مشخصات کتاب

سرشناسه حسینی میلانی، علی، ۱۳۲۶-

عنوان قراردادی آیة الولایه . فارسی.

عنوان و نام پدیدآور:نگاهی به آیه ولایت/علی حسینی میلانی ؛ ترجمه و ویرایش هیئت تحریریه مرکز حقایق اسلامی.

مشخصات نشر:قم: مرکزالحقائق الاسلامیه، ۱۳۸۶.

مشخصات ظاهری:68 ص.

فروست:سلسله پژوهشهای اعتقادی؛ ۴

شابک:۱۳۰۰۰ ریال :978-964-2501-63-2

وضعیت فهرست نویسی:فیپا

یادداشت کتابنامه: ص. [۶۵] - ۶۸ ؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت -۴۰ ق.-- اثبات خلافت.

موضوع:تفاسیر (سوره مائده. آیه ولایت).

موضوع:امامت.

موضوع:ولایت -- جنبه های قرآنی.

شناسه افزوده:مرکزالحقایق اسلامیه.

رده بندی کنگره:BP۱۰۲/۲۲/ح۵آ۹۰۴۱ ۱۳۸۶

رده بندی دیویی:۲۹۷/۱۸

شماره کتابشناسی ملی:۱۰۴۲۱۳۸

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست

فهرست

فهرست

سرآغاز

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

...آخرین و کامل ترین دین الهی با بعثت خاتم الانبیاء،حضرت محمّد مصطفی صلّی اللّه علیه و آله به جهانیان عرضه شد و آئین و رسالت پیام رسانان الهی با نبوّت آن حضرت پایان پذیرفت.

دین اسلام در شهر مکّه شکوفا شد و پس از بیست و سه سال زحمات طاقت فرسای رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و جمعی از یاران باوفایش،تمامی جزیرة العرب را فرا گرفت.

ادامه این راه الهی در هجدهم ذی الحجّه،در غدیر خم و به صورت علنی،از جانب خدای منّان به نخستین رادمرد عالم اسلام پس از پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله یعنی امیر مؤمنان علی علیه السلام سپرده شد.

در این روز،با اعلان ولایت و جانشینی حضرت علی علیه السلام ، نعمت الهی تمام و دین اسلام تکمیل و سپس به عنوان تنها دینِ مورد

پسند حضرت حق اعلام گردید.این چنین شد که کفرورزان و مشرکان از نابودی دین اسلام مأیوس گشتند.

دیری نپایید که برخی اطرافیان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله ،-با توطئه هایی از پیش مهیّا شده-مسیر هدایت و راهبری را پس از رحلت پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله منحرف ساختند،دروازه مدینه علم را بستند و مسلمانان را در تحیّر و سردرگمی قرار دادند.آنان از همان آغازین روزهای حکومتشان،با منع کتابت احادیث نبوی،جعل احادیث،القای شبهات و تدلیس و تلبیس های شیطانی،حقایق اسلام را-که همچون آفتاب جهان تاب بود-پشت ابرهای سیاه شکّ و تردید قرار دادند.

بدیهی است که علی رغم همه توطئه ها،حقایق اسلام و سخنان دُرَرْبار پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله ،توسّط امیر مؤمنان علی علیه السلام ، اوصیای آن بزرگوار علیهم السلام و جمعی از اصحاب و یاران باوفا،در طول تاریخ جاری شده و در هر برهه ای از زمان،به نوعی جلوه نموده است.آنان با بیان حقایق،دودلی ها،شبهه ها و پندارهای واهی شیاطین و دشمنان اسلام را پاسخ داده و حقیقت را برای همگان آشکار ساخته اند.

در این راستا،نام سپیده باورانی همچون شیخ مفید،سیّد مرتضی، شیخ طوسی،خواجه نصیر،علاّمه حلّی،قاضی نور اللّه،میر حامد حسین،سیّد شرف الدین،امینی و...همچون ستارگانی پرفروز می درخشد؛چرا که اینان در مسیر دفاع از حقایق اسلامی و تبیین

واقعیّات مکتب اهل بیت علیهم السلام ،با زبان و قلم،به بررسی و پاسخ گویی شبهات پرداخته اند...

