسی همه آنها وقت و حوصله بیشتری می طلبد. امید است این مقدار از شواهد توانسته باشد شبهات مطرح شده را پاسخ دهد. که چهره تک تک آباء حضرت به پاکی و تقوا می درخشد نیازی به بررسی جداگانه درباره همه آنها نمی باشد. در پایان این بخش نگاهی به زندگی پدر و مادر حضرت می نماییم. بعد از ذکر این نکته که دین رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم قبل از بعثت همان دین ابراهیم خلیل صلی الله علیه و آله و سلم بوده است.

دین رسول اللّه صلی الله علیه و آله و سلم قبل از بعثت

این که گفته شود پیش از بعثت رسول اللّه صلی الله علیه و آله دین آسمانی رایج و

رسمی و حلال و حرام در حجاز مطرح نبود، سخنی ناصواب است. ⁽¹⁾زیرا هم شواهد قرآنی و روایی و هم تاریخی گواهی می دهد که در کنار بت پرستی و با این که در حجاز برخی به دین مسیحیت یا یهودیت معتقد بودند، ⁽²⁾دین رایج و رسمی به خصوص در مکه دین ابراهیم خلیل (علیه السلام) بود. قرآن دین اسلام را تداوم دین ابراهیم می داند: ملة ابیکم ابراهیم هو سماکم المسلین من قبل) ⁽³⁾«مرام شما مرام پدر شما ابراهیم که شما را مسلمان نامید می باشد.» و در موارد متعدد این نکته را گوشزد می کند که پیامبر اسلام تداوم بخش دین حنیف ابراهیم است: (ثم اوحینا الیک ان اتبع ملة ابراهیم حنیفاً) ⁽⁴⁾«آنگاه بر تو وحی کردیم که دین مستقیم ابراهیم را پیروی کن.» قالوا کونوا هوداً او نصاری تهتدوا قل بل ملة حنیفا و ما کان من المشرکین) ⁽⁵⁾«گفتند یهودی یا مسیحی باشید تا رهنمود شوید، به آنها بگو رهنمود در دین مستقیم و بدون پیرایه ابراهیم (علیه السلام) که هرگز مشرک نبود می باشد.» بسیاری از فروعات و مناسک اسلام بخصوص مناسک حج تثبیت مناسک ابراهیم است، که روایات بسیاری به این نکات اشاره دارند. ⁽⁶⁾.

تاریخ نیز گواه است که عده فراوانی از مردم عرب متدین به دین ابراهیم خلیل (علیه السلام) بودند و حج و نماز می گذارند. چنانکه یعقوبی می گوید: قریش، عموم فرزندان عدنان بر برخی مناسک دین ابراهیم بودند، حج انجام می دادند. مناسک را برپا می داشتند. مهمان را گرامی می داشتند. حرمت

ماه های حرام را پاس می نهادند و از فساد و ظلم و تباهی پرهیز می نمودند. و مجرمان را مجازات می کردند و مدیریت خانه خدا را به عهده داشتند. ⁽¹⁾.

با توجه به موضع قرآن و روایات و با شواهد تاریخی چگونه ممکن است قرآن دینی از تثبیت کند که متروک و مجهور جامعه بوده است و مردم از مناسک آن اطلاعی ندارند؟! براساس این شواهد متقن دین رسمی مردم حجاز دین حنیف ابراهیم خلیل (علیه السلام) بود گرچه بت پرستی و وثنیت بیشترین رواج را داشته است.

با توجه به این که مردم حجاز به مناسک دین ابراهیم پای بند و نفوذ دین مسیحیت و یهودیت در آن منطقه به خصوص مکه بسیار ضعیف بود ⁽²⁾

رسول اللّه صلی الله علیه و آله نیز همانند اجداد خود به دین آسمانی ابراهیم خلیل علیه السلام معتقد بودند. زیرا نه مسیحیت در مکه مطرح بود و نه یهودیت و این که گفته شود حضرت به دین خودش معتقد بود، این سخن قبل از رسالت و بعثت حضرت سخن مستند نمی تواند باشد.

عبداللّه

عبداللّه نُه پسر داشت. در هنگام حفر چاه زمزم نذر کرد اگر خدا ده پسر به او عطا کند، یکی از آنها را در راه خدا قربانی نماید ⁽¹⁾دعای او مستجاب شد و خدای سبحان پسر دهم را به او عطا کرد. پسران او عبارتند از: حارث بزرگترین پسر ایشان، زبیر، عبد مناف (معروف به ابوطالب پدر علی بن ابی طالب (علیه السلام) حمزه معروف به «سید الشهداء»، غیداق، ضرار، مقوّم، عبد العزّی (معروف به ابولهب)، عباس که عمو زادگان حضرت معروف به بنی عباس از نسل ایشانند. و عبداللّه که پدر بزرگوار رسول اللّه صلی الله علیه و آله آخرین پسر عبدالمطلب می باشد.

بعد از تولد عبداللّه، عبدالمطلب در صدد اداء نذر خود برآمد. در بین فرزندان خود قرعه کشید؛ قرعه به نام عبداللّه اصابت کرد. دست عبداللّه را

گرفت به قربانگاه برد. اقربا و مردم جمع شدند از قربانی نمودن عبداللّه مانع شدند؛ که اگر این کار انجام گیرد در بین همه سنت خواهد شد. پیش نهاد شد بین ده شتر و عبداللّه قرعه کشیدند، باز قرعه به نام عبدالله درآمد. شترها را ده، اضافه کردند باز قرعه به نام عبدالله اصابت کرد. شترها را همواره اضافه کردند تا به صد رسید، آنگاه قرعه به نام شترها در آمد. ⁽¹⁾صد شتر فدیه عبداللّه شد، همان طور که گوسفند غیبی فدیه اسماعیل قرار گرفت. و از آن زمان صد شتر دیه انسان قرار گرفت و یکی از سنت های عبدالمطلب بود، که در اسلام هم مورد تأیید شد. و به همین خاطر از رسول اللّه صلی الله علیه و آله رسیده که: (انا ابن الذبیحین) ⁽²⁾«من فرزند دو قربانی هستم.» که منظور اسماعیل و پدر بزرگوارش عبدالله می باشد.

عبداللّه از لحاظ زیبایی اندام و نیز کمال، در بین عرب معروف بود. او برگزیده فرزندان عبدالمطلب و از همه بیشتر مورد توجه بود. عبداللّه عمر طولانی نداشت بعد از ازدواج با آمنه هنگام بازگشت از سفر شام بیمار شد، در مدینه در نزد اقربای پدری خویش «بنی نجار» ماند. وی در سن 25 سالگی همانجا رحلت کرد و در محله «دار النابغه» به خاک سپرده شد. ⁽³⁾و قبر او سال ها مزار زائران بود، لیکن در عهد آل سعود به بهانه توسعه حرم تخریب شده است. در مورد تاریخ رحلت ایشان اختلاف است معروف این است که وی قبل از ولادت رسول اللّه صلی الله علیه و آله رحلت کرده است. لیکن یعقوبی این دیدگاه را رد نموده و از امام صادق (علیه السلام) نقل می کند که رحلت ایشان دو ماه بعد از

ولادت حضرت بوده است. ⁽¹⁾در هر صورت عبداللّه همانند سایر اجداد رسول اللّه صلی الله علیه و آله موحد و خداشناس بود و در حالی رحلت نمود که بهترین و کامل ترین انسان روی زمین از خود به یادگار نهاد.

آمنه

آمنه دختر وهب بن عبد مناف از طریق مادر، در «قُصَی» به نسب رسول اللّه صلی الله علیه و آله متصل می شود. ⁽²⁾آمنه نسب شریف و خانواده اصیل و اعتقاد توحیدی و موقعیت ممتاز دارد. و در بین همگان به بزرگواری معروف است. ⁽³⁾آمنه زن پاک موحد و جزء ارحام مطهرات می باشد که درباره آن روایات بررسی شد. وی از زمره آنان است که آتش بر او حرام شده است: (ان اللّه عزوجل حرم النار علی ظهر انزلک و بطن حملک و ثدی ارضعک. ⁽⁴⁾«خدا آتش را بر آن پشتی که تو را (رسول اللّه صلی الله علیه و آله را) نازل کرد و رحمی که تو را حمل کرد و پستانی که تو را شیر داد، حرام کرده است.» که دو محور آخر حدیث شامل آمنه است.

