مشخصات کتاب

سرشناسه:عمادزاده، حسین، 1285 - 1369.

عنوان و نام پدیدآور:زندگانی حضرت امام محمدالتقی جواد الائمه علیه السلام/ حسین عمادزاده ؛ به اهتمام و پیشگفتار غلام حسین عمادزاده.

مشخصات نشر:اصفهان: حسینیه عمادزاده، 1386.

مشخصات ظاهری:504 ص.: نمونه.

شابک:35000 ریال: 978-964-91125-7-2

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع:محمدبن علی (ع)، امام نهم، 195 - 220ق.

رده بندی کنگره:BP48/ع8ز9 1386

رده بندی دیویی:297/9582

شماره کتابشناسی ملی:م85-37102

اشاره

زندگانی حضرت امام محمدالتقی جواد الائمه علیه السلام

حسین عمادزاده

به اهتمام و پیشگفتار غلام حسین عمادزاده.

انتشارات حسینیه عمادزاده

بسم الله الرحمن الرحیم

پیشگفتار

بسمه تعالی اگر انسان دریچه ی دل و قلب خود را بروی کسانی گشاید که نور حق و حقیقت در آنها جلوه گر است، رشته زندگانی خود را به کسانی ارتباط دهد که به چشمه ی جاودانگی مزین است، بی شک به نورانیت و فراخی قلمرو حیاتش کمک رسانده است. به همین جهت پیوستگی و ارتباط با برگزیدگان الهی که بالاترین مظهر اوصاف خداوندی می باشند نه تنها راه خلاصی از گرداب ها و گردبادهای مادیت را برای آدمی آسان می سازد بلکه گوهر وجود انسان را فروغی خاص می بخشد و راه سلوک به قله های کمال را برای انسان ها میسر می سازد. اهتمام و دغدغه ی امامیه از بدو حیاتش راهجوئی به این ارتباط و اتصال بوده است او پیشوایانی را جستجو می کرده که تربیت شده مکتب ربوبی و نماینده ی اوصاف حضرت احدیت و آیینه ی وجود سبحانی وی باشند. و در این جستجو جز به قرآن کریم و سخنان پیامبر اکرم تمسک نجسته است. راه وصل به انسانهایی را می جسته که نشانی آنها را از پیامبر اکرم دریافت نموده و دنبال مصادیق سخنانی بوده که از پیامبر رحمت به طور قطع صادر شده و به نصوص قطعی الصدور معروف است. پیوسته برتری و پیشوایی را مخصوص کسانی می دانسته که خلیفه ی واقعی الهی باشند و رمز برتری آدم بر ملائکه را نشان دهند بنابراین شاخص صفات الهی را در

تبلور و ظهور علم جستجو نموده و لازمه اطاعت و پیروی همه جانبه را در اتصال به علم ربوبی و تعلم از ساحت اقدس الهی دانسته و این عقیده را با حجتی عقلانی از کلام همان بزرگوارانی که مفتخر به این افتخار بوده اند پذیرفته است. الله اکرم و ارحم و أرأف بعباده من أن یفرض طاعة عبد علی العباد ثم یحجب عنه خبر السماء صباحاً و مسائاً. کرامت و مهربانی و رأفت خداوند به بندگان بیشتر از آن است که اطاعت بنده ای را بر بندگان خود واجب کند و خبرهای آسمانی در هر صبح و شام را از او مخفی نگه دارد. (اصول کافی 1 / 261) اطاعت و علم را لازم و ملزوم یکدیگر دانسته و اطاعت مطلق را نسبت به کسانی پذیرفته که دارای علم پالوده ای باشند که آلوده به جهل نشده باشد. گرچه این اصل بنیاد عقیدتی وی را تشکیل می داده ولی بعد از فاجعه ی کربلا در برهه ای از زمان درباره ی این عقیده به تقیه روی آورده است. ولی بعد از انتقال امامت به امام هشتم علیه السلام فرایند جدیدی در اظهار این عقیده مشاهده می نماییم. عقیده ی شیعه ی امامیه درباره ی الهی بودن امامت به وسیله ی حضرتش آشکار و عیان می گردد و اعتقاد امامیه درباره خصوصیات امام به صورت شفاف در میان امت اسلامی ظاهر می شود. چون مأمون یکی از مکارترین و دوراندیش ترین خلفای عباسی است و تلاش نمود که با روش جدید و توطئه ای پیچیده تر از گذشتگانش با امام و خط امامت برخورد کند و با توجه به اینکه علاقه و وابستگی شدیدی به مکتب معتزله داشت و به اجتماع دانشمندان آنها که در موشکافی مسائل و احتجاج در آن دوران کم نظیر بودند اهتمام می ورزید و آنها را تحریص و ترغیب می کرد که با امام رضا علیه السلام مباحثه و مناظره نمایند شاید در گفتگو و مباحثشان آن حضرت را در خصوص بزرگ ترین مدعای خود و پدرانش که بنیاد اعتقادی امامیه را تشکیل می دهد شکست و یا حداقل نمایشی از شکست برای حضرتش ایجاد نمایند، چنانکه مأمون از حمید بن مهران درخواست کرد که با امام رضا علیه السلام مباحثه و مجادله کند تا از منزلت او

بکاهد و به او گفت چیزی از اینکه از منزلت او کاسته شود نزد من محبوب تر نیست. (صباغ مالکی / الفصول المهمة ص 237، اعلام الوری ص 314) به سلیمان مروزی گفت به خاطر شناختی که از قدرت علمی تو دارم به مباحثه با او می فرستم و هدفی ندارم جز اینکه فقط در یک مورد او را محکوم کنی. (عیون اخبار الرضا ج 1 ص 179). موقعی که امام اوصاف بچه ای را که کنیز مأمون بدو حامله بود فرمود، مأمون گفت پیش خود گفتم به خدا قسم این بهترین فرصت است تا اگر، چنانچه او گفته، نباشد او را از ولایتعهدی خلع کنم و همواره در انتظار حمل آن کنیز بود سپس روایت می گوید آن بچه به همان اوصافی که امام فرموده متولد گشت. (غیبت شیخ طوسی ص 41، عیون اخبار الرضا ج 2 ص 224) وقتی به تاریخ مراجعه می نماییم می بینیم که در تمام این مناظرات حتی یک نمایش شکست گزارش نشده است در تمام این بحث ها حضرتش غالب بوده و هدف خلیفه را در عمل به پوچی و بطلان کشانده اند. مأمون راه دیگری انتخاب می کند و آن مسموم کردن و شهید نمودن حضرتست. امام رضا علیه السلام در سال 203 هجری قمری به دست مأمون شهید می گردند، جانشین حضرتش امام جواد است که سن مبارکش را در سال شهادت پدرشان هفت سال و چند ماه نوشته اند ولی امام هشتم افق امامت الهی و خلیفة اللهی را روشن و عیان فرموده است که سن و سال در موقعیت امامت نقشی ندارد و ما خانواده ای هستیم که کودکانمان از بزرگانمان مو به مو ارث می برند. (ارشاد مفید ص 357، کافی ج 1 ص 257) ولی وسوسه های شیطانی، بعضی از شیعیان را متزلزل می کند، در خانه ی عبدالرحمن بن حجاج بین خواص شیعه همچون یونس بن عبدالرحمن و ریان بن صلت برخورد رخ می دهد و این باعث می شود که هشتاد تن از علمای بغداد و شهرهای دیگر مجتمع شده راهی حج و سپس مدینه شوند و پرسش هایی از حضرتش بنمایند که تعداد آنها در بعضی روایات به هزاران می رسد ولی حضرتشان همه را پاسخ می گویند و دیگر شک ابتدائی که برای بعضی از شیعیان حادث شده

بود زائل گشت. و حضرتش این مطلب را در آزمایش عملی به کرسی اثبات نشاندند که علم امام، علمی الهی است نه بشری، و سن و سال در آن دخالت ندارد. و چنانچه طیف معارضین امامیه را در آن زمان مورد توجه قرار دهیم، حاکم یا حاکمانی که به تمام ارکان قدرت پنجه افکنده و استبداد دینی و سیاسی به معنای جدید در تمام مظاهر حکومتشان بروز و ظهور دارد و حکومتشان را بر اهرمهایی استوار ساخته که یکی از آنها علمای دربار هستند که صدرنشینی و ریاست و برتری طلبی بالاترین خواسته آنها را تشکیل داده و بازی با دین و استفاده از آن راحت ترین راه برای رسیدن به امیالشان می باشد، در این مقطع تاریخی بهترین فرصتی است که خود را از گزند عقیده ای که پیوسته از تاریخ تولدش مزاحم قدرت مطلقه ی آنان بوده خلاص کنند، از کاه کوهی بسازند و با تخریب زیربنای اعتقادی امامیه به راحتی به حیات فرهنگی او خاتمه دهند. ولی می بینیم این عقیده امامیه نه تنها تضعیف نمی شود بلکه از این آزمایش سربلند و مفتخر و پیروز بیرون می آید، اگر می بینیم بعضی از مؤرخان، این مقطع از تاریخ را به سکوت برگزار می کنند و یا گزارش های مختصری از آن ارائه می دهند نشانه ی آن است که نتوانسته اند از آن نقطه ی ضعف و شکستی گزارش کنند، زیرا پیوسته چشمهای بیرونی برای رصد کردن یک خلاف علمی و یا اخلاقی مسلح و آماده بوده است، آری زندگی امام جواد حیات فرهنگی و اعتقادی مذهب شیعه ی امامیه را بیمه نموده است، بنابراین تا جائی که از منابع و مآخذ تاریخی و حدیث به جا مانده و از دستبردهای مخالفان در امان مانده باید از او استفاده و بهره برد. برگی از صفحات حیات امام نهم علیه السلام با قلمی شیوا و روشی زیبا در این نوشتار از نظر خوانندگان محترم می گذرد که مؤلف محترم آن مرحوم عمویم استاد و دانشمند معظم جناب آقای حاج آقا حسین عمادزاده یکی از نویسندگان پرکار و مؤثری بوده که عمر خود را وقف دفاع از مبانی تشیع نموده و در این راه شب از روز نمی شناخته است.

وی در سال 1325 هجری قمری در خیابان احمدآباد اصفهان دیده به جهان گشوده و در رمضان سال 1410 قمری (فروردین 1369 شمسی) در تهران رحلت نموده و در مقبره ی ابن بابویه مدفون گشته است. پدر و جد او حاج میرزا احمد و حاج میرزا محمد حسین از مشاهیر و خطبای اصفهان و هر دو به ملکات اخلاقی و سجایای نفسانی مشهور بوده اند، تحصیلات خود را در حوزه ی علمیه ی اصفهان که در آن زمان یکی از مراکز علمی و فرهنگی جهان تشیع بوده آغاز نموده و از محضر اساتیدی چون مرحوم حاج شیخ محمود مفید 82 - 1302 قمری، سید ابوالقاسم دهکردی 1272 - 1353، حاج سید صدرالدین کوهپایه ای 72 - 1301، شیخ محمد خراسانی 1355 - 1295 حاج سید علی نجف آبادی 1362 - 1287، حاج میرزا علی آقا شیرازی 1375 - 1294، شیخ محمدحسین ذو علم فشارکی 73 - 1304، حاج میرزا محمد طبیب زاده 1390 - 1306 و شیخ علی مدرس یزدی و حاج میرزا رضا کلباسی 1383 - 1295 کسب فیض نموده و در همان زمان به تدریس در مدارس قدیم و جدید مشغول گردیده است، با تمام اشتغالات مختلفی که داشته ارتباط خود را با حوزه های علمیه نجف و قم آن زمان حفظ کرده تا جائی که به اجازه ی روایتی چهل نفر از علمای بزرگواری که هر کدام ستارگان درخشانی در آسمان تشیع بوده اند نائل آمده است و گفتار و نوشته های این فرزانگان درباره ی وی گواه معتبری بر شخصیت علمی و دینی او می باشد. حاصل مطالعات و تحقیقات او بیش از شصت عنوان کتابی است که بیست جلد آن شرح حال چهارده معصوم علیهم السلام می باشد و کتابی که از نظر خوانندگان می گذرد یک جلد از این مجموعه است. مرحوم علامه بزرگوار شیخ آقا بزرگ تهرانی در کتاب نفیس خود «الذریعه فی تصانیف الشیعه» بعضی از کتابهای او را نام می برد (ج 12).کثرت آثار وی در موضوعاتی چون زندگی معصومین علیهم السلام، تاریخ انبیاء، و دیگر تألیفات وی بینش وی را در تبعیت از معارف اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام

نشان می دهد و تعهد وی را در خدمت به معارف شیعی آشکار می سازد. اگر چنانچه فراهم نبودن امکانات و شرایط و اوضاع زمان حیات وی و حوادث و رخدادهایی که برای ایشان اتفاق افتاده است را مد نظر قرار داده و به این مسأله توجه کنیم که ایشان در لباس روحانیت نبوده، آن وقت است که درجه ی پایبندی ایشان به واقعیت و التزام به معنویت و ارزش و مقام رفیع خدمات دینی و فرهنگی و همت والای او مشخص و امتیاز او از بسیاری از معاصرینش به اثبات می رسد. یکی از کارهای با ارزش او شرح حال دویست نفر از بزرگمردان و اندیشمندان اسلامی است که در مقاله های مجله ندای حق به رشته تحریر درآورده است. یکی از آثار ایشان که به چاپ نرسیده و برای کسانی که به تراجم و رجال اهتمام دارند از اهمیت ویژه ای برخوردار است نگارش شرح حال بیش از پنج هزار دانشمند اسلامی است که گردآوری بیش از هشتصد عکس آن هم در آن دوران ارزش این تألیف را مضاعف ساخته است. اما چیزی که از مرز نوشته فراتر و تمام وجودمان را تحت تأثیر قرار می داد شخصیت وی و اخلاق آن بزرگوار بود، وجودش لبریز از صفا و وفا و در صبر و بردباری و فضایل و مکارم اخلاقی کم نظیر بود، زیبایی اخلاق اسلامی و سجایای انسانی در همنشینی و هم صحبتی با او به نمایش در می آمد. خداوند در آن عالم او را به انواع نعم بهشتی متنعم گرداند و شعاعی از نورانیت اولیاء خود را نصیب ما فرماید. و السلام علی من اتبع الهدی غلامحسین عمادزاده 25 - 8 - 1385 24 - شوال المکرم - 1427

مقدمه ی مؤلف

بسم الله الرحمن الرحیم حسبنا الله و نعم الوکیل امام رضا علیه السلام می فرماید: «ان الله سبحانه و تعالی بعث عیسی بن مریم رسولاً نبیاً صاحب الشریعة، مبتدأء فی أصغر من السن الذی فیه أبوجعفر» انسان از آغاز آفرینش تا رسیدن به تکامل انسانی در دو دوره ی رشد در حرکت است. از طرفی در مراحل تکامل جنینی، دوران شیرخوارگی و خردسالی، نوجوانی و جوانی، و کمال جسمانی طی می کند، از طرف دیگر در دوران پیری و سالخوردگی و تکامل روحانی است. در هر کدام از این دو دوره، رشد عقل انسان همگام با شرایط زمان و مکان و تناسب محیط و کیفیت حرکت تکاملی - قابلیت و شایستگی هر کاری را که داشته باشد - از خود اثر و مآثری به جا می گذارد، تا آن که مراحل تکامل حاصل گردد و او در این سیر تکاملی از هر درجه و رتبه ای به درجه و مراتب بالاتری قدم گذارد. در حقیقت، در این سیر تکاملی خلع و لبس صوری و معنوی رخ می دهد، یا به اصطلاح فلاسفه، حرکت جوهری یافته و درجات تکامل را طی می کند. بدیهی است که این اثر و مآثری که به جا می گذارد، به گونه ای است در غیر دوران خود، نه پسندیده است، نه امکان وقوع دارد و نه مورد قبول قرار می گیرد.

به عنوان مثال، همان طور که یک کودک پنج - یا شش - ساله از لحاظ جسم، قابلیت توالد و تناسل را ندارد و فاقد نطفه است؛ در نیروی عقل و خرد نیز قابل هضم و تحلیل عقاید حکمی و فلسفی، یا تجزیه و ترکیب یک مسأله ی ریاضی و طبیعی نخواهد بود. این سیر کمالی، یک سنت است که حتی در جمادات و نباتات هم مشهود و محسوس است. به عنوان نمونه، یک قطعه ذغال سنگ با گذشت روزگار و شرایط زمان و مکان - از نور، حرارت، و حرکت - مبدل به الماس می گردد. و یک شاخ تاک، با طی مراحل تکاملی، غوره می دهد و با گذشت ایام و کیفیت شرایط - نور، حرارت آب و تقویت ریشه - انگور، مویز و کشمش می گردد که این شاخه، هم از جهت آب و رنگ و حرارت و هم از جهت طعم و حجم، حرکت جوهری نموده و دوران تکاملی را می پیماید تا به کمال مطلوب خود برسد، و آن گاه که به حد کمال خود رسید، توقف نموده و دیگر حرکتی برای آن، جز حرکت نزولی نیست. انسان نیز که در تکون، توالد و تناسل با حیوانات شریک است، از نظر جسمانی بایستی مراحل تکاملی را طی کند تا به کمال مطلوب برسد. علاوه بر این، در انسان یک لطیفه ی دیگری به نام روح و یک گوهر نفیس به نام نفس قدسی موجود است که در حیوانات وجود ندارد، او با روح و نفس قدسی معقولات را ادراک نموده و ماورای حس و آن چه را که قابل اشاره ی حسیه است، می نگرد. بنابراین، انسان بدین جهت اشرف مخلوقات و اکرم موجودات است که معانی لطیفه ی رقیقه ی عقلانی را درک می نماید و به علم و عقل، قضاوت و حکومت می کند. این حقیقت را قرآن، حدیث، عرفان و نظم و نثر حکیمانه معرفی می نماید، چنانچه مولوی به بخشی از آن مراحل کمالی اشاره نموده و گوید:

از جمادی مردم و نامی شدم وز نما مردم به حیوان سر زدم مردم از حیوانی و آدم شدم پس چه ترسم کی ز مردن کم شدم؟ وز ملک هم بایدم جستن ز جو (کل شی هالک الا وجهه) حمله ای دیگر بمیرم از بشر تا برآرم چون ملائک بال و پر بار دیگر از ملک پران شوم آن چه اندر وهم ناید، آن شوم پس عدم گردد، عدم چون ارغنون گویدم که (انا الیه راجعون) مرگ دان، کان اتفاق امت است کآب حیوانی نهان در ظلمت است مرگ او آب است و او جویای آب می خورد و الله أعلم بالصواب جوی دیدی کوزه اند در جوی ریز آب را از جوی کی باشد گریز؟ آب کوزه چون در آب جو شود محو گردد در وی و جو او شود وصف او فانی شد و ذاتش بقا زین سپس نی کم شود نی بد لقا آری، مرگ و زندگی، استکمالی است که به ترتیب طولی قرار گرفته و در این مسیر هر چه از فعلیات در مرحله ی اول تحصیل کرده با یک چیز اضافی در مرحله ی دوم دارا می گردد، چنان که از قوای فعلیه آن چه مرتبه ی نباتی باشد اکنون در مقام حیوانی است و آنچه در مقام حیوانی - از قبیل نیروی محرکه و مدرکه ی جزئی - باشد در مقام انسانی بشری نیز هست که می تواند معانی کلی را درک کند و آن چه استعداد و لیاقت محض باشد فعلیت وجودی یافته و آن چه در کل است در انسان نیز موجود است. این مراحل استکمالی، مراحل خلع و لبس نیست که لباسی را از تن بیرون کرده و لباس دیگری بپوشد؛ بلکه لبس پس از لبس است. یعنی: در عین حال که انسان نیروی نباتی دارد، نیروی حیوانی نیز دارد و در عین حال که نیروی حیوانی دارد، نیروی انسانی هم دارد، و همو که روح انسانی است، مجمع البحرین صفات جمادی، نباتی و حیوانی نیز هست. اگر چه مرگ، خلع لباس خاکی و پوشیدن لباس برزخی است، ولی موجب حفظ نیروی معنوی می گردد. آن چه انسان را به حد کمال ظهور و بروز می رساند ولایت است که به روح

انسانیت و نفس قدوسی درک و تصرف می شود. البته ما درباره ی ولایت و معنی اولی به تصرف در جلد مربوط به زندگانی شاه ولایت، علی علیه السلام، حق مطلب را ادا کرده ایم، از این رو تکرار نمی کنیم. در این جا فقط می خواهم تربیت شدگان مکتب ربوبی را - که به روح ولایت مطلقه ی الهیه اجازه و اذن تصرف در موارد کاینات داده شد - تذکر دهیم و مصداق بارز آن را معرفی کنیم. سنن مادیات روی مبانی محسوسات قابل اشاره ی حسیه گذاشته شده که با آلات و ادوات محسوس، احساس می شود؛ ولی سنن ربوبی در ماورای ماده، مدت و عدت و شدت است که غیر قابل اشاره حسیه بوده، و درست برخلاف ممکنات مادی می باشد. بدین جهت، آن را «معجزه» گفته اند که بشر از آوردن مثل آن عاجز و ناتوان است. سنت ربوبی در ساختمان آدم و عالم، به تمام کائنات و مواد و موجودات عالم احاطه دارد که قرآن می فرماید: (انه بکل شی ء محیط) ⁽¹⁾. شک و تردیدی نیست که هر صانع، مصنوع خود را دوست می دارد و برای ابراز قدرت صنع خود بارزترین و کاملترین آن را معرفی می نماید. علاوه بر این که وجود و ساختمان آن مصنوع را از مواد عالیه و مصالح بهتر، کاملتر، لطیفتر و گرانبهاتر می سازد بالاخص که منظوری در ساختمان وجودی او داشته باشد و لحاظ نماید و در چنین مصنوعی تحسین و آفرین گوید. چنانچه پروردگار عالم در خلقت آدم علیه السلام تصریح فرموده است که: (و لقد خلقنا الانسان فی أحسن تقویم). ⁽²⁾. آن گاه می فرماید: (فتبارک الله احسن الخالقین) ⁽³⁾که پس از خلقت و بیان سازمان وجودی و استواء و کمال و راست نهادن قد و قامت و ساختمان هیکل انسان در

بهترین صورت متصوره آفرینش او را تبریک و تهنیت فرموده است. و باز هم تأیید کرده اند که: «من لم یعرف الطب و الهیئة لم یعرف الله» علم و عرفان به کمال قدرت و علم و حیات الهی را مبتنی بر علم و معرفت به انسان - که عالم صغیر است - و علم به هیئت - که منظومه های شمسی جهان که عالم کبیر است - موکول فرموده اند. و آن لطیفه ای که بحث ما در آن است؛ در پاسخ فرشتگان که گفتند: آیا ما برای عبادت و بندگی تو کافی نبودیم که آدمی را آفریدی؟ فرمود: (انی اعلم ما لا تعلمون) ⁽¹⁾. و سر این بیان، حیات انسانی است که در این قالب عنصری مرکوز و متمرکز شده است. در حدیث نبوی آمده که حضرتش فرمود: من عرف نفسه فقد عرف ربه ⁽²⁾. هر کس خود را بشناسد، خدا را شناخته است. از این سخن زیبا معلوم می شود که رمز حیات در وجود اشراف است، در صفوف بشری - که اشرف مخلوقات است - افرادی هستند که بارز و جامع جمیع صفات و کمال و جلال و جمال می باشند و آن ها به ادراکات کلیه رسیده، رشد و رقاء عقلی یافته و برای تربیت عامه ی خلق تربیت شده اند. این افراد به منزله ی آموزگاران بشر می باشند که برای تدریس در مدرسه ی وجود، خلق و تربیت شده و دوره ی دارالمعلمین ربوبی را طی کرده اند، اسرار و رموز تدریس و آموزش و پرورش ادب و آداب را دریافته اند و به حد کمال خویش رسیده اند، چون به این عالم قدم نهاده اند کامل بوده و مکمل آمده اند. این مربیان بشری که به نام انبیاء و اوصیای آنها معروف هستند در مکتب

ربوبی دوران کمال را طی کرده و به کمال مطلوب خود واصل شده اند، آن گاه مأمور تربیت نفوس بشری گردیده و به این نشئه ی عالم طبع اعزام و ارسال گردیده اند. این افراد تربیت شده و کمال یافته، گرچه به صورت ظاهر با سایر بشر فرقی ندارند، ولی در باطن و حقیقت، از مصالح دیگری ترکیب وجودی گرفته و درون برون آن ها با مردم دیگر بسی فرق و امتیاز دارد. با چنین حسن و ملاحت اگر اینان بشرند ز آب و خاک دگر و شهر و دیار دگرند آیین انسانیت و روش پرورش صحیح تکاملی - که کوتاه ترین، روشن ترین و صافت ترین راه ها است - در مکتب ربوبی به آن ها آموخته شده و نقشه ی عالم وجود زیرنظر آن ها گسترده گردیده و اسرار و رموز به آن ها نشان داده شده تا در تعلیم و تدریس مدرسه ی وجود، هیچ نقصی در آن ها نباشد. آنان به همه چیز جهان، عالم و واقف، از همه جا آگاه و مطلع هستند، به همه ی قدرت ها دست یافته اند، کلیه مواد و خواص آن ها در اختیار آن آموزگاران بشری نهاده شده است و فرمان ولایت و تصرف به آن ها داده شده است تا در اقتضای زمان و شرایط، هر کجا محیط مقتضی باشد، علم و دانش و قدرت خود را به عرصه ی ظهور و بروز برسانند. کلام زیبای «خلقت الاشیاء لاجلک و خلقتک لأجلی» شارح و مبین این حقیقت است که همه را در فرمان عقل کل و اشرف رسل قرار داده و علوم او را به ودیعه - دست به دست - به اوصیای او سپرده، در اذهان و افکار آن ها حفظ کرده و بشر را در مدرسه اسلام به علم و دانش و کمال تربیت نموده و آن چه که لازم بوده آموخته اند. در حدیث شریف کساء می فرماید: «فقال الله عزوجل: یا ملائکتی! و یا سکان سماواتی! انی ما خلقت سماءا مبنیة، و لا أرضا مدحیة، و لا شمسا مضیئة، و لا قمرا منیرا، و لا فلکا یدور، و لا بحرا یجری، و لا فلکا یسری، الا لمحبة هؤلاء الخمسة الذین هم تحت الکساء»

در این حدیث شریف، علت غایی خلقت را وجود این انوار خمسه ی طیبه معرفی فرموده است، چرا که آن ها مربی عالم بشریت در ادوار خلقت بوده و هستند. همان گونه که در یک مدرسه سال های متمادی یک معلم و آموزگار می آید و تدریس می کند و می رود و باز می آید و می آموزد و می رود؛ پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله و اوصیای او علیهم السلام نیز آموزگاران مکتب خلقت هستند که بشر را به کمال مطلوب خود ارائه ی طریق و ایصال به مطلوب نموده و اوصیای پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله در دو قرن و نیم، مدرسه ی اسلام بشر را به تمام آن چه لازمه ی زندگی و حیات آن هاست، راهنمایی نموده اند. از این رو پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرموده: اگر شرق و غرب عالم را بگردید، چیزی نخواهید یافت که در قرآن و اسلام تعلیم بشر نشده باشد. ⁽¹⁾. درست است اگر برای تفهیم و تفهم بشر بگوییم: دین اسلام مانند یک دستگاه ماشین است که دارای هزاران چرخ و پیچ و مهره می باشد و با یک کلید فرمان می گیرد؛ همان طور که کلید برق را می زنند، یک باره شهری روشن می گردد، کلید کارخانه را می زنند دستگاه عظیم ریسندگی، یا بافندگی، یا کامیون چند تنی، یا هواپیمای جت عظیم الجثه به حرکت در می آید و به بالا یا جلو پیش می رود. پروردگار عالم، این دستگاه آفرینش خود را که با هزاران عنصر مختلف آفریده و به تصریح (سخر لکم ما فی السماوات و ما فی الأرض) ⁽²⁾در اختیار اولیای خود گذاشته تا با یک فرمان، روشن و خاموش کنند، نهایت آن که مشیت و اراده ی انبیا و اولیاء علیهم السلام پیرو مشیت و اراده حق تعالی جل شأنه می باشد که: (ما تشاؤون الا أن یشاء الله) ⁽³⁾آن چه را خدا نمی خواهد آن ها نیز نمی خواهند، اراده و مشیت آن ها تابع اراده و مشیت حق است و در نشئه ی عالم طبع، به سبب علم و دانش - که از منبع علوم غیبی

به آنها افاضه ی اشراقیه شده است - همه چیز را می دانند و به همه ی علوم و فنون و امور و شئون واقف، مطلع و آگاه هستند. اما این که این علوم، به چه نحوی به آن ها افاضه شده؛ حضوری یا حصولی است، به وسیله ی فرشته ی مقرب است، یا الهام افاضی است، در کتب گذشته گفته شده. آن چه قرآن تصریح دارد این است که: همه ی این علوم به نص (انا أنزلناه فی لیلة القدر) در شب قدر سرنوشت و تعیین نقشه ی عالم بر قلب پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله تابش نموده و به مرور در بیست و سه سال با شأن نزول آن به وسیله ی فرشته ی مقرب، وحی شده و با شرایط خاصی که درباره ی اوصیا و اولیای او علیهم السلام وجود داشته به ارث به آن ها داده شده که در زیارت آن بزرگواران می خوانیم: «السلام علیک یا وارث آدم صفوة الله» تا آن جا که قرآن میراث نوح، ابراهیم، موسی، عیسی و محمد خاتم پیامبران علیهم السلام را بیان می کند. البته مراد تنها ارث و ترکه ی مالی مانند عصای موسی، یا انگشتر سلیمان، یا پیراهن آدم که به سیدالشهداء علیه السلام رسید نیست؛ بلکه ارث معنوی و علوم و فنون پیامبران علیهم السلام است که همه به امیرمؤمنان علی علیه السلام افاضه شده و او باب مدینه ی علم است و از او به یازده نفر از فرزندانش که به نام و خصوصیاتشان به نص صریح رسول خدا صلی الله علیه و آله به ارث رسیده که هر یک از ائمه ی پیشین به امام بعد به ارث می گذاشته و همه ی آنان این علوم را می دانستند. اولیا و اوصیای پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله که دوازده نفر به تعداد نقبای بنی اسرائیل و اوصیای سایر پیامبران بودند، همه به اسرار و رموز آفرینش واقف و آگاه بودند و برای تربیت بشر آمده اند. مفاد این مقدمه را برای روشن شدن افکار خوانندگان به عبارت دیگری می آوریم که منظور ما روشن تر و رساتر گردد. یک دولتی که بخواهد سفیر کبیری به خاک دولت دیگری بفرستد تا اسرار و رموز تاریخ و جغرافیای آن کشور بر او روشن گردد، باید از روحیات، اخلاق،

