مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : حجاب حریم پاکی ها/تالیف: موسسه جهانی سبطین علیهما السلام .

مشخصات نشر : قم: موسسه جهانی سبطین ع) ۱۳۸۶.

مشخصات ظاهری : ۲۰۱ص.

شابک : ۳۳۰۰۰ ریال :چاپ دوم 978-964-8716-28

یادداشت : چاپ دوم: ۱۳۸۹(فیپا).

موضوع : حجاب

شناسه افزوده : موسسه جهانی سبطین (ع)

رده بندی کنگره : BP۲۳۰/۱۷/ح۳ ۱۳۸۶

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۶۳۶

شماره کتابشناسی ملی : ۱۵۸۱۱۷۶

اشاره

سخن مؤسسه

«یَا أَیُّهَا الْنَّبِیُّ قُلْ لِأَزْوَاجِکَ وَبَنَاتِکَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِینَ یُدْنِینَ عَلَیْهِنَّ مِن جَلاَلبِیبِهِنَّ ذلِکَ أَدْنَی أَن یُعْرَفْنَ فَلاَ یُؤْذَیْنَ؛ ای پیامبر! به همسران و دخترانت و زنان مؤمنان بگو: جلبابها (= روسری های بلند )خود را بر خویش فروافکنند، این کار برای اینکه شناخته شوند و مورد آزار قرار نگیرند بهتر است». مسأله حجاب، در همه ادیان الهی مورد توجه بوده است و دین مبین اسلام که منطبق بر فطرت بشر می باشد، اهمیت خاصی برای آن قائل شده است که با بررسی آیات نورانی قرآن و احادیث معصومین علیهم السلام به گوشه ای از این اهمیت پی می بریم.

بدون شک حجاب موجب خشنودی خداوند است؛ زیرا زن، با حجاب خویش جلال خود را حفظ می نماید و به راستی جمال و جلال زن در حجاب اوست.

حجاب وسیله ای برای گسستن بندهای اسارت نفس و رهایی از آن به شمار می رود. حجاب نشانگر حیا و پاکی روح و روان زنان است و استقلال فرهنگی و دینی یک جامعه و نیز ایمان و اعتقاد یک زن به ارزشهای اصیل اسلام به وسیله حجاب به نمایش گذاشته خواهد شد. زن باحجاب، دیگر در تیررس هواهای نفسانی نامحرمان قرار نخواهد گرفت؛ لذا برای همیشه پاک و محبوب باقی می ماند، و چون مرواریدی در

صدف عفاف، ارزشمند و پربها محفوظ خواهد ماند.

اکنون در عصری به سر می بریم که در فرهنگ غرب، عصر برهنگی و آزادی جنسی نام گرفته و غربیان، بی حجابی را جزیی از حقوق آزادی زنان محسوب می نمایند. از این رو سخن از حجاب و آثار سازنده آن برای آنها و

همفکران شان ناخوشایند و بی ارزش است. به راستی کدامین فکر به زنان، شخصیت و ارزش می دهد؟ فکری که زنان را همچون عروسکی بزک شده به جامعه می آورد تا مورد هجوم مردان هرزه و لاابالی قرار گیرد یا ایده و فکری که جمال و زیبایی زن را در حریم ارزشمند حجاب حفظ نموده و از دسترس چشم ها و دست های آلوده محفوظ بدارد.

کتاب «حجاب، حریم پاکی ها» که از نظر خوانندگان محترم خواهد گذشت با قلمی ساده و روان به مباحث مختلفی پیرامون مسأله حجاب و فلسفه و آثار آن خواهد پرداخت و نیز راهکارهایی برای گسترش فرهنگ ارزشمند حجاب و جلوگیری از بدحجابی به خوانندگان ارائه خواهد نمود. امید است این تلاش ناچیز مورد توجه و استفاده اقشار مختلف جامعه و به ویژه بانوان و دختران جوان قرار بگیرد.

در پایان از پژوهشگران گروه فارسی مؤسسه جهانی سبطین علیهم السلام به ویژه آقایان حمزه کریم خانی و سید محمد سقازاده که در گستره تحقیق و تألیف این اثر تلاش نمودند، تشکر و قدردانی می نماید.

مؤسسه جهانی سبطین علیهماالسلام

پیشگفتار

زن از دیدگاه اسلام دارای شخصیتی والا و ارزشمند است که وجود او زینت بخش آفرینش و افق روحش تجلی گاه رحمت و لطافت خلقت می باشد. زن مظهر ظرافت و جمال آفرینش است و اصلاح جامعه در مرحله نخست در گروی تقوای زن و پاکدامنی او می باشد؛ چرا که سلامت اساسی ترین بخش جامعه که خانواده است وابسته به عفت و تقوای اوست.

بر همین اساس باید اقرار کرد که زن یکی از مؤثرترین مربیان بشر است که می تواند با تربیت فرزندانی صالح، امتی را رهایی بخشد و جامعه ای را نجات دهد. از این رو جایگاه بسیار والای این گوهر ارزشمند آفرینش اقتضا می کند که در صدف حجاب قرار گیرد تا ارزش حقیقی او حفظ شود. آری! یکی از فلسفه های اصلی حجاب و پوشش برای زن در اسلام چیزی جز حفظ ارزشهای والای زن نمی باشد. با تأمل در آیات قرآن و احادیث معصومین علیهم السلامدر می یابیم که اصل پوشش امری ذاتی و فطری برای انسان به شمار می رود و برهنگی، فتنه ای است که انسان در اثر وسوسه های شیطان به آن دچار می شود و جامعه و خویشتن را به آسیبهای فراوان دچار می کند.

پوشیده بودن زنان در جامعه نه تنها موجب تقویت بنیان خانواده است؛ بلکه سبب حفظ ارزش و شخصیت زن و نیز رشد و تعالی روحی وی می گردد. حجاب برای زنان مانند صدفی است که گوهر وجودشان را از گزند خطرها و آسیب ها مصون می دارد و نه تنها به آنان، بلکه به جامعه آرامش و سلامت می بخشد و آن را از گزند فساد و فحشا حفظ می کند.

مسأله پوشش، در همه ادیان الهی مورد توجه بوده است. دین مبین اسلام نیز که منطبق بر فطرت بشر می باشد، اهمیت ویژه ای برای آن قائل شده است.

در قرآن کریم به زنان مسلمان توصیه های فراوانی شده است که هنگام خروج از منزل یا رویارویی با مردان بیگانه، اندام و زینت های خویش را با پوششی مناسب و کامل از نگاه نامحرمان بپوشانند.⁽¹⁾

بدون شک در عصر حاضر که کشور ما به شدت مورد هجمه های فرهنگی قرار گرفته است و دشمنان اسلام با استفاده از امکانات و وسایل جدید و مدرن بیش از پیش درصدد رواج فرهنگ ابتذال در بین مردم به ویژه جوانان هستند توجه بیشتر به مسأله حجاب و پوشش زنان و نیز راههای جلوگیری از رواج بدحجابی، بسیار مهم و ضروری به نظر می رسد.

کتاب «حجاب، حریم پاکی ها» که با قلمی ساده و روان به رشته تحریر درآمده است و به خوانندگان محترم تقدیم می شود به بحثهایی مهم و اساسی پیرامون حجاب می پردازد.

از محورهای مهم این کتاب می توان به این موارد اشاره نمود: مفهوم شناسی حجاب، حجاب در ادیان الهی و آیات قرآن و روایات اسلامی، فطری بودن حجاب و پوشش در زنان، فلسفه حجاب، راههای گسترش فرهنگ حجاب، پیامدهای ناگوار بدحجابی و راههای مبارزه با آن، پاره ای از احکام حجاب و پندهایی به جوانان.

امید است این تلاش ناچیز گامی در جهت آشنایی هر چه بیشتر بانوان و به ویژه دختران جوان با ابعاد مختلف مسأله حجاب به شمار آید و این آشنایی زمینه ساز گسترش فرهنگ حجاب در بین آنها باشد، ان شاءاللّه. گروه پژوهش های فارسی

مؤسسه جهانی سبطین علیه السلام

بهار 1386

فصل اول: معنا و مفهوم حجاب

حجاب در لغت

حجاب به معنای پوشش و آن چه به وسیله آن، خود را می پوشانند و نیز حایل بین دو چیز آمده است. جمع حجاب به این معنا حجب است .⁽¹⁾در فرهنگ فارسی، حجاب به معنای نقاب و چادری است که زنان چهره و سر تا پای خود را با آن می پوشانند .⁽²⁾

حجاب در اصطلاح

با توجه به معنای لغوی حجاب و کاربرد قرآنی و روایی این واژه، شرع مقدس حجاب را این گونه بیان می کند: «پوشانیدن تمامی اعضای بدن به جز صورت و دست ها تا مچ».⁽³⁾

ام سلمه می گوید: پس از نزول آیات حجاب،

نزد پیامبر (صلی الله علیه واله و سلم) بودیم و میمونه نیز نزد ایشان بود که ابن ام مکتوم وارد شد رسول خدا(صلی الله علیه واله و سلم) فرمود: «حجاب خود را بگیرید...» .⁽¹⁾