آمنه هنگامی که رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) را به دنیا آورد، بعد از مدتی برای او دایه (شیرده) فراهم کرد. رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) تا چهار سالگی در نزد دایه بودند، بعد از آن به دامن پر مهر مادر بازگشت. آمنه بعد از دو سال به همراه کودک فرشته روی خویش به مدینه برای دیدار خویشان عزیمت کرد. در هنگام مراجعت از مدینه بیمار شد در سن سی سالگی بین راه در گذشت. و در

مکانی به نام «ابواء» که کنار جاده قدیم مدینه و مکه قرار دارد به خاک سپرده شد. ⁽¹⁾رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) هنگام عزیمت به حج در سال حجة الوداع بر سر مزار مادر حاضر شدند و گریه کردند و دیگران را هم به گریه آوردند. ⁽²⁾این اصلاب شامخه و این ارحام مطهره شایستگی تربیت فرزندی چون رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) را پیدا کردند و از خود به یادگار گذاشتند که افتخار بشریت می باشند.

طلوع خورشید بی غروب

از پدری پاک و مطهر و مادری پاکدامن فرزندی که از همه انسان ها برتر است متولد می شود. شخصی که جامعه را دگرگون می سازد و بیشترین تأثیر را در هویت اعتقادی و ساختار اجتماعی و سیاسی جامعه دارد. ولادت رسول اللّه صلی الله علیه و آله از بزرگترین تحول و ولادت ها است که نظیر آن را در تاریخ بشر نمی توان یافت. در سال ولادت حضرت اختلاف چشم گیری مشاهده نمی شود. که سال «عام الفیل» یعنی سالی که ابرهه برای انهدام کعبه آمده بود می باشد. اما در مورد روز ماه ولادت بین نویسندگان اختلاف است که دو دیدگاه عمده وجود دارد. نخست این که ولادت حضرت در روز دوازدهم ربیع الاول بوده است، که مورد پذیرش اکثر اهل سنت و برخی از بزرگان شیعه چون کلینی ⁽³⁾قرار گرفته است. دیدگاه دوم که مورد پذیرش شیعه است، این که ولادت حضرت و طلوع خورشید بی غروب در هفدهم ربیع الاول می باشد. ⁽⁴⁾و معروف این است که ولادت در روز جمعه

بوده است. محل تولد شهر مکه در محله «سوق الیل» شعب ابوطالب خانه محمد بن یوسف که در میان کوه مروه و کوه ابوقیس قرار دارد می باشد. که در این مکان خیزران مادر هارون الرشید مسجد احداث نمود. این محل مورد توجه مسلمانان و یکی از اماکن متبرکه مکه به شمار می آید. که زائران برای تبرک و بهره گیری از معنویات آن به این مکان روی می آورند. ⁽¹⁾متاسفانه آن مسجد در زمان حکومت آل سعود تخریب شده است و به جای آن ساختمانی احداث شده است که کتابخانه نام گرفته و اکنون هم بر روی تابلوی آن نوشته شده: «مکتبة المکة المکرمة» که در کنار میدان اتوبوسهای شهری بین دو کوه ابوقبیس و مروه در نزدیک تونل قرار گرفته است.

حوادث ولادت

ولادت رسول اللّه صلی الله علیه و آله یک روی داد بزرگ تاریخ بشریت است. مسلم چنین روی دادی به صورت طبیعی رخ نمی دهد. همراه با حوادث خارق العاده ای است که نظرها را به سوی خود جلب می نماید. اگر ولادت افرادی که موثر در سرنوشت جامعه بشری می باشد برکت و میمون برای انسان ها به حساب آید، ولادت رسول الله صلی الله علیه و آله با برکت ترین حادثه ای است که رخ داده است. و حادثه عظیم تر از آن در این رابطه نمی توان برای بشر سراغ گرفت. به برخی از حوادث خارق العاده اشاره می کنیم.

صدوق (رحمه الله) نقل می کند شیطان در هفت آسمان رفت آمد داشت، وقتی حضرت مسیح علیه السلام متولد شد از سه آسمان ممنوع شد. و هنگامی که

رسول خدا صلی الله علیه و آله متولد شد از هفت آسمان ممنوع شده و مورد تیراندازی قرار گرفت. و اضافه می کند: (لیس منها صنم الا و هو منکوب علی وجهه و ارتجس فی تلک الیله ایوان کسری و سقطت منه اربعه عشر شرفة و غاضت بحیره ساوة و فاض وادی السماوة و خمدت نیران فارس) «در شب ولادت رسول اللّه صلی الله علیه و آله تمام بت ها به رو افتادند، ایوان کسری در ایران به لرزه آمده از وسط شکست و 14 کنگره از آن شکست خورد. دریاچه ساوه خشکید و وادی سماوه (بیابانی بین کوفه و شام) پر آب شد. آتشکده فارس بعد از هزار سال خاموش شد.» مؤیدان عالم زرتشتیان در خواب دید که شترهای بختی اسب های عربی را یدک می کشند و از دجله عبور کرده وارد بلاد عجم شدند. در این شب نوری از آسمان حجاز ساطع شد که مشرق زمین را روشن کرد. و تحت پادشاهان واژگون شد. شاهان ممالک لال شدند و علم کهانت و سحر متوقف شد. قریش عظمت پیدا کرد و آل الله نام گرفت.

آنگاه از زبان آمنه نقل می کند: وقتی فرزندم متولد شد سر خود را به سوی آسمان بلند کرد. از من نوری ساطع شد که همه چیز را روشن کرد. و نوایی را شنیدم که می گفت آقا و سرور مردم متولد شده است، او را محمد بنامید. ادامه می دهد که شیطان هراسان همکاران خویش را فرا خواند از آنها پرسید چه اتفاقی افتاده است. آنها چیزی در آسمان ها نیافتند. به زمین و اطراف کعبه آمدند دیدند که مملو از فرشتگان است وقتی خواستند در جمع آنها وارد شوند از آنها جلوگیری شد. پرسیدند چه خبر شده است، گفتند محمد صلی الله علیه و آله متولد شده است. ⁽¹⁾

یعقوبی اضافه می کند وقتی محمد صلی الله علیه و آله متولد شد معابد یهود و نصاری منهدم شدند و ستارگانی در آسمان ظاهر شدند که تا آن زمان مشاهده نشده بود. و از زبان آمنه نقل میکند که از من نوری ساطع شد که کاخ شام را در آن مشاهده کردم. ⁽¹⁾.

انگیزه حوادث

یک تحلیل کلی نسبت به همه این حوادث این است که اینها برای جلب توجه عموم است که یک حادثه بزرگی اتفاق افتاده است. اما نسبت به موردهای حادثه ممکن است حکمت برخی آنها مانند خشک شدن دریاچه ساوه، پر آب شدن وادی سماوه برای ما روشن نباشد. لیکن نسبت به واژگون شدن بت ها و منهدم شدن برخی معابد و شکسته شدن کاخ امپراطورهای ظلم و ستم و سرنگون شدن تخت پادشاهان و متوقف شدن سحر و کهانت و ... می توان این تحلیل روشن را ارائه داد که این حادثه نسبت به همه اینها پیام دارد. این شخص تمام اعتقادات شرک و بت پرستی را مورد تهدید قرار خواهد داد. ادیان دیگر را مردود خواهد نمود. در نظام اجتماعی و حکومتی سیاسی تمام نظام های دیکتاتوری و ظلم را مورد تعرض قرار خواهد داد و یک نظام الهی انسانی جایگزین خواهد نمود. خلاصه این شخص پرچم دار توحید و اعتقاد الهی است که در تمام ابعاد زندگی بشر دخالت داشت و نظم نوینی در جامعه بشری خواهد آورد. و قلمرو تأثیر او به زمان و مکان

خاصی محدود نمی شود که یک رسالت جهانی در ابعاد گوناگون بر دوش خواهد کشید. این حادثه بارقه امید ارزش های الهی و تبلور کمال انسانی است.