عادات، فضایل، رذایل، خصوصیات تاریخی و جغرافیایی، اوضاع طبیعی و سیاسی آن کشور - اگر چه به صورت اجمال باشد - اطلاع داشته و سفیری که واجد این شرایط باشد، انتخاب کرده و به آن کشور اعزام نماید. سفیر کبیر و نماینده دولت باید به حد امکان از خصوصیات آن سرزمین واقف و مطلع باشد تا نمایندگی او را بپذیرند و پذیرش او را - که مؤید صلاحیت اوست - اعلام کنند، او با مطالعات خردمندانه ی خود آن چه موجب تحکیم مبانی دوستی و روابط تجاری، اقتصادی و علمی می باشد بین دو کشور ترویج داده و معمول می دارد. این مفهوم سفارت است و بارها گفته اند: جهان هستی سخت به هم ارتباط نزدیک دارد. این جهان در نقش خلقت بس خوش و زیباستی صورتی در زیر دارد هر چه در بالاستی کلیه ی سنن مخلوق، از سنن ربوبی اتخاذ سند نموده است. نهایت این که چون انسان در مرتبه ی ادراکات مقهور حس و شهوات بوده، گاهی از امور قابل اشاره ی حسیه نگذشته و به معانی رقیقه نرسیده اند. و بعضی هم توانسته اند به نیروی ریاضات شاقه ی از مرز ماده گذشته و با نور ایمان، سراسر وجود و مرائی و مناظر را ببینند. این قیاس مع الفارق، برای تفهیم مقام شباهت است تا افکار را تنزل داده به قیاس آشنا نماید، آن گاه از حضیض ماده به اوج معنی ارتقاء دهیم. دولت ابد مدت الهی که آغازش بی ابتدا و پایانش بی انتهاست، به سنت ربوبی خود هیئت وزرایی را با شرایط زمان و مکان آفرید و استعداد لایق و قابلیت کامل آن ها را واسطه ی افاضه ی اجرای منویات ربوبی خود قرار داد، زیرا او وجود مقدس واجب الوجود از هر وصف و درک و معنی تصوری محدود، منزه است. خداوند بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله برای پاسخ علمای یهود در پرسش شناسنامه ی خدای عالم، سوره ی اخلاص نازل فرمود که:

(قل هو الله احد - الله الصمد - لم یلد و لم یولد - و لم یکن له کفوا احد) ⁽¹⁾. چون ذات باری جل شأنه منزه از چون و چرا و ترکیب و تماس و اصطکاک بشر است، باید از جنس بشر شخصیتی بیافریند که او، واسطه ی افاضات اشراقیه و عامل انوار ربوبی به مواد عنصری باشد. سفیر کبیر الهی برای بشر، بایستی دارای صفات جمال، کمال و جلال بوده و خلیفة الله باشد. یعنی همان صفات را به افاضه ی اشراقیه و علم و دانش واجد باشد تا بتواند قافله سالار بشر گردد و مردم عالم را به منظور مقدس و هدف اصلی خالق عالم رهبری نماید. خداوند در قرآن می فرماید: (ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون) ⁽²⁾ای لیعرفون. هدف اصلی و علت غایی، شناختن حق است. این سفیر کبیر که به نام پیامبران و اولیای خدا نامیده شده، واجد همه شرایط بوده، شهوات، هوی و هوس در آنها نفوذ نداشته که: (ما ینطق عن الهوی - ان هو الا وحی یوحی) ⁽³⁾. آن ها بشری بوده اند مانند سایر افراد بشر که: (أنا بشر مثلکم یوحی الی) ⁽⁴⁾. من بشری همانند شما هستم با این فرق که به سبب تمرکز شرایط در مکتب ربوبی به من وحی می شود. و من هم مانند شما در بازارها راه می روم، زن می گیرم، می خورم، می آشامم، جذب، دفع، حرکت، سکون، خواب و بیداری دارم. از کلیه ی وسایلی که در اختیار پیامبران علیهم السلام بوده و با تمام قدرتی که به آن ها داده شده و می توانستند به نظر کیمیا اثر خود فلزات و مواد خاکی را تبدیل به زر و سیم و گوهر ثمین نمایند، به حداقل از زندگی قانع و جز برای تکامل روح انسانیت از

موجبات و وسایل این نشئه ی عالم حیات استفاده دیگری نکرده اند. از سنن ربوبی این بود که به منطوق آیه ی شریفه ی: (هو الذی بعث فی الامیین رسولا منهم یتلو علیهم آیاته و یزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمة) ⁽¹⁾. از جنس خود مردم و در لباس و زی همان قوم، مردی را برگزیند و در مکتب ربوبی تربیت کند و به سوی آن خلق بفرستد، تا آیات الهی را برای مردم بخواند، قدرت های حق را در مظاهر مادی نشان دهد، آن ها را تزکیه و تهذیب نماید و علم و دانش بیاموزد و حکمت و بینش تعلیم دهد. اگر تمایلات، شهوات و هوی و هوس در آموزگاران آسمانی بود، موفق به انجام وظیفه ی محوله نمی شدند. این سنت به حکم قاعده ی لطف و عنایت ربانی است که فرمود: «ما بر مردم منت نهادیم که پیامبرانی از جنس خودشان برای هدایت و ارشادشان فرستادیم و احکام شریعت و آیین آدمیت را به آن ها آموختیم تا روش پرورش و تکامل را دریابند و بدانند که این آفرینش عبث و بیهوده نبوده است». ⁽²⁾. اگر این لطف، منت، نعمت و رحمت نبود و مردم را به وظایف خود آشنا نمی کردند، وجود بهشت و جهنم و وعده و وعید بی جا و عبث بود. عقیده به مبدأ و معاد، ایمان به خدا، رسول، عدل و امامت از افاضات الهیه است که به وسیله ی پیامبران به بشر تعلیم شده است. برای آن که پیامبران شناخته شوند، در میدان عالم حیات به آن ها نقشه ی عالم وجود و اجازه ی فعل و انفعال داده شده، تا به مقتضای محیط و قدرتی که به آن ها عطا شده به عرصه ی ظهور و بروز برسانند و به موقع، از ذواتی که راه انحراف رفته و نادم و

پشیمان شده اند، توبه نموده شفاعت کنند که: (من ذا الذی یشفع عنده الا باذنه). ⁽¹⁾. نمایندگان حق و برگزیدگان مکتب ربوبی در مدرسه ی شدید القوای آسمانی تربیت و تقویت یافته اند، تا بتوانند دستی بر ساق عرش گرفته و دستی بر حضیض فرش گیرند از لوح محفوظ و نقش قلم بگیرند و بر دل های مردم و قلوب عامه ی خلق تزریق، تلقین و تعلیم نمایند. آن ها مؤید به تأییدات الهی بوده و هستند و مستظهر به افاضات ربانی می باشند که هر لحظه به آن ها وحی و الهام می شود و سرنوشت و راه سعادتی که باید به خلق بیاموزند افاضه می گردد و برای ادامه ی وظایف اجتماعی در بحران حوادث، معجزات خود را ابراز می دارند تا همه ی خلق آن ها را پیامبر یا امام بدانند. و این همان معنی «اولی به تصرف» و ولایت است و این همان حدود اختیاراتی است که از پشت پرده ی غیب و شهود به پیامبران داده شده و از آن ها به اوصیای آن ها به ارث رسیده است. امام - که وصی پیامبر است - باید دارای تمام شرایط اختیارات پیامبر باشد و دوازده نفر اوصیای خاتم النبیین علیهم السلام واجد این خصال بوده و دارای معجزات و علم و دانش به همه ی عالم بوده اند، تا هر کس از آن ها سؤالی کند درمانده نباشند. و بدین جهت، شاه اولیا فرمود: «سلونی قبل أن تفقدونی» ⁽²⁾. بپرسید از من هر چه بخواهید قبل از آن که مرا از دست دهید. و این، اعلام علم و دانش آسمانی است، بشری که از مکتب شدید القوای تأیید نشده باشد و از سرچشمه ی علم و دانش سیراب نگشته باشد، جرئت چنین دعوا را ندارد. تنها ائمه ی معصومین علیهم السلام بوده اند که هیئت وزرای دولت ابد مدت الهی را تشکیل داده و ابدا و ازلا صاحب این منصب می باشند، چنانچه پیامبر

اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: کنت نبیا و آدم بین الماء و الطین. ⁽¹⁾. من پیامبر بودم در حالی که هنوز آب و گل آدم سرشته نشده بود. آن حضرت درباره ی شفاعت هم فرمود: در روز قیامت صد صف از بشر تشکیل می شود که تعداد آن صفوف را جز خداوند نمیداند، نود و نه صف آن را تنها سید الشهداء علیه السلام شفاعت می کنند. و در یک صف دیگر هم که سایر انبیاء و اولیاء شفیع هستند، حسین علیه السلام شرکت دارد. بنابراین، آغاز و انجام کار خلق به دست این خاندان است که هیئت وزرای ربوبی می باشند. با این مقدمات روشن شد که جهان آفرینش با یک نقشه و هدف عالی و علت غایی خلق شده و اختیار آن را به دست نخست وزیری داده اند که عقل کل و اشرف رسل بوده و قرآن او، جامع ترین آیین رشد عقلی انسانی و برنامه ی کمال ترقی و سعادت است. او دوازده نفر جانشین دارد که به تعداد نقبای بنی اسرائیل اند، او با هیئت وزرای آسمانی خود، مجری احکام قرآن و شریعت کامل و مکمل اسلام بوده اند و با اصول تعلیم و تربیت بی نظیر خود در تمام شئون سیاسی، علمی و اجتماعی ملت مهذبی تربیت کرده که در کمتر از نیم قرن بر تمام جهان بشریت سیطره یافته و بزرگترین خراج گیران جهان را - که روم و ایران بودند - در زیر فرمان کشیده و بر همه غالب و مظفر گردید و اصول آدمیت را تا اقصی بلاد شرق و غرب به همه ی آدمیان ابلاغ نمود. دوران نبوت و تعلیم اصول شریعت او بیست و سه سال طول کشید، و قریب دو قرن و نیم تعلیم فروع آن ادامه یافت و هیچ چیزی فروگزار نگردید که ابواب فقه

اسلام، بهترین معرف آن است؟! از این عده اوصیای خاتم النبیین علیهم السلام نهمین آن ها مانند عیسی بن مریم علیه السلام که در عهد صباوت به رسالت مبعوث شده اعلام نمود: (انی عبدالله اتانی الکتاب) ⁽¹⁾همو که در گهواره نبوت خود را به مردم اعلام نمود. امام محمدتقی، جوادالائمه، ابن الرضا علیه السلام نیز در سن هفت سالگی بود که پدر بزرگوارش مسموم شد و از جهان درگذشت و مسند امامت را جانشین گردید و در این سال به همه ی علوم ربانی عالم و از تعلیم و تربیت جسمانی و روحانی بی نیاز بود و بر بزرگترین دانشمندان در بحث علمی فائق آمد و هیچ کس از او سؤالی نمی کرد مگر آن که پاسخ می داد و جواب کافی و شافی می شنید. شرایطی که پدر بزرگوارش امام رضا علیه السلام درباره ی امامت فرمود، سی خصلت بود که امام بایستی آن ها را دارا باشد، یعنی: اعلم، اتقی، اشجع، اسخی، ازهد، اعبد و غیره باشد، و امام جواد علیه السلام دارای تمام این ملکات نفسانی بود. در نظر او، سلطان و خلیفه با سایر مردم فرقی نداشت؛ زیرا او خلیفه را مردی مسئول رعیت می دانست و از او بیمی نداشت. او در مناظرات علمی در مجلس خلیفه شجاعت و شهامت علمی خود را نشان داد، در زهد، تقوا، عبادت و سخاوت - همان طور که نوشتیم - مصداق کامل معانی ملکات نفسانی بود. در شجاعت، فصاحت و بلاغت مانند جد بزرگوارش امیرمؤمنان علیه السلام بود. همان گونه که امام زین العابدین علیه السلام در بحرانی ترین روزگار زندگی، با کمال قدرت و شهامت منظور مقدس خود را بر تبهکارترین مردم، یزید بن معاویه و شامیان معاند بیان کرد؛ حضرت جوادالائمه علیه السلام نیز در قبال بنی عباس و طرفداران سیاست پرچم سیاه، قیام نمود، مقاومت کرد و حقایق را با فصاحت و بلاغتی شگفت انگیز به مردم رسانید. همان طور که عیسی بن مریم علیه السلام تربیت شده ی مکتب ربوبی بدون پدر در دامن

مادر، ناگهان ظهور و بروز نمود و خود را به رسالت معرفی کرد؛ امام نهم علیه السلام نیز که از او در سن بزرگتر بود و از جهت پدر و مادر مشخص و مشهور معروف بود خود را صاحب ولایت مطلقه الهیه معرفی کرد و از عهده ی آن برآمد، هر چند علمای عصر مشعشع مأمون عباسی پشت در پشت یکدیگر را کمک و حمایت می کردند که مشکل ترین مسایل زندگی و سخت ترین مطالب علمی را بپرسند در کمال سادگی و آسانی به همه ی آن ها پاسخ می داد. بنابراین، قدرت تصرف در مواد، سلب و ایجاد، تشدید و تحکیم عناصر و آوردن کارهایی که دیگران عاجز از آن باشند تنها امام می تواند انجام دهد، آن ها بزرگ و کوچک، سالخورده و خردسال و جوان و پیر ندارد، زیرا تحصیلات آن ها در مکتب های انسانی و خلقی و ادراکات ظاهری نبوده که مدت و عدت داشته باشد، بلکه تعلم آن ها در مکتب ربوبی و ارتباط آن ها با انوار اشراقیه ی الهی است که هر لحظه بر دل آن ها افاضه می گردد و به همه ی علوم و نقشه عالم و ساختمان وجود عالم کبیر به هر فردی از عوالم صغیر سلطه و احاطه و علم و وقوف دارند که محتاج به کسب علم و اطلاع از مکتب بشری نبوده اند. نگار من که به مکتب نرفت و خط ننوشت به غمزه مسأله آموز صد مدرس شد از این رو هیچ یک از ائمه ما در مکتبی از مکتب های تعلیم و تربیتی بشری زانو نزده اند و از کسی علم و دانش فرا نگرفته اند، زیرا کسی اعلم از آن ها نبوده و حضرت جوادالائمه علیه السلام که از میان اهل بیت عترت و طهارت علیهم السلام عمرش چون گل کوتاه و مآثرش چون قرآن پاینده است؛ نهمین کرسی نشین مسند ولایت بود که دوران صباوت، آینه خاطرش با منبع انوار غیبی وضع و محاذات داشت و از سرچشمه ی علوم ربوبی کسب فیض نموده و در سن خردسالی مشکل ترین مسایل علمی را در مجلس رسمی خلافت حل نمود که به سالخوردگان و مقام شیخ الاسلامی و قاضی القضاتی سخت مشکل می نمود که از کودکی هفت، یا هشت ساله درس علم و ادب و فضیلت گیرند، ولی چون علم او غیر قابل انکار بود چرا که متصل به علم ربوبی

بود و گوهر دانش او مستند و مبرهن به قرآن عظیم بود؛ ناگزیر کسانی که در این رشته قدم زده بودند، باید تمکین نمایند و تسلیم شوند. مأمون الرشید عباسی که دانشمندترین خلفای آن سلسله بود، با تمام قدرت سیاست و نفوذ، سر تواضع در پیشگاه آن کودک هفت ساله خم نموده و سرانجام دختر خود را در سن یازده سالگی به امام نهم علیه السلام تزویج کرد و در احترام ظاهری او قیام و اقدام نمود. اکنون اوراق را ورق می زنیم تا شخصیت حضرت ابن الرضا، جوادالائمه علیه السلام را بشناسیم. 15 شهریور 1341 ه ش، 6 ربیع الثانی 1382 ه ق تهران، قریه ی رستم آباد شمیران حسین عمادزاده

این کتاب در هفت فصل تدوین و تنظیم شده است:

فصل اول: مولد و میلاد، دوران صباوت و کودکی امام جواد علیه السلام.

فصل دوم: امامت، نقابت و نصوص امام جواد علیه السلام.

فصل سوم: معجزات و خوارق عادات امام جواد علیه السلام.

فصل چهارم: علم امامت و مأخذ و منبع و ظاهر و باطن و حقایق علوم امام جواد علیه السلام.

فصل پنجم: آثار و مآثر امام جواد علیه السلام.

فصل ششم: سبب تقرب امام جواد علیه السلام در نظر مأمون و مقدمه ی شهادت آن حضرت.

فصل هفتم: همسران، فرزندان و مدفن و زیارت امام جواد علیه السلام.

فصل اول

اشاره

میلاد امام جواد

امام ابوجعفر، محمد بن علی بن موسی بن جعفر علیهم السلام معروف به «ابن الرضا» و «جوادالائمه» شب جمعه یازدهم ماه رمضان - یا دهم ماه رجب - سال 195 هجری در مدینه ی طیبه متولد و شب جمعه بیست و نهم ذی القعده سال 220 هجری در بغداد به شهادت رسید. ⁽¹⁾. مورخان، مدت عمر آن حضرت را بیست و پنج سال و دو ماه و یازده روز نوشته اند، که هفده سال آن، دوران امامتش بود که عمر آن حضرت چون گل، کوتاه، و مآثرش بسیار بلند و والا است. برخی از مورخان، وفات آن حضرت را شب سه شنبه، هفتم ذی حجه نوشته اند. از این قول چنین استظهار می شود که آن حضرت در روز سه شنبه مسموم گردید و شب جمعه در اثر آن سم به شهادت رسید. آن روز، هفتم ذ?حجه ی سال 220 بوده است. ⁽²⁾.

البته در مورد این که آن حضرت در شب جمعه درگذشته اختلافی میان مورخان نیست، نهایت اینکه برخی از مورخان شب شهادت او را 29 ذی القعده و بعضی دیگر 27 ذی القعده دانسته اند که ما بین این دو روز، ایام مسمومیت آن حضرت بوده است.

پدر و مادر امام جواد

پدر بزرگوارش حضرت علی بن موسی الرضا علیهماالسلام و مادر گرامیش «سبیکه نوبیه» ⁽¹⁾نام داشته که به «خیزران» معروف است. این بانوی بزرگ، از زنان قبیله نوبه ⁽²⁾و از مجلل ترین خاندان ماریه ی قبطیه، کنیز پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بوده است. مسعودی می نویسد: مادر امام جواد علیه السلام «سبیکه» بوده؛ او افضل زنان عصر خویش بود، هنگامی که این فرزند از او متولد شد، حضرت رضا علیه السلام فرمود: خداوند به من فرزندی را ارزانی داشت که شبیه موسی بن عمران است که دریاها را می شکافت و مانند عیسی بن مریم است که مادرش مقدسه است، او طاهر و مطهر آفریده شده، و این فرزند، عمر کوتاهی دارد و به سم جفا مسموم خواهد شد. آن گاه فرمود: هذا المولود الذی لم یولد مولود أعظم برکة منه. ⁽³⁾.

از این اخبار روشن می شود که مادرش مظهر تقوا و فضیلت و دارای عظمت و جلال بوده است. البته ما درباره ی پدر بزرگوار امام جواد علیه السلام - یعنی امام هشتم علی بن موسی الرضا علیه آلاف التحیة و الثنا کتاب مستقلی نگاشته ایم که دیگر مطالب آن را در این جا تکرار نمی کنیم؛ ولی در مورد مادر گرامی او علاوه بر آن که آوردیم، آمده است: نام آن بانو را «نوبیه»، «مریسیه»، «ام ولد»، «سبیکه»، «سکینه» و «دره» هم ضبط کرده اند. همچنان که بیان نمودیم، مادر امام جواد علیه السلام از دودمان ماریه ی قبطیه، مادر ابراهیم فرزند رسول خدا صلی الله علیه و آله بوده است، ولی بعضی نام او را «خیزران» نیز نوشته اند. ⁽¹⁾. مادر گرامی امام جواد به نام «سبیکه» بوده که امام رضا علیه السلام او را «خیزران» خطاب می فرمود، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که درباره ی امام جواد علیه السلام می فرماید: «بأبی ابن الخیرة الاماء النوبیة الطیبة» پدرم به قربان پسر بهترین کنیزان باد که از اهل نوبه و پاکیزه است. در روایتی آمده: امام کاظم علیه السلام در راه مکه از وجود امام علی النقی علیه السلام - که از کنیز امام محمد تقی خواهد بود - خبر داد و فرمود: کنیز او، مادر علی چهارم خواهد بود، او از خاندان ماریه ی قبطیه کنیز

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله است و سلام مرا به او برسان. در روایت دیگری رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید: بأبی ابن خیرة الاماء الطیبة الفم، المنتجبة ⁽¹⁾الرحم و قدست ام ولدته، خلقت طاهرة مطهرة. ⁽²⁾.

کیفیت میلاد امام جواد

در کیفیت تولد پیشوای نهم، امام جواد علیه السلام، ابن شهر آشوب مورخ و محدث معتبر چنین می نویسد: حکیمه خاتون، دختر امام موسی کاظم علیه السلام می گوید: روزی برادرم امام رضا علیه السلام مرا احضار کرد و فرمود: ای حکیمه! امشب، فرزندی از خیزران متولد می شود، باید در حین ولادت حاضر باشی. من در خدمت آن حضرت ماندم، چون شب شد و درد مخاض و زایمان بر خیزران مستولی گردید، من و قابله به همراه خیزران در اتاقی بودیم، برادرم چراغی نزد ما افروخت و در را به روی ما بست و بیرون رفت، چون او را درد زائیدن گرفت بالای تشت نشاندیم، چراغ خاموش شد از تاریکی ناراحت و غمگین شدیم، ناگهان دیدیم فرزندی از خیزران متولد شد در حالی که اتاق روشن گردید و نوری از چهره ی او تابش نمود و در میان تشت قرار گرفت و مثل این که پرده ی نازکی اطراف او را احاطه کرده بود. این پرده شبکه ای از نور بود و از جمال زیبایش نور پرتو افکن و ساطع گردید، به طوری که تمام آن حجره منور شد و دیگر از غم تاریکی بیرون آمده از چراغ بی نیاز بودیم. من، آن وجود نورانی را گرفته و بر دامن خود گذاشتم و در جامه های مطهر پیچیده بودم که امام رضا علیه السلام وارد حجره شد و او را از من گرفت. آن حضرت به سنت رسول الله صلی الله علیه و آله در گوش راست او اذان و در گوش چپ او اقامه خواند و در

گهواره ی عزت و کرامت گذاشت و به من فرمود: از کنار گهواره ی او دور مشو! من از او دور نمی شدم تا آن که روز سوم ولادتش دیدم چشم های خود را گشود و به اطراف نگریست و با کمال فصاحت مانند کودکان راشد و بالغ گفت: «اشهد أن لا اله الا الله و أشهد ان محمدا رسول الله» من سخت در حیرت فرو رفتم و آن چه دیده و شنیده بودم خدمت برادرم عرض کردم. برادرم با لبخندی فرمود: اکنون عجائب و شگفتی های بیشتری از او خواهی دید. مجلسی رحمه الله می نویسد: در این اثنا، شعاع انوار الهی از آسمان ولایت ساطع شد و تمامی خانه ی امام علیه السلام را فرا گرفت. ابوجعفر، امام جواد علیه السلام در وسط تشت قرار گرفت و پرده ی نور او را احاطه نمود بود که منادی از عالم غیب چنین ندا کرد: یا فلان بن فلان!؟ أثبت أنت صفوتی من خلقی و موضع سری و عیبة علمی و أمینی علی وحیی و خلیفتی فی أرضی، لک و لمن تولاک أوجبت رحمتی و منحت جنانی و أحللت جواری. و عزتی و جلالی! لاصلین من عاداک أشد عذابی و ان وسعت علیهم من سعة رزقی. ⁽¹⁾. - قریب بدین مضمون - ای امام پسر امام! تو در مأموریت خویش ثابت قدم و پایدار باش! تو را برگزیده ام تا محل اسرار و ظرف علم من باشی، تو امین بر وحی و خلیفه من در روی زمین هستی. ما برای تو و برای دوستداران تو رحمت خود را واجب نموده و بهشت های خویش را به آن ها خواهم بخشید و در جوارم وارد

می سازم. به عزت و جلالم سوگند! به دشمنان تو سخت عذاب خواهم نمود، اگر چه در دنیا به آنها روزی فراوان دهم. در این حال مولود، دست بر سر نهاد و گفت: (اشهد الله انه لا اله الا هو و الملائکة و اولوا العلم قائما بالقسط لا اله الا هو العزیز الحکیم) ⁽¹⁾. عوفی شاعر معروف این حقیقت را در منظومه ی خود چنین بیان و تشریح نموده است: هو الذی اذا ولدته امه عاجلها منه حسیبا ما ابتدر حتی تفز عن النساء من حولها و قلن هذا هو مر مبتکر والد الطیب قد جلله عنهن مولاه یثوب فاستتر در کتاب «عیون المعجزات» می نویسد: کلیم بن عمران گفت: پس از آن که مدتی از ازدواج امام رضا علیه السلام گذشته بود، خدمت حضرتش عرض کردم: دعا فرما خداوند پسری به تو عنایت فرماید. [امام رضا علیه السلام فرمود: برای من یک فرزندی نصیب خواهد شد که او از من ارث خواهد برد، و در آن شب که امام جواد علیه السلام متولد شد، امام رضا علیه السلام به اصحابش فرمود:] فی تلک اللیلة قد ولد لی شبیه موسی بن عمران - علیه السلام - فالق البحار، و شبیه عیسی ابن مریم قدست أم ولدته لقد خلقت طاهرة مطهرة. ثم قال الرضا علیه السلام: یقتل غصبا فیبکی له و علیه أهل السماء و یغضب الله تعالی علی عدوه و ظالمه فلا یلبث الا یسیرا حتی یعجل الی عذابه الألیم و عقابه الشدید. ⁽²⁾.

خداوند به من فرزندی عنایت فرمود که مانند موسی بن عمران دریاها را می شکافد و مانند عیسی بن مریم است و مادرش که او را به دنیا آورده پاک است و طاهر و مطهره آفریده شده. سپس حضرت رضا علیه السلام فرمود: این فرزند مرا به جور و ستم خواهند کشت و اهل آسمان بر او گریه می کنند و خداوند بر دشمن ستمکار او غضب خواهد کرد و جز مدت کوتاهی پس از او نمی ماند که به عذاب دردناک و کیفر شدیدش گرفتار می شود. فرزند من از زندگانی دنیا بهره نخواهد برد، در جوانی او را خواهند کشت و کشنده ی او به زودی به عذاب دردناک الهی مبتلا می شود. در شبی که امام جواد علیه السلام متولد شد آن حضرت با فرزندش که در گهواره بود تا صبح به سخن پرداخت. امام رضا علیه السلام کنار گهواره با او در اسرار امامت، ودایع نبوت و ولایت سخن می گفت و اسرار الهی را به گوش او می رسانید. ⁽¹⁾. این نکته را ندیده ام کسی متذکر شود؛ ولی چون این حدیث را خواندم اعجاز به نظرم رسید، زیرا به شرحی که نوشتیم در کتاب «تاریخ بیهقی» می نویسد: «هنگامی که امام رضا علیه السلام در خراسان بود، امام محمد تقی علیه السلام از راه دریا به خراسان آمد.» ولی تعجب می کند که چگونه دریا را طی کرده و آن روز آن دریا کشتی رانی نداشته است. آری، این همان قدرت امامت است که از مدینه از راه دریا که آن روز بوده امام عبور فرموده و به خراسان و مرو رسیده است. البته از نظر ما، این طی الارض، سیر در دریا و خشک نمودن آب که امام علیه السلام مانند حضرت موسی بن عمران علیه السلام با عصا دریا را خشک کرده و عبور کند، برای ما

مهم نیست، زیرا حدیث «علماء امتی أفضل من أنبیاء بنی اسرائیل» حدیث مشهور نبوی است و جایی که علمای امامیه برتر از انبیای بنی اسرائیل باشند امام معصوم به طریق اولی افضل از حضرت موسی علیه السلام بوده که به امر او دریا خشک می شده و حضرتش عبور می کرده است. تردیدی نیست که ائمه ی اطهار همچنان که در ارواح، مقدس هستند در اجساد نیز طیب و طاهر و پاک و مهذب می باشند. چنان که در زیارت آن ها از زبان معصوم گفته شده: «السلام علی روحک الطیب و جسدک الطاهر» به حکم عقل و خرد و طبق اصول روان شناسی و علم النفس و علم الاجتماع، تناسب روح و جسم از شرایط اولیه ی خلقت است که ارواح آن بزرگواران در اجسام طاهره تصرف و سلطه می یابند و ارواح کثیفه در ابدان جیفه جا می گیرند و به همین جهت است که در زیارت ائمه ی بقیع می فرماید: «ینسخکم من أصلاب کل مطهر و ینقلکم من أرحام المطهرات، لم تدنسکم الجاهلیة الجهلاء و لم تشرک فیکم فتن الأهواء طبتم و طاب منبتکم» ارواح طیبه در ارحام مطهره که آلوده به شرک و هوی پرستی نشده اند نشو و ارتقا یافته و ارواح خبیثه در ارحام آلوده رشد و نمو کرده اند. طبق سنت ربوبی پیوسته ارواح مقدس از اصلاب آباء مهذب به ارحام طیبه ی پاک منتقل گردیده و از کلیه ی شوائب و آلودگی ها منزه و مهذب بوده اند. از این رو، درباره ی رسول گرامی صلی الله علیه و آله تا به آدم ابوالبشر برسد، تصریح و تأیید و تحکیم شده که روح پاک و مقدس عقل کل در اصلاب آباء موحدین نقل و انتقال یافته تا به صلب عبدالله رسیده و از آن جا به رحم آمنه بنت وهب علیهاالسلام انتقال یافته و در سلسله آباء و امهات او همه موحد و دارای عقاید پاک و ایمان خالص به خدای عالم بوده اند.

بیان امام رضا و امام کاظم علیهماالسلام نیز به همین حقیقت تجلی دارد که نطفه ی امام جواد علیه السلام در رحم پاک کنیز «نوبیه» که در فطرت موحد و خداپرست و بی آلایش بوده، انتقال یافته، تربیت شده و نشو و ارتقا پیدا کرده تا در این عالم به ظهور رسیده و در دامان تربیت معصوم به کمال خود نایل گردیده است. استعداد لایق طاهر و طیب موجب قابلیت و قبول کلیه ی شرایط امامت گردیده و آن چه لازمه ی رهبری و راهنمایی مکتب تربیتی بشری بوده از مکتب ولایت مطلقه ی الهیه - که پدر از پدر تا به رسول خدا صلی الله علیه و آله برسد - گرفته و خود، حجت خدا بر خلق گردیده است.