حضرت موسی بن جعفر(علیه السلام) از پدرانش آنها و از امیرمؤمنان (علیه السلام) روایت می کند که: «یک نابینا از حضرت فاطمه زهرا(سلام الله علیها) اجازه ورود خواست. پس ایشان حجاب خود را گرفت. رسول خدا(صلی الله علیه واله و سلم) به آن حضرت فرمود: برای چه حجاب خود را گرفتی، در حالی که او تو را نمی بیند؟ حضرت زهرا(سلام الله علیها) فرمود: اگر او مرا نمی بیند، من که او را می بینم و علاوه بر آن او بوی مرا استشمام می کند. آن گاه رسول خدا (صلی الله علیه واله و سلم) فرمود: گواهی می دهم که تو پاره تن من هستی» .⁽²⁾

حجاب در تاریخ

پوشش و لباس از نیازهای انسان به شمار می آید که از آغاز آفرینش به آن نیاز داشته و کوشیده است تا با هر وسیله ای خود را بپوشاند

فرید وجدی در دایرة المعارف قرن بیستم می نویسد: «حجاب زنان سابقه ای طولانی دارد... سخن در مورد حجاب در میان نوشته های قدیمی ترین نویسندگان یونانی به چشم می خورد... زنان سر را می پوشانده اند، ولی صورتشان باز بوده است. وقتی به بازار می رفتند، بر آنان واجب بود صورت شان را نیز بپوشانند.⁽³⁾

از متون تاریخی به دست می آید که حجاب مربوط به دین

خاصی نیست و پیش از ظهور اسلام نیز وجود داشته است. حجاب یا چادر، بخشی از لباس زنان یونان باستان و روم قدیم بوده که برای زینت از آن استفاده می کردند. در ایران پیش از اسلام نیز زنان از چادر استفاده می کردند. یونانیان برای پوشیدن چادر و حجاب، جنبه های سحری یا جادویی آن را مورد نظر قرار می دادند؛ زیرا بر سر گذاشتن چادر بیشتر در مراسم و مجالس دینی رایج بوده و عده ای می پندارند که پوشیدن چادر برای زنان راهبه لازم بوده است. برخی نیز معتقدند چادری که عروس بر سر می دهد. برای پوشانیدنا جمال خود از چشم نامحرمان است... در اروپای قرون وسطا، چادر جزئی از زینت زنان بوده است» ⁽¹⁾

تا پیش از رنسانس بیش تر زنان حجاب داشتند، ولی با آغاز انقلاب صنعتی و جنگ جهانی دوم، جنبش آزادی زنان به نام فمینیسم شکل گرفت که کنار گذاشتن حجاب را تشویق می کرد. غلام حسین مصاحبه درباره تاریخچه حجاب می نویسد: «در دوره فتحعلی شاه قاجار و پس از آن، چادر خارج از منزل به رنگ سیاه با بنفش بود که آن را روی «چاقچور» به سر می کردند و صورت را با روبنده می پوشانیدند. پس از مسافرت ناصر الدین شاه به فرنگ، تغییراتی در لباس زنان روی داد، ولی چادر در خارج از منزل بین زنان روشن فکر به کلی و در دیگر موارد نیز با توجه به زمان و مکان و طبقه اجتماعی کم و بیش از بین رفت. آدام اولشگر می گوید: زنان ایرانی هرگز در کوچه ها رو گشاده نمی روند، بلکه در حجاب سفیدی مستورند که تا زانو پایین می آید و فقط شکافی در مقابل چشمان خود

باز می گذارند تا بتوانند پیش پای خود را ببینند».⁽¹⁾حسین مکی نیز درباره کشف حجاب می نویسد: «در تاریخ ۱۳۹۶ / 4 / ۲ مردم ایران در اعتراض به کشف حجاب در مسجد گوهرشاد (مشهد) تحصن کردند و عده زیادی به خاک و خون کشیده شدند، ولی رضاخان در ۱۷ دی ماه همان سال به طور رسمی با حاضر کردن بدون حجاب ملکه و دخترانش در دانشسرای مقدماتی تهران، کشف حجاب را به مرحله اجرا گذاشت و چند روز بعد با زور سر نیزه به عملی کردن بی حجابی پرداخت. ⁽²⁾

فصل دوم: حجاب در ادیان الهی

حجاب در شریعت اسلام

حجاب و پوشش در تمام ادیان و مذاهب، دارای جایگاه خاصی است، و یکی از دلایل اساسی آن این است که حجاب و عفاف، یک امر فطری است

داستان حضرت آدم و حوا نیز فطری بودن پوشش را اثبات می کند. در تورات (کتاب مقدس یهودیان که برای مسیحیان نیز مقدس است) می خوانیم: «و چون زن دید که آن درخت برای خوراک نیکوست و به نظر، خوشنما، دلپذیر و دانش فزا رسید پس از میوه اش گرفته، بخورد و به شوهر خود نیز داد و او خورد. آنگاه چشمان هر دوی ایشان باز شد و فهمیدند که عریانند؛ پس برگهای انجیر به هم دوخته ، سترها برای خویشتن ساختند...

بعد ادامه می دهد: دو آدم، زن خود را حوا نام نهاد؛ زیرا که او مادر جمیع زندگان است. و خداوند رخت هایی برای آدم و زنش از پوست بساخت و ایشان را پوشانید. ⁽¹⁾

بر طبق این متن، آدم و حوا لباسی داشتند و بعد از خوردن شجرة ممنوعه چشمشان باز شد و فهمیدند که عریانند که بلافاصله با برگ درختان خود را پوشاندند و بعدأ خداوند لباسی از پوست به ایشان ارزانی داشت.

در قرآن کریم در مورد داستان حضرت آدم و حوا چنین آمده است: فلما ذاقا الشجرة بدت لهما سوءاتهما وطفقا یخصفان علیهما من ورق الجنة؛ آنگاه که آدم و حوا از آن درخت (ممنوعه) چشیدند پوشش خود را از دست داده (عورتشان آشکار گردید و به سرعت با برگ درختان بهشتی خود را پوشاندند. ⁽¹⁾

طبق آیات قرآن کریم، حضرت آدم و حوا قبل از چشیدن درخت ممنوعه دارای لباس بودهاند؛ اما با خوردن از آن درخت ممنوعه (در اثر اغوای شیطان) لباس خود را از دست دادند که بلافاصله به پوشاندن خود اقدام نمودند.

به هر حال، مطابق هر دو نقل، پس از احساس برهنگی بلافاصله خود را با برگ های درختان بهشتی پوشاندند.

أین احساس شرم از برهنگی، حتی بدون حضور ناظر بیگانه، و سرعت، در پوشاندن خود به وسیله برگها (ولو به طور موقت)، از آن جهت که تحت هیچ آموزش یا فرمانی از جانب خداوند یا فرشته وحی و با تذکر هر یک به دیگری صورت نگرفته است، این اقدام

حجاب در ادیان الهی بیانگر فطری بودن پوشش در انسان است و ثابت می کند که لباس و پوشش، به تدریج و بر اثر تمدن ها ایجاد نشده است؛ بلکه انسانهای نخستین یا به تعبیر بهتر، نخستین انسان ها، به طور فطری بدان گرایش داشته اند.

بنا به گواهی متون تاریخی، در اکثر قریب به اتفاق ملتها و آیین های جهان، حجاب در بین زنان، معمول بوده است. هر چند حجاب در طول تاریخ، فراز و نشیب های زیادی را طی کرده و گاهی با اعمال سلیقه حاکمان، تشدید یا تخفیف یافته است، ولی هیچ گاه به طور کامل از بین نرفته است.

اگر به لباس ملی کشورهای جهان بنگریم، به خوبی حجاب و پوشش زن را در آن می بینیم، دقت در لباس ملی کشورها، ما را از ورق زدن کتابهای تاریخی برای یافتن ملل و اقوامی که زنان آنها دارای حجاب بوده اند، بی نیاز می سازد و به خوبی اثبات می کند که حجاب در میان اکثر ملت های جهان، معمول بوده است و اختصاص به مذهب یا ملت خاصی نداشته است.

تمام ادیان آسمانی، حجاب و پوشش زن را واجب و لازم شمرده اند و جامعه بشری را به سوی آن دعوت کرده اند؛ چرا که لزوم پوشش و حجاب به طور طبیعی در فطرت زنان به ودیعت نهاده شده است و احکام و دستورهای ادیان الهی هماهنگ و همسو با فطرت انسانی تشریع شده است؛ پس در همه ادیان الهی پوشش و حجاب زن واجب گشته است.

در ادیان زرتشت، یهودیت، مسیحیت و اسلام، حجاب زنان امری لازم بوده است. کتاب های مقدس مذهبی، دستورها و احکام دینی، آداب و مراسم و سیره عملی پیروان و ادیان الهی، بهترین شاهد و گواه اثبات این مدعاست.

حجاب در آیین زرتشت

اشو زرتشت با توصیه ها و اندرزهای خود، کوشیده است تا پایه های حجابی را که زنان ایرانی به عنوان یک فرهنگ ملی در ظاهر عرف خود رعایت می کنند، در عمق روح آنان مستحکم نماید و از این راه، ضمانت اجرای قانون حجاب را در آینده نیز تأمین نماید و بدین سان، جامعه خویش را در مقابل امکان انحراف های اخلاقی پنهان، بیمه کند. از این کاردستی برای بازسازی

قسمتی از پند و اندرزهایی که اشو زرتشت و به پیروان خود توصیه نموده را نقل می کنیم، تا این اقدام مهم اشو زرتشت» بهتر نمایان گردد و حرکت او در جهت تعالی و آموزش ریشه های «حفظ حجابه و بیان لزوم توأم نمودن حجاب ظاهری با عفت باطن، روشن تر شود.