در هر صورت وقتی رسول اللّه صلی الله علیه و آله متولد شد به عبدالمطلب خبر دادند که فرزندی برای تو متولد شده است (از این شواهد هم می توان استفاده کرد که پدر حضرت قبل از تولد رحلت کرده بود) آنگاه عبدالمطلب آمد فرزند را به دامن گرفت و شکر خدای سبحان را به جا آورد، به درون کعبه برد، سپس به مادر او باز گرداند و در اندیشه تهیه دایه برای کودک برآمد. ⁽¹⁾

نام گذاری

(اسمه فی السماء احمد و فی الارض محمد ⁽²⁾«نامش در آسمان احمد و در زمین محمد است.»

هنگامی که رسول اللّه صلی الله علیه و آله متولد شد جبرئیل و میکائیل به صورت انسان ظاهر شدند و کودک را شستشو و معطر کردند. در حالی که آمنه در کنار خانه با تعجب نظاره گر بود! آنگاه حوران بهشتی وی را در پارچه ای پیچیده در دامن مادر نهادند. سپس فرشتگان دسته دسته وارد می شدند و این چنین سلام می کردند: (السلام علیک یا محمد السلام علیک یا محمود السلام علیک یا احمد السلام علیک یا حامد) ⁽³⁾.

کلینی (رحمه الله) نقل می کند هنگامی که رسول اللّه صلی الله علیه و آله متولد شد، هاتفی ندا داد که او را محمد بنامید. ⁽⁴⁾مسلم شخصیت با این عظمت نام گذاری آن هم

از سوی ملکوت است. به لحاظ مقام والای او نام او را خدای سبحان از پیش تعیین نموده است. و حتی نام او در کتاب های پیشین آسمانی یاد آوری شده، که مسیح (علیه السلام) قرن ها قبل از ولادت حضرت به نام او بشارت داده بوده: (و مبشراً برسول یأتی من بعدی اسمه احمد ⁽¹⁾«من بشارت دهنده هستم شما را به پیامبری که بعد از من خواهد آمد و اسم او احمد می باشد.» که حضرت در آسمان ها معروف به احمد و در زمین مشهور به محمد می باشد: (اسمه فی السماء احمد و فی الارض محمد) قرآن نیز از حضرت هم احمد که اشاره شد، و هم محمد یاد می کند: (ما کان محمد ابا احد من رجالکم) ⁽²⁾«محمد پدر هیچ یک از شماها نیست».

نام گذاری فرزندان

نکته مهم در این باره اهمیت نام افراد است. که نام افراد هر جامعه بر خواسته از فرهنگ و اعتقادات آنان است. نام های نیک و با معنا شأن فرهنگ غنی و اصیل یک ملت است. همان طور که به نام های سبک و بی معنا ناشی از انحطاط یک ملت می باشد. در معاشرت های اجتماعی و نام گذاری افراد استقلال فرهنگی و یا وابستگی آنان به فرهنگ های بیگانه به خوبی آشکار می شود. با توجه به این که قرآن مجید در نام گذاری این چنین اهتمام می ورزند و نام نیک برای رسول اللّه صلی الله علیه و آله سالها قبل از ولادت انتخاب می کند و نیز در مورد یحیی شهید پیامبر بزرگوار الهی دارد که: (اسمه یحیی لم نجعل له

من قبل سمیاً) ⁽¹⁾«نام وی یحیی که کسی را قبل از وی به این نام ننهادیم.» و با توجه به این که نام نیک برای فرزند یکی از حقوق فرزند بر عهده پدر و مادرش می باشد، که در روایت به آن اشاره شده است، ⁽²⁾امت اسلامی باید به این نکته توجه کند در نام گذاری فرزندان و نیز اماکن عمومی و محل کار از فرهنگ غنی اسلامی بهره گیرد. نام های با معنا و مناسب برای فرزندان خود انتخاب کند. از نام گذاری به نام های وارداتی غرب و شرق که کاملاً با فرهنگ امت مسلمان بی تناسب است پرهیز کند. در نام گذاری هوا و هوس برخی افراد بی تدبیر و یا دخالت های برخی را توجه ننماید.

دوران شیر خوارگی

از رسول اللّه صلی الله علیه و آله در مورد شیر مادر نقل شده است که: بهترین منع تغذیه کودک شیر مادر است: (لیس للصبی لبن خیر من لبن امه ⁽³⁾«هیچ شیری برای کودک بهتر از شیر مادرش نیست.» که خدای علیم و حکیم همراه با ولادت کودک در پستان مادر قرار می دهد. اگر اهمیت شیر مادر امروز قدری بر بشر روشن شده است، که هم از جهت تغذیه و هم از جهت مقابله با انواع آلودگی ها و استرلیزه کردن کودک شیر مادر بهترین وسیله است، وحی الهی قرنها پیش از این، از این راز پرده برداشته است. البته این موضوع اکنون مورد گفتگو نیست. سخن در این است که رسول اللّه صلی الله علیه و آله دوران شیرخوارگی را چگونه سپری کرد آیا خود از شیر مادر بهره ای داشت؟

در این که حضرت هیچ مقدار شیر مادر نخورده باشد اثبات آن مشکل است. بخصوص شیر ولادت (آغوز) که نقش آن برای کودک سرنوشت ساز است. زیرا گر چه مادر حضرت شیر نداشت لیکن نوع زنان که شیر کافی برای تغذیه کودک خود ندارند، از شیر ولادت بهره مند هستند. و رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم مدتی پس از ولادت در نزد مادرش بودند، که شیر کافی نداشت: (لما ولد النبی صلی الله علیه و آله مکث ایاماً لیس له لبن) ⁽¹⁾عبدالمطلب چون این کودک را فرد عادی نمی دید، علاقه شدیدی به او داشت امور او را نظارت می کرد. لذا به فکر شیرده برای حضرت بود. در مورد تعداد دایه های حضرت اختلاف است، برخی هشت نفر و برخی ده نفر ذکر نموده اند، ⁽²⁾که دو نفر از آنها بیشتر مطرح هستند، یکی اولین کسیکه بعد از مادر به ایشان شیر داد که «ثوبیه» کنیز ابولهب می باشد. ⁽³⁾ایشان به مدت چهار ماه حضرت را شیر دادند و رسول اللّه صلی الله علیه و آله هیچ گاه این لطف را فراموش نمی کرد، برای ثویبه هدیه می فرستادند و حتی پذیرفتند وی را از ابولهب خریداری نموده و آزاد کنند. در نهایت هم ابولهب این کنیز را آزاد نمودند. نقل شده است آزاد کردن او سبب تخفیف عذاب وی می شود. ⁽⁴⁾.

بعد از ثوبیه عبدالمطلب به فکر دایه دیگر بود از دختران خود عاتکه و صفیه خواست که حضرت را شیر دهند. لیکن حضرت پستان آنان را نمی مکید. زنان دیگر بنی هاشم حاضر شدند که حضرت را شیر دهند، پستان آنان را نیز نپذیرفت. عبدالمطلب متحیر است که چه کار کند. به او پیشنهاد

می شود که حلیمه را که نان پاک دامن و دارای سجایای اخلاقی می باشد، انتخاب کند. عبدالمطلب با کمال خورسندی پذیرفته، شخصی را به سوی عبداللّه بن حارث پدر حلیمه می فرستد، با او در میان می گذارد. او نیز پذیرفته به حلیمه دخترش این موضوع را بشارت می دهد، حلیمه با کمال عشق برای تحویل گرفتن کودک به مکه روانه می شود.