نام امام جواد

نام مبارک محمد از نام های مقدسی است که لطایف و دقایقی را که متضمن است. ما برای بیان این لطیفه ناگزیر از یک مقدمه کوچکی هستیم تا این لطیفه را تشریح نماید. در عالم ایجاد و وجود، موجودات به اسماء شناخته می شوند و نام و اسم، دلیل بر مسمی می باشند، چنانچه اولین تعلیمی که قدرت خالقه جل شأنه به آدم علیه السلام آموخت بیان اسما بود که: (و علم آدم الأسماء کلها) ⁽¹⁾یعنی: مسماها را بنام و اسامی به آدم ابوالبشر - اولین بشری که آفرید - تعلیم فرمود تا او به مفاهیم، مدلول و معانی برسد و درک کند. اگر اسامی نبود مسماها شناخته نمی شدند. حرف، لفظ و کلمه دلالاتی بر معانی هستند و این حقیقت را خداوند عالم از درون آدم علیه السلام بیرون آورد که به او اعضا، احشا و امعایی داد، آلات گوشت، غضروف، پوست، مو، هوا و حرارت آفرید تا با قبض و بسط و شهیق و زفیر این اعضا حرکت کند و بر هم بخورد و تولید

اصوات و الحان نماید و با گوش ارتباط یابد و این اصوات و الحان در قالب الفاظ و حروف نماینده ی معانی مکنونه درونی بشری باشند. به عبارت دیگر: خداوند در انسان قوای حساسه و نیروی مدرکه قرار داد تا حس کند، درک نماید و بتواند مدرکات و محسوسات خود را بگوید و دیگران را در احساسات و ادراکات خود شرکت دهد و این مفاهیم، جز از راه الفاظ و حروف میسر نیست. بنابراین، تمام عالم وجود الفاظ و دلالات برای معانی و مفاهیم می باشند. این الفاظ، یا حروفی هستند مانند: اسامی حسن، حسین،محمد، تقی و غیره که در وضع لغوی برای معانی وضع شده اند، یا حروف تکوینی هستند مانند اشجار و درختان که هر یک نوعی میوه می دهد و خاصیتی ممتاز دارد، یا حروف تشریعی هستند، مانند احکام قرآن که هر یک از آیات، دال بر مدلول و معانی خاص و داروی امراض روحانی می باشد. با این مقدمه، که اشاره جمالی شد، حروف و الفاظ دال بر معانی هستند و در این دلالت، انواع و اقسام حروف وضعی به کار رفته که در حروف عربی - که فارسی و ترکی هم با آن مشترک است - بیش از چهارده نوع ترکیب لفظی و حروفی داریم که حروف تهجی و حروف ابجد و غیره از آن اقسامند و با هر یک از آن، یک رشته - بلکه رشته هایی - از حروف و اعداد مدون و منظم گردیده که در علوم ریاضی، فلکی و علوم غریبه به کار می رود. اکنون بحث ما در کلمه «محمد» است، می خواهیم بگوییم: کلمه ی «احد» از اسامی مقدسه ی عالم است که ذات حق تعالی این نام را بر خود گذاشته و با یک «م» اضافه به پیامبرش - که تربیت یافته ی مکتب ربوبی است - نام نهاده و کلمه ی «احمد» و «محمد» هر یک الفاظی هستند که حاکی معانی دقیقه ی رقیقه می باشند. ز احمد تا احد یک میم فرق است جهانی اندر این یک میم غرق است

کلمه ی محمد - که انتخاب شده ی الهی می باشد برای اولین صادر و نخستین مخلوق است - به معنی پسندیده شده، حامد و محمود به معنی پسندیده است. «اکنون علمای حروف گویند: لفظ «م ح م د» «محمد» ترکیب حروفی دارد که بسان ترکیب وجود انسان در رحم عالم، یا رحم مادر ساختمان یافته است یعنی: در کلمه «محمد» حروفی در هم فرو رفته است به خط نسخ عربی اسم برای مسمای انسانیت است و چون طی درجات تکامل جنینی را نموده این است نیز به صورت تکاملی در می آید به طوری که در خط کوفی به صورتی می نویسند که این کلمه ی درهم فرو رفته کم کم مستقیم و پایدار و مستوی می گردد تا به کلمه ی کوفی صحیح نوشته می شود «محمد» است.» گفته اند: هر کس را «محمد» نام نهند، نامش با جسمش و اسمش با جسدش مطابقت تام دارد. محمد کش قلم چون نامور ساخت ز میمش حلقه ی طوق کمر ساخت تواند شد ز سر جانش آگاه خرد با جمله ی دانش حاش لله چو پا آراست از خلخال دالش سر دین پروران شد پایمالش چه نام است این که در دیوان هستی بر او نگرفته نامی پیش دستی زبانم چون ز وی حرفی سراید دل و جانم ز لذت بر سر آید چه نام این است نام آور چه باشد مگر بر تو بود از هر چه باشد کلمه ی «محمد» نخستین نام رسول الله و خاتم النبیین صلی الله علیه و آله است که «الذی فی السماء اسمه أحمد و فی الأرض أبوالقاسم محمد صلی الله علیه و آله» و این نام صادر اول، عقل کل و اشرف رسل و خاتم پیامبران می باشد که با نام «احد» قرین و مقرون است. احد، نام واجب الوجود واحمد، نام اولین ممکن الوجود است و میم فاصله ی امکان و وجوب است. و محمد صلی الله علیه و آله کلمه ی جامع صفات جمال، جلال و کمال احمد است که مرآت

صفات ربوبی واجب الوجود است. نظامی گوید: تخته (نقطه ی) اول که الف نقش بست بر در محجوبه ی احمد نشست حلقه ی حاء را کالف اقلیم دال طوق ز دال و کمر از میم داد لاجرم او یافت از آن میم و دال دایره ی دولت و خط کمال «کنت نبیا» چو علم پیش برد ختم نبوت به محمد سپرد مه که نگین دان زبر جد شده است خاتم او مهر محمد شده است گوش جهان حلقه کش میم اوست خود دو جهان حلقه ی تسلیم اوست خواجه مساح و مسیحیش غلام اینت بشر آنت مبشر بنام امی و گویا به زبان فصیح از الف آدم و میم مسیح هم چو الف راست به عهد وفا اول و آخر شده بر انبیا چشمه ی خورشید که محتاج اوست نیم هلال از شب معراج اوست بنابراین، کلمه «محمد» نخستین اسم دال بر معانی جامع کمال و فضیلت است که خاص پیامبر خاتم النبیین صلی الله علیه و آله شد و قبل از او، کسی را به محمد صلی الله علیه و آله ننامیده بودند و این نام مانند ارکان اربعه در سازمان ولایت مطلقه ی الهیه است که برای اهل بیت خود، انتخاب فرمود، همچون نام علی که بر ارکان اربعه سازمان ولایت عترت، وضع شده است. محمد، رسول الله صلی الله علیه و آله؛ محمد، باقر العلوم علیه السلام؛ محمد، تقی الجواد علیه السلام؛ محمد، ابوالقاسم صاحب الزمان عجل الله تعالی فرجه. علی، امیرالمؤمنین علیه السلام؛ علی، امام زین العابدین السجاد علیه السلام؛

علی، امام رضا علیه السلام؛ علی، امام هادی علیه السلام. بنابراین، چهار محمد و چهار علی و حسن، حسین، جعفر، موسی و حسن عسکری علیهم السلام که در محور ذات مقدس فاطمه ی زهرا علیهاالسلام دور می زنند؛ چهارده معصومی هستند که الفاظ و اسامی آنها دال بر معانی عالیه و لطایف و دقایق رقیقه می نمایند. محمد صلی الله علیه و آله پسندیده آسمان ها و زمین و علی علیه السلام هر کجا باشد علی و عالی و با علو و برتر است، علی خواه در اول، یا دوم، یا سوم و چهارم، یا در صف اول، دوم، سوم و چهارم. علی هر کجا باشد علی است و دنی هر کجا باشد دنی است و محمد تقی علیه السلام از این نام مشتق است که پسندیده و محبوب عالمیان است. اللهم صل علی محمد بن علی بن موسی الرضا، علم التقی، و نور الهدی، و معدن الوفا، و فرع الازکیاء، و خلیفة الاوصیاء، و أمینک علی وحیک این، یادگار خاندان نبوت و ولایت، پرچمدار تقوا و زهد و پرهیزکاری و پارسایی بوده، و نور هدایت معدن وفا و وارث خلافت است.

کنیه و القاب امام جواد

امام محمد تقی علیه السلام به جواد ملقب و به اباجعفر الثانی مکنی بود. امام محمد باقر علیه السلام ابوجعفر الاول و امام محمد تقی علیهماالسلام اباجعفر الثانی بود. تقی، قانع، مرتضی، منتجب و عالم نیز از القاب آن حضرت است. پنج لقب مخصوص امام محمد تقی است که «تقی» مشهورترین آن هاست و مأخوذ از تقوا و پرهیزکاری است که بهشت را خداوند عالم، محل مخصوص پرهیزکاران قرار داده آن جا که فرمود: (الجنة للمتقین) ⁽¹⁾.

و هر کس بدین صفت متصف باشد -که بهترین صفت و عالی ترین وسیله ی قرب الهی است که فرمود: اقربکم اتقاکم و (اکرمکم اتقاکم) ⁽¹⁾- بهترین صفت انسانی را در جهان آفرینش داراست. و در آیه ی دیگر فرمود: (تلک الجنة التی نورت من عبادنا من کان تقیا). ⁽²⁾. لقب دیگر حضرتش جواد، که از جود و بخشش است و در اسماء الحسنی در معنای کلمه «جواد» لطایف دقیقی است. و مرتضی، به معنی انتخاب شده از میان خلق است. و قانع، بهترین صفت انسان در معیشت و زندگی است که ملازمت با عزت دارد و چون امام جواد علیه السلام خود به کم می ساخت و هر چه داشت به خلق می بخشید او را قانع و جواد می گفتند.

خصایص امام جواد

همان گونه که بیان شد کنیه ی امام جواد علیه السلام ابوجعفر ثانی بود و از القابش جواد، قانع و مرتضی است. نقش انگشتر آن حضرت: «نعم القادر الله» بود. و دربانش، عمر بن فرات و بنا به نقل مناقب ابن شهر آشوب، عثمان بن سعید سمان بوده است. شاعر مخصوص آن حضرت: حماد و داود بن قاسم جعفری است. فرزندان امام جواد علیه السلام: امام علی هادی علیه السلام، و موسی پسران، و فاطمه و امامه، دختران آن حضرت بودند. ⁽³⁾. ابن شهر آشوب، اولاد پسر امام جواد علیه السلام را امام علی هادی علیه السلام و موسی، و دختران آن حضرت را حکیمه، خدیجه و ام کلثوم نوشته است.

امام جواد علیه السلام از دختر مأمون اولادی نیاورد و او زن جنایتکاری بود، چه بهتر که مقطوع النسل از دنیا رفت. مادر امام علی النقی علیه السلام به نام «مریسیه»، یا «سبیکه» یا «سکینه» یا «خیزران» بوده، که ایشان را «دره» و «ریحانه» نیز گفته اند. از مفاد اخبار چنین مفهوم می شود که امام جواد علیه السلام زنی به نام «مریسیه» یا «سبیکه ی نوبیه» داشته و زنی به نام «خیزران قبطیه» که از خاندان ماریه قبطیه بوده است و کنیه ی مادر امام علی نقی علیه السلام ام الحسن بوده است. در «مصباح المتهجد» در دعای شیخ کبیر ابی القاسم، تولد امام جواد علیه السلام را چنین نقل می کند که: «اللهم انی أسألک بالمولودین فی رجب محمد بن علی الثانی و ابنه علی بن محمد المنتجب...» ⁽¹⁾. ابن عیاش تولد آن حضرت را در دهم رجب نقل نموده می نویسد: انه کان یوم العاشر من رجب مولد أبی جعفر الثانی علیه السلام و وفات آن حضرت را روز شنبه - آخر - یا پنجم و ششم - ذی الحجه نوشته است. و در روایتی آمده: وفات آن حضرت در روز سه شنبه، هفتم ذی الحجه سال 220 هجری رخ داد. ⁽²⁾. همه ی مورخان به اتفاق، محل دفن آن حضرت را مقابر قریش، پشت سر حضرت موسی بن جعفر امام کاظم علیه السلام نوشته اند و در این که عمر شریف آن حضرت نیز بیست و پنج سال بوده، حرفی نیست. کلینی عمر شریف امام جواد علیه السلام را بیست و پنج سال و دو ماه و هیجده روز ضبط کرده و برخی دیگر عمر شریفش را بیست و پنج سال و سه ماه و بیست و دو

روز ضبط نموده اند و ابن خشاب نیز بیست و پنج سال و سه ماه و دوازده روز نوشته، ولی شیخ رحمه الله قول اولی را معتبر دانسته است. بنابراین، امام جواد علیه السلام با پدرش هشت سال - و یا هفت سال و چهار ماه و دو روز - و پس از پدر بزرگوارش هجده سال و بیست روز کم زیسته و مدت امامت آن حضرت همان هجده سال منهای بیست روز بوده و تردیدی نیست که آن حضرت در زمان معتصم، خلیفه ی عباسی مسموم شده و به شهادت رسید.

صورت و سیرت امام جواد

«کان علیه السلام أبیض اللون، معتدلا فی بیاضه - و قیل، بیاضه أقرب الی السمرة - معتدل القامة» امام جواد علیه السلام سفید رنگ - که در سفیدی معتدل بین گندم گونی و سفیدی بود - و دارای قامتی معتدل بوده. چهره اش از جهت غیرت و حمیت شبیه موسی بن عمران علیه السلام و از جهت ورع و پارسایی شبیه به عیسی بن مریم بود. آن حضرت، محجوب، عفیف، باحیا، موقر، بردبار و حلیم بود. همان طور که گفته شد امام، برگزیده ی الهی است و از نظر عقلی نیز بایستی از جهت جسم و جان، صورت و سیرت برتر، عالی تر، بهتر و برتر از سایر خلق باشد و ما نسبت به همه ی پیامبران و اولیا و اوصیا این حقیقت را از روی آثار و مآثر آن ها دریافته ایم که در ملاحت و جذابیت، حسن صورت و قد و قامت دارای نظام احسن وجود بوده، و هیچ گونه نقصی در وجود آن ها رخ نداده است. اگر چه اشکالی ندارد که خداوند ارواح طیبه را به عللی در وجود ناقص قرار دهد، ولی قدرت و سنت ربوبی بر این بوده، که نفوس قدسیه را در اجساد و ابدان کامله ی حسنه جا دهد که تناسب روح و جسم آن ها محفوظ بماند و به همین جهت، همه ی پیامبران، خوشگل، خوش سیما، زیبا و رسا و فریبنده و جذاب خلق شده اند و

ارواح آن ها نیز عالی و راقی بوده و بر همه ی خلق تفوق و تقدم داشته اند.

چهره و شمایل امام جواد

امام جواد علیه السلام دارای چهره ای گندم گون متمایل به سفید و ترکیبی در نهایت نزاکت و لطافت بوده، ابروهای قوسی شکل پیوسته و باریک - آن طور که امروز هم می پسندند - صورتی چون گل محمدی با طراوت، جالب و جاذب داشت. گونه های سرخ و سفید به هم آمیخته که می توان گفت: کاملا شبیه جد بزرگوارش محمد مصطفی صلی الله علیه و آله بوده است. چشم های سیاه، دندان های ریز و سفید چون در خوشاب، بینی کشیده و باریک که «ن و القلم» مسوده آن است و دست های رسا و انگشتان بلند و کشیده ای که حاکی از ذکاوت و زیرکی است داشتند. میان کتفین او گشاده، کمرش باریک بود و سینه ی فراخ و شکم هموار و صاف داشت، خطی از موهای رعنا از میان پستان های او تا نزدیک ناف او بود. محاسن سیاه و به هم پیچیده ای داشت. گردن بلند و قامت متوسط مایل به بلندی و بندها و پیوندهای او قوی و در یکی از کتفین آن حضرت، مهر امامت هویدا بود. از نظر اخلاق نیز چون صورتش زیبا و سیرتی پسندیده داشت، با وجود صغر سن در همه حال در کمال متانت، تمکین و آرام دل و خضوع بود. هرگز قهقهه از او ندیدند و هیچ گاه از او تندی و خشونت با خدمه و غلامان نشنیدند. با آن که اکثر شاهزادگان و امیرزادگان در جوانی طغیان و غرور و کبر و نخوت می ورزند؛ ولی امامان ما از این صفات زشت و ناپسند به کلی مبرا بودند. آن ها فریب جاه، مقام و مال و منصب را نمی خوردند، تا با احساس بی نیازی از مال و جاه طغیان کنند که: (کلا ان الانسان لیطغی - أن رآه استغنی). ⁽¹⁾.

و همین دلیل بارزی بر تربیت آسمانی این ائمه ی معصومین علیهم السلام است که در جوانی و صغر سن از هواجس نفسانی، تمایلات، شهوات، خشم و خودپسندی به کلی دور بودند. آنان در عین حال که با جمع کودکان بودند از جهت فکر با آن ها امتیاز داشتند. وقتی مأمون به فکر خود، او را برای بازی کودکانه دعوت کرد و اسباب بازی پیش روی او ریختند، با کمال متانت و سطوت فرمود: «ما للعب خلقنا، بل خلقنا للجید لأمر عظیم» ما را برای بازی گیری نیافریده اند، بلکه ما برای یک امر مهم که علت غایی آفرینش است، آفریده شده ایم. مأمون سخت از این سخن تکان خورد!! چنانچه از اخبار مستفاد می شود امام جواد علیه السلام از نظر عمر کوچک ترین ائمه بوده، ولی از نظر امامت کوچک و بزرگ، پیر و جوان مفهومی ندارد، چرا که حضرت مسیح علیه السلام در کودکی گفت: (انی عبد الله آتانی الکتاب). ⁽¹⁾. و حضرت موسی علیه السلام به هنگام تولد در رتبه ی نبوت بود. وقتی مأمون عباسی با امام جواد علیه السلام در دوران کودکیش برخورد او را زیرک، زکی، با کیاست و دارای نبوغ شناخت. در حالی که هنوز بالغ نشده بود، دارای مقام علم و حکمت، ادب و فضیلت و کمال عقل بود، مأمون نتوانست هیچ کسی را با او مساوی و برابر بداند، حتی مشایخ اهل زمان، ریزه خوار خوان علم و دانش او بودند. به همین دلیل، مأمون در نه سالگی آن حضرت را اکرام و احترام وافری می نمود تا جایی که دختر جنایتکار خود را - قبل از مبادرت به جنایت - روی اظهار علاقه ای که به آن حضرت می نمود به همسری او در آورد.

او به دختر خود توصیه و تأکید در اطاعت امر و احترام آن حضرت نمود و حتی روزی که دخترش از زن گرفتن امام به پدرش شکایت کرد، خلیفه ی عباسی از دختر خواست که در این زمینه دخالت نکند و او را امر به حلم و بردباری و اطاعت و احترام شوهرش نمود.

شباهت امام جواد به موسی بن عمران

برگزیدان حق در مکتب ربوبی همان طور که در سیرت به هم شبیه هستند در صورت نیز شباهت دارند. امام رضا علیه السلام قبل از تولد فرزندش امام جواد علیه السلام فرمود: دعا کردم و از خدا خواستم که فرزندی به من عنایت فرماید که در مراحل کمال توحید یگانه ی عصر باشد. و چون امام جواد علیه السلام متولد شد، امام رضا علیه السلام به اصحاب خود فرمود: خداوند به من فرزندی عنایت فرموده که شبیه به موسی بن عمران علیه السلام است، یعنی او شکافنده ی دریاهاست و شبیه عیسی بن مریم علیه السلام در قدس، تقوا، زهد و پرهیزکاری است و در طهارت مادرش مانند مریم پاک و پاکیزه و طاهر و مطهر بود. حضرت اضافه فرمود: «یقتل غضبا، فیبکی له و علیه أهل السماء و یغضب الله تعالی علی عدوه و ظالمه و لا یلبث الا یسیرا حتی یعجل الله به الی عذابه الألیم و عقابه الشدید» ⁽¹⁾. او را از روی کینه می کشند پس اهل آسمان بر او می گریند، دشمن و ستم کننده ی بر او مورد غضب خدای متعال قرار می گیرد که جز در مدت کوتاهی نمی ماند و به عذاب دردناک و کیفری سخت مبتلا

می شود. و همان طور که امام هشتم علیه السلام فرموده بود، ام الفضل، دختر مأمون که این امام جوان را مسموم کرد، خودش به مرضی مبتلا شد که علاج نداشت و می سوخت تا به آتش جهنم ملحق گردید. همچنین امام جواد علیه السلام شباهتی به جد بزرگوارش حضرت ابی عبدالله الحسین و جد امجدش رسول خدا صلی الله علیه و آله داشت که در حق او گفته اند: یابن الذی بلسانه و بیانه هدی الأنام و نزل التنزیل عن فضله نطق الکتاب و بشرت لقدومه التوراة و الانجیل لولا انقطاع الوحی بعد محمد قلنا محمد من أبیه بدیل هو مثله فی الفضل الا أنه لم یأته برسالة جبرئیل

نقش انگشتر امام جواد

در مورد نقش انگشتر امام جواد علیه السلام پیش از این اشاره ای کردیم، شیخ مفید رحمه الله و خاتون آبادی می نویسند: نقش انگشتر آن حضرت «نعم القادر الله» بود. گفته شده: در اسلام، انگشتر به دست کردن سنت است و این از مزایای اسلام بوده، گر چه سایر ملل هم به علل و وجوهی حلقه های فلزی و سنگی در دست می کردند، یا روی سنگ و فلز کلماتی حک می نمودند، یا اعداد و حروفی را به صورت طلسم حکاکی می نمودند - چنانچه در سیره ی هندوها معمول بود - در دست می کردند. نصاری - چنانچه امروز هم معمول است - فلز قیمتی به صورت حلقه را در دست چپ می کردند. هنگامی که معاویه، در روم شرقی - یعنی شامات - به حکومت رسید از آن ها تقلید کرد و حلقه و انگشتر را به دست چپ نمود و درباره ی حکمین نیز هنگامی که اشعری از عمرو عاص فریب خورد عمرو عاص انگشتر را که به سنت اسلام در دست راست بود بیرون آورد و علی امیرمؤمنان علیه السلام را از

خلافت خلع کرد و به دست چپ نمود، او در این عمل، دو جنایت بزرگ معنوی مرتکب شد: یکی سنتی را بدعت کرد که پیامبر صلی الله علیه و آله انگشتر را به دست راست می کرد و در دست چپ انگشتر نمی کردند. علتش هم این بود که چون در اسلام طهارت مخرج به دست چپ انجام می گیرد، نباید به دست چپ انگشتر کرد که مبادا پلید گردد. و جنایت بزرگتر عمرو عاص این بود که مجرای حکومت اسلامی را از حق منحرف و در مسیر باطل قرار داد و میلیون ها نفر از مردم جهان را از راه حق و حقیقت منحرف ساخت، و به جای مردی پرهیزکار و «عالم بما کان و ما یکون» و پیشوایی بی نظیر یک مرد جنایتکار، جاه طلب، منحرف، بیگانه پرست، خودسر و خودخواهی را به خلافت نصب کرد، تا خود شریک حکومت او باشد. از آن روز بین سیاستمداران دنیا طلب و مردم ظاهر بین بی خبر از حقیقت، رسم شد که انگشتر را به دست چپ کنند، و از نصاری و مسیحیت تقلید جاهلانه نمودند. برای آن که این روش نامطلوب، اخلاقا و از نظر روان شناسی با مسائل اجتماعی برخورد سویی نکند در طول دو قرن، ائمه ی دین و اهل بیت معصومین علیهم السلام به شیعیان و پیروانشان دستور مؤکدی صادر نمودند که از شرایط مؤمنین این است که انگشتر را در دست راست کنند و در نقش نگین آن، کلماتی حق از قرآن و آیات الهی و نام های مقدس ربانی نقش کنند. به خصوص که در روی عقیق و در باشد بهتر است. البته سایر سنگ ها و جواهرات نیز تجویز شده به شرط آن که روی حلقه ی نقره باشد. طلا، مس و برنز مفاسدی در دست ایجاد می کنند که مخصوصا انگشتر طلا بر مرد حرام شده و در زن اشکالی ندارد. شیعیان و مؤمنان علاقه مند به سنت رسول الله صلی الله علیه و آله مقید هستند که انگشتر

عقیق در حلقه ی نقره حک شده به نام چهارده معصوم علیهم السلام یا آیات قرآن به دست کنند که اخباری بر زیاد شدن حسنات برای ثواب نماز درباره ی آن وارد شده است.

لباس از مشخصات صوری افراد بشر است

بشر، عریان به دنیا آمده و از دنیا هم جز با کفنی سر تا پا پوشیده نخواهد رفت. در دنیا نیز در مقام راز و نیاز به دربار بی نیاز، لباس یک رنگ پوشیده و متحد الشکل و متفق القول جز خدا خدا سخنی ندارند. چنانچه در این سنوات اخیر یک میلیون نفر در مکه بدین لباس در می آیند، چون بشر از یک مادر و یک پدر است و از قدرت خلاقه ی الهی به قبایل و عشایر، طوایف، گروه ها، انواع و اقسام مختلف تقسیم شده اند، ما به الامتیاز فطری و طبیعی آن ها صورت و رنگ هاست و ما به الامتیاز اختصاصی لباس و تعینات ظاهری است. خداوند می فرماید: (و من آیاته أن خلقکم من تراب ثم اذا أنتم بشر تنتشرون - و من آیاته أن خلق لکم من أنفسکم أزواجا لتسکنوا الیها و جعل بینکم مودة و رحمة ان فی ذلک لآیات لقوم یتفکرون - و من آیاته خلق السماوات و الأرض و اختلاف ألسنتکم و ألوانکم ان فی ذلک لآیات للعالمین). ⁽¹⁾. قرآن در بیان آیات و نشانه های قدرت خلاقه ی عالم، همین حقیقت را مورد توجه خردمندان قرار داده که آن ها با رشد عقلی خود فکر کنند که چگونه از یک پدر و یک مادر که برای آرامش پدر از جنس خود او آفریده شده به جاذبه ی مودت و محبت و رأفت و رحمت ارتباط افراد را با هم محکم، پیوسته و استوار ساخته و رنگ ها و زبان های آن ها را مختلف قرار داده، با لهجه ها و اصوات و الحان مختلف -

که هر یک ممیز قومی از قوم دیگر است - به خوبی تشخیص داده شود و این آیات، برای دانشمندان علم الاجتماع است که فکر کنند و به قدرت خلاقه عالم توجه نمایند. لباس هم تابع همان السنه و الوان - نژادها، چهره ها، قیافه ها، حتی سلیقه ها، فکرها - است. البسه و امکنه هم در هر قوم به صورت خاصی در می آید، تا هر قومی از قوم دیگری و هر قبیله ای از قبیله ای دیگر مشخص و ممیز گشته و از هم جدا شوند. عرب را به لباس مخصوص عربی، عجم را به لباس عجمی، کرد، هندی، افغانی، ژاپنی، چینی هر یک را به لباس اختصاصی خود می توان شناخت. ولی همین بشر در آغاز و انجام - یعنی هنگام آمدن و رفتن - عریان آمده و با یک کفن می رود و در مناسک حج هم در ساحت اقدس کبریایی حق باید با ساتری ساده و بی تکلف باشد. چنانچه در عرفات در این سنوات اخیر یک میلیون نفر با یک لباس متحد الشکل «لبیک لبیک» می گویند و این تعین را که از لباس برای افراد تهیه شده برطرف نموده، تشخیص و تمییز لباس صوری از بین می رود همه یک رنگ می شوند. بنابراین، لباس از جمله تعینات اولیه ی بشری است که در پیشگاه حق برطرف می گردد و آن جا باید بی تعین رفت. کلاه، کفش، لباس و روپوش لباس مانند عبا، شنل و غیره همه تعین ظاهری است که به حضرت موسی علیه السلام خطاب شد: (فاخلع نعلیک) ⁽¹⁾. که گفته اند: مراد تعین و تعلق است، خواه به مادیات از جهت لباس و کفش، خواه به تمایلات از قبیل حب زن و فرزند. در هر حال، در حضور ساحت کبریایی باید هیچ گونه تعلق، تمایل و تعین

وجود نداشته باشد، باید با خلوص عقیدت، ایمان پاک و عمل صالح رفت، آن جا لباس، تعین و ارزش ندارد. و این معنی را ائمه ی اطهار علیهم السلام به ما درس دادند که این تعینات را باید در صورت لزوم تعین به کار برد، ولی در باطن و برای پارسایی و تقوا فقط و فقط باید به خدا متکی بود و از همه گسست و به او پیوست. به همین جهت، این لباس که در ظاهر برای معرفی و تشخص و تمیز است به مقتضای زمان و مکان تغییر شکل داده می شد و از جهت کیفیت و کمیت اختلاف داشت. یک روز همه ی مردم ساده ی عربستان که به یک پیراهن اکتفا می کردند، رسول خدا صلی الله علیه و آله و علی مرتضی علیه السلام به دو جامه ی کهنه ی وصله زده قناعت داشتند تا مانند پایین ترین افراد طبقه ی مردم باشند. ولی یک روز که تعین و تجمل رومی و کوکبه ی سلطنت رومیان به امویان رسید و قصور و کاخ ها و دربار و تعینات و تجملات به وجود آمد، باید لباس متناسب با آن داشت که انسان در نظر بی خردان به لباس شناخته می شود. در عصر بنی عباس که خلفای عصر با جبه های خز و لباس های زربفت و جواهر نشان بیرون می آمدند و صندوق بیت المال مسلمین مملو از در آمد بود، امام محمد باقر علیه السلام و امام جعفرصادق علیه السلام هم در مجالس رسمی جبه ی خز، ترمه و لباس های قیمتی می پوشیدند تا مردم به نظر حقارت ننگرند. در زمان امام جواد علیه السلام، همین مقتضیات وجود داشت. به همین جهت، امام جواد علیه السلام لباس قیمتی سفید عالی به تن می کرد، ولی به جهت زهد و ورعی که داشت، لباس خشن سیاه زیر جامه و روی بدن می پوشید که از سنت جدش خارج نباشد و می فرمود: «هذا لله و هذا لکم» ⁽¹⁾.

برای کسانی که عقلشان در چشمشان قرار دارد این لباس رو و ظاهر را پوشیده ام تا امام را در عصری که قدرت مالی امپراطوری اسلام همه را اعیان و متمول نشان می دهد خوار و خفیف ننگرند و برای آن ها که عقلشان در دلشان قرار دارد، لباس خشن زیر را پوشیده ام تا بدانند علامت تقوا این است که انسان همیشه به یاد خدا افتد و خدا را در هر حال فراموش نکند.

لباس و آراستگی امام جواد

امام جواد علیه السلام در صورت، لباس و آراستگی بسیار موقر و مؤدب به آداب بود، متین راه می رفت، لباس پاکیزه می پوشید. کلینی رحمه الله از این امام علیه السلام روایت کرده است که فرمود: «انا معاشر آل محمد نلبس الخز و الیمنیة» ما خاندان پیامبر، خز و لباس های قیمتی می پوشیم. شیخ صدوق رحمه الله از علی بن مهزیار از همین امام علیه السلام روایت کرده است که علی بن مهزیار گوید: رأیت أبا جعفر الثانی علیه السلام یصلی الفریضة و غیرها فی جبة خز طارونی، و کسانی جبة خز، و ذکر أنه لبسها علی بدنه و صلی فیها و أمرنی بالصلاة فیها. ⁽¹⁾. دیدم امام جواد علیه السلام را که نمازهای واجب را با جامه ی خز و سایر لباسهای قیمتی می خواند و به من جامه ای که از خز بود پوشانید و فرمود: که من خود آن را پوشیده و در آن نماز خوانده ام و دستور داد که در آن نماز بخوانم. در این که امام جواد علیه السلام با سابقه ای که شاه ولایت در لباس داشت چگونه لباس

خز می پوشید؛ این بحث روانشناسی است که در فصلی بیان خواهیم کرد که زمان امامت شاه ولایت اقتضای آن لباس را داشت و زمان امام جواد علیه السلام مقتضی این لباس بوده است.