اشو زرتشت می گوید: «ای نو عروسان و دامادان! روی سخنم با شماست. به اندرزم گوش دهید و گفتارم را به خاطر بسپارید و با غیرت، در پی زندگانی پا که منشی برآیید. هر یک از شما باید در کردار نیک و مهرورزی بر دیگری پیش دستی جوید تا آن زندگانی مقدس

زناشویی، با خوشی و خرمی همراه باشد.⁽¹⁾

و نیز می گوید: «پاداش رهروان نیکی، به کسی می رسد که هوا، هوس، خودخواهی و آرزوهای باطل را از خود دور ساخته، بر نفس خویش چیره گردد. کوتاهی و غفلت در این راه، پایانش جز ناله و افسوس، چیز دیگری نخواهد بوده

در کتاب پوشاک باستانی ایرانیان در ذیل عنوان «پوشاک اقلیت های میهن ماه در مورد حجاب زنان زرتشتی چنین می خوانیم

این پوشاک که بانوان زرتشتی از آن استفاده می کنند، شباهتی بسیار نزدیک به پوشاک بانوان نقاط دیگر کشور ما دارد؛ چنان که روسری آنان از نظر شکل و طرز استفاده، نظیر روسری بانوان بختیاری است و پیراهن آنان، شبیه پیراهن بانوان لر در گذشته نزدیک است و شلوار آنان، از لحاظ شکل و برش، همان شلوار بانوان کرد آذربایجان غربی است، و کلاهک آنان، همان کلاهک بانوان بندری است».⁽²⁾

حجاب در آیین یهود

رواج حجانبه در بین زنان قوم یهود، مطلبی نیست که کسی بتواند آن را مورد انکار یا تردید خود قرار دهد. مورخان، نه تنها از مرسوم بودن حجاب در بین زنان یهود سخن گفته اند، بلکه به افراطها و سخت گیری های بی شمار آنان نیز در این زمینه تصریح کرده اند. در

کتاب حجاب در اسلام آمده است: «گرچه پوشش، در بین عرب مرسوم نبود و اسلام آن را به وجود آورد، ولی در ملل غیر عرب، به شدید ترین شکل رواج داشت. در ایران و در بین یهود و مللی که از افکار یهود پیروی می کردند، حجاب، به مراتب شدیدتر از آنچه اسلام می خواست وجود داشت. در بین این ملت ها صورت و کف دست ها هم پوشیده می شد. حتی در بعضی از ملتها سخن از پوشیدن زن و چهره زن نبود، بلکه سخن از پنهان کردن زن بود و این فکر را به صورت یک عادت سخت در آورده بودند. ⁽¹⁾

ویل دورانت، که معمولا سعی می کند موارد برهنگی یا احیانا تزیینات و آرایش های زنان هر قوم را با آب و تاب نقل کند تا آن را

طبیعی جلوه دهد، در این مورد می گوید: «در طول قرون وسطا، یهودیان همچنان زنان خویش را با البسه فاخر می آراستند، لکن به آنها اجازه نمی دادند که با سر عریان به میان مردم بروند. نپوشاندن موی سعر، خلافی بود که مرتکب را مستوجب طلاق می ساخت. از جمله تعالیم شرعی یکی آن بود که مرد یهودی نباید در حضور زنی که موی سرش آشکار است، دست دعا به درگاه خدا بردارد». ⁽²⁾

در کتاب مقدس یهودیان، موارد متعددی یافت می شود که به طور صریح و با ضمنی، حجاب و پوشش زن و مسائل مربوط به آن، مورد تأیید قرار گرفته است. در برخی از آنها لفظ «چادرها و «برقع» به

حجاب در ادیان الهی کار رفته است که بیانگر کیفیت پوشش زنان آن عصر است.

اینک به پاره ای از آن موارد اشاره می گردد:

در «سفر پیدایش» تورات، چنین می خوانیم: و رفقه، چشمان خود را بلند کرد و اسحاق را دید و از شتر خود فرود آمد. زیرا که از خادم پرسید: «این مرد کیست که در صحرا به استقبال ما می آید؟ ». و خادم گفت: آقای من است. پس برقع خود را گرفته، خود را پوشاند. ⁽¹⁾

در «تورات» آمده است: «متاع مرد، برزن روا نباشد و مرد، لباس زن نپوشد؛ زیرا هر که این کند، مکروه یهوه (خدای تو) است . ⁽²⁾

در «تورات»، از چادر و برقع و روبنده ای که زنان با آن، سر و صورت و اندام خویش را می پوشاندهاند، صریحة نام برده شده است، که نشانگر کیفیت پوشش زنان است. از سال

برای نمونه در کتاب فروت» می خوانیم: «بوعز گفت: زنهار کسی نفهمد که این زن به خرمن آمده است. و گفت: چادری که بر توست بیاور و بگیر. پس آن را بگرفت و او شش کیل جو پیموده بر وی گذارد و به شهر رفت». ⁽³⁾

ویل دورانت می نویسد: « اگر زنی به نقض قانون پهود می پرداخت، چنان که مثلا بی آن که چیزی بر سر داشت به میان مردم

می رفت، و یا در شارع عام نخ می رشته، یا بر هر سنخی از مردانه درد دل می کرد، با صدایش آن قدر بلند بود که چون در خانه اش تکلم می نمود، همسایگانش می توانستند سخنان او را بشنوند، در آن صورت، مرد حق داشت بدون پرداخت مهریهای او را طلاق دهد ⁽¹⁾

برخی برای تأیید این که منشأ حجاب زنان یهودی، وجوب حجاب در شریعت موسی علیه السلام بوده، به داستان حضرت موسی علیه السلام و دختران شعیب اشاره می کنند که در آن، حضرت موسی علیه السلام به آنان امر کرد تا پشت سر او حرکت کرده و از پشت سر، او را به منزل پدرشان هدایت کنند. ⁽²⁾

حجاب در آیین مسیح

همان طور که اشاره شد، ادیان الهی، به خاطر تناسب شان با فطرت، جهت و شیوه واحدی دارند. در مسیحیت، همانند دین زرتشت و یهود، حجاب زنان امری واجب به شمار می آمده است.

جرجی زیدان»، دانشمند مسیحی در این باره می گوید: «اگر مقصود از حجاب، پوشاندن تن و بدن است، این وضع، قبل از اسلام و حتی پیش از ظهور دین مسیح، معمول بوده است و آثار آن هنوز در خود

اروپا باقی مانده است.⁽¹⁾

مسیحیت نه تنها احکام شریعت یهود در مورد حجاب زنان را تغییر نداده، بلکه در برخی موارد، قدم را فراتر نهاده و با تأکید بیشتری وجوب حجاب را مطرح ساخته است؛ زیرا در شریعت یهود، تشکیل خانواده و ازدواج، امری مقدس محسوب می شده و حتی در کتاب و تاریخ تمدن» آمده است که ازدواج در سن بیست سالگی اجباری بود؛ اما از دیدگاه مسیحیت که تجرد، مقدس شمرده شده است، جای هیچ شبهه ای باقی نخواهد ماند که برای از بین رفتن تحریک و تهییجه این مکتب، زنان را به رعایت پوشش کامل و دوری از آرایش و تزیین به صورت شدیدتری فرا خوانده است.

در این ارتباط نگاهی به د انجیل، می اندازیم آنجا که می گوید:

ای زنان! شوهران خود را اطاعت نماییده تا اگر بعضی نیز مطیع کلام نشوند، سیرت زنان ایشان را بدون کلام دریابد، چون که سیرت طاهر و خداترس شما را ببینند، و شما را زینت ظاهری نباشد . از بافتن مو و متجلی شدن به طلا و پوشیدن لباس - بلکه انسانیت باطنی قلبی در لباس غیر فاسد روح حلیم و آرام است که نزد خداگران بهاست؛ زیرا بدین گونه، زنان مقدسه در سابق نیز که متوکل به خدا بودند، خویشتن را زینت نمی نمودند و شوهران خود را اطاعت می کردند، مانند ساره که ابراهیم را مطیع بود و او را آقا می خواند و

شما دخترا او شده اید⁽¹⁾

همچنین درباره وقار و امین بودن زن می خوانیم: او به همین گونه زنان نیز باید با وقار باشند و نه تیبت گو؛ بلکه هوشیار و در هر امریامین.⁽²⁾

در روایات ما نیز چنین آمده است که حضرت عیسی فرمود: «از نگاه کردن به زنان بپرهیزید؛ زیرا شهوت را در قلب می رویاند و همین، برای ایجاد فتنه در شخصی نگاه کننده کافی است. ⁽³⁾

حواریون و پس از آنها پاپها و کاردینال های بزرگ که دستورهای دینی آنان از طرف کلیسا و مذهب مسیحیت لازم الاجرا شمرده می شد، با شدتی هر چه تمام تر زنان را به پوشش کامل و دوری از آرایش های جسمی فرا می خوانده اند.