حلیمه سعدیه

حلیمه دختر ابی ذوئب عبداللّه بن الحارث بن شجنه... نزار بن معد بن عدنان. ⁽¹⁾نسب وی در نزار که جد هیجدهم رسول اللّه صلی الله علیه و آله می باشد به حضرت متصل می شود. وی زن عاقل، رشید، زیبا، فصیح، پاک دامن، از خانواده اصیل و شیردار ⁽²⁾می باشد. قریش به لحاظ شایستگی ایشان وی را برای شیر دادن به فرزندان خویش برمی گزیدند. از جمله حمزه اسداللّه غالب و سید شهدا از پستان این بانو شیر نوشید و حمزه افزون بر این که عموی رسول اللّه صلی الله علیه و آله بود، برادر رضاعی حضرت نیز می باشد.

وی هم از لحاظ فیزیکی و هم روحی فردی کاملاً مناسب و شایسته شیر دادن به طفلی مانند رسول الله صلی الله علیه و آله می باشد. و شاید علت این که طفل سایر پستان ها را نمی پذیرفت این باشد که از شیر چنین زن با فضیلتی بهره مند شود و این افتخار هم نصیب حلیمه سعدیه شود که از جمله زنانی قرار گیرد که آتش به برکت شیر دادن به رسول اللّه صلی الله علیه و آله بر او حرام شود. زیرا

رسول اللّه صلی الله علیه و آله هم از شیر این بانوی بزرگوار بهره گرفت و هم حدود چهار سال در دامن ایشان پرورش یافت و حدیث شریف که فرمود: (ان اللّه عزوجل حرم النار علی ثدی ارضعک و حجر کفلک ⁽¹⁾«خدای سبحان آتش را بر پستانی که تو را شیر دهد و دامنی که تو را پروریده حرام نموده است.» شامل ایشان می شود.

رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم محبت های حلیمه را هیچ گاه فراموش نمی کرد. همواره حلیمه مورد احترام و عنایات حضرت بود. حتی بعد از هجرت به مدینه هدایا برای او به مکه می فرستاد. حلیمه بعد از فتح خیبر در سال هفتم هجری رحلت کرد. و معروف است که در قبرستان بقیع در مدینه به خاک سپرده شد و قبر وی هم اینک مزار زائران است. از حلیمه در هنگامی که با رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم همراه بود، خاطرات شیرین و آموزنده بسیاری نقل شده است که به برخی از آنها اشاره می شود.

خاطرات حلیمه

1 - سراسر زندگی رسول اللّه صلی الله علیه و آله چه پس از بعثت و چه پیش از بعثت حتی دوران کودکی او همراه با حوادث خارق العاده می باشد. حلیمه نیز از همان ابتدای شیر دادن به این کودک شاهد این نوع حوادث می باشد. اولین بار که عبدالمطلب کودک را در دامن حلیمه گریبان خویش را باز کرده و چون پستان راست او شیر نداشت، پستان چپ را در دهان کودک نهاد. لیکن کودک پستان چپ را رها نموده به طرف پستان راست متمایل می شود. حلیمه

او را دوباره به سوی پستان چپ هدایت می کند. کودک باز به طرف پستان راست متوجه می شود. حلیمه مضطرب شده که مبادا وقتی در پستان راست شیر نیافت پستان چپ را هم نمکد، اصرار می ورزد که پستان چپ را در دهان کودک بنهد لیکن کودک پستان راست را می مکد با مکیدن آن، شیر فراوان در آن پدید می آید، پستانی که سالها خشک بوده از برکت مکیدن رسول اللّه صلی الله علیه و آله پر از شیر می شود. ⁽¹⁾.

2 - بزرگواری و کرامت از همان کودکی در رسول اللّه صلی الله علیه و آله آشکار بود. حلیمه هم که گمشده خویش را در شیر دادن به این طفل می یافت، با خوشحالی فراوان این مسؤولیت را پذیرفته بود. حلیمه کودک شیرخوار دیگری نیز داشت که می بایست هر دو را از یک پستان شیر بدهد. اما با مکیدن این کودک پستان راست نیز شیر فراهم آورد. اینک دو کودک از دوستان شیر می نوشند، اما رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم هیچ گاه غیر از پستان راست را نمی نوشید زیرا که شیر پستان دیگر سهم دیگری است و او حق برادر رضاعی خویش را پایمال نمی کرد. عدل و انصاف که از سجایای والای انسانی است، از ابتدا در این کودک آشکار می باشد. ⁽²⁾.

3 - حلیمه از زندگی معمولی برخوردار بود، بلکه از لحاظ اقتصادی تهی دست بود، چند گوسفند لاغر بیش نداشت. از هنگامی که رسول اللّه صلی الله علیه و آله به خانه او پا نهاد برکات مادی نیز به خانه سرازیر شد، به طوری که گوسفندها هموراه زاد و ولد می کردند، دو قلو می زاییدند و شیر فراوان می دادند که این امر موجب توجه اهل خانه و مردم شده بود، و خود

اعتراف کردند که ما چند گوسفند بیش نداشتیم، با آمدن این کودک زندگی ما روبراه گشت و توجه مردم به ما جلب شد. و نقل می کند که این کودک چیزی (پستان) را لمس نمی کرد جز این که بسم اللّه می گفت و گاهی از او ذکری می شنیدم. وقتی گوش می دادم می گفت: (لا اله الا اللّه) ⁽¹⁾.

دوران شیر خوارگی حضرت سپری می شود، لیکن کودک بعد از این دوران نیز در نزد حلیمه است. حلیمه وی را بعد از چهار یا پنج سال به دامن پر مهر مادر باز می گرداند. لیکن طولی نمی کشد که مشیت الهی مادر را نیز در شش سالگی از او می گیرد آنهم در دورانی که سخت به محبت های وی نیازمند است. شاید حکمت الهی است که کودک فرزانه را با سختی ها بیازماید و پرورش دهد، تا روح او آماده پذیرش مسؤولیت بزرگ شود، که از ابتدا پدر بعد از مدتی مادر را از او جدا می کند. به هر صورت عبدالمطلب بعد از رحلت آمنه این کودک رشید و فرزانه را در دامن خویش قرار می دهد، و دو سال نمی گذرد که با رحلت عبدالمطلب سایه دلنواز او نیز از سر کودک کنار می رود. و دامن پر مهر جدش نیز در هشت سالگی برچیده می شود. آنگاه ابوطالب کفالت حضرت را به عهده می گیرد.

ابوطالب و کفالت رسول اللّه صلی الله علیه و آله و سلم

در بین بنی هاشم مردان موحد و پاک بزرگوار همواره بودند، که یکی پس از دیگری کفالت این کودک فرزانه را به عهده گیرند. بعد از رحلت عبدالمطلب، ابوطالب و فاطمه بنت اسد که او نیز موحد و پاک دامن و فداکار و

تربیت یافته موحدان بود، مهر بر حضرت می گسترانند، با عشق وصف ناپذیر از او مراقبت می کنند. ابوطالب از لحاظ مادی از امکانات کافی بهره مند نیست، در عین حال با کمال علاقه و افتخار کفالت حضرت را می پذیرد. و قدم رسول اللّه صلی الله علیه و آله هم برای آنان خیر و برکت زندگی می شود. ابوطالب از شدت علاقه به این کودک همواره ملازم وی است و بیش از همه مراقب این کودک می باشد. و او را بر فرزندان خویش بر می گزیند.