و در دوران ما،یکی از دانشمندان و اندیشمندانی که با قلمی شیوا و بیانی رَسا به تبیین حقایق تابناک دین مبین اسلام و دفاع عالمانه از حریم امامت و ولایت امیر مؤمنان علی علیه السلام پرداخته است، پژوهشگر والامقام حضرت آیت اللّه سیّد علی حسینی میلانی، می باشد.

مرکز حقایق اسلامی ،افتخار دارد که احیاء آثار پُربار و گران سنگ آن محقّق نستوه را در دستور کار خود قرار داده و با تحقیق،ترجمه و نشر آثار معظّمٌ له،آن ها را در اختیار دانش پژوهان،فرهیختگان و تشنگان حقایق اسلامی قرار دهد.

کتابی که در پیش رو دارید،ترجمه یکی از آثار معظّمٌ له است که اینک "فارسی زبانان" را با حقایق اسلامی آشنا می سازد.

امید است که این تلاش مورد خشنودی و پسند بقیّة اللّه الأعظم، حضرت ولیّ عصر،امام زمان عجل اللّه تعالی فرجه الشریف قرار گیرد.

مرکز حقایق اسلامی

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

الحمد للّه ربّ العالمین و الصلاة و السلام علی سیّدنا محمّد و آله الطاهرین المعصومین و لعنة اللّه علی أعدائهم أجمعین من الأوّلین و الآخرین

پیش گفتار

از آیاتی که شیعیان همواره برای اثبات امامت امیر مؤمنان علی علیه السلام به آن استدلال می کنند،آیه ولایت است.خداوند متعال در این آیه می فرماید:

«إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ»

«تنها ولی و صاحب اختیار شما خدا،پیامبر او و کسانی هستند

که ایمان آورده اند؛همان کسانی که نماز را برپا می دارند و در حال رکوع زکات می دهند».برای استدلال به این آیه،ابتدا باید به روایات مراجعه نماییم تا روشن شود که این آیه در مورد چه کسی نازل شده است؛آن گاه چگونگی استدلال به آیه شریفه مورد بحث قرار می گیرد،و در پایان به اشکالات و اعتراضات دانشمندان اهل سنّت پاسخ داده می شود.بنا بر این،سخن در سه بخش مطرح خواهد شد:

بخش یکم:شأن نزول آیه ولایت

بخش دوم:چگونگی استدلال به آیه ولایت

بخش سوم:پاسخ به شبهه ها

بخش یکم: شأن نزول آیه ولایت

شأن نزول آیه ولایت

اشاره

همه شیعیان دوازده امامی اتّفاق نظر دارند که این آیه مبارکه هنگامی نازل شد که امیر مؤمنان علی علیه السلام انگشترش را در حال رکوع به مستمند بخشید.

این مطلب در روایات متواتری از طریق آنان نقل شده است.بنا بر این از نظر آنان مسلّم است،و جای هیچ تردیدی در آن نیست.

ولی این استدلال برای اهل تسنّن کافی نیست و پرسش هایی برای آنان مطرح خواهد شد از جمله اینکه:

ما ضمن مراعات اصول بحث و مناظره،در این بخش به نام برخی از بزرگان اهل سنّت-که پذیرفته اند که این آیه در شأن امیر مؤمنان علی علیه السلام نازل شده است-اشاره می کنیم تا پیروان آنان و کسانی که کتاب های آنان را معتبر و روایات آن ها را مستند می دانند و به اصول مذهب آن ها پایبند هستند،نیز قانع شوند.

با بیان این مطلب،شأن نزول آیه شریفه روشن خواهد شد،و همچنین معلوم خواهد شد که این روایات مورد اتّفاق شیعه و سنّی،و مورد پذیرش آنان است.

اتفاق نظر مفسّران در شأن نزول آیه

طبق آنچه که از بزرگان اهل سنّت نقل شده است،همه مفسّران در شأن نزول آیه ولایت اتفاق نظر دارد.این اتفاق نظر از سوی چهار تن از دانشمندان اهل سنّت نقل شده است.