چرا امیرمؤمنان لباس وصله دار می پوشید و امام جواد لباس خز؟

اسلام، دین عقل و خرد و کمال و فضیلت است و در عین حال، برخی از احکام شریعت منطبق بر عرفیات است و حتی در قضاوت طبق روش عرف حکومت و داوری می کند. درباره ی لباس هم اسلام می فرماید: بهترین لباس، لباس عصر است که همه ی مردم در آن اتفاق نموده اند و حتی دستور دارد که از پوشیدن لباسی که موجب سخریه و استهزا و موجب غیبت شود، خودداری نمایید. بنابراین، لباس، همان لباس عمومی اجتماعی عصر است و موضوع «من تشبه بقوم فهو منهم» هم همین حقیقت را تأیید می کند، چرا که لباس، معرف هویت ملی است و با لباس می توان قبایل و عشایر عالم را شناخت. تردیدی نیست که لباس عمومی مسیحیت با لباس عمومی اسلامیت، با لباس عمومی کلیمیت و لباس عمومی هندو و سیک، یا چینی و ژاپنی با هم فرق دارد، ولی چون دنیای امروز به قدری به هم نزدیک شده و وسایط نقلیه اتوموبیل، هواپیما روی کره ی زمین را - که روزی از هم هیچ اطلاعی نداشتند - مانند اتاق های یک خانه به هم نزدیک و مجاور ساخته از این رو از جهت لباس، خوراک، مسکن و آداب هم به هم نزدیک شده و تحت تأثیر هم قرار گرفته اند. و نمی توان به گونه ای قاطع گفت: کدام بهتر است، زیرا محیط و زمان و مکان و مقتضیات آب و خاک موجب تهیه ی لباس محلی شده است. بدون تردید مردم سواحل دریا با مردم کوهستان در لباس فرق دارند. مردم ریگستان عربستان سوزان با مردم اروپای سرسبز و شهرهای ابری که سالی چند روز بیشتر آفتاب ندارند، نمی توانند در لباس یکسان باشند.

علاوه بر این که همین لباس هم در ادوار مختلف زندگی بسی فرق و امتیاز دارد، دوران کودکی با عهد شباب و جوانی، عصر ابوت و کمال انسانی با دوره ی پیری و سالخوردگی و شیخوخیت فرق بسیاری دارد، در هر زی و لباس که باشد باز در این شدت و ضعف فراوان از جهت کمیت و کیفیت فرق دارد. بنابراین، لباس تابع آداب و ادب محیط و شرایط زمان و مکان است. علاوه بر این خصوصیاتی که گفتیم، لباس شرایط دیگری هم از نظر مقام و منزلت و منصب دارد، چنانچه امروزه لباس قضات دنیا با لباس اطبای جهان، یا لباس کارگران و مهندسین با لباس سیاستمداران و روحانیون فرق دارد و هر طبقه ای لباس مخصوصی دارند که خود را بدان فضیلت و شرایط معرفی می نمایند. حتی طبقات مختلف، اداری های کشوری و لشکری، یا پلیس و نیروی انتظامی، مأمور راهنمایی و رانندگی، فرهنگی، مأمور بهداشتی و کارگر کارخانه هر یک لباس مخصوص دارند که بدان ممتاز و مشخص می گردند. از این گذشته یک معنی هم بر اینها حکومت دارد و آن بی رنگی است که اسیر رنگ تعلق و تعین نگردند. غلام همت آنم که زیر چرخ کبود زهر چه رنگ تعلق پذیر آزاد است این همه لباس ها، نمونه های تعین این نشئه است و اسلام برای آن که اصول ارتقا و تکامل مصون بماند، بشر را از همین رنگ ها بر بی رنگی هدایت نموده است، تا تعلقات مادی را کنار بگذارند و به معنویات بپردازند، چنانچه درس حج، بزرگترین سرمشق بی رنگی و آزادی از تعلق رنگ هاست. همان گونه که دیده می شود در آن مراسم، صدها هزار نفر و بالغ بر یک میلیون و سی صد هزار نفر در همین سال 1381 هجری قمری شرکت کرده و همه ی لباس هایی را که رنگ تعلق است، بیرون نموده و با سر و پای برهنه با دو قطعه پارچه ندوخته ی سفید، متحد الشکل و متحد القول به یک نقطه غیر قابل اشاره حسیه،

توجه دارند. امام متقیان امیرمؤمنان علی علیه السلام می فرمود: «من باید مانند ضعیف ترین فرد از مسلمانان باشم تا مسئولیتی متوجه من نگردد» این بیان به دو نظر بود: اول آنکه: محیط صدر اسلام از تعلقات ظاهری و تعینات ملبوس هنوز فارغ بوده و آرایش و آلایش نداشت، لباس همه ساده بود و آلایش صنفی، فنی، علمی و غیره نبود. وقتی نماینده ی امپراطور روم به عربستان آمد تا خلیفه را ملاقات کند، هر چه نگریست کاخ و قصر و درباری ندید. گفتند: خلیفه در مسجد است. وقتی رفت همه را یکسان دید. گفتند: در نخلستان است. به نخلستان رفت، دید جز مردی که خشتی زیر سر نهاده و مانند غریبان در سایه ی نخلی خوابیده، کسی نیست! گفتند: این خلیفه مسلمین است، که در لباس مانند سایر مردم بوده و هیچ تعینی ندارد. حتی یک روز پیراهن بلندی پوشیده بود، مردم بر او اعتراض کردند که چرا از سنت رسول الله صلی الله علیه و آله خارج شدی؟!! روزی گفت: اگر من منحرف شوم شما مردم چه خواهید کرد؟ بدون هیچ بیمی، مردی با شمشیر برخاست و گفت: با این شمشیر تو را از کجی و اعوجاج و انحراف برمی گردانیم. سادگی به این حد بود که لباس رنگ تعین نداشت، بلکه فقط ساتر عورت و حافظ سرما و گرما بود.

در مدت پنج سال خلافت، امیرمؤمنان علی علیه السلام با لباس وصله دار سلطنت و خلافت می کرد و به حدی وصله روی وصله می زد که می فرمود: دیگر از وصال خجالت می کشم. آن حضرت در سال به دو پیراهن - که لباس رسمی علی علیه السلام بود - قناعت می کرد و می فرمود: باید من در کشوری که حکومت می کنم مانند پایین ترین افراد از لحاظ لباس و غذا باشم. با نان جو خشک، نمک، سرکه و دو پیراهن وصله زده بر مردم حکومت می نمود. این اقتضای لباس دوران امیرالمومنین علی بن ابی طالب علیه السلام بود. اما دوران سیاست اسلامی از نظر ظاهر رو به تکامل گذاشت و مسلمین با ملل متمدن مترقی روم، ایران، هند و چین آشنا شدند و قهرا به آداب و رسوم ظاهر آن ها در لباس، مسکن و معاشرت و مجالست آگاهی یافته همدوش و هم خو شدند. در این سیر تکاملی روز افزون که اسلام وسعت یافت و امپراطوری اسلام از شرق و غرب عالم مسکونی را زیر فرمان گرفت، مسلمانان چهارصد سال بر آب های دنیا فرمان روایی داشتند و هشت قرن بر تمامی قلل مرتفع، خشکی و دریا، شرق و غرب تا سواحل دریای مانش و شرق اقصای آفریقا پیش رفتند و مردم از اطراف و اکناف عالم به مرکز خلافت نزدیک می شدند و با مسلمین اختلاط می نمودند. در اثر این اختلاط و امتزاج اجتماعی، آداب و رسوم جهانی در دریای ادب و تربیت اسلام مستهلک شد و لباس هم تابع لباس عمومی گردید. یعنی لباس عرب مخصوص عرب و لباس عجم مخصوص عجم شد و حد مشترکی در بین بوده - که بی آلایش و عدم قید به لباس اولی و شدت و حدت و حمیت در لباس - لباس ملی گردید، به طوری که تقریبا همه در لباس شدت تعلق رنگ را کنار گذاشتند و لباس

ملی عمومی به تن نمودند. خلفا و سلاطین به روش قیصرها و کسری های روم و ایران لباس رسمی پوشیده و دربار مجلل تشکیل داده و پرده دار، دربان، خدم و حشم بسیاری پیدا کردند. مردم هم که از آداب و رسوم ملل مختلف آگاهی یافته بودند و اوضاع مالی و بنیه ی اقتصادی آن ها در کمال قوت و قدرت بود به حدی که بیش از ده میلیون دینار اضافه درآمد خزینه ی سلطنتی بود لباس های فاخر می پوشیدند و به زیورآلات مجلل خود را می آراستند. در این عصر بایستی امام - که راهنمای روحانی و پیشوای معنوی است - به همان لباس عصر آراسته باشد و به همین جهات بود که در عصر خلفای اموی و عصر خلفای عباسی که خلافت، دارای دربار و دربان تشریفات شد ائمه ما نیز برای حفظ صورت ظاهر اسلام لباس خز و پشم و لباس گران بها و عالی قیمت می پوشیدند. امام صادق علیه السلام - مخصوصا امام رضا علیه السلام که مقام ولیعهدی ظاهری داشت - به حکم ضرورت به خاطر مردم ظاهربین لباس رسمی قیمتی می پوشیدند، ولی در زیر، لباس پارسایی و پرهیزکاری خود را به تن داشتند. امام جواد علیه السلام نیز که داماد خلیفه ی عباسی بود به حکم ضرورت، از رو لباس خز و حریر می پوشید و زیر آن به لباس خشن کرباس قناعت می کرد و می فرمود: آن برای مردم و این برای خداست.

تولد امام جواد و رسوایی واقفیه

حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام از جمله ائمه ای بود که تا سن بیش از چهل سالگی اولاد پسری نیاورد و برخلاف پدرش که کثیر الاولاد بود، او قلیل الاولاد بود. چهل و هفت سال از سن امام رضا علیه السلام گذشت و فرزند پسری برای حضرت

متولد نشد همین جهت، موجب گردید که مردم در امامت آن حضرت توقف کردند و صوفیه در طریقت به او متوقف گردیدند. ولی از آن جایی که در سنت ربوبی و سرنوشت اولیه، مقرر شده بود که دوازده نفر منصوص و منصوب اوصیا و اولیای خاتم پیامبران صلی الله علیه و آله باشند و نام امام جواد علیه السلام در صف اولیای رسول خدا صلی الله علیه و آله به خط نور، بر ستون و ساق عرق نقش شده بود و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در اخبار متواتره اسامی جانشینان خود را تصریح فرموده بود، به همین جهت، این فرزند بدون تردید امام نهم پس از امام رضا علیه السلام بود. توقف و شک برخی از معمرین موجب شد که در مقام تفحص و تجسس برآیند، از این رو دیدیم که امام جواد علیه السلام از میان مردم، در حال کودکی و صغر سن، خود را به علم و فضل و کمال معرفی فرمود، همان گونه که عیسی بن مریم علیهماالسلام خود را معرفی کرد و مردم با مشاهده ی معجزات متوالی و متواتر او پیشوای نهم امام جواد علیه السلام را شناختند. بسیاری از مردم از امام رضا علیه السلام می پرسیدند: امام پس از شما کیست؟ حضرت ابوالحسن الرضا علیه السلام پیش از ولادت امام جواد علیه السلام یا پس از ولادتش او را به اسم و رسم و وصف و شخصیت معرفی می فرمود و در دوران کودکی او را به اصحاب خود نشان می داد و در وداع آخر تصریح به جود او به هنگام سفر اجباری به خراسان نمود و در منطق خود، در عصر ولایت عهدی مکرر در مکرر به وجود او تصریح، تأکید و توصیه فرمود. مولد و میلاد امام جواد علیه السلام چهار سال پیش از دعوت مأمون به ولایت عهدی بود. هنگامی که امام رضا علیه السلام عازم مسافرت گردید امام جواد علیه السلام چهار ساله بود و امام رضا علیه السلام او را به علم، تقوا، فضیلت و سخاوت سفارش فرمود و اسرار امامت را به او سپرد و تصریح کرد که من از این سفر، بر نخواهم گشت. با این مقدمات امام رضا علیه السلام به هنگام ولادت جوادالائمه علیه السلام فرمود که: گهواره ی او را نزدیک استراحت گاه خود نصب نمودند و حضرتش از این فرزند

مراقبت می کرد. بدون تردید از نظر حب نسل و سنت بشری، هر مردی که تا سن چهل و پنجاه سالگی فرزندی پیدا نکند و پس از آن صاحب فرزند گردد قهرا او را دوست می دارد و علاقه ی مفرطی نسبت به او نشان می دهد و در حفاظت و حراست او به شدت می کوشد. امام رضا علیه السلام نیز به این فرزند علاقه ی زیادی داشت و در این چهار سال که زیر نظر و مراقبت آن حضرت بود، شدت علاقه پدری مشهود گردید. این حقیقت در کتب رجال و حدیث، در باب نص بر امامت امام جواد علیه السلام مورد تأیید و تصدیق همه بوده و اصحابی که از آن حضرت راجع به امام پس از او می پرسیدند، آن ها را به وجود امام نهم علیه السلام مطمئن می ساخت. از کسانی که مورد اعتماد و وثوق بود و تأیید در معرفی و تصریح در وجود امام نهم علیه السلام می کرد و شاهد و ناظر بر او و معرف او بر مردم بود؛ علی بن جعفر عموی آن حضرت است که فداکاری بسیاری در این راه نمود، حتی کسانی که در مورد امامت متوقف شده و درباره ی امام نهم به شک افتادند، در غیاب امام رضا علیه السلام - که به سفر اجباری خراسان تشریف برده بود - به وسیله ی علی بن جعفر به قیافه شناس مراجعه کردند تا گواهی داد که ابوجعفر، محمد ثانی، فرزند امام رضا علیه السلام می باشد. قیافه شناس به رسم عربیت آمد و با کتمان از نسب و حسب تشخیص داد که او از خاندان عترت و طهارت و دامان عصمت و عفت است. علی بن جعفر، نخستین کسی بود که این گواهی را تأیید نمود و لب و دهان امام نهم علیه السلام را در کودکی بوسید و گفت: گواهی می دهم که تو، امام و پیشوای خلق و برگزیده ی پروردگار هستی. برخی این خبر را در بیست و پنج ماهگی امام جواد علیه السلام در حضور امام رضا علیه السلام نوشته اند. این جا بود که حضرتش فرمود: پدر و مادرم فدای تو باد! که خود، معرف

شخصیت خود می باشی. محمد بن اسماعیل حسینی از امام حسن عسکری علیه السلام روایت نموده که حضرتش فرمود: امام جواد علیه السلام را در بیست و پنج ماهگی در مکه به قیافه شناسی نشان دادند. مردم اطراف او را در مسجد الحرام گرفته بودند که نور حق از سیمای این کودک به آسمان تلالؤ داشت و آن قیافه شناس گفت: والله! این نور الهی است که در چهره او هویداست و این مولود از ذریه طاهره ی امیرالمؤمنین علیه السلام است. آنگاه رو به آن هایی که در شک بودند نمود و گفت: بروید، استغفار کنید. در همین اثنا امام جواد علیه السلام به زبان آمد، نطقی بلیغ نمود، و با فصاحت تمام که همه ی حاضرین خوب می شنیدند و درک می کردند، چنین فرمود: «الحمد لله الذی خلقنا من نوره، و اصطفانا من بریته، و جعلنا امناءه علی خلقه و وحیه. ایها الناس! أنا محمد بن علی الرضا بن موسی الکاظم بن جعفر الصادق بن محمد الباقر بن علی سید العابدین بن الحسین الشهید بن أمیرالمؤمنین علی بن أبی طالب و أنا ابن فاطمه الزهرا و ابن محمد المصطفی ففی مثلی یشک؟ و علی علی أبوی یفتری، و أعرض علی القافة. و الله انی لأعلم بأنسابهم من آبائهم انی و الله لاعلم بواطنهم و ظواهرهم، و انی لأعلم بهم أجمعین و ما هم الیه صائرون أقوله حقا و أظهره صدقا و عدلا و علما أورثناه الله قبل الخلق أجمعین و قبل بناء السماوات و الأرضین. و أیم الله! لولا تظاهر أهل الباطل علینا و غلبة دولة الکفر و توثب أهل الشرک و الشک و النفاق علینا لقلت قولا یتعجب منه الاولون و الآخرون.

ثم وضع یده علی فمه و قال یا محمدا (و اصبر کما صبر اولوالعزم من الرسل، و لا تستعجل لهم...) ⁽¹⁾. سپاس خدائی را که ما را با دست قدرت خویش از نور خود آفرید و از میان مخلوقاتش برگزید و ما را امین بر وحی خود و بر مردم قرار داد. ای گروه مردم! من محمد بن علی الرضا بن موسی الکاظم بن جعفر الصادق بن محمد الباقر بن علی سید العابدین بن الحسین الشهید، بن امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیهم السلام هستم. من فرزند فاطمه ی زهرا علیهاالسلام و فرزند محمد مصطفی صلی الله علیه و آله هستم. آیا در نسب همچون من (که دارای چنین نسب والائی هستم) شک و تردید راه دارد؟ آیا بر من و پدر و مادر من افترا بسته و به قیافه شناسان عرضه می شود؟! قسم به خدا! من به نژاد و نسب شما از پدرانتان آگاه تر هستم، سوگند به خدا، من با باطن و ظاهر شما آگاهم، و از همه ی آنها و از تمام افکارتان و آنچه در پیش دارید آگاهم، این مطلب را با حق و واقعیت می گویم و با راستی و عدل آن را آشکار می نمایم، که این دانشی است که خداوند متعال آن را پیش از آفرینش همه ی مخلوقات و پس از بنای آسمان ها و زمین ها به ما ارزانی داشته است. سوگند به خدا اگر نبود که اینک باطل بر ما چیره گشته و غلبه با دولت کفر است و حرکت ناباوران، مشرکان و سرکشان بر علیه ماست سخنی را ابزار می کردم که پیشینیان و آیندگان در شگفت می شدند. در این هنگام آن حجت خدا دست خود را بر دهان خود نهاد و به خود گفت: ای محمد! آرام و خاموش باش و سکوت اختیار کن! آنسان که پدران

تو سکوت اختیار کردند. این آیه شریفه را تلاوت فرمود. (فاصبر کما صبر اولوالعزم من الرسل و لا تستعجل لهم...) «پس صبر کن آن گونه که پیامبران اولوالعزم صبر کردند و برای (عذاب) آنان شتاب مکن...» چون این سخنان در حضور جمعی پایان یافت و مجلس تمام گشت، و خبر به امام رضا علیه السلام رسید فرمود: «الحمد لله الذی جعل فی و فی ابنی محمد اسوة برسول الله صلی الله علیه و آله و ابنه ابراهیم». سپاس و ستایش پروردگاری را که در مورد من و فرزندم محمد الگوئی و اقتدائی به رسول خودش و فرزندش ابراهیم قرار داد. آن گاه رو به حاضرین نموده و فرمود: هل علمتم مارمت به ماریة القبطیة فی ولادتها ابراهیم بن رسول الله صلی الله علیه و آله؟ قالوا: لا أنت اعلم یابن رسول الله فخبرنا. ⁽¹⁾. آیا می دانید نسبت به ماریه قبطیه در حین تولد ابراهیم، فرزند رسول خدا صلی الله علیه و آله چه تهمت ناروائی زدند و افترائی بستند؟ شیعیان و خواص دوستان عرض کردند: ما به جریان آن واقف نیستیم، برای ما بیان کن! چرا که تو فرزند رسول خدا صلی الله علیه و آله و از درون خانه بهتر با خبری که: «أهل البیت أدری بما فی البیت». آن گاه امام رضا علیه السلام فصلی بدین شرح از تاریخ صدر اسلام و تولد ابراهیم و مقام ماریه قبطیه و خادمی که او را به رسم پادشاهان خدمت می کرد، بیان فرمود:

ابراهیم، فرزند پیامبر خدا و ماریه قبطیه

چون سخن امام رضا علیه السلام به شکر و سپاس بدینجا رسید که: پروردگارا! همان طور که مردم را درباره ی ماریه از شک بیرون آوردی، شکر می کنم که مردم را درباره ی فرزندم جواد علیه السلام از شک بیرون آوردی. مردم اجتماع کرده و عرض کردند: یابن رسول الله! قصه ماریه را برای ما بیان کن. چگونه بود؟ امام رضا علیه السلام فرمود: هنگامی که ماریه قبطیه را به رسم تحفه و هدیه تقدیم رسول خدا صلی الله علیه و آله نمودند خادمی نیز به همراه او برای خدمتش به نام «جریح» بود. این خادم هم در خاندان سلطنتی به آداب پادشاهان و تربیت درباری تربیت شده بود که به ماریه علم و ادب می آموخت. چون ماریه قبطیه مسلمان شد، او هم به دست رسول خدا صلی الله علیه و آله اسلام آورد در ضمن، برخی از زنان پیامبر نسبت به او حسد بردند و دو زن او از پیامبر به پدران خودشان شکایت کردند و گفتند: پیامبر ماریه را بیشتر از ما دوست می دارد. وقتی ماریه به ابراهیم آبستن شد، آنها نسبت ناروا داده و گفتند: ابراهیم از «جریح» بوده نه از پیامبر (!!!) آن دو با جسارت به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله گفتند: یا رسول الله! این شایسته نیست که از تو جنایتی رخ دهد و ماریه به فحشا بگراید (!!) پیامبر صلی الله علیه و آله سخت برآشفت، رنگش متغیر شد، فرمود: «و یحکما! ما تقولان؟» گفتند: جریح با ماریه ملاعبه کرده و باید قضیه روشن شود. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر دو را بازجویی کنید، تا بین آن ها قضاوت کند. امیرمؤمنان علی علیه السلام آماده ی اجرای حکم رسول خدا شدند. چون تحقیق کردند و در اتاق آن ها رفتند، دیدند آن ها در یک مشربه (تشت) و

به آداب و سنت قدیمی خود - مانند حمام های «وان» امروزی - شستشو می کنند و جریح آب می ریزد و ماریه استحمام می نماید و می شنیدند که ماریه تقدیر و تعظیم مقام نبوت نموده و افتخار و مباهات می کرد که به همسری او در آمده. جریح تا چشمش به علی علیه السلام و شمشیر برهنه ی آن حضرت افتاد از ترس فریاد کشید و خود را پوشانید. حضرت فرمود: پوشش را بینداز که در امان هستی. او خواجه و بدون آلت رجولیت بود که برای تربیت زنان دربار انتخاب شده بود که کمک دختران و خدمتگذار آنان باشد. امیرمؤمنان علی علیه السلام برگشت و جریان را خدمت پیامبر گزارش داد که آن ها به رسم قدیم خود در تشتی شستشو می کنند و نظافت می نمایند. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ای جریح! جامه خود را بپوش و خود را حفظ کن، آن چه خدا و رسول می دانست، روشن شد. آن دو نفر شاکی، از گفتار خود توبه و استغفار نمودند، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: پس از تهمت و افترا بر خدا و رسول توبه می کنید؟ خداوند توبه ی شما را قبول نمی کند. گفتند: ای رسول خدا! ما را ببخش! فرمود: شما با چه جرئت چنین نسبتی به رسول خدا صلی الله علیه و آله دادید؟ گفتند: ما بد کردیم و امید عفو داریم (!!!) آنگاه این آیه نازل شد: (ان تستغفر لهم سبعین مرة فلن یغفر الله لهم) امام علی بن موسی الرضا علیه السلام فرمود: «الحمد لله الذی جعل فی و فی ابنی محمد اسوة برسول الله صلی الله علیه و آله و ابنه

ابراهیم» ⁽¹⁾. این افترایی بود که به ماریه مادر ابراهیم فرزند رسول خدا صلی الله علیه و آله نسبت دادند. علی بن ابراهیم قمی- که از علمای امامیه است و در قرن سوم می زیسته - در تفسیر خود از ثقات رجال روایت کرده که از زرارة بن اعین گوید: از امام محمد باقر شنیدم که فرمود: هنگامی که ابراهیم در گذشت، پیامبر صلی الله علیه و آله سخت محزون شد. فقالت عائشة: ما الذی یحزنک علیه فما هو الا ابن جریح القبطی (!!) فبعث النبی صلی الله علیه و آله علیا علیه السلام و أمر بقتله فخاف منه جریح و تسلق نخلة فی بستان، فانکشف ثوبه، فاذا لیس له ما للرجال، فرجع علی علیه السلام الی رسول الله صلی الله علیه وآله و أخبره بما رأی. فقال الحمد الله الذی صرف عنا السوء أهل البیت. ثم نزلت هذه الآیة (ان الذین جاوا بالافک...) ⁽²⁾. همچنین در تفسیر مذکور از امام صادق علیه السلام روایت نموده که حضرتش فرمود: «ان رسول الله صلی الله علیه و آله کان عالما بکذبها، و لکنه أراد أن یدفع القتل عن جریح و ترجع المرأة عن ذنبها» ⁽³⁾. پیامبر صلی الله علیه و آله می دانست که زنان حسود، دروغ می گویند، ولی می خواست قتلی رخ ندهد و قضیه روشن گردد و آن زن هم از گناه خود توبه کند و برگردد. ابن ابی الحدید در «شرح نهج البلاغه» می نویسد:

چگونه عایشه جرئت نمود که چنین تهمتی را به رسول خدا صلی الله علیه و آله بزند؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله تهمت او را روشن نمود که دروغ و بهتان است و در قرآن درباره ی این بهتان حسد انگیز آیه نازل شده که او را سخت به عذاب تهدید نمود؟ ⁽¹⁾. این حقیقت واقعه ای است که در «شأن نزول» آیه ی «افک» نقل نموده اند؛ ولی جمعی به احترام عایشه، جریان را صورت دیگری داده و او را تبرئه کرده اند، از آن جمله بخاری در «صحیح» خود ⁽²⁾و مسلم در «صحیح» خود و خازن در «تفسیر» خود ⁽³⁾و بغوی در «حاشیه ی تفسیر طبری» ⁽⁴⁾و دیگران این جریان حقیقی را تحریف نموده اند. در ادامه آن روایت آمده: ثم قبض علی ید رجل الی جنبه و مشی یتخطأ رقاب الناس و هم یفرجون له، فلما رأی شیوخ بنی هاشم ذلک و سمعوا منه هذه المقالة قالوا: (الله أعلم حیث یجعل رسالته) ⁽⁵⁾. در این موقع امام جواد علیه السلام دست آن کس که پهلوی او نشسته بود را گرفت و او پا روی پشت و بالای مردم می گذاشت و مردم به او راه می دادند، حضار - که از شیوخ بنی هاشم بودند و این حقایق را دیدند و شنیدند - گفتند: و الله! خدا بهتر می داند چگونه رسالت خود را به کدام خاندان بسپارد.

نامه ی امام رضا به فرزندش امام جواد

بسم الله الرحمن الرحیم أبقاک الله طویلا و أعاذ من عدوک یا ولد! فداک ابوک قد فسرت لک مالی و أنا حی سوی و جاء أن ینمیک الیه بالصلة لقرابتک و الموالی موسی و جعفر رضی الله عنهما. فأما سعیدة، فانها امرأة قویة الحزم فی النحل و لیس ذلک کذلک، قال الله: (من ذا الذی یقرض الله قرضا حسنا فیضاعفه له أضعافا کثیرة) و قال (لینفق ذو سعة و من قدر علیه رزقه فلینفق مما آتیه الله) و قد أوسع الله علیک کثیرا یا بنی! فداک أبوک لا تستر دونی الامور لحبها فتخطی حظک و السلام. ⁽¹⁾. به نام خداوند بخشنده ی مهربان خداوند تو را نگهدارد و در پناه خود از شر دشمنانت محافظت فرماید، ای پسرم! پدرت فدای تو باد. من در حال حیات و صحت و سلامتی اموال خود را به تو واگذار نمودم، به امید آن که خداوند بر تو منت گذارد و بر خویشاوندان خود و غلامان حضرت موسی بن جعفر و امام صادق علیهماالسلام احسان و بخشش کنی. و اما سعیده او زنی است که هوشیار است و استعداد قوی و دقت نظر دارد در اموالی که می بخشد. خداوند تبارک و تعالی فرموده است: «کیست که به خداوند وام دهد وام نیکوئی، و او برایش چندین برابر کند». و فرموده است: «تا آنکه اشخاص دارا و ثروتمند به اندازه ی ثروت خود

و کسانی که نادار هستند به قدر امکان که خدا به آنها مرحمت نموده بخشش کنند» و هر آینه خداوند به تو وسعت زیادی عطا کرده است. ای فرزند عزیزم! پدرت فدایت شود، کارها را از من پنهان مکن که از نصیب خود بی بهره بمانی. و السلام.

نامه ی دیگری از آن حضرت

شیخ صدوق رحمه الله در «عیون الاخبار» از بزنطی روایت می کند که گوید: نامه ای که حضرت رضا علیه السلام برای فرزند گرامیش حضرت جوادالائمه علیه السلام نوشته بود و به مدینه فرستاد و آن را می خواندم بدین شرح بود: فرزند عزیزم! به من خبر داده اند که چون از منزل بیرون می روی غلامانت بخل و حسادت می ورزند و برای آن که خیری از تو به کسی نرسد تو را از درب کوچک بیرون می برند. اکنون به تو می نویسم به همان حقی که بر تو دارم سوگند می دهم! که رفت و آمد خود را علنی و رسمی و از درب بزرگ عمومی قرار دهی و هرگاه سوار مرکب می شوی درهم و دینار همراه خود بردار تا هر کسی که از تو درخواست کند به او چیزی ببخشی و مردم از خیر تو بهره مند شوند. جواد عزیزم! اگر عموهایت از تو چیزی بخواهند به هر یک کمتر از پنجاه اشرفی و اگر عمه هایت از تو درخواست کنند به هر کدام کمتر از بیست و پنج اشرفی نبخش؛ ولی نسبت به زیادتر از آن خود دانی. بدان که چون این بخشش از تو دست دهد، حق تعالی مرتبه ی تو را بلند گرداند، همواره در انفاق و بخشش مداومت کن و از فقر و تهی دستی

هراس نداشته باش. ⁽¹⁾.

اسلام در عصر امام جواد

دوران اعتلا و ارتقای امپراطوری اسلام در عصر هارون و مأمون به حد کمال رسیده بود و اگر فرصتی به امام رضا علیه السلام داده می شد و حسن نیتی در انتخاب آن حضرت به ولایتعهدی بود، در عظمت اسلام و ترویج شعائر دین بزرگترین قدم مؤثر برداشته می شد و آن کشور پهناور که بیش از چهل و پنج کشور بزرگ فعلی و شامل میلیونها مسلمان بود از حقیقت دین و تعلیم و تربیت آن استفاده می کردند. با کمال تأسف باید گفت: جاه طلبان سعایت کردند و همان طور که گفته اند: «الملک عقیم» مأمون، ولیعهد بی نظیر خود را کشت و دوران امامت و ریاست روحانی به امام جواد علیه السلام منتقل شد. امام جواد علیه السلام در ترویج دین و حفظ شعائر اسلام همان وظیفه را داشت که حضرت سجاد یا امام محمد باقر علیه السلام داشتند، از نظر امامت و ولایت همه در یک صف قرار گرفته و مسئولیت مستقیمی در بارگاه الهی برای تبلیغ دین و تشریح احکام سید المرسلین و تعلیم و تربیت اسلامی داشتند. امام جواد علیه السلام که عمرش چون گل کوتاه بود و با سیاست جدایی فرقه های اسلامی و تقویت ائمه ی شافعی، حنفی، مالکی و حنبلی رو به رو گردید باید طریقه حقه امامیه را - که اصل قوانین لایتغیر فقه اسلام است - به مردم برساند. پروردگار موجبات آن را فراهم کرد که یک کودک نا بالغ که زمامدار ولایت مطلقه ی عصر است در مقابل سیل علمای مختلف العقیده و محققین بزرگ و شهیر اسلام، احتجاج، مناظره و مباحثه نمود و مشکلات علمی و معضلات مسایل فقها و مهمترین امور اجتماعی را حل نمایند.