دوران نوجوانی حضرت نیز در این خانه پر فروغ و سرشار از ایمان و محبت سپری می شود، و فداکاری و محبت این خانواده آن قدر در روحیه این نوجوان اثر می گذرد که رسول اللّه صلی الله علیه و آله این محبت ها را هیچ گاه فراموش نمی کند. خوردسالان زیادی اطراف فاطمه بنت اسد گرد آمده اند. وی از امکانات اندکی بهره ور است. وقتی می خواست به آنها غذا دهد اطراف او جمع می شدند و با حرص و ولع تلاش می کردند حداقل سهم خود را به دست آورند. اما رسول اللّه صلی الله علیه و آله در کناری منتظر می نشست تا سهم او را بزرگوارانه فاطمه در اختیار او قرار دهد. هنگامی که فاطمه بنت اسد رحلت کرد رسول اللّه صلی الله علیه و آله بر سر قبر او حاضر شد و گریه کرد و فرمود: امروز مادر من رحلت کرده است، وی در حالی که فرزندان خودش گرسنه بودند سعی می کرد مرا سیر کند و در حالی که فرزندان او پریشان بودند سر و صورت مرا شانه و مرتب و تمیز می کرد. او مادر من بود. ⁽¹⁾.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله محبت ها را عملاً جبران کرد و کفالت علی بن ابی طالب علیه السلام فرزند فاطمه را به عهده گرفت و علی در دامن

رسول اللّه صلی الله علیه و آله تربیت یافت، همان گونه که رسول اللّه صلی الله علیه و آله در دامن ابوطالب و فاطمه بزرگ شد.

شکل و شمایل

رشد و تربیت رسول اللّه صلی الله علیه و آله آرام آرام شکل می گرفت. جاذبه های جسمی و روحی او از هنگام ولادت مورد توجه همگان بود. مردم افزون بر این که شیفته سجایای وی بودند، از زیبایی اندام او نیز در شگفت بودند. که در این قسمت به برخی از ویژگی های اندام وی می پردازیم.

شکل و اندام حضرت از هر جهت موزون و شکیل و زیبا آفریده شد بود. به طوری که هر شکل و نمایی که به اندام انسان زیبایی بخشد، از آن بهره مند بودند. وی همان طوری که از لحاظ خُلق زیباترین بود، از لحاظ خَلق نیز زیباتر از دیگران بود. و خود دعا می کرد که خدایا همان گونه که اندام مرا زیبا قرار داده ای اخلاق مرا نیز زیبا قرار بده: (اللهم کما حسنت خَلقی فحسنی خُلقی ⁽¹⁾قد و قامت حضرت متوسط متمایل به بلندی و زیبا و لطیف بود. نه کوتاه و نه خیلی بلند: (لیس بالقصیر المتردد و لا بالطویل المتمعط، رنیق القامه) سر مبارک نسبتاً بزرگ با استخوان جمجمه کشیده، عظیم الهامه با گونه های پهن، زیر چانه اندکی کشیده بود. (تقریباً صورت مستدیر) (واسع الخدین کان فی الوجه تدویر قصیر الحنک)

پیشانی پهن و وسیع و زیبا: (واسع الجبین، صلت الجبین) ابروها به هم پیوسته و طولانی و باریک: (ازج الحواجب) چشمان حضرت فراخ، سیاهی

کاملاً سیاه، سفیدی چشمان قدری متمایل به قرمز، نورانی با پلک های بلند: (انجل العینین، ادعج العینین) بینی کشیده با شکاف هایی موزون و باریک: (اقنی الانف، اقنی العرنین) دهان کوچک زیبا با دندان های سفید و فاصله دار و ردیف: (اشنب الفم، ضلیع الفم، مفلج الثنایا) رنگ صورت گندم گون متمایل به سفیدی نورانی: (اسمر اللون، ابیض اللون) موهای محاسن پر پشت و لطیف و موها محاسن به طرف سینه سرازیر: (کث اللحیة ذا و فرة، و افر السِبلة) موهای سر پر پشت قدری بلند به طوری که، اطراف گوشها را فرا می گرفت و از سر تجاوز نمی کرد: (قطط الشعر) گردن کشیده نقره فام و سیمگون (کانما عنقه ابریق فضة) سینه پهن و شکم فرو رفته مساوری با سینه: (عریض الصدر، سواء البطن و الصدر، مفاض البطن).

پاها و کف دست ها متمایل به غلیظ و کوچک و کف پاها گود و روی پا قوس دار و بر آمده، که از لحاظ فیزیکی سالم و متناسب ترین شکل برای سرعت در راه رفتن و دویدن می باشد: (شثن الکف و القدم خمصان الاخمصین) قدمها با هم برابر و با پاشنه های کم گوشت: (مسیح القدمین و منهوش العقب). ⁽¹⁾.

اندام حضرت از هر جهت زیبا و شکیل، اگر یوسف علیه السلام زیباترین انسانی است که هر کس را خواستند توصیف کنند می گویند یوسف جمال است. رسول اللّه صلی الله علیه و آله از یوسف نیز نمکین تر است که روایت همین نکته را دلالت دارد: (کان یوسف حسن و لکنی املح) ⁽²⁾«اگر یوسف زیبا یا

زیباترین بود، لیکن من با نمک تر از او هستم.» باید در مورد او گفت هر چه خوبان همه دارند تو تنها داری. خلق و خلق او زیباتر و جذاب ترین بود که همگان شیفته زیبایی های او هستند.

در دوران نوجوانی و جوانی حضرت، حوادث بزرگی اتفاق افتاد و فضایل بسیاری از رسول اللّه صلی الله علیه و آله آشکار شد که برخی از آنها را یاد آور می شویم.

راهب بحیرا

مردم قریش و حجاز برای تجارت به شام مسافرت بسیار انجام می دادند. ابوطالب در هنگامی که رسول اللّه صلی الله علیه و آله را کفالت می کرد وی نوجوانی بود عازم سفر شام می شود. ولی چون علاقه شدید به حضرت داشت، تحمل فراق او را نداشت وی را به همراه خود به شام می برد. کاروان تجارتی قریش از منطقه ای به نام «بصری» که در کنار آن صومعه راهب نصرانی قرار دارد عبور می کند. راهب چندان توجهی به رهگذران نداشت و در صومعه مشغول عبادت و راز بود. این بار وقتی کاروان قریش در نزدیکی صومعه زیرد درختی اتراق می کند، درخت شاخه های خود را نزدیک آورده بر آنها سایه می افکند! راهب نصرانی از کاروان قریش دعوت می کند که از آنها پذیرایی کند، که موجب تعجب آنها می شود که چگونه راهب که چندان توجهی به کاروان ها نداشت این بار از آنها پذیرایی می کند! کاروان دعوت او را پذیرفته در مهمانی او شرکت می کند. وقتی همه در کنار سفره حاضر می شوند، راهب می پرسد همه افراد شما حاضر شده اند، جواب می دهند که آری به جز یک نوجوان که در زیر درخت به سر می برد همه حاضرند. راهب اصرار می کند که آن نوجوان

هم بر سر سفره حاضر شود. وقتی رسول اللّه صلی الله علیه و آله حاضر می شود، راهب به سوی او خیره شده، و با دقت شکل و شمایل او را می نگرد. تمام صفاتی که در کتاب آسمانی خود (انجیل) در مورد پیامبر آخر الزمان به خاطر سپرده بود، در او می یابد. آنگاه با او به گفتگو می پردازد از زندگی و خواب بیداری او جویا می شود. به او به بت ها که نزد قریش محترم بوده سوگند می دهد که حقیقت را بگوید، که حضرت از سوگند دادن به بت ها آشفته می شود. بحیرا بیشتر به حضرت خیره می شود و نشان نبوت را در کتف او مشاهده می کند. آنگاه ابوطالب را سفارش می کند که حضرت را به ویژه از یهود بیشتر مراقبت کند! ⁽¹⁾.