دکتر {حکیم الهی} استاد دانشگاه لندن در کتاب ازن و آزادی پس از تشریح وضعیت زن نزد اروپائیان، در مورد حکم پوشش و حجاب زن نزد مسیحیت، عقاید {کلمنته} و {ترتولیان}، (دو مرجع مسیحیت و دو اسقف بزرگ) را درباره حجاب بازگو می کند: «زن باید کاملا در حجاب و پوشیده باشد، مگر اینکه در خانه خود باشد؛ زیرا فقط لباسی که او را می پوشاند، می تواند از خیره شدن چشم ها به سوی او مانع گردد. زن نیاید صورت خود را عریان ارائه دهد تا

دیگری را با نگاه کردن به صورتش وادار به گناه نماید. برای زن مؤمن عیسوی، در نظر خداوند، پسندیده نیست که نزد بیگانگان به زیور آراسته گردد و حتی زیبایی طبیعی آن نیز باید مخفی گردد؛ زیرا برای بینندگان خطرناک است».⁽¹⁾

تصویرهایی که از پوشاک مسیحیان و مردم اروپا انتشار یافته است، به وضوح نشان می دهد که حجاب در بین زنان، کاملا رعایت می شده است. «براون و اشنایدر»، در کتاب : پوشاک اقوام مختلف»، برخی از تصاویر مربوط به زنان مسیحی را آورده اند که نشان می دهد همگی آنها دارای لباسی بلند و پوشش سر می باشند. ⁽²⁾

حجاب در آیین اسلام

اسلام که آخرین و کامل ترین دین الهی است لباس را «هدیة الهی» معرفی نموده و وجوب پوشش زنان را با تعدیل و نظم مناسبی به جامعه بشری ارزانی داشته است . از انحرافات و با افراط و تفریطهایی که پیرامون پوشش زنان وجود داشته است اجتناب نموده و در تشریح قانون، حد و مرزی متناسب با غرایز انسانی را در نظر گرفته است.

در حجاب اسلامی، سهل انگاری های مضر و سخت گیری های بی مورد، وجود ندارد. حجاب اسلامی آنگونه که غرب تبلیغ می کند، به معنای حبس زن در خانه یا پرده نشینی نیست؛ بلکه بدین معناست

که زن در معاشرت خود با مردان بیگانه، موی سر و اندام را بپوشاند و به جلوه گری و خودنمایی نپردازد.

با توجه به غریزه قدرتمند جنسی، احکام و دستورهای اسلام، تدابیری است که خداوند برای تعدیل و رام کردن و همچنین ارضای صحیح این غریزه، تشریح فرموده است.

فصل سوم: حجاب در آیات قرآن و روایات اسلامی

حجاب در آیات قرآنی

در قرآن کریم، آیاتی چند به طور صریح، در مورد حجاب و کیفیت آن نازل شده است. در سوره نور، طی آیات مفصلی آمده است: «... و به مردان مؤمن بگو که چشم های خود را(از نگاه به نامحرمان) فروگیرند و نیز دامان خویش را، که برای ایشان پاکیزه تر است. همانا خداوند به آنچه انجام می دهند، آگاه است. و به بانوان با ایمان بگو چشم های خود را( از نگاه هوس آلود) فروگیرند و دامان خویش را حفظ کنند و زینت های خود را جز آن مقداری که ظاهر است، ننمایند و زینت های خود را آشکار نسازند، و روسری های خود را بر سینه افکنند وزینت خود را آشکار نسازند مگر برای شوهرانشان یا پدرانشان یا پدر شوهرانشان یا برادرانشان، پسر برادرانشان، زنان هم کیششان، کنیزانشان، مردان سفیهی که تمایلی به زنان ندارند، و یا کودکانی که غیر ممیّز هستند. و پاهای خود را بر زمین نکوبند تا زینت های پنهانشان آشکار شود. و همگی به سوی خداوند

باز گردید، ای مؤمنان! باشد که رستگار شوید».⁽¹⁾

همچنین در سوره احزاب آمده است: «ای پیامبر! به همسران و دختران خویش و بانوان با ایمان بگو روسری های بلند خود رافروافکنند تا به عفاف و حریت شناخته شوند و مورد آزار و تعرض هوسرانان قرار نگیرند و خداوند، آمرزنده و مهربان است».⁽²⁾

«ای زنان پیامبر! شما اگر تقوا داشته باشید، همانند دیگران نیستید. بنابراین، هرگز نرم و نازک با مردان، سخن مگویید تا آن که دلش بیمار است، به طمع افتد. بلکه متین و نیکو سخن بگویید و خانه را منزلگاه خویش قرار دهید و هرگز مانند دوره جاهلیت نخستین، (برای نامحرمان )آرایش و خودآرایی نکنید و نماز را برپا دارید و زکات را بپردازید و از خدا و رسولش اطاعت نمایید».⁽³⁾

حجاب در روایات اسلامی

پیامبر گرامی اسلام و ائمه معصومین علیه السلام علاوه بر تأکیداتی که بر رعایت حجاب داشته اند، با ارائه دستورالعمل هایی، جامعه اسلامی را به سوی تهذیب و پاکی، رهنمون گشته اند که در این قسمت، برخی از آنها را نقل می کنیم.

پرهیز از پوشش بدن نما و نازک

روزی اسماء - که خواهر زن پیامبر بود . با جامهای بدن نما و نازکی به خانه پیامبر آمد. پیامبر، روی خود را از او برگرداند و فرمود:

ای اسماء! زن، وقتی به حد بلوغ رسید، نباید جایی از بدن و اندامش دیده شود، مگر صورت و دست ها».⁽¹⁾

پرهیز از شبیه شدن به جنس مخالف

پیامبر فرمود: از خداوند، مردانی که شبیه زن می شوند و زنانی را که خود را شبیه مرد قرار می دهند، نفرین کرده است.⁽²⁾

امام باقر علی نیز، در ضمن حدیثی فرمودند: «جایز نیست که زن خود را شبیه مرد نماید؛ زیرا پیامبر مردانی که خود را شبیه زنان می کردند و همچنین زنانی که خود را شبیه مردها قرار می دهند، نفرین کرده است ⁽³⁾

عفت نسبت به زنان مردم

پیامبر فرمود: «نسبت به زنان مردم، عفیف باشید تا زنان شما عفیف، بمانند. ⁽⁴⁾

دوری از چشم چرانی

از امام صادق به نقل شده که می فرماید: چشم چرانی، تیری

است مسموم از تیرهای شیطان؛ چه بسا، نگاهی که حسرتهای طولانی را در پی دارد.⁽¹⁾

آرایش و استعمال عطر در خارج از خانه

رسول گرامی اسلام علیه السلام نهی فرمودند از این که زنی برای غیر همسرش، خود را بیاراید، پس اگر مرتکب چنین عملی شود بر خدا سزاوار است که او را در آتش بسوزاند.⁽²⁾

رسول اکرم می فرمودند: «هر زنی که خود را خوشبو سازد إیه گونه ای که نامحرم آن را استشمام کند، سپس از منزل خارج شود، تا هنگام بازگشت به خانه، مورد لعنت {ملائکه} قرار می گیرد».⁽³⁾

حضرت علی فرمودند: به همراه فاطمه را به خدمت رسول خدا شرفیات شدیم در حالی که او به شدت گریه می کرد، گفتم: پدر و مادرم فدای تو باد! چه چیز این چنین شما را گریان ساخته است؟

فرمودناله: شبی که مرا به معراج بردند زنانی از امتم را در عذابی شدید و در وضح بدی دیدم که از شدت عذابشان گریستم، سپس احوال آنها را برایم شرح دادند، فاطمه و فرمود: ای محبوب و روشنی چشم من! ما را از عمل آنها با خبر ساز، پس حضرت فرمودند: زنی که با مویش آویخته شده بود، در دنیا مویش را از نامحرمان

نمی پوشاند، زنی که با زبانش آویخته شده بود، همسرش را آزار می داد و آن که گوشت بدن خود را می خورد، بدنش را برای دیگران تزیین می کرد و آن که با قیچی گوشتش چیده می شد، کسی بود که خویشتن را بر مردان نامحرم عرضه می داشت.⁽¹⁾

دوری از اختلاط و خلوت با نامحرم

امام صادق علیه السلام فرمودند: «رسول گرامی ، اموری را بر زنان لازم شمردند و از آنان پیمان گرفتند. از جمله این که از هم نشینی با مردان نامحرم بپرهیزند. ⁽²⁾

رسول اکرم فرمودند: «هر کس با زن نامحرمی مصافحه کند با او دست دهد) روز قیامت در غل و زنجیر بسته خواهد شد، سپس به آتش روانه خواهد گشت».⁽³⁾

پیامبر فرمودند: «برای زن شایسته نیست که در وسط مسیر، راه برود، بلکه شایسته است که در کنار مسیر، حرکت کند».⁽⁴⁾

پرهیز از توصیف زنان نزد نامحرمان

رسول اکرم علیه السلام فرمودند: «کسی که زنی را برای مردی وصف نماید و آن مرد به واسطه آن وصف، آلوده به گناه شود از دنیا نمی رود مگر این که مورد غضب الهی واقع شود».⁽⁵⁾

اهمیت غیرت مردان و پوشش زنان

۔ امام علی علیه السلام فرمودند: « پوشیدگی برای زن سودمندتر است و زیبایی او را پایدارتر می سازد».⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام می فرمایند: «مردی که غیرت ندارد انسانی است که قلبش وارونه است. ⁽²⁾

نزدیک ترین حالت زن به خدا

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله از اصحاب خود پرسیدند: «زنان در چه حالتی به خداوند نزدیکترند؟ به خبر این سؤال به حضرت زهرا علیه السلام رسید. ایشان فرمودند: نزدیکترین حالت زن به خدا هنگامی است که درون خانه خود باشد». پیامبر صلی الله علیه وآله با شنیدن این پاسخ از دختر گرامیش فرمودند: فاطمه پاره تن من است».⁽³⁾