حضرت با همین سن و در همین محیط که علم و دانش رو به ترقی نهاد و علوم و فنون سایر ملل در اسلام ترجمه و نشر یافته، مکتب اسلام وسعتی گرفته، دانشگاه اسلام سرتاسر جهان را از کتاب و تعلیم و تربیت پر کرده، امام و اولی به تصرف از خاندان هاشمی در صغر سن وارد بحث علمی گشت و فحول علما را در مضیقه نادانی محصور ساخت و به تحقیق و تشریح فقه، اصول، اخلاقیات، ریاضیات و فلکیات پرداخت. و همان خدمتی که بعضی از ائمه هدی علیهم السلام با شمشیر می کردند، این امام همام با احتجاجات خود نموده، و به کلی خط سیر حرکت فکری مسلمین را برگردانید و جامعه ی علما و روحانیون با تعصبی هم که داشتند اعتراف و تصدیق کردند که علم و دانش امام جواد علیه السلام از منبع علوم نبوت سرچشمه گرفته و در مکتب شدید القوای ربوبی تربیت یافته و بنی هاشم از صغیر و کبیر در علم و دانش بی شبیه و نظیرند. بطلان آن چه را که مردم گمان کرده بودند و پیشوایان ساختگی و جاعلین حدیث و خبر به مردم آموخته بودند برای مسلمانان کشف کرد و چهره ی زیبای حقیقت دین را به مردم نشان داد.

نقبای اثنا عشر

سنت ربوبی بر این بوده که رهبران آسمانی خود را برای وضع شریعت و تعلیم اصول عقاید بفرستد و برای هر کدام از آن ها وصی و ولی و جانشینی معین فرماید که فروع شریعت را تعلیم نمایند. این سنت در اسلام به تواتر از شیعه و سنی نقل شده است و بیش از شصت و پنج حدیث از طریق عامه و نوزده حدیث از طریق امامیه روایت شده است. از جمله ی احادیث معتبر، موثق و مورد اعتماد فریقین، حدیث سلمان فارسی رضی الله عنه است که عیاشی با اسنادش نقل کرده، گوید: سلمان فارسی رضی الله عنه گوید: خدمت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله شرفیاب شدم چون نظرش به

من افتاد فرمود: یا سلمان! ان الله عزوجل لم یبعث نبیا و لا رسولا الا جعل له اثنی عشر نقیبا. قال: قلت یا رسول الله! قد عرفت هذا من الکتابین قال یا سلمان! فهل علمت نقبائی الاثنی عشر الذین اختارهم للامامة من بعدی. فقلت: الله و رسوله أعلم. قال صلی الله علیه و آله: یا سلمان! خلقتنی الله من صفاء نوره، فدعانی فأطعته، و خلق من نوری علیا فدعاه فأطاعه و خلق من نوری و نور علی، فاطمة، فدعاها فأطاعته و خلق منی و من علی و فاطمه، الحسن و الحسین، فدعاهما فأطاعاه فسمانا الله بخمسة أسماء من أسمائه. فالله المحمود و أنا محمد، و الله العلی و هذا علی، و الله فاطر و هذه فاطمة، و الله الاحسان و هذا حسن، و الله المحسن و هذا حسین. ثم خلق من نور الحسین علیه السلام تسعة ائمة، فدعاهم فأطاعوه قبل أن یخلق الله سماء مبنیة و أرضا مدحیة، او هواء او ماء او ملکا او بشرا، و کنا بعلمه نسبحه و نسمع له و نطیع. فقال سلمان یا رسول الله! بابی أنت و امی! ما لمن عرف هولاء؟ فقال صلی الله علیه و آله: یا سلمان! من عرفهم حق معرفتهم و اقتدی بهم فوالی ولیهم، و تبرأ من عدوهم فهو و الله منا یرد حیث نرد و یسکن حیث نسکن. قلت: یا رسول الله! یکون ایمان بهم بغیر معرفتهم و أسمائهم و أنسابهم. فقال: یا سلمان لا. فقلت: یا رسول الله! فانی لی بهم؟ قال صلی الله علیه و آله: قد عرفت الی الحسین. ثم سید العابدین علی بن الحسین.

ثم ابنه محمد بن علی باقر علم الأولین و الآخرین من النبیین و المرسلین، ثم ابنه جعفر بن محمد لسان الله الصادق، ثم موسی بن جعفر الکاظم غیظه صبرا فی الله، ثم علی بن موسی الرضا لأمر الله، ثم محمد بن علی الجواد المختار من خلق الله ثم علی بن محمد الهادی الی الله، ثم الحسن بن علی الصامت الأمین العسکری، ثم ابنه حجة بن الحسن المهدی، الناطق القائم بأمر الله. قال سلمان: قلت: یا رسول الله! ادع الله لی بادراکهم. قال صلی الله علیه و آله: انک مدرکهم و أمثالک و من تولاهم بحقیقة المعرفة قال سلمان: فشکرت الله کثیرا. ثم قلت: یا رسول الله مؤجل فی الی أن أدرکهم. قال صلی الله علیه و آله: یا سلمان! اقرأ (فاذا جاء وعد اولیهما بعثنا علیکم عبادا لنا اولی بأس شدید فجاسوا خلال الدیار و کان وعدا مفعولا ثم رددنا لکم الکره علیهم و أمددناکم بأموال و بنین و جعلناکم أکثر نفیرا) قال سلمان: فاشتد بکائی و شوقی و قلت: بعهد منک فقال: ای و الذی أرسل محمدا! أنه بعهد منی و علی و فاطمة و الحسن و الحسین و تسعة ائمه و کل من هو منا و مظلوم فینا. ای و الله! ثم لیحضرن ابلیس و جنوده و کل من محض الایمان محضا و محض الکفر حتی یؤخذ بالقصاص و الأوتاد و التراث و لا یظلم ربک أحدا و نحن تأویل هذه الآیة: (و نرید أن نمن علی الذین استضعفوا فی الأرض و نجعلهم ائمة و نجعلهم الوارثین و نمکن لهم فی الأرض و نری فرعون

و هامان و جنودهما منهم ما کانوا یحذرون) ⁽¹⁾. ای سلمان! خداوند هیچ پیامبر و رسولی را نفرستاده مگر آن که برای او دوازده ولی و وصی قرار داده است. سلمان گوید: عرض کردم: آری ای رسول خدا به آن از دو کتاب تورات و انجیل آگاهی دارم. فرمود: ای سلمان آیا نقبای دوازده گانه مرا که خداوند آنان را برای امامت پس از من اختیار فرموده می شناسی؟ من گفتم: خدا و رسول او بهتر می دانند. آن گاه فرمود: ای سلمان! خداوند نور مرا از صفای نور خویش آفرید و مرا خواند، اطاعت نمودم. و از نور من، نور علی را آفرید. پس او را خواند و او اطاعت کرد، سپس از نور من و نور علی نور فاطمه را آفرید، پس او را خواند و او نیز اطاعت امر حق می نمود و از من و علی و فاطمه، حسن و حسین را آفرید و آن دو را خواند و آنها اطاعت کردند. و ما را با پنج نام از نام های خود نامید. او محمود است من محمد، او علی است و این علی، او فاطر است این فاطمه، او احسان است این حسن، و او محسن است این حسین. سپس از نور حسین، نه نور دیگر آفرید و آنها را خواند همگی اطاعت نمودند و این قصه پیش از آن بود که خدا آسمانی را بنا کند و زمینی را بگستراند یا آب، هوا، فرشته یا بشری باشد و ما به علم پروردگار تسبیح، تقدیس و تهلیل می نمودیم. سلمان عرض کرد: یا رسول الله! چه پاداشی دارد کسی که آنها را بشناسد؟ فرمود ای سلمان کسی که آنها را به خوبی و آنگونه که سزاوار است

بشناسد و به ایشان اقتدا کند، دوستانشان را دوست بدارد و از دشمنانشان بیزاری جوید، به خدا قسم از ما به حساب می آید و هر کجا ما وارد شویم، وارد می شود و هر کجا که ما ساکن گردیم، ساکن می گردد. عرض کردم: ای رسول خدا آیا ایمان به آنها بدون شناخت ایشان و شناخت نام و نسبشان ممکن است؟ فرمود: نه. عرض کردم: چگونه آنها را بشناسم؟ فرمود: تا امام حسین که شناختی، پس از او سرور عبادت پیشه گان علی بن الحسین است، پس از او فرزندش محمد بن علی شکافنده علم اولین و آخرین از پیامبران و رسولان، پس از او فرزندش جعفر بن محمد، زبان راستگوی خداوند است سپس موسی بن جعفر است که خشم خودش را در راه خدا از روی صبر و شکیبائی فرو می نشاند، سپس علی بن موسی است که به امر خداوند راضی و خشنود است، سپس محمد بن علی است و او بخشنده ای است که از میان آفریدگانش خدا اختیار فرموده، سپس علی بن محمد آن هدایتگر به سوی خداوند است، سپس حسن بن علی است که ملقب به امین و عسکری می باشد و پس از او فرزندش حجة بن الحسن المهدی است که زبان گویای حق و قیام کننده ی به امر اوست. سلمان گوید: عرض کردم ای رسول خدا دعا کنید که من آنان را درک کنم، فرمود: تو و امثال تو و هر که ولایت ایشان را پذیرا باشد به حقیقت معرفت آنان را درک می کنید. سلمان گوید: با شنیدن این بشارت بسیار خدا را سپاس گفتم سپس

عرض کردم: ای رسول خدا! من مهلت داده می شوم تا آن زمان که آنان را درک کنم؟ فرمود: ای سلمان، بخوان این آیه را: (فاذا جاء وعد اولیهما...) که این آیه اشاره به رجعت و بازگشت دوباره به عالم، پس از مرگ است. سلمان گوید: از روی شوق گریه زیادی کردم و عرض کردم: آیا به عهد شما است؟ فرمود: آری به حق آنکه محمد را فرستاد، در دوران من و علی و فاطمه و حسن و حسین و نه نفر دیگر از امامان و هر که از ما به حساب آید و در راه ما ظلم شده باشد، به خدا سوگند، ابلیس و لشکر او و هر که ایمان خالص در وجودش باشد یا کفر خالص، همه آنها را حاضر کنند تا قصاص گرفته شود و پروردگارت هرگز به کسی ستم نکند، و ما تأویل این آیه شریفه ایم: (و نرید أن نمن علی الذین...) در حدیث یونس بن ظبیان آمده: امام صادق علیه السلام فرمود: «ان الله اذا أراد یبحل بامام أوتی بسبع ورقات من الجنة، فأکلهن قبل أن یقع فاذا وقع فی الرحم سمع الکلام فی بطن امه فاذا وضعته رفع له عمود من نور فیما بین السماء و الأرض و کتب علی عضده الایمن. (و تمت کلمة ربک صدقا و عدلا لا مبدل لکلماته و هو السمیع العلیم) ⁽¹⁾. فاذا سقط من بطن امه اوتی الحکمة و جعل له مصباح یری به أعمالهم». ⁽²⁾. امام رضا علیه السلام فرمود: «ان الله عزوجل قد ایدنا بروح منه مقدسة مطهرة لیست بملک و لم تکن مع أحد الا مع رسول الله صلی الله علیه و آله و الائمة منا تسددهم و توفقهم و هو عمود نور بیننا

و بین الله عزوجل» ⁽¹⁾. استاد شیخ محمد علی یعقوبی، خطیب و شاعر معروف گوید: و معنف ماطاب أصلا لامنی بولاء آل المصطفی الأطیاب ویل امه أو ماوری أنی امرؤ منهم علقت بأوثق الأسباب انی ادخرت و لا هم لیکون ما بینی و بین النار خیر حجاب لا ادلجت فی الرکائب أن اکن فی غیر وادیهم جلست رکابی أأخاف أن نشرت غدا کتب الوری و بمدح حید قد ملأت کتابی أو انی أخشی الحساب و هو له و علی یدیه غدا یکون حسابی ⁽²⁾.

یک یا دو امام؟!

یکی از اصحاب، خدمت امام رضا علیه السلام آمد، هنوز امام هشتم، فرزند پسری نداشت یا او را نمی شناخت، عرض کرد: «یابن رسول الله! أتخلوا الأرض من امام؟!» آیا زمین از امام و حجت خالی خواهد شد؟! امام علیه السلام فرمود: نه. باز گفت: «أیکون فیها اثنان؟!» آیا ممکن است دو امام باشند؟ فرمود: نه، اگر هم باشد یکی صامت و دیگری ناطق است. گفت: آیا پس از شما امام نیست؟ حضرت فرمود: از کجا دانستی که امام نیست؟ گفت: چون شما اولاد ندارید و باید امام فرزند امام باشد. امام رضا علیه السلام فرمود: «و الله لا تمضی الایام و اللیالی حتی یولد لی ذکر من صلبی، یقوم مثل مقامی، یحق الحق و یمحق الباطل». ⁽³⁾.

به خدا سوگند روزها و شب ها سپری نمی شود تا آنکه فرزند پسری از صلب من به دنیا آید، جایگاه او جایگاه من است مانند من قیام به امر پروردگار کند، حق را ثابت بدارد و باطل را از بین برد. هنگامی که امام جواد علیه السلام متولد شد، حضرت علی بن موسی علیهماالسلام فرمود: سپاس خدایی را که به من فرزندی ارزانی داشت که وارث علم، مال و صفات من است همان گونه که آل داوود وارث علم و ملکات او بودند. بزنطی گوید: وقتی امام جواد علیه السلام متولد شد، امام رضا علیه السلام مردم دور و نزدیک را در ولیمه ی او دعوت کرد و فرزندی که وارث علم، مال و صفات جمال و کمال او بود، معرفی نمود و فرمود: «هذا المولود الذی لم یولد مولود أعظم برکة علی شیعتنا منه» ⁽¹⁾. این مولودی است که مولودی بابرکت تر از او برای شیعیان ما به دنیا نیامده است. عن صفوان بن یحیی قال: قلت للرضا علیه السلام قد کنا نسألک قبل أن یهب الله لک أباجعفر فکنت تقول: یهب الله لی غلاما فقد وهبه الله لک و أقر عیوننا، فلا أرانا الله یومک فان کان کون فالی من؟ فأشار علیه السلام بیده الی أبی جعفر الجواد علیه السلام و هو قائم بین یدیه. فقلت له: جعلت فداک! هو ابن ثلاث سنین» فقال: و ما یضره من ذلک قد قام عیسی علیه السلام بالحجة و هو ابن اقل من ثلاث سنین» ⁽²⁾. صفوان گوید: به حضرت رضا علیه السلام عرض کردم: پیش از آنکه خداوند اباجعفر را به شما ببخشد و ما از امام پس از شما سؤال می کردیم و

شما می فرمودید: خداوند به من پسری خواهد داد. اکنون که خدا به شما آن پسر را مرحمت فرموده است و چشم ما را روشن ساخته است، خداوند آن روز را (که شما نباشید در میان ما) به ما نشان ندهد، اما اگر اتفاق افتاد امر امامت به چه کسی محول می گردد؟ حضرت رضا علیه السلام با دست مبارکش به فرزند عزیزش حضرت جواد علیه السلام که پیش رویش ایستاده بود اشاره کرد. عرض کردم فدای شما شوم، او که سه سال بیشتر ندارد. فرمود: کمی سن ضرری نمی زند، خداوند عیسی را حجت برای عالم قرار داد در حالی که کمتر از سه سال عمر او بود. امام باقر علیه السلام به حضرت صادق علیه السلام فرمود: «بأبی أنت و امی لا تلهو و لا تلعب» ⁽¹⁾. پدر و مادرم فدایت! تو فرزندی هستی که به لهو و لعب نمی پردازی. به یحیی بن زکریا رحمه الله گفته شد: بیا برویم بازی کنیم؟ فرمود: «ما خلقنا للعب» ⁽²⁾. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «لم یزل ینقلنی الله من أصلاب الطاهرین الی أرحام المطهرات، حتی أخرجنی فی عالمکم هذا، لم یدنسنی بدنس الجاهلیة» ⁽³⁾. همواره خداوند مرا از صلب های پاک پدران به رحم های پاک مادران منتقل کرد تا آن که مرا در عالم شما یعنی این عالم خارج ساخت،

هرگز به آلودگی جاهلیت مرا آلوده نساخت. هنگامی که امام جواد علیه السلام متولد شد، حضرت رضا علیه السلام فرمود: «ان الله وهب لی من یرثنی و یرث آل داود علیه السلام» ⁽¹⁾. خداوند به من فرزندی داد که او از من و آل داود ارث می برد. آری، این مولود به انبیا و پیامبران سلف شباهت دارد، یک جا تشبیه به سلیمان علیه السلام می شود، جایی شبیه به عیسی بن مریم علیهماالسلام و یک جا به ابراهیم علیه السلام فرزند رسول خدا صلی الله علیه و آله و این تشبیهات همه برای آن است که اهمیت و ارج معنوی این بزرگوار به دست آید، با آن که کودک بود، دارای علم و دانش و فضل و کرامت بوده است.

فصل دوم

اشاره

امامت امام جواد

قبل از بیان امامت امام جواد علیه السلام در اصل موضوع امامت - که مهمترین مسایل عملی و عقیدتی اسلامی است - سخنی چند به نظر خوانندگان می رسانم. امامت از نظر اهمیت موضوعی، اساس عقیده و ایمان مسلمانان است به حدی که کلیه اختلافات مسلمانان از این مسأله سرچشمه گرفته است. منبع اختلافات و سرچشمه ی نظریات مختلف مردم، پیرامون همین موضوع مهم است و سبب بروز اختلافات هم بدون تردید حب جاه و احراز مقام و منصب جاه طلبان بوده و با آن که در کتب گذشته ادله ی مفصلی نقل کرده ایم، باز هم ریشه ی موضوع را مطرح نموده و علل بروز اختلاف را بیان می کنیم. پس از رسول خدا صلی الله علیه و آله مردم دو دسته شدند: 1 - دسته ی علوی. 2 - دسته ی بوبکری. طبقه ی اول به نصوص متواتره علی بن ابی طالب علیه السلام را که اول مؤمن به اسلام بود و در هشتاد جنگ فداکاری از خود نشان داده بود و در هنگام رحلت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله هفتاد و یک روز از معرفی او در غدیر خم می گذشت، او را خلیفه، وصی، امام و جانشین پیامبر خاتم النبیین صلی الله علیه و آله می دانستند و در نظر آن ها تردید و شکی باقی نمانده بود،

به همین جهت به هیچ منطق، حاضر به عدول از نظریه خود نشدند. دسته ی دوم، اصحاب سقیفه ی بنی ساعده بودند که به خلافت ابوبکر تن در داده و محکوم توطئه سقیفه شدند. این دسته می گفتند: امام به اختیار مردم و اجتماع ساختگی ابوبکر است با آن که ابوبکر چهل و هشت سال از عمرش را در بت پرستی گذرانده بود و پس از آن در احکام دین توجه نداشته و جاهل به مسائل دین بود. این طبقه با وجود آن که اختلاف دستورات را می دیدند و زلات و عثرات و لغزشهای او را مشاهده می کردند و می شنیدند که بارها می گفت: «اقیلونی و لست بخیرکم و علی فیکم»؛ با این حال او را برگزیده ی امت می دانستند و به فرمان او بودند. دسته ی اول علویین که معتقد به خلافت و امامت علی علیه السلام بودند از یک طرف وقوف و علم و اطلاعات علی علیه السلام را نسبت به احکام شرع می دانستند. از طرف دیگر، احادیث نبوی را درباره ی انتصاب آن حضرت شنیده بودند، از این رو، او را معصوم شناخته از هر خطا و زلت و لغزش مصون می دانستند و می گفتند: «معصوما من الزلل و الخطأ لم یهم بمعصیة و لا اختارها فی صغره و کبره و لا عبد صنما و لا وثنا و لم یشرک بالله طرفة عین أبدا» علی، امیرالمؤمنین علیه السلام معصوم از هر گونه لغزش و خطا بوده و هیچ گاه فکر و اندیشه معصیت هم نداشت، نه در کودکی به کوچکترین معاصی دست آلود و نه در بزرگی به گناهان صغیره و کبیره مبادرت کرد و هرگز در تمام مدت عمر حتی به اندازه یک چشم بر هم زدن، نه بت پرستی نمود و نه به خدا شرک ورزید. حاشا و کلا! آن حضرت از آغاز حیات تا آخرین دم مرگ موحد و مصون از خطا بود و همین جهات که مشهود مردم بود، او را وصی و خلیفه ی بلا فصل پیامبر به نصوص متواتره شناختند.

هنگامی که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله از دنیا رفت طبقه ی اول مشغول تجهیز، کفن و دفن رسول خدا صلی الله علیه و آله شدند و از مسأله ی خلافت و امامت - که رکن اساسی عقیده و اصول ایمان مسلمین و مفروغ عنه بود - خیال راحتی داشتند و به کار تجهیز رسول خدا صلی الله علیه و آله پرداختند. طبقه ی دوم بدون توجه به اهمیت تجهیز رسول خدا صلی الله علیه و آله جنازه ی پیامبر را رها کرده فوری برای انتخاب خلیفه - که پیش از آن در سر و پنهان توطئه آن چیده شده بود- جنگ زرگری را آغاز کردند و اختلاف از همین جا بین مسلمین ایجاد شد. در تاریخ انبیا گفتیم: فرستادگان الهی و رسولان آسمانی اطبای روحانی هستند که خداوند آنها را برای معالجه امراض روحانی فرستاده و شکی نیست که طبیب باید حاذق و عالم به علم طب روحانی باشد تا بتواند معالجه کند. طبقه ی دوم به این عقیده هم عارف نبودند - که معالج باید عالم و حاذق باشد، تا طبیبی به علل و اسباب بروز امراض و علاج و داوری آن واقف نباشد امکان ندارد بتواند معالجه کند. امیرالمؤمنین علیه السلام - که به عقیده امامیه خلیفه و امام است - طبیب روحانی امراض نفسانی بشر می باشد و به احکام شریعت از حلال و حرام به طور کامل واقف و عالم به کتاب و سنت و تعلیمات آسمانی بود. در حالی که طبقه ی دوم به نصوص تاریخ، جاهل و نادان و نابخردان به دین و احکام شریعت بودند. گفتار ابوبکر - که اشاره کردیم - و سخن عمر که «لولا علی لهلک عمر» دلیل قاطعی بر این حقیقت است که آنها اساسا طبیب نبوده اند، چه جای آن که طبیب عالم یا جاهل باشند. این مسأله ی علمی در زمان هارون و مأمون - که در مجالس رسمی بحث از افضلیت خلفا می کردند - ثابت شده و در حضور یحیی بن خالد و رجال لشکری و

کشوری شاگردان امام کاظم علیه السلام احتجاج نموده این مسأله ی کلامی را حلاجی و تجزیه و تحلیل نمودند، هارون الرشید و پسرش مأمون درباره ی خلافت گفتند: «الملک عقیم».

مجلس هارون و بحث در مورد مسأله خلافت

یحیی بن خالد - که از مقربان دربار هارون الرشید - روزهای شنبه مجلسی داشت و متکلمان از هر فرقه و مذهب آنجا گرد می آمدند و درباره ی ادیان و مذاهب خود با یکدیگر مناظره و احتجاج می کردند. خبر این مجلس به هارون الرشید رسید. هارون به یحیی بن خالد گفت: این مجلسی که در خبرش به من رسیده چیست؟ یحیی گفت: هر گروهی با اختلاف مذاهبشان در آن مجلس جمع می شوند و با یکدیگر احتجاج می کنند و حق آنها شناخته می شود و فساد مذاهب باطله نمودار می گردد. هارون گفت: دوست دارم در این مجلس حاضر شوم و سخنان آنها را بشنوم مشروط بر آنکه کسی از حضور من آگاه نشوند و از من نترسند و مذاهب خود را اظهار کنند. یحیی گفت: اختیار با شماست، هر موقع اراده کردید در خدمتم. هارون گفت: دستت را بر سر من بگذار و تعهد کن که از حضور من مطلع نشوند و او نیز چنین کرد. این خبر به معتزله رسید و میان خود مشورت کردند و تصمیم گرفتند در آن مجلس با هشام در باب امامت گفتگو کنند، چون مذهب هارون و مخالفت او با امامیه را می دانستند. مجلس تشکیل شد و خلیفه پشت پرده نشست، رؤسای معتزله همانند عبدالله بن یزید اباضی که سرسخت ترین مردم نسبت به هشام بود، همه حاضر

شده و مجلس رسمی شد. هشام بن حکم - از شاگردان امام صادق علیه السلام - در مجلس وارد شد و بر عبدالله بن یزید سلام کرد. یحیی بن خالد گفت: ای عبدالله! با هشام در باب امامت که مورد اختلاف شماست گفتگو کن. ای وزیر! آنها پرسشی از ما و پاسخی برای ما ندارند، زیرا آنان گروهی هستند که با ما در امامت مردی اتفاق داشتند و بدون علم و معرفت از ما جدا شدند، نه آنگاه که با ما بودند حق را شناختند و نه آنگاه که از ما جدا شدند دانستند که برای چه جدا شدند؟ پس از ما سؤالی ندارند و پاسخی هم برای ما نخواهند داشت. بنان که یکی از حروریه گفت: ای هشام! از تو پرسشی دارم، آیا اصحاب علی آن روز که دو حکم معین کردند مؤمن بودند یا کافر؟ هشام گفت: اصحاب علی علیه السلام در آن روز سه گروه بودند. 1 - گروهی مؤمن 2 - گروهی مشرک 3 - گروهی گمراه. اما مؤمنان کسانی بودند که مثل من می گفتند: علی از جانب خدای تعالی امام است و معاویه شایستگی آن را ندارد و به آنچه خدای تعالی درباره ی علی علیه السلام گفته است ایمان آورده و به آن معترف بودند. اما مشرکان کسانی بودند که می گفتند: علی امام است و معاویه نیز شایسته ی آن است و چون معاویه را در صلاحیت همراه علی علیه السلام کردند مشرک بودند. اما گمراهان کسانی بودند که از سر حمیت و عصبیت قبایل و عشایر از دین خارج شدند و چیزی از این مطالب نفهمیدند و نادان بودند. بنان گفت: اصحاب معاویه چگونه بودند؟

هشام گفت: آنان نیز سه گروه بودند، گروهی کافر و گروهی مشرک و گروهی گمراه. اما کافران کسانی بودند که می گفتند: معاویه امام است و علی شایسته ی آن نیست و از دو جهت کافر شدند یکی از آن جهت که امامی را که از جانب خدای تعالی منصوب کرد انکار کردند و دیگر از آن جهت که فردی را که از جانب خدای تعالی منصوب نبود به امامت برگزیدند. اما مشرکان گروهی بودند که می گفتند: معاویه امام است و علی نیز شایسته ی آن است و معاویه را در صلاحیت شریک علی علیه السلام کردند. اما گمراهان اصحاب معاویه نیز مانند گمراهان اصحاب علی علیه السلام بودند، آنان نیز کسانی بودند که از سر حمیت و عصبیت قبایل و عشایر از دین خدا خارج شدند. در اینجا بنان از کلام فرو ماند. یکی دیگر از خوارج به نام ضرار گفت: ای هشام! در این باب، من پرسشی دارم و هشام گفت خطا کردی. گفت برای چه؟ هشام گفت: برای آنکه همه ی شما در انکار امامت مولای من متفق هستید و این شخص از من پرسشی کرد و شما حق پرسش دوم را ندارید تا من از مذهب تو در این باب پرسش کنم. ضرار گفت: بپرس هشام گفت: آیا تو معتقدی که خدای تعالی عادل است و ستم نمی کند؟ ضرار گفت: آری او عادل است و ستم نمی کند. هشام گفت: اگر خدای تعالی زمین گیر را تکلیف کند که به مسجد برود و در راه خدا جهاد کند و نابینا را تکلیف کند که قرآن و کتاب بخواند آیا او عادل است یا ستمکار؟ ضرار گفت: خدا چنین حکم نمی کند.