دفاع از مظلومان

حقوق انسان های ضعیف جامعه همواره مورد تهدید زورمداران است. دفاع از حقوق مظلومان یک فضیلت انسانی و ارزش الهی می باشد، که انسان های متعهد بدان می پردازند. رسول اللّه صلی الله علیه و آله پیش از رسالت خویش نیز همواره مدافع حق بود و هر جا سخن از فضیلت بود حضرتش حاضر بود. شخصی از قبیله بنی اسد برای تجارت وارد مکه می شود. اموال او را فردی از قبیله بنی سهم خریداری می نماید لیکن بهای آن را نمی پردازد. فرد مال باخته بعد از گفتگو و فریاد نمی تواند حق خود را باز ستاند. بر فراز کوه ابوقبیس آمده یاری می طلبد. سخن او تأثیر عمیق در بین مردم می گذارد. سران قریش در خانه عبداللّه جدعان جمع می شوند. فرد مؤثر و هماهنگ کننده انجمن،

رسول اللّه صلی الله علیه و آله می باشد. در آن جلسه سران قریش پیمان می بندند که در دفاع حق مظلومان با هم متحد شوند، این پیمان به عنوان «حلف الفضول» (سوگند نامه مشتمل بر زیادی) معروف می شود که ظاهراً علت نامگذاری آن این بوده که افزون بر مواد پیمان های قبلی بندهایی بر آن اضافه شده بود. این عمل شایسته رسول اللّه صلی الله علیه و آله در تاریخ معروف می باشد و خود حضرت نیز به آن افتخار می کردند، و از وی نقل شده که: اگر اکنون هم مرا به امضای چنین پیمانی فرا خوانند اجابت می کنم. ⁽¹⁾.

نصب حجرالاسود

در هنگامی که بیست و پنج بهار از عمر رسول اللّه صلی الله علیه و آله می گذشت، سیل کعبه را منهدم می کند. قریش برای بازسازی کعبه اقدام به خاک برداری و حفاری می نماید. در هنگامی که حفاری عمیق می شود، مار بزرگی ظاهر می شود که از ادامه حفاری جلوگیری می کند. (شاید علت آن این بوده که قبر بسیاری از انبیا در اطراف کعبه قرار دارد و خاک برداری زیاد موجب نبش قبر آنها می شده است.) در هر صورت دیوارها را بالا می آورند تا نوبت به نصب «حجر الاسود» می رسد. برای نصب حجر کار به مشاجره و گفتگو می کشد، به طوری که به توافق نمی رسند. زیرا هر قبیله ای می خواست که نصب حجر به دست او انجام گیرد تا این فضیلت نصیب او شود. در این هنگام رسول اللّه صلی الله علیه و آله که معروف به «محمد امین» بود از راه می رسد، همه قبایل راضی می شوند که رسول اللّه صلی الله علیه و آله در این باره داوری کند. حضرت هم

اقدام شایسته و مدبرانه انجام می دهد. ردای خود را می گستراند حجر الاسود را در داخل ردا قرار می دهد. از همه قبایل می خواهد شرکت نموده و اطراف رداء را بگیرند، همه اطراف ردا را گرفته از زمین بلند می کنند، آنگاه حضرت خود حجر الاسود را از ردا برداشته در جای خود نصب می کند. با این طرح هم همگان از فضیلت نصب حجر بهره مند می شوند و هم به مشاجره آنان خاتمه می دهد. ⁽¹⁾.

حرمت ماه های حرام

سنتهای دین ابراهیمی از جمله پاس نهادن به شرافت و حرمت ماه های حرام در بین عرب رواج داشت. عرب که زندگی آن در جنگ و ناامنی سپری می شد، از حرمت نهادن به ماه های حرام که جنگ در آنها ممنوع بود، استقبال می کرد. در این چهار ماه با متوقف شدن جنگ لختی می آسود، نفس راحتی می کشید. قرآن کریم این سنت الهی را تثبیت کرد: (ان عدة الشهور عنداللّه اثنا عشر شهراً فی کتاب اللّه یوم خلق السموات و الارض منها اربعة حرم) ⁽²⁾«تعداد ماه ها در نزد خدا از روزی که خدا آسمان ها و زمین را خلق کرده است دوازده عدد می باشد و این حقیقت در کتاب خدا به ثبت رسیده است. چهار ماه آنها ماه های حرام می باشد.» (جنگ تهاجمی در آنها حرام است.) (یسئلونک عن الشهر الحرام قتال فیه قل قتال فیه کبیر) ⁽³⁾«از تو در مورد جنگ در ماه های حرام می پرسند به آنها بگو که جنگ در این ماه ها

گناه بزرگی است.» این ماه ها عبارتند از: ذوالقعدة، ذوالحجة، محرم و رجب. در عین حال که عرب حرمت این ماه ها را پاس می نهاد چندین بار این حرمت شکسته شد و جنگ بین قبایل مختلف در گرفت، که به لحاظ اهمیت آن، جنگها را «فجار» و فساد و تباهی نامیدند. که از فجور و گناه مضاعف است که حرمت ماه حرام را زیرا پا نهاده اند. تعداد جنگ های فجار را چهار مورد ذکر نموده اند، که گفته می شود در یکی از این جنگ ها که چهار سال طول کشید رسول اللّه صلی الله علیه و آله هم شرکت داشته است.

برّاض بن قیس کنانی از قبیله کنانه با عروة بن رحّال از قبیله هوازن بر سر اجاره دادن مکان به نعمان بن منذر درگیر شدند. براض عروه را غافل گیر کرده به قتل می رساند! قوم مقتول بر علیه قوم کنانه متحد می شوند. کنانه به قریش پناهنده می شود و قریش نیز از آنها حمایت می کند در ماه رجب جنگ درگیر می شود. ⁽¹⁾.

برخی می نویسند پیامبر در حالی که هفده سال داشت شاهد فجار بود: (شهد رسول اللّه صلی الله علیه و آله الفجار و له سبع عشرة سنة ⁽²⁾برخی این تعبیر را دارند: (کنت انبل علی اعمامی، ای ارد عنهم نبل عدوهم ⁽³⁾«من تیرها را که به سوی عموهایم پرتاب می شد دفع می کردم.» آیا از این دو عبارت می توان استفاده کرد که رسول اللّه صلی الله علیه و آله در جنگ فجار شرکت داشته است؟

به نظر می رسد که از هیچ کدام از این تعبیرات این مطلب را نمی توان استفاده کرد، گرچه شرکت در جنگ های فجار را به حضرت نسبت می دهند و

برخی قلم به دستان هم با بی تفاوتی از کنار آن می گذرند و یا شرکت رسول اللّه صلی الله علیه و آله در جنگ فجار را تأیید می کنند! اما عبارت اول تنها دلالت دارد که حضرت شاهد جنگ بوده است. شاهد جنگ بودن غیر از شرکت در جنگ است. عبارت دوم هم می رساند که حضرت تیرها را دفع می کرده است. این هم روشن نمی کند که حضرت در جنگ شرکت داشته است. و چون حرمت ماه های حرام امری پذیرفته شده بود و شکستن حرمت این ماه ها جرم به حساب می آمد، چگونه می توان پذیرفت که حضرت در ماه حرام در جنگ شرکت کرده باشد!؟ آنچه صحیح به نظر می رسد این است که یعقوبی از زبان ابوطالب نقل کرده است که وی نه تنها خودش در این جنگ ها شرکت نمی کرد، بلکه بنی هاشم را نیز از شرکت در آن منع می نمود و حتی عده ای دیگر را نیز موضع گیری ابوطالب تحت تأثیر قرار داده، چون دیدند بنی هاشم در این جنگ ها شرکت ندارند، آنها هم از شرکت در آن پرهیز نمودند: (روی ان ابا طالب منع ان یکون فیها (فجار) احد من بنی هاشم و قال هذا ظلم و عدوان و قطعیة و استحلال للشهر الحرام...) «ابو طالب بنی هاشم را از شرکت در فجار منع می کرد و می گفت ظلم و تجاوز بی حرمتی به ماه های حرام است. (و قال عبداللّه بن جدعان و حرب بن امیه لا نحضر امراً غیّب عنه بنو هاشم ⁽¹⁾«عبداللّه بن جدعان و حرب بن امیه به خاطر این که بنی هاشم شرکت نمی کردند در آن جنگها حاضر نمی شدند.»