خشم خدا از خودنمایی زنان

زنی عطر فروش به نام {حولاء} گاهی برای خانواده رسول خدا عطر می آورد. روزی پیامبر خطاب به او فرمودند: «ای حولاء! زینت هایت را برای غیر شوهرت آشکار نکن. برای زن روا نیست، ساقهای دست و پای برهنه اش را نامحرم ببیند. اگر کسی چنین کند لعنت و خشم خدا و فرشتگان بر او خواهد بود و عذاب دردناکی برای خود آماده کرده است... زنانی که به خدا و روز قیامت ایمان

داشته باشند، زیبایی و زیستهای خود را برای نامحرمان آشکار نمی کنند که اگر چنین کنند، دین خود را فاسد و خشم خدا را برانگیخته اند. ⁽¹⁾

خیر و صلاح زن

امیر مؤمنان علی علیه السلام در وصایای خود به امام حسین مجتبی علیه السلام فرمودند:{پسرم!همسرانت رادر حجاب داشته باش،زیرا خیر تو وآنها در حجاب کامل آنهاست و نیز با حجاب کامل از خانه بیرون رفتن آنها، بهتر از آن است که نامحرم غیر مورد اعتمادی به منزلت وارد شود. ⁽²⁾

شیوه پوشش

رسول گرامی اسلام صلی علیه وآله فرمودند:{برای زن سزاوار نیست که هنگام بیرون رفتن از خانه اش، لباسش را جمع وفشرده نماید وبه بدنش بچسباند.}⁽³⁾

زنان جهنمی

پیامبر اکرم صلی علیه وآله در گفتاری زنان اهل دوزخ را که حتی بوی بهشت به مشام آنها نمیرسد چنین معرفی کرده اند :

{زنانی که بد حجاب اند وبا زوق و برق خود را به مردم نشان

می دهند و هوسهای آنها را به سوی خود جذب می کنند و موهای سرشان همچون کوهانهای شتر است».⁽¹⁾

مردان بی غیرت

امیر مؤمنان علی علیه السلام خطاب به مردم عراق فرمودند: «به من خبر رسیده که زنان شما در مسیر راهها به مردان تنه می زنند، آیا حیا نمی کنید. لعنت خدا بر کسی که غیرت نمی ورزد» ⁽²⁾

سزاواران دوزخ

پیامبر اسلام صلی علیه آله نهی کردند از اینکه زن، خود را برای غیر شوهر، آرایش کند. و فرمودند: «اگر زن چنین نماید و خود را برای غیر شوهرش آرایش کند) بر خداوند سزاوار است که او را در آتش دوزخ بسوزاند. ⁽³⁾

بوی جهنم

پیامبر گرامی اسلام می فرمایند: «هر زنی که عطر استعمال کند و از منزل خارج شود و بر گروهی از افراد نا محرم عبور کند تا بوی عطر وی را استشمام نمایند، چنین زنی زنا کار است». ⁽⁴⁾

عفت و حیا

رسول اکرم صلی علیه وآله فرمودند: «دوست داشتنی ترین عفاف

(خویشتن داری) نزد خدا، عفت، شکم و دامن است».⁽¹⁾

امیرمؤمنان علیه السلام فرمودند: « میوه عفاف، محفوظ ماندن است .⁽²⁾

امام صادق علیه السلام فرمودند: «نسبت به زنان مردم عفت ورزید تا نسبت به زنان شما عفت ورزند.⁽³⁾

امام علی علیه السلام فرمودند: «عفت انسان به اندازه حیای اوست». ⁽⁴⁾

امام باقر علیه السلام فرمودند: خداوند به هیچ چیز بهتر از سمت شکم و دامن عبادت نشده ⁽⁵⁾

امام علی علیه السلام فرمودند: {احیا عامل عفت است} . ⁽⁶⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمودند: «خداوند حیا و پوشیدگی بندگانش را دوست دارد⁽⁷⁾

امام علی علیه السلام فرمودند: احیا انسان را از عمل زشت باز می دارد». ⁽⁸⁾

امام باقر علیه السلام فرمودند: «حیا و ایمان با یکدیگر و به هم پیوسته اند، پس اگر یکی از آن دو از میان برود، دیگری نیز به دنبالش از بین

خواهد رفت».⁽¹⁾

رسول اکرم صلی علیه وآله فرمودند:{حیا، تمام دین است}.⁽²⁾

رسول گرامی صلی علیه وآله اسلام فرمودند: «کسی که از مردم حیا نداشته باشد از خداوند نیز حیا نخواهد داشت.⁽³⁾

امام علی فرمودند: «عاقل ترین انسان ها، با حیاترین آنهاست.⁽⁴⁾

فصل چهارم: حجاب از دیدگاه اندیشمندان وهنرمندان غیر مسلمان

خاتم ساچیکو موراتا

وی اهل هوکائیدوی ژاپن است که بعد از اتمام تحصیلات به دانشکده حقوق دانشگاه چلیا در رشته حقوق قضایی راه یافت و موفق به دریافت مدرک لیسانس شد و بعد از آن، برای تحقیق در زمینه فقه اسلامی به ویژه فقه جعفری به ایران آمد و در دانشگاه الهیات و معارف اسلامی به اخذ دکترای الهیات نایل گردید. ایشان بودایی مذهب و همسرش مسیحی است. وی در مصاحبه ای به سوالات بسیاری پاسخ داد که ما یک سؤال آن را در اینجا می آوریم:

خبرنگار: به نظر شما حجاب یعنی چه؟ شما محجوبه بودن خانمها را ترجیح می دهید یا مکشوفه بودن را؟

خانم {ساچیکو موراتاه} می گوید: «حتما محجوبه بودن را ترجیح می دهم و حد معقول پوشش را می پسندم؛ زیرا لطف زن به محجوبه بودن اوست. اصولا طبع هر انسانی طالب کشف تنوع هاست. وقتی زنان به شکل امروزی مکشوفه باشند، چیزی برای جلب توجه مرد باقی نمی گذارند. هر چیز با اهمیتی وقتی چندین بار رویاروی قرار

گیرد، اهمیت خود را از دست می دهد و این موضوع در تحکیم روابط زناشویی نقش بسیار مهم و مؤثری دارد. در مغرب زمین که زنها قیود را گسسته اند و انواع لباسهای کوتاه و زننده می پوشند، روابط زناشویی آنان از کمترین استحکامی برخوردار نیست ⁽¹⁾.

خانم گاندی

خانم «گاندی» که از چهره های معروف هند به شمار می رود می گوید: «ای زنان! اگر آرایش کردن شما تنها به منظور جلب شهوت مرد است، از این کار خودداری کنید و زیر بار چنین خفت و خواری نرویده. ⁽²⁾

آلفرد هیچکاک

{هیچکاک} فیلمساز مشهور فرانسوی می گوید: «من معتقدم که زن هم باید مثل فیلمی پر هیجان باشد. بدین معنی که ماهیت خود را کمتر نشان دهد و برای کشف خود، مرد را به نیروی تخیل و تصور زیادتری را دارد. باید زنان پیوسته بر همین شیوه رفتار کنند. بعنی کمتر ماهیت خود را در معرض نمایش قرار دهند و بگذارند مرد برای کشف آنها بیشتر به خود زحمت بدهد.

زنان شرقی تا چند سال پیش به خاطر حجاب و نقاب و روبندی که به کار می بردند خود به خود جذاب می نمودند و همین مسأله، جاذبه نیرومندی بدانها می داد. اما به تدریج با تلاشی که زنان این

کشورها برای برابری با زنان غربی از خود نشان می دهند؛ حجاب و پوششی که دیروز بر زن شرقی کشیده شده بود، از میان می رود و همراه آن از جاذبه جنسی او هم کاسته می شود».⁽¹⁾.

برتراند راسل

{برتراند راسله که از فلاسفه مشهور غرب در قرن معاصر به شمار می رود می گوید: «از لحاظ هنر، مایه تأسف است که به آسانی به زنان بتوان دست یافت و خیلی بهتر است که وصال زنان دشوار باشد، بدون آنکه غیر ممکن گردد.}⁽²⁾.

ویل دورانت

{ویل دورانت}فیلسوف و نویسنده مشهور معاصر می نویسد: « آنچه بجوییم و نیابیم عزیز و گرانبها میگردد. زیبایی به قدرت میل بستگی دارد و میل با اقناع و ارضا، ضعیف و با منع و جلوگیری قوی می گردد.

مرد جوان به دنبال چشمان پر از حیاست و بی آنکه بداند، حس میکند که این خودداری ظریفانه از یک لطف و رقت عالی خبرمی دهند. ⁽³⁾

.

چارلی چاپلین

چارلی چاپلین» که یکی از کمدین های مشهور جهان است در

نامه ای به دخترش می نویسد: «برهنگی بیماری عصر ماست، من پیرم و شاید حرفهای خنده آور بزنم، اما به گمان من تن عریان تو باید مال کسی باشد که روح عریانش را دوست داری». ⁽¹⁾.

جودیت میلر

{جودیت میلر} خبرنگار روزنامه نیویورک تایمز طی مقاله ای با عنوان «زنان در آغوش اسلام امنیتی تازه می یابنده با اشاره به گرایش روز افزون زنان مسلمان به حجاب می نویسد: «چه چیزی این بازگشت را میسر ساخته است؟ بازگشنی که به معنای واقعی در آزادی های شخصی و سیاسی صورت گرفته است؟ پاسخ آن در ارمغانهایی است که اصول گرایان اسلامی به روح و روان جامعه مدرن خاور میانه و به زن و مرد آن تقدیم کرده اند.