هشام گفت: می دانم که خدا چنین نمی کند، اما بر سبیل بحث و جدل می پرسم: اگر خدا بنده را تکلیفی کند که بر ادا و انجام آن راهی نداشته باشد، آیا ستمکار نخواهد بود؟ گفت: اگر چنین کند ستمکار خواهد بود. هشام گفت: به من بگو آیا خدای تعالی بندگانش را به دین واحدی تکلیف کرده که اختلافی در آن نیست و آنها هم باید طبق آن تکلیف عمل کنند؟ ضرار گفت: چنین است، هشام گفت: آیا برای آنها دلیلی برای وجود آن دین قرار داده است یا آنکه آنها را به چیزی تکلیف کرده که هیچ دلیلی بر وجود آن ندارند؟ و در آن صورت آیا او به منزله ی کسی نیست که نابینا را به قرائت کتابها تکلیف کند و زمین گیر را به رفتن به مساجد و جهاد تکلیف نماید؟ ضرار ساعتی سکوت کرد و سپس گفت: به ناچار باید دلیلی باشد، اما مولای شما نیست. راوی گوید: هشام تبسمی کرد و گفت: نیمی از تو شیعه شد و به ناچار به حق گراییدی و میان من و تو اختلافی نیست جز در نامگذاری. ضرار گفت: من در این باب سخن را به تو برمی گردانم، و او گفت: برگردان. ضرار به هشام گفت: امامت را چگونه منعقد می کنی؟ هشام گفت: همانگونه که خدای تعالی نبوت را منعقد کرد. ضرار گفت: پس در این صورت او پیامبر است. هشام گفت: خیر زیرا نبوت را اهل آسمان ها منعقد می کنند، اما امامت را اهل زمین، عقد نبوت به توسط ملائکه است و عقد امامت به دست پیامبر و هر دو عقد به امر خدای تعالی صورت می گیرد. گفت: دلیل آن چیست؟

هشام گفت: اضطرار در آن باب. ضرار گفت: چگونه؟ هشام گفت: کلام در این مقام از سه وجه خارج نیست: یا آنکه خدای تعالی پس از رسول اکرم از خلایق رفع تکلیف کرده و آنها را مکلف ننموده و امر و نهی به آنها نکرده است و خلایق به منزله ی درندگان و چهارپایانی شدند که هیچ تکلیفی بر آنها نیست، و پس از رسول رفع تکلیف شده است، ای ضرار! آیا تو چنین می گویی؟ ضرار گفت: نه من چنین نمی گویم. هشام گفت: وجه دوم آن است که مردمان مکلف پس از رسول خدا به دانشمندانی تبدیل شده باشند که به مانند رسول اکرم عالم باشند و هیچیک از آنها به دیگری نیازمند نبوده و به وجود خود، بی نیاز از غیر باشد و به حقی که هیچ اختلافی در آن نیست رسیده باشند، آیا تو چنین می گویی که مردمان همه دانشمند شدند و در علم به دین مانند رسول اکرم گردیدند به غایتی که هیچیک از آنها به دیگری محتاج نبوده و در وصول به حق به وجود خود بی نیاز از دیگران شدند؟ گفت: من چنین نمی گویم، بلکه مردم محتاج به غیر خود هستند. هشام گفت: تنها آن وجه سوم باقی ماند و آن این است که ناچار باید عالمی باشد که رسول اکرم او را برای مردم معین کند و مرتکب سهو و غلط و ستم نشود، معصوم از گناهان و مبرای از خطایا باشد، مردم بدو محتاج باشند و او نیازمند به یکی از آنها نباشد. گفت: دلیل بر آن چیست؟ هشام گفت هشت دلیل دارد، چهار دلیل در صفات نسب اوست و چهار دلیل در صفات خودش. اما آن چهار دلیلی که در صفات نسب اوست چنین است: او باید معروف

الجنس و معروف القبیله و معروف البیت باشد، و از طرف صاحب دین و ملت به او اشاره شده باشد. اما در میان این خلق جنسی معروف تر از جنس عرب که صاحب دین و ملت از میان آنهاست دیده نشده است، کسی که نامش را هر روزه در عبادتگاه ها پنج مرتبه فریاد می کنند و می گویند: اشهد أن لا اله الا الله و اشهد أن محمدا رسول الله صلی الله علیه و آله و دعوت او به گوش هر نیکوکار و بدکار و عالم و نادان و معترف و منکر در شرق و غرب عالم می رسد و اگر روا بود که حجت خدای تعالی بر خلق از غیر این جنس باشد روزگاری بر جوینده و خواستار می آمد که او را جستجو می کرد اما نمی یافت و روا بود که او را در اجناس دیگری از این خلق همچون عجم و غیره بجوید و لازم می آمد آنجایی که خداوند اراده ی صلاح دارد فساد پدید آید، و این در حکمت و عدل خداوند روا نباشد که بر مردم امری را واجب کند که یافت نشود و چون این روا نباشد جایز نخواهد بود که امام در غیر این جنس باشد، زیرا به صاحب دین و ملت متصل است و در میان جنس عرب هم روا نباشد که در غیر قبیله پیامبر یعنی قریش باشد، زیرا نسب آنان قرب به پیامبر دارد و چون روا نباشد از این جنس و قبیله نباشد، روا نخواهد بود که از این خاندان نباشد، زیرا نسب این خاندان قرب به پیامبر دارد و چون اهل این خاندان بسیارند و به خاطر علو و شرافت این مقام با یکدیگر به مشاجره پرداخته و هر یک از آنها این مقام را برای خود ادعا کند، بر صاحب دین و ملت ا ست که به او اشاره کرده و نام و نسبش را بیان کند تا دیگری در آن طمع نکند. اما چهار دلیلی که در صفات خود اوست چنین است: او باید اعلم همه خلایق به واجبات و مستحبات و احکام خدای تعالی باشد تا به آنجا که هیچ حکم کوچک و بزرگی بر وی پوشیده نباشد و باید از همه ی گناهان معصوم باشد و از همه ی مردم شجاع تر بوده و در بخشندگی از همه ی خلایق

سخاوتمندتر باشد. آنگاه عبدالله بن یزید اباضی گفت: از کجا می گویی که باید اعلم مردم باشد؟ هشام گفت: برای آنکه اگر عالم به همه ی حدود الهی و احکام و شرایع و سنن او نباشد، اطمینانی بر او نیست که حدود الهی را دگرگون نکند و ممکن است کسی را که باید قطع عضو کند تازیانه بزند و کسی را که باید تازیانه بزند قطع عضو کند و حدی را برای خدای تعالی بر طبق فرمانش اجرا نکند و آنجایی که خداوند اراده صلاح دارد فساد واقع گردد. عبدالله گفت: از کجا می گویی که باید از گناهان معصوم باشد؟ هشام گفت: زیرا اگر از گناهان معصوم نباشد، مرتکب خطا شود و خود و خویشانش و نزدیکانش را نتواند حفظ کند و خدای تعالی به مثل چنین شخصی بر خلایق احتجاج نکند. عبدالله گفت: از کجا می گویی که باید شجاع ترین مردم باشد؟ هشام گفت: برای آنکه او فئه و پناه مسلمین است، کسی که مسلمانان بدو رجوع کنند و خدای تعالی فرموده است: (و من یولهم یومئذ دبره الا متحرفا لقتال أو متحیزا الی فئة فقد باء بغضب من الله) و اگر شجاع نباشد، بگریزد و به غضب الهی گرفتار آید و کسی که به غضب الهی گرفتار آید، روا نباشد که حجت خدای تعالی بر خلقش باشد. عبدالله گفت: از کجا می گویی که باید بخشنده ترین مردم باشد؟ هشام گفت: برای آنکه او خزانه دار مسلمانان است و اگر بخشنده نباشد، با اشتیاق به اموال مسلمین میل کند و آنها را بگیرد و خیانت کند و روا نبود که خدای تعالی به خائنی بر خلقش احتجاج نماید. در اینجا ضرار گفت: امروز چه کسی دارای این صفات است؟ گفت: صاحب این کاخ امیرالمؤمنین! و هارون همه ی این کلام او را شنید و

گفت: به خدا سوگند که او را ما را گرفته و از انبان نوره به ما عطا کرده است وای بر تو ای جعفر! - و جعفر بن یحیی با او در پس پرده نشسته بود - مقصود او کیست؟ جعفر بن یحیی گفت: یا امیرالمؤمنین مقصود او موسی بن جعفر است؟ هارون گفت: قطعا مقصود او کسانی هستند که شایستگی آن را دارند و سپس لبان خود را گزید و گفت: اگر چنین شخصی زنده باشد، پادشاهی ساعتی بر من نخواهد بود، به خدا سوگند تاثیر زبان این شخص بر قلوب مردم از صد هزار شمشیر بیشتر است. یحیی دانست که هشام را خواهند گرفت، به هشام اشاره کرد، هشام از جریان مطلع شد، فوری از بغداد به کوفه رفت و در آنجا پنهان گردید و دستور داد اگر خلیفه در پی من فرستاد بگوئید: او مرد و از دنیا رفت و چنین هم شد. ⁽¹⁾. از این روایت استفاده شد که امامت به نص صریح آیات و احادیث و به حکم عقل، نقل و اجماع با فاضل مردم است نه با مفضول و پس از پیامبر جز علی علیه السلام کسی واجد این شرایط نبوده و این خصال هشت گانه در حسب، نسب و ملکات به ارث به فرزندان او رسیده که پیش از تولد هر یک به نام و نشانی معرفی شده بودند و هر یک وصی و خلیفه و امام پس از خود را به مردم معرفی نمود. حضرت امام رضا علیه السلام نیز مکرر فرزندش امام جواد علیه السلام را به اصحاب خود معرفی می کرد که او امام و خلیفه حق در میان امت و حجت حق بر خلق است. بنابراین، امامت حضرت جواد علیه السلام با وجود نص صریح و آثار و علائم و معجزات، قابل انکار نبوده و نیست. کسانی که در کتب اسلامی تتبع و تحقیق نموده اند می دانند که این دوازده بزرگوار علیهم السلام منصوب و منصوص هستند، در حالی که برادران دیگری هم داشته اند،

ولی مقام امامت و ولایت از جانب حق به دست آنها سپرده شده و این یک منصب آسمانی است نه زمینی، این موهبت الهی است نه حاصل کشش و کوشش زندگانی اجتماعی.

چرا علی حقش را مطالبه نکرد؟!

این پرسشی است که روزبهان ناصبی، در شرح «احقاق الحق» نوشته، می گوید: اگر علی، وصی و خلیفه بود و سهمی در این مقام داشت با آن که شجاع بود، چرا برای احقاق حق خود قیام نکرد؟! در صورتی که برای احقاق حق خودش در قبال طلحه و زبیر، قیام کرد و شمشیر به دست گرفت و خروج نمود؟! پاسخی که از طرف علمای شیعه به او داده شده این که نه تنها تو این پرسش را نموده ای، بلکه در زمان خود آن حضرت، اشعث بن قیس همین سؤال را از امیرمؤمنان علی علیه السلام پرسید: اشعث گوید: سألت أمیرالمؤمنین علی بن أبی طالب علیه السلام فقلت: سمعت یا أمیرالمؤمنین! تقول: مازلت مظلوما منذ قبض رسول الله صلی الله علیه و آله فما أن تضرب بسیفک دون مظلمتک؟ ⁽¹⁾. از امیرالمؤمنین علی علیه السلام پرسیدم یا امیرالمؤمنین! شما که می فرمودید: من از وقت رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله تا به حال همیشه مظلوم بوده ام و به من ظلم و ستم کرده اند، تو با این شجاعت و قدرت و شمشیر بران، چرا حق خود را مطالبه نکردی و با نیروی شمشیر مطالبه حق خود ننمودی؟! حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام فرمود: منعی ما منع هارون بن عمران، اذا قال لأخیه موسی بن عمران: انی خشیت أن تقول: فرقت بین بنی اسرائیل، و ذلک أنه قال حین مضی لمیقات ربه: ان

رأیت قومی قد ابتغوا غیرک فنابذهم و جاهدهم ان وجدت أعوانا و ان لم تجد فاحق دمک و اکفف یدک. و کذلک قال حبیب قلبی و أخی رسول الله صلی الله علیه و آله: ان وجدت أعوانا فجرد السیف و الا فاصبر و احقن دمک، فهذا منعنی. یابن قیس! همان علتی که مانع شد تا هارون در قبال طاغیان صبر کند و شمشیر نکشد، همان مانع شد که من نیز شمشیر نکشم و بردباری نمایم. هنگامی که موسی بن عمران علیه السلام برای میقات به کوه طور رفت به هارون برادرش گفت: ای برادر! اگر مردم از پیروی من و اجرای تعلیماتی که به آنها دادم بیرون رفتند و دیگری را اختیار کردند، چه کنم؟ حضرت موسی به او گفت: اگر یاوری داشتی و مددکاری جستی مجاهده کرده و مبارزه نما وگرنه در خانه بنشین و صبر کن و خون خود را محافظت نما. یابن قیس! برادر و حبیب دلم پیامبر خاتم النبیین صلی الله علیه و آله به من فرمود: یا علی! اگر یاوری داشتی جهاد کن و دست به شمشیر بزن و اگر کمک و یاوری نداشتی آرام باش و صبر کن. و شاهد بر این که من کمکی نداشتم این بود که عمر گفت: قریش چگونه تو را دوست دارند در حالی که تو هفتاد نفر از بزرگان قریش را به دست خودت کشتی. اگر من دست به شمشیر می زدم قریش از فرط خشم و غضب با رشک و حسد دست از اسلام بر می داشتند و به کفر اول بر می گشتند. و هدف اصلی ما، حفظ دین بود، نه حفظ مقام شخصی و آن روز حفظ

دین به این بود که صبر کنم و بردباری بنمایم تا مسلمانان در دین خود ثابت باشند. ولی در قبال معاویه و زبیر، قریشی در کار نبود، بلکه اهانت به اصل دین می شد و آنها با دین بازی می کردند به همین جهت آن حضرت دست به شمشیر زده و با آنها به مبارزه برخاست.

امامت امام نهم حضرت جوادالائمه

در این که حضرت امام جواد علیه السلام نهمین کرسی نشین مسند خلافت و امامت بود در نظر امامیه تردیدی نیست. شیخ مفید رحمه الله در نص امامت آن حضرت از پدرش امام رضا علیه السلام و جدش حضرت موسی بن جعفر علیه السلام و امام صادق علیه السلام روایاتی را از صفوان بن یحیی، معمر بن خلاد، و حسین بن بشار، ابن ابی نصر بزنطی، ابن قیام واسطی، حسن بن جهم، ابویحیی صنعانی، خیرانی، یحیی بن حبیب زیات و افراد بسیاری نقل نموده که احادیث و اخباری درباره ی امامت و نص خلافت الهیه آن حضرت است. از جمله روایتی را به اسناد خود از جعفر بن محمد، از حضرت امام رضا علیه السلام نقل کرده که صفوان بن یحیی گوید: قلت للرضا علیه السلام: قد کنا نسألک قبل أن یهب الله لک أباجعفر، فکنت تقول: یهب الله لی غلاما، فقد وهب الله لک و أقر عیوننا، فلا أرانا الله یومک، فاذا کان کون فالی من؟ فأشار بیده الی أبی جعفر علیه السلام و هو قائم بین یدیه. فقلت له: جعلت فداک! هذا ابن ثلاث سنین؟! قال: أما یضره من ذلک قد قام عیسی بالحجة و هو أقل من ثلاث سنین. ⁽¹⁾.

به امام رضا علیه السلام عرض کردم: شما پیش از تولد اباجعفر علیه السلام فرمودید: خداوند به من پسری عنایت می فرماید که چشم همه به او روشن خواهد بود و من آن کودک را نمی بینم، او کی و کجاست؟ امام رضا علیه السلام با دست اشاره به پسری کرد که در برابرش نشسته بود، فرمود: این است آن فرزندی که به تو خبر داده ام. عرض کردم یابن رسول الله! این کودک سه ساله است؟! فرمود: مگر عیسی بن مریم در کمتر از سه سالگی حجت خدا بر خلق نشده؟! (سن که مدخلیت در تربیت شدگان ربوبی ندارد). در حدیث دیگر شیخ مفید رحمه الله از جعفر بن محمد، از محمد بن یعقوب، از معمر بن خلاد روایت می کند که گوید: از امام رضا علیه السلام سخنی شنیدم گفتم: این سخن درباره ی کیست؟ فرمود: درباره ی ابوجعفر - و او کنار زانوی امام رضا علیه السلام نشسته بود - و فرمود: «انا أهل البیت یتوارث أصاغرنا عن أکابرنا القذة بالقذة» ⁽¹⁾. ما اهل بیت، مواریث امامت، خلافت و ولایت را به ارث از یکدیگر می بریم، کودکان ما از بزرگان ما بدون هیچ کمی و زیادی و تقدیمی و تأخیری. در حدیث دیگری فرمود: «ان الله سبحانه و تعالی بعث عیسی بن مریم رسولا نبیا صاحب شریعة مبتدأة فی اصغر من السن الذی فیه أبوجعفر علیه السلام» ⁽²⁾. خداوند عالم، عیسی بن مریم را برای هدایت و ارشاد خلق برگزیده و برانگیخت و از دوره ی صباوت، او را رسول و پیامبر و صاحب شریعت قرار داد تا در کودکی آغاز به فرمانفرمایی در نفوس و ارواح مردم

بنماید و در همین سنی که ابوجعفر علیه السلام را می بینید چند سال حضرت عیسی کوچکتر هم بوده، حجت خدا و رسول و پیامبر بود. بنابراین، امام و حجت خدا بودن ابوجعفر علیه السلام که بزرگتر از حضرت عیسی علیه السلام بود با چنین سابقه ی مشهوری هیچ استعجاب و شگفتی ندارد. علاوه بر این، در مکتب رسالت و حجر و دامان تربیت ربوبی، بزرگ و کوچک، سیاه و سفید معنی ندارد، هر کس را که خدا بخواهد لیاقت می بخشد، استعداد و قابلیت می دهد و او را آماده ی وحی و الهام و پیشوائی و رهبری می کند. آدم ابوالبشر و پیامبر ما پیش از آمدن به این نشئه، پیامبر بودند و ابراهیم، موسی و عیسی علیهم السلام پیش از آمدن به دنیا رسول خدا و نبی الله بودند. ائمه نیز همین مکتب را طی کرده اند، سیدالشهداء علیه السلام - به نص اخبار متواتر صحیح و معتبر - پیش از تولد، سید و آقای شهداء و امام و حجت بر خلق معرفی شده بود. حضرت امام جواد علیه السلام و امام زمان حجة بن الحسن علیه السلام در سن پنج و هفت سالگی امام و پیشوا و قائد عظیم الشأن و رهبر و راهنمای خلق آفریده شده بودند و در این جهت، از نظر قرآن و حدیث و علوم اسلامی هیچ اختلافی نیست. ابن شهر آشوب، در «مناقب» از کتاب «جلاء و الشفاء» روایت می کند: هنگامی که حضرت امام رضا علیه السلام درگذشت، محمد بن جمهور العمی، حسن بن راشد، علی بن مدرک، علی بن مهزیار و گروه بسیار زیادی از شهرهای اسلامی به طرف مدینه حرکت کردند تا از خلف و جانشین و امام پس از حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام مطلع شوند، این جمعیت به قریه ای از مزارع امام موسی کاظم علیه السلام - بود، که در سه میلی شهر مدینه بود رفته و در آنجا سکنی گرفتند. در آنجا قصری بود که عبدالله بن موسی سکونت داشت، مردم می گفتند: او امام است.

اما فقهای امت با این نظریه مخالف بوده و می گفتند: حضرت صادق علیه السلام از پیامبر خدا نقل فرموده که: «لا تجتمع الامامة فی اخوین بعد الحسن و الحسین» و این عبدالله بن موسی، امام پس از حضرت رضا علیه السلام نیست، زیرا او، برادر امام رضا علیه السلام بوده و به نص فرمایش رسول خدا صلی الله علیه و آله امامت پس از امام حسن و امام حسین در هیچ برادری جمع نخواهد شد. تا آن که عبدالله بن موسی، برادر امام رضا علیه السلام آمد و در صدر مجلس نشست، یکی از حضار پرسید: شما در مورد طلاق مردی که به قدر ستارگان آسمان، زنش را طلاق داده چه می گوئید؟ گفت: بانت منه بصدر الجوزا و النسر الواقع؛ این سخنی است که کودکان می گویند. همه از این سخن در تحیر افتادند، زیرا مکتب امام صادق علیه السلام علم نجوم را به شاگردان خود خوب آموخته بود و امام کاظم علیه السلام نیز ریاضیات را تشریح فرموده بود. شاگردان مکتب جعفری از نجوم و ستارگان بی خبر نبودند که همه در تحیر فرو رفته به هم لبخندی زدند. تا آن که اباجعفر محمد تقی وارد شد و در آن وقت هشت ساله بود، همه برخاسته و به او احترام و تعظیم نمودند، عبدالله بن موسی نیز از جای خود برخاست و ابوجعفر را به جای خود نشانید؛ آنگاه فرمود: هر پرسشی دارید بپرسید؟ خدای رحمتتان کند. مردی برخاست و پرسید: یابن رسول الله! ما تقول فی رجل طلق امرأته عدد نجوم السماء؟! قال: تقرء القرآن؟ قال: نعم قال: اقرأ سورة الطلاق الی قوله (و اقیموا الشهادة لله) یا هذا! لاطلاق

الا بخمس؛ شهادة شاهدین عدلین فی طهر من غیر جماع بارادة و عزم. ثم قال: بعد کلام: یا هذا! هل تری فی القرآن عدد نجوم السماء قال: لا، الخبر. ⁽¹⁾. ای پسر پیامبر! چه می فرمائید درباره ی مردی که زنش را به قدر ستاره های آسمان طلاق داده؟ فرمود: آیا قرآن خوانده ای گفت: بلی فرمود: سوره طلاق را بخوان، تلاوت کرد تا بدین آیه رسید که «اقامه شهادت کنید». آنگاه فرمود: ای مرد! طلاق واقع و محقق نمی شود مگر پنج شرط، شهادت دو شاهد عادل، در طهر باشد، بدون مواقعه و همبستری باشد، با قصد و اراده و عزم نیز باشد. سپس فرمود: آیا معنی عدد نجوم در قرآن این است. همان طور که ستارگان آسمان، رهبر و راهنمای خلق و باعث هوشیاری می باشند؛ ائمه دین علیهم السلام نیز ستاره های درخشان زمین هستند که رهبر و راهنمای خلق و هوشیار به معارف الهی می باشند و زنده و مرده آنها فرق نمی کند، درخشان بوده و مظهر هدایت و ارشاد هستند. چنانچه در حدیث دیگری آمده: وجود ائمه ی اطهار علیهم السلام در روی زمین و قبور آنها در زمین مانند ستارگان آسمان و نجوم روشن درخشان می باشد. تا در قید حیات مادی هستند تعلیمات و روش پرورش و عملیات آنها مردم را

هدایت می کند و چون درگذشتند و رحلت نمودند قبور آنها مرکز تجمع اهل علم و دانش و تقوی می باشد و آثار آنها، هادی و رهبر و معلم و آموزنده خلق است. هم اکنون هنگامی به جغرافیای تاریخی جهان اسلام کنید! ببینید، مکه، مدینه، نجف، کربلا، کاظمین، مشهد مقدس رضوی، سامرا، حتی قم، روضه ی مطهره ی فاطمه ی معصومه، ری، روضه حضرت عبدالعظیم علیه السلام و سایر امام زادگان - مانند امام زاده داود - بالای جبال البرز - یا امام زادگانی که در اصفهان، ری، قزوین، فارس، خراسان و دیگر شهرها و آبادی ها می باشند، همه ی آنها ستاره ی فروزان هدایت حق می باشند و محل نماز و خیرات هستند.

عصر امامت حضرت جواد

وقتی اوراق تاریخ را ورق می زنیم از سال 11 هجری، رحلت رسول الله صلی الله علیه و آله تا سال 204 هجری؛ رحلت امام هشتم، حوادث متناوب و متواتر، یکی پس از دیگری ظهور و بروز داشت و تحولات روز افزونی عمق صفحات تاریخ را به خود مشغول نموده است. پس از رحلت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله، بلافاصله سقیفه ی بنی ساعده پیدا شد و منشاء اختلاف و مبدأ نفاق و خلاف گردید، به طوری که کلیه اختلافات جامعه ی اسلامی از آنجا سرچشمه گرفته است. پس از آن، جنگ «رده» پیش آمد، که مخالفین ابوبکر از دادن زکات به دولت غاصب، خودداری کردند، سپس فتوحات اسلامی آغاز شد و روم و ایران به دست مسلمانان افتاد و این نهضت جهانگیر با انقلاب خونین و تحولات عمیقی پیش می رفت تا دامنه ی اسلام به شرق و غرب رسید. پس از عمر، جهانگیری و جهان داری عصر به عثمان رسید، او نیز به سبب عدم کفایت و آلت دست امویان شدن و صدور ناسخ و منسوخ احکام سیاسی، مورد حملات قرار گرفت تا کشته شد.

عصر حکومت علوی هم با مخالفین جاه طلب سرسختی چون طلحه، زبیر و معاویه روبرو شد و حضرتش چهار سال با آنها جنگید، اگر چه همه ی آنها مقهور و منکوب شدند، ولی به حیله و تزویر متوسل شده تا امام پرهیزکاران را کشتند و خود بر سریر سلطنت جا گرفتند. معاویه 18 سال حکومت و بیست سال خلافت نمود، در این مدت برای حفظ مقام و منصب خود از هیچ جنایتی خودداری نکرد و به شرحی که در «زندگانی سیدالشهداء علیه السلام» نوشتیم حوادث شگفت انگیزی در عصر او روی داد که موجب قیام حضرت ابی عبدالله علیه السلام گردید و با شهادت سیدالشهداء علیه السلام صفحه ی تازه ای برای تاریخ در انقلاب خونین باز شده و رستاخیز عظیمی برپا گردید که دامنه ی آن قرن ها ادامه داشت. فاجعه بزرگ روز عاشورای سال 61 هجری ده سال در عربستان و حجاز دامنه پیدا کرد و بر اثر خون خواهی قبایل عرب بیش از چهارصد هزار نفر در این انقلاب و شورش خون خواهی کشته شدند و هر روز بر عمق انقلاب افزوده می شد و اثر آن بیشتر می گردید. پس از پایان اسارت اسرای اهل بیت سیدالشهداء علیه السلام و انقلاب عراق، شامات، حجاز و ایران - که منجر به ضعف و سقوط بنی امیه گردید - اوضاع سیاسی منقلب و دگرگون گردیده و رشته ی حکومت از بنی امیه سلب و به دست بنی عباس سپرده شد. در این مدت هم عصر انقلابی سخت و ناگواری بود که حضرت امام سجاد علیه السلام و امام محمد باقر علیه السلام با آن مواجه بودند و می سوختند و می ساختند. فقط فرصتی مناسب پیش آمد که بنیان گذاری مدرسه جعفری به دست امام باقر العلوم علیه السلام تأسیس و تشکیل گردید و در زمان امام صادق علیه السلام به کمال خود رسید و در قرن دوم توسعه یافت.

پس از متلاشی شدن دولت اموی و استقرار خلافت عباسی، جنگ سرد و کشتار سری و ترور و مسمومیت با قوت ادامه یافت، چنانچه در زمان منصور و هارون چندین هزار نفر از سادات علوی را کشتند و میان گچ گذاشته و در میان دیوارها و ستون ساختمان ها نهادند، یا آن قدر بر آنان سخت گرفتند که متواری شدند و بر فراز قله های کوه ها و دشت های پهناور دور افتاده پناه بردند. و آنجاها نیز به اعلام شوم بنی عباس و گرفتن جایزه و مقام و منصب از دست جنایتکاران، کشته می شدند. فهرست امام زادگانی که در اطراف شهید شده اند ملاحظه کنید این حقیقت را ظاهر و آشکار می نماید. در ربع اول قرن سوم که مأمون فرمان فرمائی داشت با مسموم ساختن حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام و تمرکز سادات (و زیر نظر گرفتن آنها، تا حدودی در این بیست و پنج سال، وضعیت خاصی برقرار شد) بنابراین می توان به جرأت گفت: عصر امام نهم علیه السلام عصر سکوت بود و انقلابات فقط جنبه ی سیاسی داشت. زیرا که امام نهم علیه السلام داماد خلیفه بود و حوادث انقلاب فکری و دینی و علمی و تحولات عقیدتی و اساسی - که در زمان امام سجاد، امام صادق، امام رضا علیهم السلام در جریان بود - در این عصر وجود نداشت. حضرت امام جواد علیه السلام مواجه با مبارزات مشکل نبود، بلکه یک مبارزه آرام علمی آن هم مأمون برای مفاخره ی داماد خود تشکیل داده بود و خودش هم اطلاعات علمی داشت و در مجالس رسمی هر هفته، دو روز مجلس مباحثه و مناظره داشت و در اثبات ولایت و امامت امیرالمؤمنین علیه السلام پافشاری می نمود، با قید آن که می گفت: «الملک عقیم» روی هم رفته عصر امامت جوادالائمه علیه السلام در حدود 18 - 17 سال، عصر تعلیم و تربیت عمومی آرام بی مبارزه بود که چون از طرفی کشور توسعه یافته بود، از طرف دیگر علمای اسلام نیز زیاد شده بودند و به اطراف جهان اسلام حرکت

می کردند و اصول و فروع را به مردم می آموختند. تنها چیزی که در این عصر از نظر شخص خلیفه و امام جمعه و قاضی القضات و شیخ الاسلام او، مورد توجه بود، معضلات فروع علوم بود، چنانچه دیدیم در بحث مجلس رسمی خلیفه مشکل ترین مسائل علمی بحث یک فرع فقهی پیرامون صید و ذباحة، نکاح و طلاق، یا وظایف محل و محرم حج بود و یا آن که تفسیر برخی از آیات را می پرسیدند و امام علیه السلام آنها را به روش صحیح مکتب وحی و تفسیر اهل بیت عصمت و طهارت تفسیر و بیان می فرمود. با این مقدمه، عصر امامت حضرت جواد علیه السلام عصر آرامش و سکون بود، و مردم از انقلاب، حوادث و مشکلات دور بودند، آن حضرت در مدتی - که قریب ده سال می شد - در مدینه به آرامش تمام می زیستند و در آنجا در مسجد جد بزرگوارش رسول الله صلی الله علیه و آله به توسعه و تعلیم تفسیر اهل بیت علیهم السلام و نشر احادیث و اخبار آل محمد علیهم السلام می پرداختند.

محیط امامت حضرت جواد

برای شناخت محیط امامت حضرت جواد علیه السلام بایستی زندگانی پرافتخار حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام - ارواحنا فداه - را ورق بزنیم تا محیط عصر امام جواد علیه السلام را بشناسیم. محیط زندگانی امامان معصوم علیهم السلام - غیر از حضرت امام رضا علیه السلام - پس از خلافت کبرای امیرالمؤمنین علی بن أبی طالب علیه السلام، محیط روحانیت، انزوا و اعتزال بود. تنها کار ائمه ما، قیام به امر از راه تعلیم و تعلم بود که به مردم حقایق علمی را بیاموزند که مصداق أتم و أکمل آن، گشایش مدرسه جعفری و ادامه ی آن تا آخرین روزهای زندگانی امام موسی کاظم علیه السلام بود. ولی محیط زندگانی امام رضا علیه السلام به ویژه در چهار سال آخر، زندگانی سیاسی آمیخته به سیادت و روحانیت بود. اگر چه شخصا حضرتش تعهد گرفت در امور

سیاست دخالت نکند، عزل و نصبی نفرماید و در تشریفات سیاسی مداخله ننماید؛ ولی مقام ولایتعهد، مقام سیاسی و سلطنت و خلافت عظمای مسلمانان بود که در خارج عظمت، سطوت و اهمیتی به سزا داشت!! این عصر آمیخته به سیادت و سیاست یک محیط بزرگی به وجود آورد که جاذب و جالب هم بود، زیرا علاوه بر مراتب فوق، جذبه ی علمی شخص خلیفه - که بهتر و بیشتر از خلفای سابق دانش و بینش داشت و مقید و معتقد به روحانیت و اعلمیت و سیادت بنی هاشم هم بود - احترامات او برای اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام [در صورت ظاهر] یک محیط متناسب محبوب تری به وجود آورد که مردم ایران، خراسان، عراق و سایر ممالک مطیع آن، به منطوق «الناس علی دین ملوکهم» مجذوب و مرعوب مقام سیادت و روحانیت شده بودند. اهمیت حضرت امام جواد علیه السلام فرزند امام رضا علیه السلام از جهت سن و سال و آن قدرت علمی، ادبی و فضیلت و اخلاقی - که خلافت سنت طبیعت بوده - کمک کرد و محیط جاذب و جالب بوجود آورد. علاقه مأمون، خلیفه عباسی، تسلیم شدن یحیی بن اکثم، مفتی بزرگ، قاضی القضات پایتخت اسلامی، هر دو موجب شد که نام ابن الرضا علیه السلام با آن که از 9 تا 25 سال پیش نبود مورد تعظیم، تکریم، تجلیل و تبجیل قرار گرفت و هر کجا و هر زمان نامی از امام جواد علیه السلام برده می شد، همه او را به عظمت یاد می کردند و به روحانیت، سیادت، سیاست و بزرگواری می شناختند. این عظمت نام، با پراکندگی مرکز خلافت پراکنده شد؛ ولی عظمت قوت یافت، سیاست بنی عباس شکست خورد و بین ترک و فارس و عرب همان عظمت و روحانیت از بنی هاشم و علویین تقویت، شدت و استقرار یافت. اما سیاست داخلی بنی عباس رو به سقوط و اضمحلال رفت تا آنجا که خلفای بنی عباس دست نشانده ی امرای بلدان و امصار و کشورهای ترک، فارس،

دیلم و تاتار شدند، به شرحی که در کتاب تاریخ مفصل اسلام نوشته ام. محیط امامت حضرت جواد علیه السلام رو به توسعه و تعظیم نهاد. یعنی در این اختلاف سیاسی مقام سیادت، اعلمیت و روحانیت ابن الرضا علیه السلام به اتحاد و اتفاق و شدت و قوت رسید و همه ی نژادهای اسلامی سر تواضع و ادب در ساحت مقدس امام نهم جواد علیه السلام خم می کردند و هر کجا نامی از حضرت جواد علیه السلام برده می شد بدون استثناء، همه احترام و توقیر می نمودند. حضرت جواد علیه السلام در این محیط متناسب توجهی به سیاست نکرد و در پی خلافت نبود، بلکه وجهه ی همت و هدف اصلی آن حضرت، نشر، توسعه و تعمیم مسائل مشکل و لاینحل مسلمین بود که باید به دست این امام علیه السلام تجزیه و تحلیل شود و معضلات مسایل فقه حل گردد. بدین جهت، دیدیم که چگونه مسأله ای از این امام طرح می شده موضوع تجزیه و تحلیل قرار می گرفت، بحث روی تعمق و دقت نظر بر اصل اساس ریشه لغات و معانی مقصوده شارع دین و نظر اصلی امامیه بحث می شد. این وظیفه ی خطیر در حدود 17 سال از سن 8 تا 25 سالگی در تمام محافل اجتماعی مورد توجه بود و امام جواد علیه السلام جوان 25 ساله مانند پیرمرد عالم مقتدر، کار آزموده و تجربه اندوخته و چون پدری سالخورده، به تمام دقایق حیات و رموز زندگی آشنا، به کلیه ی مطالب علمی و مسائل حل نشده دین به اقتضاء زمان و مکان و استعداد و لیاقت مردم عصر، مشکلاتی که در حضورش بحث می شد حل کرده و تجزیه و تحلیل نموده و به مردم می آموخت.