1-قاضی ایجی (متوفای سال 756) نویسنده کتاب المواقف فی علم الکلام ،که از مهم ترین کتاب های اهل سنّت در علم کلام و اصول دین است.او می نویسد:

«تمامی مفسران اتّفاق نظر دارند که این آیه مبارکه در ماجرای بخشیدن انگشتر امیر مؤمنان علی علیه السلام در حال رکوع نماز نازل

شده است» ⁽¹⁾2-میر سیّد شریف جرجانی (متوفای سال 816 ه‍) در شرح المواقف به این اجماع اعتراف کرده است ⁽²⁾.

3-سعد الدّین تفتازانی (متوفای سال 793 ه‍) در شرح المقاصد اجماع مفسّران را بر اینکه آیه شریفه در شأن امیر مؤمنان علی علیه السلام نازل شده،نقل کرده است ⁽³⁾.

شرح المقاصد از کتاب های مهم اهل سنّت در علم کلام است.این کتاب در مدارس آن ها تدریس می شود و در محافل علمی آن ها از جایگاه ویژه ای برخوردار است،به همین دلیل بسیاری از بزرگان اهل سنّت بر این کتاب شرح و تعلیق نوشته اند.

4-علاء الدّین قوشجی سمرقندی نیز از کسانی است که به اجماع مفسران بر اینکه آیه مبارکه در شأن امیر مؤمنان علی علیه السلام نازل شده، اعتراف کرده است ⁽⁴⁾.

بنا بر این،تمامی مفسّران اهل سنّت معتقدند که این آیه مبارکه در

شأن امیر مؤمنان علی علیه السلام ،و زمانی که آن حضرت در رکوع انگشترش را به مستمند بخشید،نازل شد.این اجماع و اتّفاق نظر را بزرگان و دانشمندان اهل سنّت نقل کرده و به آن اعتراف نموده اند،یعنی همان کسانی که سخنان آن ها مورد اعتماد است و به کتاب هایشان استناد می شود.

آلوسی در تفسیر خود می نویسد:

«اکثر راویان اخبار معتقدند که این آیه در شأن علی کرم اللّه وجهه نازل شده است» ⁽¹⁾.

ابن کثیر در تفسیر خود برخی از این روایات را در ذیل آیه مبارکه نقل نموده و حکم به صحّت بعضی از آن ها داده است ⁽²⁾.

ابن کثیر کسی است که در تفسیر و تاریخ خود،تا آنجا که می توانسته،بر شیعیان خُرده گرفته و سعی کرده است تا اعتقاد آن ها را باطل جلوه دهد.اعتراف چنین شخصی به صحّت این روایات،ارزش علمی فراوانی دارد و راه فرار را بر خصم ما می بندد.

هنگامی که به کلمات بزرگان اهل سنّت در علم رجال مراجعه شد

و سخنان آن ها در مورد راویان و ناقلان این احادیث بررسی گردید،این نتیجه به دست آمد که تعدادی از این احادیث بنا بر نظر آن ها-که از ناقدان معروف اهل سنّت در سند روایات هستند-صحیح بوده و قابل اعتماد است.

یکی از آن روایات،حدیثی است که ابن ابی حاتِم در تفسیر خود آورده است.وی از ابی سعید اشبح از فضل بن دکین از موسی بن قیس حضرمی از سلمة بن کهیل این گونه نقل می کند:

علی در حال رکوع انگشترش را به فقیر بخشید و این آیه نازل شد: «إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ...» 1.

تا اینجا به خوبی روشن شد که صحّت این حدیث مورد اتفاق مفسّران بوده و بنا بر گفته آلوسی بیشتر محدّثان آن را نقل کرده اند که به نام برخی از آن ها اشاره شد و کلام ابن کثیر در صحّت بعضی از آن ها نیز نقل گردید.

علمای علم کلام نیز-که در مورد دلایل امامت بحث کرده و دلیل های هر طرف را برای اثبات نظر خود ذکر کرده اند-می گویند که این آیه در همان جریان خاصّ نازل شده است.