پوشش (حجانب)برای زنان این امکان را فراهم ساخته که در شهرهای شلوغ بتواند به راحتی فعالیت کند و از مزاحمت مردان جوان و نوجوانی که در جستجوی کار از اطراف و اکناف کشور به پایتخت سرازیر شده اند در امان بماند. این لباس یک پیام غیر قابل تردید به اطرافیان می فرستد. حجاب می گوید: این زن نجیب است. با او کار نداشته باشید. و به وی اجازه می دهد. بدون اینکه مورد آزار جنسی قرار گیرد در اتوبوسهای شلوغ شهر سوار شود».⁽²⁾

رئیس انستیتو تعلیم و تربیت آلمان

حضور مجزای دختران و پسران در کلاسهای درس بخصوص در دوره ابتدایی می تواند در یادگیری دختران تأثیر به سزایی داشسته باشد. در پی تحقیقات انستیتو پژوهشی پلانک آلمان میل و رغبت دختران برای یادگیری علوم ریاضی در کلاسهای مختلط رضایت بخش نیست.⁽¹⁾.

گزارشی از رادیو فرانسه

به گزارش خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران و به نقل از رادیو فرانسه:

در ویرجینیای آمریکا طرحی در سال سوم راهنمایی برای جدا کردن دختران از پسران در کلاس، در دست آزمایش است. چون آموزگاران پی برده اند که دختران به خصوص در ریاضیات و علوم بدون حضور پسران راحت تر آموزش می بینند.

به گفته آموزگاران، دختران در کلاسهای مختلط برای آنکه مورد تمسخر و انتقاد پسرها قرار نگیرند کمتر در بحثها شرکت می کنند. در حالی که در غیاب پسرها بهتر و راحت تر به سؤالات جواب می دهند. ظاهر نتایج اولیه این آزمایشها رضایت بخش بوده است.

به گفته آموزگاران به خصوص دختران خجالتی در کلاسهای دخترانه راحت تر هستند، اما انجمنهای متعددی از جمله انجمن ملی زنان آمریکا با این طرح به مبارزه برخاسته است و آن را جدابی و تبعیض جنسی آشکار می داند.⁽²⁾

فصل پنجم: عفاف وحیا

اشاره

گرچه نگاه به مسأله حجاب، نگاه به عاملی مهم و مؤثر در رشد معنوی و اخلاقی جامعه است، اما آنچه در قدم اول ضروری تر به نظر می رسد، سالم سازی بنیان های اخلاقی جامعه است

عفاف به عنوان پیش زمینه ای اساسی در اصلاح این بنیانها، فراتر از حجاب قابل دقت و بررسی است. همچنین حیا، که در یک ارتباط متقابل با عفاف، گاه معلول و گاه علت است. می توان گفت که از سویی این دو خصیصه نفسانی از عوامل اساسی در گسترش فرهنگ حجاب می باشند و حجاب واقعی جز در پرتو این دو میسر نخواهد بود و از سویی دیگر سالم سازی اخلاقی یک جامعه، محدود به حجاب نیست، بلکه مجموعه ای از چگونگی رفتارها و بایدها و نبایدهای فردی و اجتماعی است که با ارتقای سطح عفاف و حیای جامعه، نسبتی مستقیم دارد. لذا بی جهت نیست اگر قبل از ورود به مباحث مختلف حجاب، مختصری پیرامون عفاف و حیا سخن بگوییم:

معنای عفاف

عفت، یعنی صیانت نفس از چیزهایی که حرام است یا انجام آن شایسته نیست، حضرت علی علیه السلام درباره حقیقت عفت می فرماید:

{الصبر علی الشهوة عفة؛ عفت، مقاومت در برابر شهوتهاست}⁽¹⁾و در روایت دیگری می فرماید: «العفاف زهادة؛ عفاف، بی رغبتی نسبت به خواسته های نفسانی است».⁽²⁾شهید مطهری، در تعریف عفاف می گوید: «عفت حالتی نفسانی است، به معنی رام بودن قوه شهوانی تحت حکومت عقل و ایمان، و تحت تأثیر قوة شهوانی نبودن».⁽³⁾

و اما عفیف به کسی گفته می شود که در برابر خواسته های نفسانی، از جمله کششهای جنسی، مقاومت نموده، خود را حفظ کند.

تفاوت عفاف و حجاب

ما پیوسته درباره حجاب، مطالب مختلفی شنیده ایم ولی مسأله اصلی و بنیادین، عفت است؛ عفت فراتر از حجاب است.

حجاب، همان پوشش ویژه و عفت، یک خصلت، بینش و منش است. .

حجاب پوشش بیرونی است، ولی عفت، هم پوشش بیرونی و هم پوشش درونی است.

حجاب می تواند ریایی، تحمیلی، ظاهری یا غیر اختیاری باشد؛ ولی عفت، یک خصلت و ارزش اختیاری است. عفت نمودهای گوناگونی دارد؛ از جمله: عفت در نگاه، عفت در سخن، عفت در شهوت، و... ممکن است کسی حجاب مناسب داشته باشد ولی عفت در نگاه سخن گفتن و یا امور جنسی نداشته باشد که این خود نمونه حجاب بدون عفت است، بنابراین برای سالم سازی جامعه باید به دنبال عفت عمومی باشیم تا حجاب آگاهانه گسترش یابد.

قرآن و عفاف

قرآن، از این ارزش انسانی و اسلامی با واژه هایی چون عفاف، احصان وحصور، یاد کرده است و یکی از ویژگیهای مؤمنان راستین را پاکدامنی و عفاف میداند: {والذین هم لفروجهم حافظون؛ آنان مؤمنین کسانی هستند که خویشتن را از بی عفتی حفظ می کنند.}⁽¹⁾

در اهمیت عفاف، همین بس که خداوند در قرآن، در سوره نور به بیان لزوم عفاف می پردازد و شیوه های رسیدن به آن و مبارزه با آلودگیهای جنسی را بیان می فرماید. قرآن حتی در بیان مهیج ترین ماجراهای تاریخی همچون داستان حضرت یوسف ، جانب عفاف را رعایت کرده است.

عفاف از دیدگاه روایات

پیامبر گرامی اسلام صلی علیه وآله که مظهر عفافند، تلاش بسیاری برای حاکمیت عفاف و پاکدامنی نموده تا جامعه ای بسازد که در آن، عفاف و پاکی، ارزش و بی عفتی، ضد ارزش به شمار آید. پیامبر در جریان بیعت با زنان مکه از آنان پیمان گرفت که پاسدار پاکدامنی وعفاف باشند.⁽¹⁾و فرمودند:{لایقمدنّ مع الرّجال فی الخلاء}؛ زنان با مردان نامحرم نباید در خلوت بنشینند». ⁽²⁾

به پیامبر صلی علیه وآله خبر رسید که در مدینه دو نفر با نامهای {هبت}و {ماتع} که از افراد هرزه هستند، نزد مردان نشسته، از اوصاف زنان و لباسهای آنان حرف می زنند و با سخنان شهوت انگیز خود، هوسهای آلوده را تحریک کرده، به حریم عفاف تجاوز می کنند. پیامبر به آنها را احضار کرد و از مدینه به محلی به نام {القوایاه} تبعید نمود.⁽³⁾

به چند حدیث نورانی از حضرت علی علیه السلام اشاره می نماییم:

حضرت علی علیه السلام درباره عفاف می فرمایند: {وافضل العبادة العفاف؛ بهترین عبادت، عفاف است.}⁽⁴⁾

{العفة رأس کل خیر؛ عفت ریشه و اساس تمام خوبیهاست}⁽⁵⁾{ماالمجاهد الشهید فی سبیل الله بأعظم أجراً ممن قدر فعف

لکاد العضیف ان یکون ملکا من الملائکه؛ مجاهد شهید در راه خدا، اجرش بیشتر از کسی نیست که قدرت بر گناه دارد اما خویشتنداری می کند، چنین شخصی نزدیک است فرشته ای از فرشتگان خدا باشد ⁽¹⁾

عمومیت عفاف

با دید سطحی به نظر می رسد که عفاف تنها به بانوان اختصاص دارد، اما با بررسی آیات و روایات در می یابیم که لزوم عفاف، شامل مردان نیز می شود. خداوند در قرآن خطاب به مردان مؤمن می فرماید: «قل للمؤمنین یقضوا من أبصارهم ویحفظوا فروجهم؛ به مؤمنان بگو چشمهای خود را از نگاه به نامحرمان فرو گیرند و دامان خود را حفظ کنند ⁽²⁾

و به زنان با ایمان هم می فرماید: {وقل للمؤمنات یغضضن من أبصارهن ویحفظن فروجهن؛ به زنان با ایمان بگو چشمهای خود را (از نگاه هوس آلود) فرو گیرند و دامان خویش را حفظ کنند». ⁽³⁾

ویژگیهای زنان عفیف

شاید در مقام ادعا همه انسانها خود را مؤمن، خوش اخلاق، متعهد و عفیف و... بدانند اما آنچه که می تواند شاهد صدق گفتار و

ادعای انسان باشد، رفتار و عملکرد اوست. عفت را همه زنان دوست دارند؛ اما کسی این ارزش و مقام عالی انسانی را داراست که ویژگیهای زیر را داشته باشمد:

1-سنگینی و وقار: زنان عفیف از هر کار سبک و نامناسبی که موجب جلب توجه دیگران شود، پرهیز می کنند. طرز راه رفتن، لباس پوشیدن و رفتارشان به گونه ای نیست که نامحرمان را به سوی خود جذب نمایند.