البته یک نکته را نباید غفلت کرد که دفاع در همه حال در همه زمان و مکان حتی در ماه های حرام و حتی در حرم بیت اللّه الحرام یک امر مشروع و

واجب است. مقابله با تهاجم دشمن حق هر کسی در هر دینی می باشد. و قرآن هم در این باره می فرماید: (الشهر الحرام بالشهر الحرام و الحرمات قصاص فمن اعتدی علیکم فاعتدوا علیه بمثل ما اعتدی علیکم ⁽¹⁾«ماه حرام مقابل ماه حرام در حرمت ها نیز قصاص است. هر کس بر علیه شما تجاوز کرد به مثل آن بر علیه او دفاع کنید.» جواب متجاوز را بدهید. اگر حضرت در جنگ فجار شرکت داشته است در جانب طرفی که جنبه دفاع بوده می باشد. اگر عبارتی مانند: (شهدت الفجار مع عمی و انا غلام ⁽²⁾«من در حالی که نوجوان بودم با عمویم جنگ فجار را شاهد بودم.» شرکت حضرت را برساند، در جهت دفاع است و الا باید گفت رسول اللّه صلی الله علیه و آله به طور کلی از این نوع غائله ها به دور بوده است. و کسی که متدین به دین ابراهیم علیه السلام است هیچ گاه سنت دین خویش را نادیده نخواهد گرفت.

خواستگاری خدیجه

دوران نوجوانی سپری شده آرام آرام دوران جوانی نیز دارد خداحافظی می کند، رسول اللّه صلی الله علیه و آله در سن بیست و پنج سالگی به سر می برد. خدیجه زن مؤمن و متمولی است که پانزده سال پیش از عام الفیل متولد شده است. و تا آن زمان دو مورد، یک مورد با عتیق بن عائذ و مورد دیگر با ابوهاله ازدواج کرده بود ⁽³⁾

برخی مطالب دیگری را به عنوان دلیل اضافه می کنند. - الصحیح من السیرة النبی الاعظم، سید جعفر المرتضی العاملی، ج 2، ص 122.

می توان گفت این سخن مستند نیست. زیرا دلیل های مطرح شده عمده همان است که در مناقب آمده است و ان هم احتمالی بیش نیست. زیرا در «انساب الاشراف» بلاذر چنین نکته ای مطرح نیست. -انساب الاشراف، ج 1، ص 496، ش 860. و سایر کتاب ها هم البته دست رسی به آنها حاصل نشد. و بر فرض هم چنین مطلی را یک نویسنده ای گفته باشد، دلیل مستند نمی تواند باشد. نکته تاریخی باید مستند در کتاب های معتبر تاریخی مطرح باشد. با ذکر یک تاریخ نویس که سال ها بعد از حوادث آنها را نگاشته است نمی توان اعتماد نمود. دلیل های دیگر هم استبعادی بیش نیستند. مشابه این نکته در مورد دختران رسول اللّه صلی الله علیه و آله مطرح است، که برخی انکار می کنند که رقیه و ام کلئوم دختران حضرت، از خدیجه باشند. و بر این باورند که این دختران از «هاله» خواهر خدیجه بوده اند. لیکن دلیل مستند در این باره نیز ارائه نشده است. و اللّه سبحانه هو العالم.

مناطق برای تجارت گسیل می نمود. یک بار این مسؤولیت به عهده محمد گذاشته می شود. حضرت با اموال خدیجه تجارت پر سودی را انجام داده از سفر بر می گردد. گرچه به درستکاری و صداقت معروف بود و او را «محمد امین» می نامیدند، لیکن این سفر صداقت و هوشیاری او را بیشتر بخصوص برای خدیجه آشکار ساخت. در این فرصت بنا بر نقل برخی، خدیجه که از افراد سرشناس عرب خواستگار نمی پذیرفت، خود پیشنهاد ازدواج با محمد را می دهد. بنا بر نقل دیگر رسول اللّه صلی الله علیه و آله به همراه عمار یاسر از صفا و مروه عبور می کردند که به خدیجه به همراه خواهرش «هاله» برخورد می کنند. هاله نزدیک عمار آمده از او می پرسد آیا محمد قصد خواستگاری خدیجه را ندارد. عمار به رسول اللّه صلی الله علیه و آله خبر می دهد، حضرت به او می گوید پاسخ

این سؤال را به روز دیگری واگذار. در آن روز موعود حضرت به همراه عمویش ابوطالب به خواستگاری خدیجه می رود. البته بازگشت این سخن نیز به همان سخن اول است. ابوطالب در آن مراسم چنین اظهار می کند: سپاس خدا را که ما را از نسل ابراهیم قرار داده و حرم را برای ما امن نموده است و ما را رهبران جامعه تقدیر نموده است. برادر زاده من محمد گرچه از لحاظ ثروت زودگذر دنیا بهره اندک دارد، لیکن از لحاظ کمال و اخلاق کسی را نمی توان با او مقایسه نمود. ایشان علاقه مند است با خدیجه ازدواج کند. اگر خدیجه هم به این امر مایل باشد. قدری از مهریه او را از مال خودم قرار می دهم. مراسم خواستگاری و عقد به این صورت شکل می گیرد. ⁽¹⁾.

خدیجه

خدیجه که در زمان جاهلیت طاهره نامیده می شد از زنان سرشناس و متدین مکه بود. افرادی چون ابوجهل، ابوسفیان، عقبة بن ابی معیط، صلت بن ابی یهاب به خواستگاری او آمدند، لیکن وی چون معیارهای ازدواج را در آنها مشاهده نمی کرد، حاضر به ازدواج با آنها نشد. ⁽²⁾(اما وقتی پیشنهاد ازدواج از سوی محمد امین صلی الله علیه و آله دریافت نمود، با کمال علاقه پذیرفت.) خدیجه از نسب شریف و خانواده اصیل است که در «قصی» جدّ چهارم رسول اللّه صلی الله علیه و آله نسبش به رسول اللّه صلی الله علیه و آله متصل می شود. ⁽³⁾خدیجه از جمله زنان برگزیده الهی است که در مورد آن چنین روایت نقل شده است:

(ان اللّه اختار من النساء اربع مریم و آسیة و خدیجة و فاطمة) ⁽¹⁾«خدا چهار زن را برگزید، مریم، آسیه، خدیجه و فاطمه.» بعد از خود رسول اللّه صلی الله علیه و آله و علی بن ابی طالب، خدیجه اولین زن مسلمان می باشد که این فضیلت بزرگ نصیب آن شد. از علی علیه السلام چنین نقل شده: (و لم یجمع بیت واحد یومئذ فی الاسلام غیر رسول اللّه صلی الله علیه و آله و خدیجة و انا ثالثهما ⁽²⁾. «آن خانه که خانه نخستین اسلام بود غیر از سه نفر مسلمان نداشت، رسول اللّه صلی الله علیه و آله خدیجه، من هم سومی آنها بودم.» از رسول اللّه صلی الله علیه و آله در مورد عظمت این بانو چنین نقل شده است: (این مثل خدیجة صدقتنی حین کذبنی الناس ⁽³⁾«مثل خدیجه کجا یافت می شود. او در هنگامی مرا به رسالت تصدیق کرد که مردم با این فضیلت بزرگ دشمنی می کردند.» اولین بودن در این فضایل افتخار بر بشریت است. مدتی که رسول اللّه صلی الله علیه و آله با خدیجه به سر برد حدود بیست و پنج سال است. فرزندان رسول اللّه صلی الله علیه و آله هم بیشتر از این بانوی بزرگوار بودند. خدیجه در سال دهم بعثت در مکه در سن 65 سالگی رحلت نمود و در قبرستان «جنة المعلای» مکه به خاک سپرده شد. ⁽⁴⁾و قبر وی تاکنون هم مشخص و مزار زائران می باشد.