آیه ولایت در سخن محدّثان

بزرگان از پیشوایان محدّثان نیز در قرن های مختلف،این حدیث را در کتاب های خود نقل کرده اند.اکنون به اسامی برخی از کسانی که این حدیث را در آثار خود آورده اند اشاره می کنیم:

1-حافظ عبد الرّزاق صنعانی

وی نویسنده کتاب المصنّف ،و استاد بُخاری (مؤلف کتاب صحیح بُخاری ) است.

2-حافظ عبد بن حمید نویسنده کتاب المسند

3-حافظ رزین بن معاویة عبدری اندلسی

وی کتاب الجمع بین الصحاح الستّه را تالیف کرده است.

4-حافظ نَسایی

وی نویسنده کتاب صحیح است و این حدیث را در صحیح خود نقل کرده است.

5-حافظ ابو جعفر محمّد بن جریر طبری

وی مؤلّف دو کتاب مشهور و معروف تاریخ و تفسیر طبری است.

6-حافظ ابن ابی حاتِم رازی

وی محدّث و مفسّر پرآوازه ای است،و ابن تیمیّه در منهاج السّنّه

معتقد است که تفسیر او از هر روایت جعلی و ساختگی خالی است.

7-حافظ ابو الشیخ اصفهانی

8-حافظ ابن عساکر دمشقی

9-حافظ ابو بکر بن مردویه اصفهانی

10-حافظ ابو القاسم طبرانی

11-حافظ خطیب بغدادی

12-حافظ ابو بکر هیثمی

13-حافظ ابو الفرج ابن جوزی حنبلی

14-حافظ محب طبری

وی استاد حرم مکّی است.

15-حافظ جلال الدّین سیوطی

اهل سنّت معتقدند که وی پایه گذار نوین و احیاکننده سنّت در قرن دهم به شمار می رود.

16-حافظ شیخ علی متّقی هندی

وی نویسنده کتاب کنز العمّال است.

با معرفی این بزرگان که از علمای زمان بُخاری تا قرن یازدهم

هستند نتیجه می گیریم که صاحبان تفسیر بر این واقعه اجماع داشته و بیشتر محدّثین و ناقلین اخبار بر آن تصریح کرده اند.

با مراجعه و بررسی سند آن روایات،و صحّت و اعتبار آن ها، اعتبار روایات نیز بنا بر مبانی ایشان به وضوح آشکار می گردد.

آیه ولایت در سروده شاعر شهیر انصاری

آوازه خوش این حدیث به گونه ای است که شاعر شهیر انصاری، حسّان بن ثابت نیز-که صحابی رسول خدا صلی اللّه علیه و آله بوده است -این منقبت امیر مؤمنان علی علیه السلام را به نظم کشیده است.

آلوسی بغدادی در کتاب روح المعانی می نویسد:حسّان بن ثابت در این زمینه،خطاب به امیر مؤمنان علی علیه السلام چنین سروده است: فأنت الّذی أعطیت اذ کنت راکعاً

تو همان کسی هستی که در حال رکوع زکات دادی جان به قربانت ای بهترین رکوع کننده!

از این رو،خداوند بهترین ولایت را در مورد تو فرو فرستاد و آن را در کتاب شرایع (قرآن) ثبت فرمود ⁽¹⁾.

آیه ولایت از دیدگاه ابن تیمیّه

با توجّه به آنچه بیان شد نه راهی برای خدشه دار کردن در سند این اخبار وجود دارد،نه جایی برای تکذیب آن باقی مانده،و نه تضعیف روایاتش ممکن است.

ابن تیمیّه نیز در این مورد و درباره این استدلال اظهار نظر کرده است.او می نویسد:

«بعضی از دروغ پردازان،حدیثی دروغین ساخته اند و گفته اند که این آیه هنگامی نازل شد که علی در حال نماز انگشترش را به فقیر بخشید.این خبر به اتّفاق و اجماع دانشمندان حدیث،دروغ است و دروغ آن آشکار است».

سپس می افزاید:

«تمامی دانشمندان درایت و حدیث شناس اتفاق نظر دارند که این آیه در شأن علی نازل نشده،و علی هیچ گاه انگشترش را در حال نماز به فقیر نداده است.

از طرف دیگر همه محدّثان اتفاق نظر دارند که آن قصّه ای که در این مورد نقل شده،دروغین و جعلی است و جمهور امّتِ پیامبر چنین