۲- عفت در سخن: کم سخن می گویند، ساده و آرام و بی وسوسه حرف می زنند و از سخنان غیرضروری خصوصاً با نامحرمان دوری می کنند.

3- پرهیز از خودنمایی: از مظاهر خودنمایی همچون نشان دادن زینتهای خود، بیرون گذاشتن قسمتی از موی سر یا آرایش چهره برای نامحرمان پرهیز می نمایند. خداوند در قرآن می فرماید: «زنان عفیف، زینت خود را در برابر نامحرمان آشکار نمی سازند».⁽¹⁾

4- پوشش مناسب: زنان عفیف از انتخاب لباس های نازک و چسبان و رنگهای تند و زننده که موجب جذب نامحرمان به سوی آنها می شود، اجتناب می ورزند.

5-کنترل رفت و آمدها: زنان عفیف از رفتن به مراکز و مکانهای آلوده و نامناسب، چون مجالس گناه، لهو و لعب و... خودداری میکنند.

حیا

از زمینه ها و در عین حال از ثمرات عفاف، احساس محیا و شرم از انجام کارهای زشت است. امیرمؤمنان علیه السلام حیا را سبب عفت می نامند: {سبب العفة الحیاء }⁽¹⁾و در جای دیگر حیا را میوه و ثمرة عفت معرفی می کند: «الحیاء ثمرة العفة».⁽²⁾

هر قدر این احساس شرم از زشتی ها در انسان بیشتر باشد، عفت او نیز بیشتر خواهد بود: با عفت ترین شما باحیاترین شماست {آعنکم احیاکم} ⁽³⁾.

حیا چیست؟

حیا شرمی است برخاسته از ادراک خوبی ها و بدیهای اختیاری، به این جهت است که انسان، دسته ای از کارها را خوب و دسته دیگر را بد می داند. علامه مجلسی درباره حقیقت حیا می گوید: {ملکه ای است که موجب خودداری از کارهای زشت می گردد}. ⁽⁴⁾

حیا، عامل بازدارنده ای است که موجب پایبندی انسان به قوانین و دستورات دین می شود: «کسی که حیا ندارد، ایمان ندارد(⁽⁵⁾

حیا عامل حفظ دختران و پسران از تن دادن به انحرافها و

آسیب های اجتماعی است.

دکتر «فلاسن»، استاد دانشگاه روچستبر می گوید: «خجالت کشیدن و حیا علامت سلامتی است و در میان همه افراد بشر، حتی آنهایی که برهنه زندگی می کنند نیز رایج است».⁽¹⁾

حیای مثبت و منفی

گفتنی است که از نظر اسلام، مطلق حیا پسندیده نیست. از نظر رسول خدا صلی علیه وآله حیا بر دو گونه است. حیایی که برخاسته از حکم عقل است و حیایی که نشانه حماقت و نادانی است. ⁽²⁾

حیایی که انسان را از کارهای زشت باز می دارد، حیای خوبی است و نشانه عقل و ایمان است و آنچه در فضیلت حیا در اسلام وارده شده است، درباره همین نوع از حیا است، از مصادیق این حیا می توان حیای از خداوند، حیای از خویشتن، حیای از دیگران را نام برد.

حیایی که انسان را از کارهای نیک باز می دارد، ناپسند و منفی است و اسلام آن را در انسان نشانه نادانی و ناتوانی می داند.

رابطه حجاب و عفاف

انگیزه حقیقی گرایش زن به حجاب احساس فطری یا غریزی

شرم و حیا می باشد. شرم و حیا در زن نسبت به بیگانگان مانند غیرت در مرد است. به عبارت دیگر درک و شعور فطری و الهام غریزی زن به حفظ خود از دستبرد نااهلان، برای بالا بردن ارزش وجود خویش است.

شرم و حیا و عشق و اشتیاق به عفاف و پاکدامنی، تدبیر مکانیسمی است نهفته در خلقت و فطرت زن، که او را وادار می سازد که گاهی به صورت ناخودآگاه، خود را از چشم نامحرم بپوشاند. به همین لحاظ وقتی احساس حجب و حیا را از دست می دهد، در محیط ناامن اجتماع هم کشف حجاب می کند و به عکس وقتی احساس شرم و حیا در او زنده است در محیطی که امنیت کامل هم وجود دارد، باز هم متمایل به پوشاندن خویش است.⁽¹⁾

عفاف آمیخته در آفرینش زن

عفت و پاکدامنی با آفرینش زن به هم آمیخته است. او از روز نخست عفت گرا و پاکدامن بوده است، نگاههای معصومانه و نفرت او از گناه، در آغاز جوانی و تظاهر به عفت و پاکدامنی در برخوردهاء نشانه آن است که عفت در خلقت، زن جایگاه والا و بلندی دارد که هم خود زنان خواهان آنند و هم دیگران، زن را با این ویژگی می خواهند.

اسلام آفرینش زن و صلاح و خیر جامعه را در نظر گرفته و حجاب را لازم شمرده تا با عفت درونی او هماهنگ گردد، و بنیان خانواده ها مستحکم شود.

بنابراین، الزام پوشش فقط و فقط برای حفظ عفت زن است نه زنجیر اسارتی بر دست و پای او، و نه سدی در برابر تکامل فکری و علمی و هنری او، بلکه وسیله ای برای تعالی روح و ایفای مسئولیتهای فردی و اجتماعیش است، چه بسا زنان پاکدامن سخنوری که تاریخ،، خصوصیات و رشادت های آنان را ضبط کرده است.

اسلام پوشش از بیگانه را ملاک برتری زن معرفی کرده است. پیامبر صلی علیه وآله می فرمایند: {بهترین زنان شما، زنان عفیف غیر عمقیمی هستند که تنها برای شوهرانشان خود را می آرایند و در مقابل بیگانه کاملاً پوشیده اند}.⁽¹⁾

در حدیث دیگری آن حضرت می فرمایند: «آیا بدترین زنان را به شما معرفی نکنم؟ بدترین زنان شما زنانی هستند که در برابر بیگانه آراسته اند ولی نزد شوهر پوشیده اند و آراستگی لازم را ندارند». ⁽²⁾

حیا و عفاف و ستر و پوشش، تدبیری است که خود زن با یک نوع الهام برای گرانبها کردن خود و حفظ موقعیت خویش در برابر مرد به کار برده است.

زن برای مرد همچون جایزه ای است که باید آن را برباید. وقتی که زن مقام و موقعیت خود را در برابر مرد یافت و نقطه ضعف مرد را در برابر خود دانست، همانطور که متوسل به زیور و خودآرایی و تجمل شد که از آن راه، قلب مرد را تصاحب کند، متوسل به دور نگه داشتن خود از دسترس مرد نیز شد، دانست که نباید خود را رایگان کند، بلکه باید آتش عشق و طلب را تیزتر نماید و در نتیجه موقعیت و مقام خود را بالا برد.

مولوی، عارف، دقیق اندیش می گوید مثل مرد و زن، مثل آب است و آتش، مرد مثل آب و زن مثل آتش، اگر حائل از میان آب و آتش برداشته شود، آب بر آتش غلبه می کند و آنرا خاموش می سازد، اما اگر حائل و حاجبی میان آن دو برقرار گردد، مثل این که آبی را در دیگی قرار دهند و آتش در زیر آن دیگ روشن کنند، آن وقت است که آتش، آب را تحت تأثیر خود قرار می دهد. اندک اندک او را گرم می کند و احیانا جوشش و غلیان در او به وجود می آورد، تا آنجا که سراسر وجود او را به بخار تبدیل می سازد. (⁽¹⁾

مرد، برخلاف آنچه ابتدا تصور می رود، در عمق روح خویش از ابتذال زن، از تسلیم و رایگانی او متنفر است. مرد همیشه عزت، استغنا و بی اعتنایی زن را نسبت به خود ستوده است. از داستان لیلی و مجنون، خسرو و شیرین می توان فهمید که زن بر اثر دور نگهداشتن

خود از دسترس مرد تا چه اندازه مقام خود را بالا می برد. قطعاً اگر زن این حقیقت را درک کند در تمایل او به پوشش بدن خود و مخفی کردن خود به صورت یک راز تأثیر فراوانی داشته است.

بدون شکه پوشش و حجاب به حفظ عفت و پاکدامنی زن کمک خواهد کرد؛ زیرا بی عفتی، ریشه تمام فسادها و تباهی هاست و باعث متلاشی شدن کانونهای گرم خانواده و در نتیجه سرگردان شدن فرزندان و گرایش آنها به ناهنجاریها و مفاسد اخلاقی است.

امام زمان علیه السلام در دعای خود می فرمایند: {اللهم ارزقنا توفیق الطاعة وبعد المعصیة ... و علی النساء بالحیاء و العفه...؛ خدایا توفیق اطاعت و دوری از معصیت را روزی ما گردان... و به زنان، حیا و پاکدامنی عنایت فرما}. ⁽¹⁾

پدران و مادران موظفند فرزندان خویش را با سجایای اخلاقی انسانی تربیت کنند و از دوران کودکی صفات عالیة انسانی را در ضمیر آنان پرورش دهند.