ازدواج های دیگر

رحلت خدیجه «در سال دهم بعثت»، حضرت ازدواج های متعددی انجام دادند که تعداد آنها بیش از ده مورد می باشد. در روایت از امام صادق علیه السلام نقل شده است که حضرت پانزده مورد ازدواج نمودند که با سیزده مورد همبستر شدند، با دو مورد همبستر نشدند. ⁽¹⁾.

1 - «سوده» دختر زمعه اولین زنی بود که حضرت بعد از خدیجه با او ازدواج کرد و پس از هجرت در اواخر خلافت عمر یا سال پنجاه و چهار وفات یافت. ⁽²⁾. 2 - «عایشه» دختر ابوبکر بعد از سوده در شش سالگی در مکه به عقد حضرت در آمده، بعد از هجرت به مدینه در نه سالگی با حضرت عروسی کرد و تنها دوشیزه ای بود که با رسول اللّه صلی الله علیه و آله پیوند ازدواج برقرار نمود. وی در سال پنجاه هفت یا پنجاه و هشت هجری رحلت نمود. ⁽³⁾.

3 - «حفصه» دختر عمر که در سال سوم هجری بعد از این که همسرش خنیس که در جنگ احد مجروح شده بود رحلت کرد با رسول اللّه صلی الله علیه و آله ازدواج نمود و در سال 27 یا 41 یا 45 هجری رحلت کرد. ⁽⁴⁾.

4 - «زینب» دختر خزیمة بن الحارث «ام المساکین» همسر عبداللّه بن

جحش اسدی که در جنگ احد به شهادت رسیده بود پس از حفصه با رسول اللّه صلی الله علیه و آله ازدواج کرد و بعد از دو سه ماه رحلت نمود. ⁽¹⁾.

5 - «رمله» معروف به «ام حبیبه» دختر ابوسفیان که ایشان همسر عبیداللّه بن جحش بوده، وقتی همراه او به حبشه هجرت می کند، شوهرش مسیحی می شود، رمله توسط نجاشی به عقد رسول اللّه صلی الله علیه و آله در می آید و در سال 44 هجری رحلت می کند. ⁽²⁾.

6 - «ام سلمة» دختر ابو امیه مخزومی و همسر ابوسلمه بعد از این که شوهرش در اثر مجروح شدن در جنگ احد در سال چهارم هجری به شهادت رسید، رسول اللّه صلی الله علیه و آله با وی ازدواج کرد. وی بعد از همه زنان پیامبر صلی الله علیه و آله در بین سالهای 59 تا 62 رحلت نموده است. ⁽³⁾.

7 - «زینب دختر جحش» وی به راهنمایی رسول اللّه صلی الله علیه و آله به ازدواج زید پسر خوانده حضرت در آمد، آنگاه بعد از طلاق دادن زید با راهنمایی وحی با رسول اللّه صلی الله علیه و آله ازدواج کرد. وی در سال بیستم هجری رحلت کرد. ⁽⁴⁾وی همواره بر زنان دیگر رسول اللّه صلی الله علیه و آله مباهات می کرد، که شماها

را پدرانتان به نکاح حضرت در آورده، مرا خدا به عقد حضرت در آورده است.

8 - «جویریه» دختر حارث، در سال پنجم هجری در جنگ بنی مصطلق اسیر شد و سهم یکی از رزمندگان قرار گرفت. با وی قرار داد کرد اگر بهای خود را پرداخت نمود آزاد گردد. خدمت رسول اللّه صلی الله علیه و آله آمد از وی تقاضای کمک جهت پرداخت بهای خود نمود، حضرت بعد از پرداخت آن مبلغ با وی ازدواج کرد. ⁽¹⁾از برکت این ازدواج تعداد زیادی از اسیران جنگی آزاد شدند.

9 - و نیز «غُزیله» یا «عُزیله» دختر دودان «جابر بن حکیم» که معروف به «ام شریک» است و بدون مهر خودش را به رسول اللّه صلی الله علیه و آله بخشید. ⁽²⁾.

10 - «صفیه» دخرت حی بن اخطب از نوه های هارون پیامبر صلی الله علیه و آله که از اسیران جنگ خیبر بود، حضرت بعد از آزاد نمودنش با او ازدواج کرد. وی در سال پنجاه هجری رحلت کرد. ⁽³⁾.

11 - «میمونه» دختر حارث بن حزن در سال هفتم در سفر عمره القضاء با

رسول اللّه صلی الله علیه و آله ازدواج کرد و در سال 51 یا 63 یا 66 رحلت کرد. ⁽¹⁾.

12 - «ماریه» قبطیه دختر شمعون معروف به «ماریه» وی کنیز حضرت بود که از سوی پادشاه قبطیها «مَقَوقِس» به حضرت اهداء شد. ⁽²⁾برخی زنان نیز تنها به عقد حضرت در آمدند و یا کنیز حضرت بودند لیکن ازدواج با آنها صورت نگرفت که اسامی آنها در تاریخ ثبت است. ⁽³⁾بیشتر همسران حضرت غیر از خدیجه در مدینه در قبرستان بقیع مدفون هستند، و قبر آنها تاکنون مشخص و مزار زائران است.

قلمهای زهرآگین

بیش از چهار همسر به عقد دائم انتخاب نمودن، از ویژگی ها و احکام اختصاصی رسول اللّه صلی الله علیه و آله مثل سایر خصائص النبی صلی الله علیه و آله می باشد. دیگران بیش از چهار همسر در یک زمان نمی توانند انتخاب کنند. نکته حایز اهمیت در این مورد انگیزه های این ازدواج ها می باشد. طرح این گونه مسائل همراه با تحلیل صحیح از ازدواج های رسول اللّه صلی الله علیه و آله راهگشا و پاسخ برخی شبهات می تواند باشد. زیرا در مورد انگیزه ازدواج های رسول اللّه صلی الله علیه و آله قلم های زهر آگین دشمن به میدان آمده و سم پاشی فراوان صورت گرفته است. ذهن ها را به جهت هایی دور از واقعیت سوق داده است.

برخی پرده دری کرده و ازدواج های حضرت را تنها به انگیزه های نفسانی نسبت داده اند! همان که به طور قطع می توان گفت که تنها انگیزه نمی تواند باشد. زیرا وی در هنگامی که دوران جوانی سپری می شد با یک زن چهل ساله که چندین بار ازدواج کرده بود ازدواج می کند، و مدت بیست و پنج سال هم که با ایشان زندگی می کند؛ همسر دیگری انتخاب نمی کند. در این مدت دوران جوانی و حتی میان سالی ایشان نیز به طور کامل سپری شده است. ازدواج های متعدد در طول 13 سال آخر عمر رسول اللّه صلی الله علیه و آله صورت می گیرد. چگونه می توان این ازدواج ها را به تمایل نفسانی نسبت داد؟! لذا خیلی قلم پستِ محرّف و کینه توز یا بی خبر می خواهد که چنین انگیزه ای را در مورد ازدواج های حضرت مطرح کند. با توجه به این نکته باید انگیزه های دیگر را جستجو نمود.

انگیزه ازدواج ها

در لابلای نوشتار به برخی خصوصیات ازدواج های رسول اللّه صلی الله علیه و آله اشاره شد. گرچه حضرت نیز از آن جهت که بشر بود، در تأمین غریزه جنسی از راه ازدواج بهره می گرفت، هم خود حضرت و هم اصحاب به خصوص جوانان به آسانی به ازدواج موفق می شدند، همان که می توان گفت امروز یکی از سخت ترین مشکلات خانوادگی و اجتماعی شده است! در عین حال ازدواج های حضرت جنبه های ارزشی و دینی دارد، که از مطالب گذشته می توان برخی انگیزه ها را به دست آورد. مانند این که ازدواج با دختر ابوبکر یا عمر و یا ابوسفیان می تواند انگیزه اجتماعی داشته باشد، که حضرت با خانواده های دارای موقعیت های اجتماعی رابطه ازدواج برقرار نموده، تا تألیف قلوب نماید. و نیز