یک بحث علمی و اجتماعی

خداوند متعال در قرآن می فرماید: (و السارق و السارقة فاقطعوا أیدیهما جزاء بما کسبا نکالا من الله و الله

عزیز حکیم) ⁽¹⁾. «دست های مرد و زن دزد را ببرید به جرم آن کسب شنیعی که نموده اند، این عقوبتی از خداوند است و خداوند عزیز و حکیم است». یکی از صفات رذیله که منشاء کلیه ی فتنه ها و فسادها می باشد، دروغ است این کار کلید هر رذیلت و منبع هر جنایت و خیانت است، هیچ بشری نیست که به کمال انسانیت رسیده باشد، مگر از راه راستی و مبارزه با دروغ. هیچ بدبخت و شقی نیست که به انواع نقمت ها و نکبت ها مبتلا نشده باشد، مگر از جهت دروغ و نادرستی. دروغ، آن عفریت زشت سیرت هوای نفس است که بر تمام اعصاب غلبه می کند و آدمی را از تکامل نفسانی و موفقیت و رستگاری باز می دارد. دروغ، مادر رذایل اخلاقی مانند، ترس، جبن، ریا، حیله، مکر، خدعه، تزویر، تقلب و خیانت است. امام حسن عسکری علیه السلام می فرماید: «تمام خبائث را در خانه ای قرار داده اند که مفتاح و کلید آن کذب و دروغ است». از محصول این غریزه ی شوم، خیانت و دزدی است، بدترین صفات بشر دزدی است، این دزدی انواع و اقسامی دارد. دزدی از مال مردم، از اسرار مردم، از گفتار مردم، از کردار مردم، از شئون مردم و از انواع امور مادی و معنوی مردم می باشد که در تمام این امور به نسبت مقدار دزدی مقداری از حیثیت و آبرو، ارزش و شخصیت وجودی از بین می رود تا جایی که دیگر ارزشی برای دزد باقی نخواهد گذاشت. این دزد به دو علت در افراد و جامعه پدیدار می گردد: یکی سوء تربیت و بی دینی دیگری ضعف بنیه مالی و فقر اقتصادی

البته عوامل فقر و بدبختی بیش از هر چیز آدمی را به دزدی و خیانت وا می دارد به همین جهت فرمود: «کاد الفقر ان یکون کفرا» «تا آنجا که فقر مردم را کافر می سازد و رشته تقوی را می گسلد» سعدی گوید: با گرسنگی قوت پرهیز نماید افلاس عنان از کف تقوی بستاند خدای نکند که مردی دانا و عالمی ارجمند فقیر شود به حدی که رشته فضلش مبدل به رذیلت گردد که گفته اند: «العالم بلا عمل کالشجر بلا ثمر و معه ألف خطر» چو دزدی با چراغ آید گزیده تر برد کالا دزدی، کلاه برداری و خیانت و تعدی به جان و مال و ناموس مردم در این عصر طلایی و اتمی ارتقاء یافته و خوانندگان حوادث دزدی و بینندگان فیلم صحنه ی خیانت، سرانگشت عبرت حیرت به دندان گرفته اند که بشر از راه اضطرار، یا سوء تربیت و عدم دین و مذهب کارش به کجایی رسیده که به هیچ چیز عقیده ندارد و شرایط انسانیت را نمی شناسد و گویی که مکتب دزدی در اروپا و آمریکا دایر است و از آنجا به کشور ما سوغات آورده اند. دزد جاهل گر یکی ابریق برد دزد عارف دفتر تحقیق برد دزد اگر شب گرم یغما کردن است دزدی حکام روز روشن است شیوع و تعمیم دزدی به جهت فقدان ایمان و عدم مجازات است. پروین اعتصامی گوید: گر تهی دستی به رهزن رهنماست ور نداری موجب جرم گداست رو بگو با بی نیازان از چه رو در ره دزدی بریزند آبرو؟ به تجربه ثابت شده است که افزایش دزدی در اثر بی عدالتی است، هر چه عدالت اجتماعی از نظر امور مالی ضعیف شود دزدی قوت می گیرد و دزدی یک نسبت مستقیم با ظلم دارد.

اختلاف طبقاتی که از فقدان عدالت اقتصادی به وجود آمده، موجب فقر مالی و کثرت دزدی است، باید ریشه ی علل را قطع کرد تا عوامل از بین برود. این دزدی همیشه بوده، ولی هیچ وقت مانند امروز قوت نگرفته بود که مردم را جسور و متعدی ساخته است که با حربه ی سرد و گرم و تشکیلات و وسایل نقلیه با انواع حیل و خدع و زبردستی به دزدی بپردازند. و به نظر ما علت العلل این همه خیانت و جنایت، فقدان ایمان و مجازات است. فقدان ایمان به خدا ایمان به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ایمان به حشر و نشر، پاداش و کیفر و حساب و کتاب موجب چنان خیره سری ها می شود و اسلام برای آن که ملت خود را از این صحنه خارج سازد برای دزدی حدود و احکامی معین فرموده که کتب قصاص و دیات و حدود و فقه اسلامی مدون است. اینک برای نمونه یکی از مواد آن را که حضرت امام محمد تقی الجواد علیه السلام تشریح فرموده به نظر خوانندگان ارجمند می رسانم: در اوراق گذشته دیدیم که اعلمیت، سیادت وجود و سخاوت ائمه هدی علیهم السلام بر خلفای اموی و عباسی سخت گران می آمد، آنان می خواستند به هر وسیله ی ممکن آنها را در نظر مردم تحقیر کنند. یکی از طرق تحقیر آنان، مناظره و احتجاج و بحث های علمی بوده که هر یک از خلفا علمای عصر را دعوت می کردند و با آن که همه مغلوب می شدند باز این سیره جاری بود تا خداوند بزرگ نمایندگان خود را معرفی و اثبات نماید. امام محمد تقی علیه السلام معاصر با مأمون، معتصم بوده، مأمون در احتجاجات در مجالس رسمی بحث علمی خود با علما فهمید که مقام امامت با اوست و حضرتش مغلوب کسی نمی شود، از این رو تا زنده بود متعرض آن حضرت نشد. ولی معتصم باز جلساتی تشکیل می داد و امام محمد تقی الجواد را در آن مجالس دعوت می کرد و از آن حضرت بر سبیل استخفاف سؤالاتی می کرد.

حضرت جواد علیه السلام گاهی از بیان مطلب تقیه می فرمود، زمانی عذر می خواست و موقعی هم حقایق را آشکارا و عیان تشریح می فرمود تا آن که روزی در باب سارقی که آورده بودند و می خواستند حکم و قصاص درباره ی دزد اجرا کنند در مجلس عامه اختلاف شد. این اختلاف را که به صورت احتجاج و بحث علمی در آمده علامه مجلسی رحمه الله از تفسیر «عیاشی» چنین نقل کرده است:

احتجاج حضرت جواد درباره ی حد دزد

عیاشی در تفسیر خود از ذرقان - که مصاحب و ندیم احمد بن ابی داوود بود، و با او چون دو روح، در یک قالب بودند - روایت می کند که ذرقان گوید: روزی ابن ابی داوود از نزد معتصم برگشت، بسیار عصبانی و گرفته بود، گفتم به تو چه شده که این چنین متغیری؟ گفت: «لما کان من هذا الأسود، أبی جعفر محمد بن علی بن موسی الیوم یدی أمیرالمؤمنین» از دست این ابی جعفر، فرزند علی بن موسی الرضا که در برابر امیر می نشیند. گفتم: چه شده؟ گفت: سارقی را در محضر امیر آوردند که اقرار به دزدی خود کرده بود، خلیفه طریقه ی قصاص و تطهیر او را پرسید که چگونه باید حدود را جاری کرد؟ همه ی فقها حاضر بودند، خلیفه دستور داد بقیه فقها را نیز احضار کردند، و محمد بن علی را هم خواست، از ما پرسید: چگونه باید حد جاری شود: من گفتم: من الکرسوع «بالای مچ دست» گفت: به چه دلیل؟ گفتم: به دلیل آن که دست اصابع است و کف تا کرسوع است و در آیه تیمم می فرماید: (فامسحوا بوجوهکم و ایدیکم)

بسیاری از علما در این نظریه با من اتفاق کرده و تأیید نمودند. عده ای از علما گفتند: باید دست را از مرافق برید. خلیفه پرسید: به چه دلیل؟ گفتم: به دلیل آیه غسل (و ایدیکم الی المرافق) دلیل است که باید دست دزد را از مرفق برید. گروه دیگری گفتند: از شانه باید برید، زیرا دست اطلاق بر تمام این قسمت می شود. و چون اختلاف پیدا شد در این موقع خلیفه رو به محمد بن علی علیه السلام کرد و گفت: یا اباجعفر! شما در این مسأله چه می گوئید؟ آن حضرت فرمود: علما در این زمینه صحبت کردند، مرا از نظریه معاف بدار! معتصم گفت: سوگند به خدا! که باید شما نظر خود را در این بحث علمی بگوئید. اباجعفر علیه السلام گفت: اکنون که قسم دادی می گویم، این حدود که اهل سنت و علمای حاضر گفتند اشتباه و خطاست، «فان القطع یجب أن یکون من مفصل اصول الاصابع، فیترک الکف» خلیفه پرسید دلیل شما چیست؟ امام جواد علیه السلام گفت: قال رسول الله صلی الله علیه و آله: السجود علی سبعة أعضاء: الوجه، الیدین، الرکبتین، الرجلین، فاذا قطعت ید، من الکرسوع او المرفق لم یبق له ید یسجد علیها، و قال الله تبارک و تعالی: (و أن المساجد لله) پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: سجود با هفت عضو باید انجام شود: صورت، دو دست، دو زانو، دو انگشت ابهام پا و اگر دست را از شانه یا مرفق یا مچ قطع کنند برای سجده حق محلی باقی نمی ماند و در خداوند در قرآن هم

می فرماید: (و أن المساجد لله) مساجد کف دست و صورت و دو زانو و دو انگشت پاست که «التی یسجد علیها، فلا تدعوا مع الله أحدا و ما کان لله لم یقطع» معتصم از این حکم بسیار مسرور شد و تصدیق نمود و دستور داد انگشتان دزد را طبق نظریه حضرت جواد علیه السلام بریدند. ذرقان می گوید: ابن ابی داود سخت پریشان شده بود که چرا نظریه او رد شد و سه روز پس از این جریان نزد معتصم رفت و گفت: یا امیرالمؤمنین (!!!) آمده ام تو را نصیحتی کنم و این اندرز به شکرانه ی محبتی است که به ما داری و اگر نگویم می ترسم کفران نعمت کرده باشم و به آتش بسوزم. معتصم گفت: نصیحت تو چیست؟ ابن داود گفت: وقتی شما مجلسی از علما و فقها تشکیل می دهی تا یک امر مهم دینی را مطرح کنی خوانندگان، نوازندگان، وزراء، امرا و صاحب منصبان لشکری و کشوری خدم و دربانان شاهد و ناظر آن مجلس هستند و مذاکرات این مجالس در خارج مطرح می شود و چون ببینند که شما رأی علما و فقها را تحت الشعاع آرای محمد بن علی الجواد بنمائی کم کم موجب می شود که مردم به آنها توجه کنند و از بنی عباس منصرف شوند امامت و خلافت را از تو گرفته و به او محول نمایند و حکومت تو و خاندان عباسی سقوط کند. معتصم، سخت تحت تأثیر این سعایت قرار گرفت و به این فقیه حنفی گفت: «جزاک الله عن نصیحتک خیرا» روز چهارم دستور داد یکی از نویسندگان از جمعی دعوت کند و محمد بن علی التقی الجواد علیه السلام در آن مهمانی باشد و او را مسموم نمود و چون حضرت احساس سم کرد برخاست تا زودتر از خانه بیرون رود، صاحب خانه تعارف کرد که زود است. فرمود: برای تو بهتر است که من زودتر خارج شوم و به فاصله یک روز امام

جواد علیه السلام مسموما رحلت کرد. ⁽¹⁾.

قطع دست دزد و شرایط آن در فقه جعفری

این حکم در قرآن به گونه ای عام بیان شده است و در سیره ی اصحاب مختلف عمل می شد و اجرای حق به دست امیرالمؤمنین علی علیه السلام جاری گردید و امام محمد تقی الجواد علیه السلام طریق اجرای آن را برای مردم جهان در محضر معتصم عباسی روشن فرمود. حکم در اجمال خود عمومیت بر هر سارق دارد، ولی با بیان نبوی صلی الله علیه و آله و شرح امام علیه السلام دزدی پسر از پدر، بنده از آقای خود، غانم از غنیمت، شریک از مال مشترک و غیره خارج می شود، و در بیان دیه و طریقه ی قطع دست اختلافی است که در این احتجاج و بحث علمی حل می شود. دفعه اول چهار انگشت دست راست او را باید قطع کنند و انگشت ابهام را باقی بگذارند، و مقدار دزدی یک ربع دینار طلا است که کمتر از آن را سارق نگویند. در مجلس معتصم ⁽²⁾خوارج گفتند: دست دزد را از منکب (شانه) قطع کنند. معتزله گفتند: از مچ حنفیان گفتند: ده درهم دیه ی آن است. مالکیان و شافعیان گفتند: ربع دینار دیه دست دزد است. حسن بصری گفت: یک درهم کافی است. در حالی که طرح مسأله از نظر فقه جعفری، کاملترین نظریه علمی است. ابوحنیفه در باب دزدی اجازه می داد که دزدی کنند و صدقه بدهند. روزی دیدند دو قرص نان دزدی کرد و یکی را صدقه داد، گفت: دزدی یک

درجه گناه دارد و صدقه 10 درجه ثواب دارد و باز هم تجارتی است که صرف می کند (!!!) حضرت صادق علیه السلام فرمود: ای ابوحنیفه! مگر قرآن نخوانده ای که می فرماید: (انما یتقبل الله من المتقین)؛ عبادت از پرهیزکاران قبول می شود، نه کسانی که از راه دزدی صدقه بدهند. ⁽¹⁾. ناصر خسرو علوی در این مورد ائمه اربعه را سرزنش کرده و گوید: شافعی گفت: که شطرنج مباح است و مدام کج مبازید که جز راست نفرموده امام بوحنیفه، به از او گوید در باب (شراب) که ز جوشیده بخور تا نبود بر تو حرام حنبلی گفت: اگر آن که به غم درمانی بسته ی بنگ تناول کن و سرخوش بخرام گر کنی پیروی مفتی چهارم مالک آن هم از بهر تو تجویز کند وطی غلام بنگ و می می خور وطی می کن بنمای قمار که مسلمانی از این چهار امام است تمام

شرایط قطع ید دزد در فقه جعفری

این فرع فقهی را برای این جهت آوردیم که خوانندگان نظریه ائمه اربعه را با سایر فرق اشاعره و معتزله در اجرای حد و قصاص و قطع ید دزد بخوانند و نظر دوربین و مآل اندیش

ائمه امامیه را نیز دریابند که تا چه حد اطراف و جوانب امر را رعایت می کردند. اینک شرایط قطع ید دزد را می نویسیم تا مطلب روشن گردد: 1 - این که دزد عاقل، بالغ و مختار باشد. 2 - آنچه دزدیده مالیت داشته باشد. به عنوان مثال شراب، مسکرات و آلات قمار اطلاق دزدی در قطع دست نمی شود. 3 - آنچه دزدیده معادل ربع دینار مسکوک رواج باشد، یا ربع اشرفی عینا یا قیمتا. 4 - مال از فرزند خودش نباشد زیرا اطلاق دزدی بر آن نمی شود. 5 - از مولا و مالکش نباشد. 6 - در سال قحطی نباشد. 7 - مال مشترک از شریک سارق نباشد که به طور توهم حلال بودن بردارد. 8 - از محرمات نباشد. مانند سگ، خوک و نجاسات. 9 - از حرز یعنی جای مقفل و در بسته باشد. یعنی جائی که مال را برای محافظت پنهان کرده باشند. 10 - دزد در بیرون آوردن مال از حرز (محل مقفل) شخصا به تنهایی بیرون ببرد. اگر چند نفر قفل را باز کنند دست هیچ یک قطع نمی شود. 11 - متاع را خود دزد به دست خود بردارد و حمل کند. اگر کودکی بردارد یا به حیوانی حمل کنند که دست خود دزد بر او نرسد، دزدی نیست. 12 - آن که پنهانی مال را به دزدد نه آشکارا و به قهر و غلبه، زیرا بردن اموال دیگری به قهر و غلبه حکم دیگری دارد. ⁽¹⁾. اگر دزد با این شرایط به دزدی اقرار کند باید دست او را به همان ترتیب که امام جواد علیه السلام فرمودند باید قطع کرد. برای اولین بار، و بار دوم و سوم حکم دیگری دارد

که گذشت و اگر توبه کرد و مال را به صاحبش مسترد نموده، خداوند توبه او را قبول می کند و عقاب آخرت رفع می شود، ولی قصاص دنیا باقی است و حد به توبه رفع نمی شود. این یک فرع فقهی در مسأله ی دزدی است که با رعایت جوانب کار و شرایط حال و رعایت محیط و پیدا کردن ریشه و علل دزدی در نظر صاحب شریعت و فقه جعفری بیان شده است. و همین یک فرع کوچک کافی است که سایر قوانین مقدس اسلام را از طریقه فقه جعفری ملاک عمل قرار داده و فرق بین عالم آسمان و عالم مکتب بشر را دریابید. روزی ابوالعلاء معری با سید مرتضی رحمه الله در حد و دیه ی قطع ید سارق معارضه کرد، گفت: چرا دستی که ربع دینار دزدید پانصد دینار دیه بدهد؟ دیه دست نصف دیه کامله است و این شعر را انشاد کرد: ید بخمس مأتین عسجد و دیة ما بالها فی ربع دینار؟ تناقض مالنا الا السکوت له و ان نلوذ بمولانا من النار دستی که خدای تعالی دیه اش را پانصد دینار مقرر فرموده از مروت دور است که چون ربع دینار می دزدد حاکم آن را می برد یک شیی را گاهی پانصد دینار بها مطالبه کنند و گاهی ربع دینار قیمت نهند این حکم متناقض است و از فتوای خرد دور است. یکی از شاگردان شریف مرتضی رحمه الله در پاسخ او بیت را انشاد کرد: هناک مظلومة غالت بقیمتها و هاهنا ظلمت هانت علی الباری چون دست را به ناحق برند مظلوم است و حق تعالی رعایت مظلوم را از دست نمی دهد، از این رو، گرانبها باشد و چون به مال مردم دراز شود ظالم بوده پروردگار ظالمان را پست و حقیر کرده بدان جهت قیمتش ربع دینار است.

یکی از شاگردانش به نثر گفت: الید لما کانت أمینة ثمینة فلما خانت هانت؛ دستی که امین و مورد امانت باشد عزیز و گرانبهاست و دست خائن خوار و ذلیل است. سید مرتضی رحمه الله در جواب ابوالعلای معری فرمود: عز الأمانة أغلاها و أرخصها ذل الخیافة فافم حکمة الباری ⁽¹⁾.

دحوالارض چیست؟

خداوند در قرآن می فرماید: (أأنتم أشد خلقا أم السماء بناها - رفع سمکها فسواها - و أغطش لیلها و أخرج ضحاها - و الأرض بعد ذلک دحاها - أخرج منها ماءها و مرعاها - و الجبال أرساها - متاعا لکم و لأنعامکم) ⁽²⁾. آیا شما در خلقت و آفرینش سخت تر یا آسمان، چه کسی آن را بنا کرد؟ چه کسی سقفش را راست و مستوی کرد؟ چه کسی شب را تاریک و روزش را روشن ساخت؟ و پس از اینها زمین را گسترانید و از آن آب ها بیرون آورد و چراگاه ها به وجود آورد و کوه ها استوار گردانید تا برای شما و حیوانات شما چراگاه و متاعی باشد؟ کلمه ی «دحوالارض» یک موضوع علمی، ریاضی، جغرافیائی، فکلی و هیئتی

است که با آن می توان در بسیاری از علوم وارد شد و معنی آن را در این آیه به دست آورد آنگاه با اخبار آل محمد صلی الله علیه و آله تطبیق نمود، و دید چه اندازه تطبیق عالم تکوین با عالم تشریع رعایت شده است و به راستی دین، دین فطرت است. اکنون برای بیان معنی «دحوالارض» باید مقدمه کوتاهی بیاورم تا مطلب روشن گردد. اگر برای هر چیز آغاز و انجامی در نظر بگیریم باید پیدایش زمین را از روز 25 ذی قعده - که روز دحوالارض است و زمین از زیر خانه کعبه بر روی آب پهن و کشیده شده - آغاز زمین بدانیم. اما این امتداد، در چه سالی رخ داده، آن روز زمان و مکانی نبوده تا سال و ماه معین شود. ⁽¹⁾. حضرت أمیرالمؤمنین علیه السلام در نخستین خطبه خود در «نهج البلاغه» درباره ی توحید و عظمت قدرت پروردگار که از شاه کارهای علمی آن مرد آسمانی است، در باب آفرینش عالم، زمین و آدم قریب بدین مضمون می فرماید: پیش از خلقت همه جا فضا بوده - بقول حکماء و فلاسفه: بعد مجرد که غیر متناهی است - و چون خداوند متعال اراده فرمود که عالم و آدم بیافریند فضا را از آب ممتلی گردانید - که فلاسفه بعد ممتلی گویند و این بعد متناهی است - وقتی این فضا پر از آب بوده باد را خلق کرد و آب را به حرکت انداخت و از حرکت آب، امواجی بوجود آمد و آن موجها کف ها بر زبان آوردند و کف آن، چنانچه کنار دریا به خوبی دیده می شود هر قطعه از آن کوچه می افتد، از این کف آب زمین ساخته شد و از بخارات حرکت آب، آسمان ها بنا و استوار گردید. و از این کف «زبد» که زمین ساخته شد و مصالح اربعه زمین است برای نخستین بار نقطه ای زیر کعبه ی خانه خدا و محل توجه او بود پهن گردید و سخت استوار شد و امتداد پیدا کرد و پهن شد تا قابل روییدن نبات، حیوان و آفرینش

انسان گردید. در این فضا جز آب نبوده و در حرکت آب افلاک حادث شد، زمان و مکان موجود گردید و کرات ثابت و سیار و منظومه های شمس به وجود آمد و آب محیط بر زمین بود - البته نه محیط تام - پس از آب کره هوا که محیط تام به آب است یعنی زیر و روی آب را احاطه کرده سطح مقعر این هوا متصل به زمین و آب است و هوا هر قدر بالاتر برود دور از خورشید حرارت آن کم می شود تا به زمهریر برسد که همه چیز در آن منجد می گردد. (کره زمهریر متصل به کره اثریا اتر است و کره اثیر محیط به کره زمهریر است و سطح محدب آن به کره قمر متصل است که فلک ماه باشد و آن به کره ی عطارد که سماء این دنیاست و آسمان اول در عرف قدماء مشهور است). پس از آن، عطارد، زهره، شمس، مریخ، مشتری و زحل است. پس از زحل، فلک ثوابت است که «منطقة البروج» گفته اند و پس از آن فلک اطلس است که معدل النهار در آن است و در این تقسیم در نظر قدمای علم هیئت قمر، عطارد، زهره (افلاک سفلین)، مریخ، مشتری و زحل «افلاک علویین» و شموس در وسط و میانه این افلاک قرار گرفته است. بالاتر از آنها عرش و کرسی است که در قرآن مجید به «سموات سبع» تعبیر شده است و عالم اجسام به این محیط تمام می شود و از این مرز که گذشته شد دیگر جسم عنصری نیست و حکما آن را «لا خلا و لا ملأ» می گویند که بعد ممتلی تمام می شود، و بعد مجردات است و آن از وهم و خیال بشر خارج است. این بعد قبل از این فضا و پس از این فضا بوده، ولی این افلاک و عناصر و ثوابت و سیارات نبوده، بلکه حادث شده اند. از این رو قدمای حکما فضا را قدیم گویند و آن جا فوق و تحتی نبوده. حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام در ذیل آیه ی

(او لم یر الذین کفروا أن السماوات و الأرض کانتا رتقا فقتقنا هما و جعلنا فیها فجاجا سبلا لعلهم یهتدون - و جعلنا السماء سقفا محفوظا و هم عن آیاتها معرضون) ⁽¹⁾. می فرماید: پروردگار در این فضا، آبی آفرید و آفرینش همه چیز از آب است و چون آب جسم است و سطح دارد متصد? جریان آب هواست که از زیر و رو احاطه کرده و این هوا آب را به حرکت می آورد و موج می زند و از موج کف حاصل می شود و از کف آنچه بخار بود آسمان ها و آنچه رسوب داشته زمین را آفریده. پس از خلقت (فسویهن سبع سموات) آنجا را مستوی و هموار و صاف گردانید و به هفت آسمان تقسیم کرد، و زمین را پس از همواری امتداد داد و اول نقطه مورد توجه خانه خودش کعبه بود که فرمود: (أول بیت وضع للناس للذی ببکة) و بکه خاکی است که خاکش مکیده شده باشد و پس از آن که هوا آب آن کف ها را مکید و به صورت خاک در آمد و خانه خود را قرار داد (بعد ذلک دحیها) پس از آن زمین را پهن کرد و امتداد داد و از همین نقطه سخت و استوار زمین بکه آن را امتداد داد و مد دادن یک وقت است شی ء را می کشند تا مد پیدا کند یک موقع از جنس خودش به آن متصل می کند در این امتداد، دحوالارض زمین را از خودش امتداد داد و سرد کرد (و اسکنها الملائکة) و این افلاک و کرات ثابت و سیار را به دست ملائکه سپرد که آنها حمله ی عرش هستند و هر دسته متصدی و حافظ یک فلک می باشند. این نظریه که امیرالمؤمنین علی علیه السلام از آن وصف می فرماید، اساسی تر از حدس

و تخمین «تئوری» و نظریه ی ملل غربی است و در بسیاری از موارد نیز با هم تطبیق می کند، زیرا در منظومه شمسی هم آفتاب در وسط و شش فلک دیگر در خطوط حرکت منظمی قرار گرفته اند. نهایت آن که قدما معتقد بودند افلاک از نظر جاذبه سطح مقعر هر یک با سطح محدب دیگری تماس دارد و کروی دانسته. امروز این مدار را بیضی شکل تصور کرده اند در هر حال، در اصل آن آفرینش اختلافی نیست و در این که آسمان و زمین به هم متصل بوده و از هم جدا شده اند. قدما گفته اند: آب و کف بوده است. متأخرین جرقه و آتش ملتهبی تصور کرده که جدا گشته و سرد شده و عناصر و موالید به وجود آمده است. در هر حال و هر تصور به قول سعدی: ادیم جهان سفره ی عام اوست بر این خوان یغما چه دشمن چه دوست حضرت امام محمد تقی علیه السلام از حضرت رضا علیه السلام روایت می فرماید که: روز 25 ذیقعده روز بزرگ ایام است و روز دحوالارض است. روزی است که حضرت ابراهیم و عیسی علیهماالسلام متولد شده اند و زمین از زیر کعبه پهن شده است. هر که این روز را روزه بگیرد ثواب شصت ماه روزه دارد. این است اساس آفرینش زمین در آغاز خلقت و این است بشر ناچیز که اشرف مخلوقات است در برابر این عظمت عالم. بشر در جنب این نه طاق خضرا چو خشخاشی بود بر روی دریا او از آغاز و انجام و ابتدا و انتهای این آفرینش اطلاع و وقوفی ندارد، چنانچه گفته اند: پشه کی داند که این باغ از کی است در بهاران زاد و مرگش در دی است انسان در اراده و اختیار و قدرت و نیروی بدنی با میلیونها موالید جوی که یکی

از آن را اگر 15 هزار برابر بزرگ کنیم به اندازه ی یک دانه خشخاش می رسد و آدمی مقهور این گونه میکروب های غیر مرئی است، بسیار ضعیف است اگر منحرف شود. و بسیار قوی است اگر براه حقیقی دین برود آن وقت است که تمام عوالم را می تواند با تمام موالید در اختیار خود آورد. ⁽¹⁾.

شطری از کرامات حضرت جواد

صاحب «روضة الصفا» می نویسد: حضرت جواد علیه السلام در کمال فضیلت و علم و ادب و حکمت بوده، هیچ سیدی به مرتبه ی او نرسیده. یکی از اکابر علما گوید: در عراق شنیدم که شخصی دعوی نبوت کرده و او را با بند آهن به شام آورده و در گوشه ی زندانی کردند. من برای ملاقات او بدانجا رفتم و به دربان چیزی دادم که پیامبر جدید را ملاقات کنم. چون بر او وارد شدم، دیدم مردی در کمال فهم و فراست و ذهن و کیاست می باشد گفتم: تو کیستی و از کجایی و چه می گوئی؟ گفت: من از شهر شام هستم و سال ها به حال خود عبادت می کردم. شبی در همان مسجدی که سر مبارک حضرت حسین بن علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین علیه السلام را نصب کرده بودند روی به قبله نشسته بودم و به عبادت و ذکر حق تعالی مشغول بودم، شخص جوانی پیش روی من ظاهر شد و گفت: برخیز. من برخاستم و چون مقداری مسافت قطع کردم خود را در مسجد کوفه یافتم.