امام صادق بعلیه السلام می فرماید: {کونوا دعاة الناس باعمالکم ولا تکونوا دعاة بالسنتکم ؛ مردم را با عمل خود به نیکیها دعوت کنید نه با زبان خوده}. ⁽²⁾

هر قدر پدران و مادران بهتر و راسخ تر، نقش الگویی را عهده دار باشند، تأثیر جذب و رشد اخلاقی فرزندان آنان بهتر و وسیع تر

صورت خواهد پذیرفت. لذا والدین باید تلاش کنند در امور دینی و اخلاقی و پرورش حیا و عفت برای فرزندان خود الگو باشند.

برهنگی و بی حجابی، دام شیطانی است.

ما در دنیای سراسر ظلم و بی عدالتی که زنان بیش از هر قشر دیگر در معرض ظلم و اهانت قرار دارند این افتخار را داریم که از دیدگاه مکتب ماء زن اصلی ترین ستون جامعه است و به همین جهت، شکل گیری شخصیت زنان بسیار قابل توجه است.

در دین مبین اسلام سفارش شده است که باید در تربیت و پرورش زنان کوشید؛ زیرا زنان محور اصلی جامعه می باشند، مرکز پیشرفت و ترقی اند، زن سازنده شخصیت انسانهاست و زن منتقل کننده ارزشها به جامعه است.

بنابراین اگر زنان با حقیقت اسلام آشنا شوند و به شخصیت حقیقی خود دست یابند، نه تنها قدرتهای پوشالی جهان هرگز نخواهند توانست آنان را در قالبهای خشک مادی، اسیر نموده و ماهیت انسانیشان را دگرگون کنند، بلکه دامان و افکارشان پدید آورنده هدایت گرانی خواهد شد که با قدرت اسلام برای نجات بشریت تلاش خواهد نمود.

یکی از عواملی که موجب می شود برخی از زنان ما تحت تأثیر هجوم فرهنگ منحط غرب قرار بگیرند، همان ضعف ایمان و عدم آگاهی و شناخت آنان از اسلام و تعالیم رهایی بخش آن است.

از نظر قرآن برهنگی و بی حجابی، دام بزرگ شیطان است. {یا بنی آدم لا یفتتنکم الشیطان کما أخرج ابونکم من الجنة ینزع عنها لباسهمالیر یهما انه یراکم هو وقبیله من حیث لا ترونهم انا جعلنا الشیاطین اولیاءللذین لا یومنون؛ای فرزندان آدم! مبادا شیطان شما را فریب دهد چنان چه پدر و مادر شما را از بهشت بیرون کرد، جامه عزت از تن آنان برکند و قبایح آنان را در نظرشان پدید آورد. همانا آن شیطان و گروه وابسته به او، شما را از جایی و بگونه ای می بینند که شما، آنها را نمی بینید. ما شیاطین را اولیا و همکاران کسانی قرار دادیم که ایمان نمی آورند». ⁽¹⁾

یکی از مهمترین دامهای شیطان و اولیای اوه کشف حجاب و پوشش است که خداوند برای انسانها قرار داده است؛ زیرا لباس و حجاب، وسیله ای برای آراستن انسان به زینت عفت و حیا، تستوا و پاکدامنی، وقار و شخصیت است و شیطان می کوشد تا با وسوسه و وارونه جلوه دادن حقایق، حجاب و پوشش را زشت و کشف حجاب و برهنه ساختن اندام را زیبا و جذاب جلوه دهد و با گرفتن حیا و تقوایشان، بر آنان مسلط شود. .

بعضی از کوته فکران خیال می کنند که اگر فرهنگ برهنگی رواج پیدا کند کم کم به صورت عادی در می آید و دیگر، افراد تحریک نمی شوند!

از نظر جنسی شاید چنین باشد ولی عطش روحتی با افزایش مناظر تحریک آمیز نه تنها کاهش نمی یابد؛ بلکه پیوسته افزایش خواهد یافت. اگر چنین حرفی صحیح بود دیگر در غرب و اروپا از تجاوزات و خشونتهای جنسی خبری نبود.

دوری از خودنمایی

و لا تبرجن تبرج الجاهلیة الأولی...، مانند عصر جاهلیت قبل از اسلام، خودنمایی و خودآرایی نکنید».⁽¹⁾

با توجه به آفرینش ویژه زن و آمیخنگی زیبایی ظاهری، با احساسات و عواطف باطنی و تمایل به خودنمایی که در وجود زن، بطور محسوس و قوی به چشم می خورد، بدیهی است چه مفاسد و آثاری ببار خواهد آورد. درست مثل این است که انبار پاروتی را در کنار جرقه های آتش قرار دهند. از این رو جهت جلوگیری از پیشامدهای نامطلوب، راهکارهای مختلفی در دین ارائه شده که از آن جمله، امر به حجاب و توصیه زنان به اجتناب از خودنمایی و حرکات تحریک آمیز است.

پیامبر اسلام صلی علیه وآله نهی فرموده که زن، برای مرد نامحرم زینت کند. اگر چنین کرد، حق است که خدا او را به آتش بسوزاند.⁽²⁾

امام صادق علیه السلام می فرماید: هر زنی که برای غیر شوهر خود بوی

خوش استعمال کند، نماز او قبول نمی شود تا از آن بوی خوش غسل کند، آنگونه که از جنابت غسل می نماید».⁽¹⁾

قرآن صادق ترین بیانگر تاریخ امتهای گذشته است که به صراحت هلاکت بسیاری از امتها را به خاطر روی آوردن به فساد و سرپیچی نمودن از فرامین الهی مطرح می کند. خداوند در سوره عنکبوت به هلاکته برخی از اقوام گذشته اشاره می کند و می فرماید: فکلا أخذنا بذنیه فمنهم من ارسلنا علیه حاصبا ومنهم من اخذنة الصیحة ومنهم من خسفنا به الارض ومنهم عن اغرقناوما کان الله لیظلمهم ولکن کانوا انفسهم یظلمون؛ ما هر طایفه ای را به کیفر گناهش مؤاخذه کردیم که بعضی را بر سرشان سنگ بلا فرو باریدیم و برخی را به صیحة عذاب آسمانی و برخی را به زلزله زمین و گروهی را به غرق دریا به هلاکت رسانیدم. خدا به آنان هیچ ستم نکرد لیکن آنها خود، در حق خویش ستم کردند. ⁽²⁾

در آیه دیگر می فرماید: {ای پیغمبر! به همسران و دخترانت و به زنان مؤمن بگو که جلبابهای {روسریهای} خویش را بر خود فروافکنند، این کار برای اینکه شناخته شوند و مورد اذیت قرار نگیرند، بهتر است و خداوند همواره آمرزنده و مهربان است.⁽³⁾

با توجه به آیات بیان شده به این نتیجه می رسیم که خودنمایی

زنان چگونه آتش هوا و هوس را در دلهای مردان روشن می نماید و آرامش روح و روان را به نا آرامی و بیماری مبدل می سازد و با گذشت زمان دود این آتش چشمان زنان را هم اشک آلود خواهد نمود.

نقش اخلاق در حفظ عفت

اولین حقی که هم زن و هم مرد باید رعایت کنند، خوش اخلاقی است، زیرا آنچه که کانون خانواده به شدت به آن نیازمند است؛ نرمی، ملایمت، سازگاری، گذشت، ایثار، فداکاری، صفا و صمیمیت است و محبت و عشق و علاقه از همین روحیات به وجود می آید.

همان طور که بدن انسان برای سلامت و تندرستی به خون نیازمند است تا همه اعضا به تحرک و فعالیت در آیند. در کانون خانوادگی هم آنچه که به افراد خانواده توان و قدرت کار و کوشش می دهد، خوش اخلاقی است.

اساساً اگر در هر محیطی، اخلاق حاکم نباشد، زندگی در آنجا از لذت و صفا برخوردار نخواهد بود.

رسول خدا صلی علیه وآله می فرمایند:{من به همسران خود از همه مهربان تر هستم هر که بخواهد به من نزدیک تر باشد باید با خانواده خود مهربان باشد}. ⁽¹⁾

مرد می بایست به همسر خود، به خصوص در حضور دیگران

احترام بگذارد و این احترام باید توام با صمیمیت و مهربانی باشد. زن نیازمند دریافت محبت و احترام از شوهر است. مخصوصا در حضور دوستان و آشنایان این امر باعث می شود که زن از داشتن شوهر، احساس افتخار و سربلندی کند و این احساس، شوق او را به زندگی زناشویی و آمادگی وی را برای گذشت و بردباری در برابر محرومیت ها و سختی های احتمالی بیشتر می کند.

البته طبق فطرت الهی، خداوند مودت و محبت را از ابتدا بین زن و شوهر قرار داده است. اما معمولا انسانها با اشتباهاتشان، به این محبت ضربه می زنند. اگر منفی بافیها، بدبینی ها، زخم زبانها در زندگی راه پیدا کند، محبت خدادادی رخت بر می بندد.

از این رو در اسلام به مردان سفارش شده است که به زنان خود اظهار دوستی و محبت کنید چنانکه رسول خدا صلی علیه وآله می فرمایند: سخن مرد به همسرش که تو را دوست دارم، هیچگاه از قلب أو زدوده نخواهد شد. ⁽¹⁾

مرد باید در ایجاد یک محیط آرام، صمیمی ، اطمینان بخش در خانواده خود بکوشد. تا همسر و فرزندانش تحت تأثیر محبت ظاهری و لفظی افراد خارج از محیط خانواده قرار نگیرند. بداخلاقی و عدم تفاهم شوهر و همسر در خانواده، باعث دلزدگی خواهد شد.

ان الخاسرین الذین خسروا أنفسهم وأهلیهم یوم القیامه ألا ذلک هو