فرمود: می دانی اینجا کجاست؟ گفتم: آری، مسجد کوفه است، او به نماز ایستاد، من نیز اقتدا کردم، از نماز فارغ شدیم بیرون آمد، با او همراه بودم پس از آن که قدمی چند برداشتیم خود را در مسجد رسول الله صلی الله علیه و آله در مدینه دیدم به روضه مبارکه وارد شده سلام کردیم او در نماز ایستاد و من مشغول شدم. پس از ادای نماز بیرون آمدیم، باز چند قدم رفتیم خود را در مکه دیدم فرمود کجاست؟ گفتم: اینجا مکه است. مشغول طواف شدیم، پس از طواف، از مکه بیرون آمده به جای خود قرار گرفته و به عبادت مشغول شدم. من از این حال در شگفت بودم، تا سال دیگر در همان اوقات آن شخص آمد، سلام عرض کردم، مانند سال گذشته همان امکنه متبرکه را زیارت کردیم چون موقع مفارقت رسید، او را سوگند دادم که خود را به من معرفی کن. فرمود: من محمد بن علی بن موسی ابن جعفر هستم. روز دیگر این گزارش را با یاران خود در جلسه ی به میان گذاشتم، آنها خبر را افشا کرده و به والی شام گزارش دادند. او همه ی ما را به نام دعوت نبوت زندانی کرده، در حالی که من ادعائی ندارم و نامه ای به والی شما نوشتم حقیقت امر را برای او شرح دادم. والی دستور داده او را آزاد نمایند تا در یک شب از شام به کوفه و از کوفه به مدینه و از آنجا به مکه برود. من از جواب استهزایی والی ملول شدم، به سراغ او رفتم تا بار دیگر او را ببینم و با او حکایت باز گویم، دیدم نگهبانان و سپاهیان حافظ زندان مضطرب هستند گفتم: چه شده.

گفتند: آن زندانی دیشب غائب شده با آنکه مقید به غل و زنجیر بوده، معلوم نیست به زمین رفته یا به آسمان. من فهمیدم از انفاس قدسیه حضرت جوادالائمه امام محمد تقی علیه السلام آزادی یافته است. ⁽¹⁾.

شمه ای از مناقب حضرت جواد

در سطور تاریخ گذشته دیدیم که حج، آن کنگره بزرگ اسلامی محل معارفه و معاطفه مسلمانان بود و ائمه هدی علیهم السلام در آنجا خود را به مردم معرفی می کردند و مسلمانان در آنجا پیشوایان خود را می شناختند. در دوران امامت حضرت جواد علیه السلام برای برخی که ایمانشان ضعیف بوده به علت صغر سن امام نهم علیه السلام تأملی در امامت آن حضرت داشتند و چون مرکز اجتماع و معارفه مسلمانان کعبه بوده از اطراف عالم برای حج به مکه می آمدند و ائمه دین هم همیشه در شرایط آزادی از حج خودداری نمی کردند. حضرت جواد علیه السلام (حداکثر در هشت سالگی) به امامت رسید و تصرف در نشئه وجود می کرد فقها، علما و دانشمندان و اشراف و اعیان شیعه از اطراف ممالک پهناور اسلامی به منظور ادای مناسک حج و زیارت حجت خدا به مکه روی آوردند تا امام زمان خود را بشناسند. بیشتر مردم قبل از حج، به مدینه مشرف می شدند تا آرامگاه رسول خدا صلی الله علیه و آله را زیارت کنند، گروهی بدین منظور به مدینه وارد شدند که امام زمان خود را بشناسند. پس از زیارت مزار شریف، به خانه ی حضرت جواد علیه السلام رفتند و از زیارت جمال زیبایش بهره مند شده سؤالاتی کردند و غوامض مسائل را پرسیدند. امام نهم علیه السلام همه ی مسائل آنها را پاسخ داد، به طوری جواب های کافی و شافی

می داد که از وفور علم و دانش او در این سن، در شگفت می شدند و کرامات و خوارق عادات و معجزات بسیاری مشاهده کردند که موجب یقین و نیروی ایمان آنها شد. در کتاب «اصول کافی» از علی بن ابراهیم قمی چنین روایت می کنند: جمعی از مردم نواحی و سواحل دریای مدیترانه و اقیانوس آرام به مکه آمده و از حضرت جواد علیه السلام سی هزار مسأله پرسیدند: امام نهم در سن ده سالگی بود تمام مسائل آنها را جواب داد. ⁽¹⁾. علامه ی مجلسی رحمه الله در «بحارالانوار» می نویسد: که کلینی رحمه الله روایت می کند فقهای شیعه امامیه در سفر مکه در ظرف روزهای متوالی، سی هزار مسأله ی مشکل از مسائل فقه که در ظرف یک سال یادداشت کرده بودند، از امام پرسیدند و آن حضرت همه را جواب فرمود. در «عیون الاخبار» می نویسد: هنگامی که حضرت رضا علیه السلام شهید شد حضرت امام تقی علیه السلام هفت سال و چند ماه داشت، مردم بغداد درباره ی امامتش تردید داشتند و در این زمینه سخن ها گفتند. در کوفه نیز جمعی از بزرگان شیعه و موثقین امامیه در خانه عبدالرحمان بن حجاج جمع شدند برای امام رضا علیه السلام سوگواری کردند. در این محفل یونس بن عبدالرحمان آغاز سخن کرد و گفت: تا حضرت جواد به سن بلوغ نرسد حجت خدا در میان خلق چه کسی خواهد بود و مسایل و احکام را از که باید پرسید؟ ابان بن صلت که از موثقین روات و اصحاب حضرت رضا علیه السلام بود، از شنیدن این سخن برآشفت و برخاست و گلوی یونس را فشرد و سیلی بر صورت او زد و گفت: معلوم شد که ایمان تو ظاهری بوده و شک و ریبی در امامت داری! اگر حضرت جواد از طرف خداوند به امامت برگزیده شده باشد سن در او

مدخلیت ندارد، کوچک و بزرگ در مکتب ربوبی یکسان هستند. و اگر از طرف خدا نباشد پیرمرد و کودک نیز یکسانند. حضار یونس را سرزنش کرده، پس از آن هشت نفر از علمای شیعه امامیه در کوفه و بغداد به طرف مدینه حرکت کردند تا از نزدیک مقام امامت را مشاهده کنند. آنان وقتی خدمت امام نهم علیه السلام شرفیاب شدند سؤالاتی از حضرتش کردند و پاسخ مقنعی شنیدند و مطمئن گشتند. محمد بن حسن بن عمار روایت چنین می کند: ده سال در مدینه، خدمت علی بن جعفر بودم و درس می خواندم، روزی ابوجعفر محمد بن علی الرضا علیه السلام وارد شد، چون چشم علی بن جعفر بدو افتاد بی اختیار استقبال کرد و تعظیم و تجلیل نمود و دست او را بوسید، آن حضرت نیز به عمویش احترام و دعا کرد. ⁽¹⁾.

شخصیت حضرت جواد

شیخ مفید رحمه الله می نویسد: مأمون بخشی از فضایل امام نهم علیه السلام را شنید، شوق زیارت او را یافت در ضمن می خواست که سادات علوی و عباسی هم در حیطه اقتدار او باشند به همین جهت، دستور داد حضرت جواد علیه السلام را به خراسان دعوت کردند. چون این جوان هاشمی را دید که با صغر سن در علوم و فنون، حکمت و ادب و کمال عقل همچون سالخوردگان و مشایخ علما می باشد، دختر خود ام الفضل را به او تزویج کرد و او را با احترام تمام به مدینه فرستاد و دستور و بخشنامه صادر کرد که همه جا احترامات فائقه به او معمول دارند. وقتی عباسیان اهمیت حضرت جواد علیه السلام و شخصیت آن حضرت را در دربار خلافت پهناور مأمون دیدند و علاقه مأمون را با تزویج دخترش به حضرت

جواد علیه السلام شنیدند، بیم آن داشتند که مبادا پس از مأمون خلافت از بنی عباس به علویین برگردد و آنها را از مقام و منصب و مال و منال بی بهره بمانند. از این رو، گروهی با حال غضب برای سعایت نزد مأمون جمع شدند، گفتند: با تزویج ام الفضل بیم آن می رود که خلافت از بنی عباس به بنی فاطمه برگردد. آن ها آن قدر سعایت کردند و از سیره ی خلفای راشدین، امویین و عباسیین درباره ی محروم ساختن اولاد علی علیه السلام از خلافت گفتند که مأمون سخت در غضب شد و گفت: ای بنی اعمام من! اگر از حسب و نسب او می گوئید آنها به مراتب از شما شرافتمندتر و عالی نسب تر هستند و ابوجعفر بر تمام اهل علم از معاصرین خود تبرز و اعلمیت دارد. این جوان علوی با این صغر سن اعجوبه ی زمان است و من امیدوارم او پیشوای علم و فضیلت مردم باشد. او جوانی است که از سرچشمه علوم غیبی آسمانی سیراب شده و در خاندان وحی و الهام بزرگ شده. او در ادب و آداب دین بر تمام اقران برتری دارد. شما او را کودکی حقیر فرض می کنید، آیا میل دارید او را بشناسید و امتحان کنید؟ گفتند: آری، ما چند سؤال از فقه شریعت می پرسیم، اگر جواب داد اعتراض خود را پس می گیریم، اگر عاجز ماند همان پیشنهاد خود را تقویت می کنیم. قرار شد سؤالات خود را بنویسند و مجلسی بیارایند و ابن الرضا علیه السلام را بخوانند تا از او بپرسند. ⁽¹⁾. در آن جلسه و به دنبال سرافکندگی ابن اکثم و یارانش در برابر امام جواد علیه السلام و در همان سکوتی که مجلس را به حیرت فرو برده بود، خلیفه روی به بنی عباس کرد و گفت: دیدید و شناختید اباجعفر را؟! سپس روی به ابی جعفر علیه السلام کرد و گفت: یا اباجعفر! آیا خطبه می خوانی؟

فرمود: آری. ⁽¹⁾.

ازدواج حضرت جواد با دختر مأمون

حضرت جوادالائمه علیه السلام هفت سال و چند ماه داشت که پدر بزرگوارش شهید سم جفا شد و امامت بدو منتقل گردید. نصوصی در امامت او هست که در اخبار ضبط شده. حضرت رضا علیه السلام مکرر او را به ولایت و امامت پس از خود معرفی فرمود و 17 سال زعیم روحانی و پیشوا و ملجاء مسلمانان بوده. این امام متقی عمرش چون گل، کوتاه وصیت مآثرش بلند بود. او غنچه ی گلبن ولایت و نهان گلشن امامت و دارای علوم اولین و آخرین بود. زیرا دستی قوی به دریای علم ولایت جدش داشت فضیلت اخلاقی و مناقب نفسانی و سجایای ملکوتی او به حد کمال رسیده بود در این صف بزرگ و کوچک یکسانند. در «کشف الغمه» آمده: روزی امام جواد علیه السلام در سن کودکی در کوچه های بغداد می گذشتند گروهی از کودکان هم مشغول بازی بودند، وقتی مأمون آمد از آنجا عبور کند همه ی اطفال فرار کردند جز او. مأمون رسید و پرسید: ای کودک! چرا تو با سایر کودکان از سر راه نرفتی؟! پاسخ داد: ای امیر! راه تنگ نبود که به رفتن آن را بر تو بگشایم و خطایی هم از من سر نزده بود که از تو بیم داشته باشم و تو هم بی جهت کسی را آزار نمی رسانی. مأمون که او را نمی شناخت وقتی قیافه ی زیبا و فصاحت و بلاغت و شجاعت او را دید، فریفته شد پرسید: نام تو چیست؟!

جواب داد: محمد. گفت: پسر کیستی؟ پاسخ داد: پسر علی الرضا علیه السلام. مأمون بر حضرت رضا علیه السلام درود فرستاد (!!) و گذشت و از شهر بیرون رفت، در شکارگاه، بازی را پرواز داد تا طایری را بگیرد. آن باز شکاری مدتی از نظر مأمون ناپدید شد و چون باز آمد، ماهی بر منقار داشت. مأمون ماهی را که هنوز رمقی داشت از منقار باز گرفت و در دست داشت و به شهر برگشت دو مرتبه به آن کودک رسید گفت: ای محمد! چه چیز در دست من است؟! حضرت جواد علیه السلام فرمود: ان الله تعالی خلق بمشیته فی بحر بقدرته سمکا صغار تصیدها بزاة الملوک و الخلفاء یختبرون بها سلالة أهل النبوة پروردگار متعال در دریاها ماهیان کوچک به وجود می آورد که باز شکاری به دست خلفاء می رساند و بدان خاندان نبوت را امتحان می کنند. وقتی مأمون این پاسخ را شنید، درشگفتی عمیقی فرو رفت و گفت: أنت ابن الرضا حقا. ⁽¹⁾. مأمون توجه خاصی به حضرت جواد علیه السلام داشت، زیرا اساسا یک کودک نا بالغ قدرت علم و دانش و فصاحت و بلاغت و شهامت هر شخصیتی را می فریبد. خلیفه فرمان داد آنچه درباره ی علی بن موسی الرضا علیه السلام می پرداختند، مضاعف به حضرت جواد علیه السلام بدهند و به او احترام کنند.

شیخ مفید رحمه الله در «ارشاد» می نویسد: حضرت جواد علیه السلام در صغر سن بود که علم و کمالش نهایت رقاء ارتقاء رسیده بود، در آن زمان هیچ کس را یارای مقاومت مناظره برابر این امام نبوده مأمون شیفته ی مکارم اخلاقی و علم و دانش او شد و تصمیم گرفت ام الفضل دختر خود را به ابن الرضا علیه السلام بدهد و به حباله ی نکاح او درآورد. چنانچه سابق گفتیم، مأمون سی و سه هزار نفر از بنی عباس را اطراف خودش جمع کرده بود تا مبادا داعیه ی امامت نمایند و یا علم مخالفت برافرازند، کشورهای اسلامی هم بیش از 44 کشور بزرگ بوده و پس از هارون ده میلیون دینار اضافه هزینه کشور اسلامی در بیت المال موجود بوده ⁽¹⁾و به همین جهات در مهام امور با بنی عباس مشورت می کرد و آنها را نیز اداره می نمود. بنی عباس نتوانستند مأمون را از این نظریه برگردانند حقد و حسد این امام را به دل گرفتند و در مقام شماتت و تهمت و سعایت برآمدند، گفتند: مأمون اگر چنین وصلتی کند ممکن است خلافت از بنی عباس به بنی هاشم نقل شود و آنها خوشحال بودند که ولایتعهد مسموم شد و از این جهان گذشت باز وصلتی در کار می آید که موجب زوال خلافت از بنی عباس می شود. مأمون از حضرت جواد علیه السلام بسیار راضی و مسرور بود، پذیرفت؛ ولی برای اقناع آنها که می گفتند: این کودک بی اطلاع از فقه است، جلسه ای تشکیل داد که وجوه علمای آن عصر و فقهای بزرگ حضور یافتند. و نیز یحیی بن اکثم، که بزرگترین مفتی آن عصر و قاضی القضات و فقیه دوران بوده و با حضرت جواد علیه السلام احتجاجاتی داشت. پس از این که امام محمد تقی علیه السلام به فتح و پیروزی ظفر یافت مأمون در همان جلسه ی رسمی گفت: یا محمد! تو خطبه بخوان. حضرت خطبه خواندند، و ام الفضل

را با 500 درهم ما فی القباله به حباله حضرت جواد علیه السلام آورد. ⁽¹⁾. مأمون گفت: الحمد لله علی هذه النعمه و التوفیق فی الرأی. سپس به اطرافیان نگریسته گفت: اعترفتم الان ما کنتم تنکرونه. و آنگاه رو به جواد علیه السلام کرده گفت: اخطب و جعلت فداک لنفسک! فقد رضیتک لنفسی و أنا مزوجک أم الفضل ابنتی. امام جواد علیه السلام فرمود: الحمد لله اقرارا بنعمته و لا اله الا الله اخلاصا لوحدانیته، و صلی الله علی محمد سید بریته و الأصفیاء من عترته. أما بعد، فقد کان من فضل الله علی الأنام أن أغناهم بالحلال عن الحرام، فقال سبحانه و تعالی: (و انکحوا الأیامی منکم و الصالحین من عبادکم و امائکم ان یکونوا فقراء یغنهم الله من فضله و الله واسع علیم) ثم ان محمد بن علی بن موسی یخطب ام الفضل بنت عبدالله المأمون قد بذل بها من الصداق مهر جدته فاطمة بنت محمد صلی الله علیه و آله و هو خمسمائه درهم جیادا، فهل زوجته یا أمیرالمؤمنین! بها علی هذا الصداق المذکور؟ ⁽²⁾. مأمون گفت: آری، به زنی به تو دادم ای ابوجعفر! دختر خود ام الفضل را بر صداق مذکور فهل قبلت النکاح؟ امام فرمود: قبلت النکاح ذلک و رضیت به. شیخ مفید می نویسد: امام جواد علیه السلام در موقع تزویج، ام الفضل نه ساله بود. آنگاه دستور داد از خواص و عوام و درباریان و علما و قضات و نقبا، و مشایخ رجال و ارکان دولت دعوتی کردند و جشن ازدواج دختر خود را با حضرت جواد علیه السلام برپا کرده، مردم دسته دسته حضور یافته تبریک می گفتند.

شب زفاف

این عروسی از نظر تجلیل مقام بسیار جالب توجه بوده و به روایت محمد بن ریان شب زفاف ام الفضل، مأمون دستور داد دختر خود را بیارایند و به خانه داماد بفرستد. صد نفر از بهترین کنیزکان زیبا و خوش منظر را که بین چند هزار کنیز به زیبائی و طراوت و طنازی و غمازی ممتاز بودند و بیشتر آنها از لعبتان رومی، اسپانیولی و اندلسی بودند با بهترین لباس های رنگارنگ فاخر زینت کردند و هر یک جامی مملو از جواهرات در دست گرفتند و مهیای مشایعت عروس بودند. چون حجله ی عروسی را آراستند و جای داماد را منظم کردند، این کنیزکان دور تا دور مجلس را گرفتند به محضر ورود حضرت جواد همه او را استقبال کردند و تبریک گفتند. این کنیزکان ماه روی جام های زرین پر از جواهر خود را تقدیم و بر سر عروس و داماد پاشیدند و به خواندن و نواختن و پای کوبیدن و کف زدن مشغول شدند، ولی حضرت جواد آن کوه وقار و آن دامادی که یک دست به دست عروس و دست دیگری بر ارکان عالم وجود داشت اصلا و ابدا اعتنا و توجهی به آن ماهرویان طناز و غماز با ناز و عشوه نفرمود. آنگاه یک مرد ریشداری که مسخره و بازیگر شب جشن عروسی بود آمده و در میان این کنیزکان زیبا نشست و به خواندن و نواختن پرداخت، امام سر خود را به زیر انداخته فرمود: «اتق الله یا ذالعثنون»؛ ای مرد ریش دار! از خدا بترس. این قواد دیگر برای همیشه شغل خود را ترک کرد و آن مجلس عروسی و شب زفاف به سلامتی پایان یافت. سپس مجلس رسمی جشن ازدواج حضرت جواد علیه السلام تشکیل داده شد و هدایا

و اکرام و انعام فراوان از طرف خلیفه به مردم بر حسب مراتب شئون آنها داده شد. خدمه و جواری یک حجله ی هم چون کشتی از نقره آراسته که اطراف آن با ابریشم پوشانیده شده بود و این کشتی پر از عطریات غالیه ⁽¹⁾بود. مأمون دستور داد همه حضار مجلس، ریش و محاسن خود را از عطریات خضاب کنند و نقل و خرما و حلوا به رسم آن عصر به همه دادند، کام های مردم مرکز خلافت از شیرینی جشن ازدواج حضرت جواد علیه السلام شیرین گردید و سفره ها گستردند و طبق هائی از انواع غذا از مأکول و افشره حاضر کردند و هر طبقی به دست یکی از خدمه و جواری بود و پس از صرف غذا کنیزان دیگر طبق های جواهری آوردند، انواع جواهر سکه های زر و سیم، لئالی و مروارید آنها را در مقابل خلیفه و دامادش گذاشته و مأمون به هر یک، از آن جواهرات مقداری می داد. این جشن از جشن های تاریخی جهان اسلام است که خلیفه ی عباسی در منصب خلافت دختر خود را به پاکیزه ترین و بزرگوارترین سید علوی در سنین کودکی عقد می بندد و پیوستگی دو خاندان بزرگ صورت می گیرد، چه قصاید و چکامه ها که سروده شد، چه اشعار که در مدایح این خاندان گفته شد. روز بعد نیز مأمون جشنی برپا ساخت و برای اشراف و اعیان پایتخت خود تحفه و هدایای عروسی فرستاد و مردم متمکن، صاحب منصبان، بزرگان و اعیان هدایائی برای عروس و داماد فرستادند. این مجلس، با کمال تجلیل و عظمت پایان یافت و هر کسی شرکت داشت از آن بهره مند گردید.

فصل سوم

اشاره

معجزات حضرت امام جواد

برای آن که هر کسی دعوی هر مقام و منصبی را نکند و شایستگان مقام به درجات در خور شأن خود برسند، سنت بر این بوده که مدعیان مقامی، هنر و ارزش خود را نشان دهند. مولوی برای اثبات این سخن می گوید: هر که دعوی خیاطت نمود، باید پارچه و قیچی به او داد تا ثابت کند خیاط است یا خیر؟ ای بسا ابلیس آدم رو که هست پس به هر دستی نباید داد دست در سنت ربوبی این آئین تعلیم شده که مردم را با معجزه هدایت نمایند، تا بدانند اعجاز کار هر کس نیست، بلکه مخصوص پرورش یافتگان مکتب نبوت است. از همین نظر، بین معجزه، حیله گر، جادو و غیره فرق است تا برگزیدگان ربوبی که دارای معجزه هستند، به مردم ساحر و کذاب و جادوگر اشتباه نشده و انسان ها به دست هر ناکس دست بیعت نسپرند و سر تعظیم فرود نیاورند. این خود دلیلی بارز بر این است که از عالم غیب و شهود این افراد برگزیده، تایید و حمایت می شوند و خداوند آنها را در پناه خود حفظ می کند و مصونیت داده تا در انجام امور محوله غیر بر آنها غالب نگردد. از این رو امیرالمؤمنین علیه السلام را غالب کل غالب گفتند که بر نفس اماره هم غالب بود و به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در قرآن تصریح شد که: (ان الله یعصمک من الناس) «خداوند

تو را از دست مردم مصون خواهد داشت» تربیت شدگان مکتب ربوبی سنتی داشتند و آن معجزاتی بود که باید نشان دهند تا مردم آنها را بشناسند. ما در کتاب «تاریخ انبیاء» مفصل نگاشته ایم که خداوند عالم برگزیدگان خود را به کارهائی برگزیده که آوردن آن برای دیگران ممکن نیست، و به همین جهت که سایر خلق عاجز از آوردن و عمل کردن کارهای انبیاء هستند، عمل آنها را معجزه گویند و معجزات انبیاء ربطی و قیاسی با اعمال علمی و فنون علوم غریبه مانند سحر و جادو و تسخیر نفوس و ارواح یا به قول امروزی ها منیتزیسم، هیپنوتیسم و غیره، ندارد. سحر با معجزه پهلو نزند دل خوش دار سامری کیست که دم از ید و بیضا بزند؟ به زبان علمی، فرق سحر با معجزه این است که عمل سحر، خلع و لبس اثر صورت اشیاء و خواص مواد و فلزات و عناصر است، ولی معجزه اعدام و ایجاد ماده و عنصر است با یک مثال مطلوب ما روشن می شود. عصای موسی در بلعیدن هفتاد تن مواد و اسباب سحر و اثاثیه سحر موجودی باقی نگذاشت در حالی که جادوی جادوگران تغییر صورت می داد و اصل مواد اشیاء باقی می ماند و این عمل غیر اعدام و ایجاد است که چیزی از کتم و نیستی به وجود آید و لباس هستی بپوشد. این عمل را که مخصوص پیامبران و ائمه ی معصومین علیهم السلام است معجزه گویند و جز به اذن و اجازه خالق متعال - جل شأنه - و طهارت و تقوای دل، آوردن معجزه ممکن نمی گردد.

معجزات امام جواد

در کتب اخبار نزدیک به بیست معجزه ی بزرگ که نشانه ی اعجاز و عظمت و بزرگی مقام او بود ضبط نموده اند تا مردم بشناسند که او امام و تربیت شده ی مکتب ربوبی و

پیشوا و رهبر خلق و حجت خدا بر مخلوق می باشد. چنانچه در سابق اشاره شد، محیط عصر امامت حضرت جواد علیه السلام آرام بود، مردم در مجالس رسمی هارون و مأمون نسبت به مقام سیادت و امامت خاندان علوی ایمان و ایقان یافته، شک و تردیدی نداشتند، مگر کسانی که آنها را از نزدیک نمی شناختند، برای اطمینان قلب خود گاهی به یک سئوال علمی، یا طلب معجزه ای مطمئن می شدند که میوه ی درخت پاک نبوت و گل گلستان ولایت است. بسیاری از مردم هم به تواتر شنیده بودند که جواد الائمة ابن الرضا علیه السلام فرزند امام هشتم علیه السلام است و دارای ملکه اعجاز، علم، شجاعت، تقوا و سخاوت که مهمترین نمونه های بارز امامت بود و به تواتر مکارم اخلاقی و عظمت روحی داماد جوان خلیفه ی عباسی و پیشوای مسلمین به گوشها رسیده بود که همه نسبت به مقام امامت، سیادت و اعلمیت او یقین داشتند، نهایت حضورا او را ندیده بودند. از این رو روزی که معتصم عباسی آن حضرت را به بغداد دعوت نمود، استقبال عجیبی از آن حضرت نمودند و پستی و بلندی خیابان های بغداد را مردم گرفته بودند تا امام نهم و داماد خلیفه ی عباسی را ببینند و همین استقبال که نمونه ی علاقه مردم بود، موجب تشدید تصمیم معتصم علیه آن حضرت گردید.

ظهور معجزات، دلیل بر امامت حضرت جواد

یکی دیگر از نمونه های بارز امامت، ظهور معجزات و خرق عادات است که به دست مردم عادی میسر نیست و کارهائی که بشر، عاجز از ارتکاب آن است، که شناوری برخلاف سیل است، و آن کار برگزیدگان الهی است، تا به نیروئی که به ودیعت به آنها سپرده شده اثر وضعی اشیاء را خنثی نموده و اقتضای حال اثر را از مأثور بردارند. مثلا آتش، حرارت و سوزش نداشته باشد، مانند آتش خلیل علیه السلام که گلستان شد، یا آب مانند خشکی محل عبور گردد، مانند رود نیل برای حضرت موسی علیه السلام

که این آثار به وسیله ی آن نیروی ربانی که به آنها ودیعت سپرده شده از اثر خارج می گردد. چون این کار برای بشر عادی میسر نیست، ناگزیر باید آن را نمونه ی بارز انتخاب و برگزیدگی و امامت و خلافت و ولایت دانست و این مفهوم کلی هم در شخصیت حضرت امام محمد تقی علیه السلام مصداق تمام و کمالی داشته. چنانچه در فصل معجزات گفته ایم که مکرر شده امام جواد علیه السلام کارهائی نموده که موجب اعجاز و اعجاب دیگران گشته است. ما در فصل معجزات و خرق عادات و کارهائی که از این امام صادر شده و از نظر روان شناسی و تاریخ علم الاجتماع مورد توجه است، بیان کرده ایم. در هر حال معجزات هم از آثار امامت و نشانه ی روشن خلافت و ولایت و تصرف در مواد و موالید است، چه اگر این قدرت الهی نباشد امکان تصرف در مواد ممتنع است و به همین دلیل، معجزه دلیل امامت و ولایت است.

افضلیت جوادالائمه دلیل امامت اوست

یکی از دلائل امامت، افضلیت و اولویت است که نشانه بارز امامت می باشد. این که افضلیت را دلیل امامت دانسته اند، به نصوص قرآن و حدیث است، تا اهل سنت مفضول را بر فاضل مقدم نشمارند. چرا که به حکم عقل و نقل، دانا و با کمال ادیب و مؤدب بر بی ادب و بی فضل و بی کمال تقدم ذاتی دارد. هر جاهل و نادانی به حکم عقل و قهر و اجبار و طبیعت، ناگزیر از اطاعت عالم و فاضل و مؤدب و باکمال است. آن کس که خیاط نیست، ناگزیر باید لباس خود را به خیاط دهد و آن که طبیب نیست، ناچار باید تسلیم شود و این از مسائل عقلانی و وجدانی مفروغ عنه خردمندان بشری است. به همین منطق، در هر عصر، امام و خلیفه ی خدا بر خلق و حجت حق تعالی بر مردم و پیشوای واجب الاطاعة آن کسی است که در عقل و علم، زهد و تقوا،

فضیلت و کمال و اخلاق بر همه مقدم باشد به ناچار همه ی خلق باید سر تعظیم در پیشگاهش خم کنند. این، اصل مسلم است اما این مفهوم کلی مصداقش به نصوص تاریخ و مشاهدات مردم معین می شود که هر کس، همه ی مردم عصر، یا اکثریت قریب به اتفاق اعتراف نمودند که او واجد مراتب علم و کمال، زهد و تقوی و دین و فضل و ادب است و از این جهات، به حکم عقل بر سایرین رجحان و برتری دارد و او باید پیشوا باشد. درباره ی حضرت امام محمد تقی ابن الرضا علیه السلام نصوص متواتره ای در دست است که آن حضرت با سن کم و حالات کودکی، در علم، فضل و کمال به مرتبه ای بود که بزرگان مشایخ علما را تحت تأثیر دانش و بینش خود قرار داده و در همین اوراق از مناظرات و مباحثات و احتجاجات آن حضرت بحث کردیم. و این قولی است که جملگی برآنند، یعنی مأمون از خلفا و وزرای او و رجال سیاسی و کشور و علمای بزرگ درباری او، همه اتفاق دارند که مصداق حقیقت علم، کمال و فضیلت در وجود جوادالائمه علیه السلام جمع بوده است. اکنون در این مورد یک روایت نقل می کنیم. شیخ مفید رحمه الله در «ارشاد» می نویسد: به نص امامت، پس از علی بن موسی الرضا علیه السلام امام محمد تقی علیه السلام در تقوا و فضل به سر حد کمال رسیده و برای اثبات آن کافی است که در علوم به اخباری که از آن حضرت نقل کرده اند توجه کنیم که یحیی بن اکثم شیخ الاسلام دربار مأمون، در قبال حضرت جواد علیه السلام زانوی ادب بر زمین زد و هر سئوالی نمود امام جواد علیه السلام در سن 7 - تا 9 - سالگی همه را جواب داد و هر سئوالی امام نهم علیه السلام نمود یحیی بن اکثم نتوانست پاسخ دهد. این مجالس در حضور خلیفه، یعنی در مقام سلطنت و حضور اعیان لشکری و کشوری بود که مایه اعجاب همه گردیده و این فضل و دانش کافی است که او، لایق

امامت و کرسی نشین مسند خلافت پدرش باشد. و در حدیث دیگری ابوالقاسم جعفر بن محمد به اسناد خود از علی بن جعفر بن محمد، از حسن بن حسین بن علی بن الحسین نقل کرده که «لقد نصر الله أباالحسن الرضا علیه السلام لما بغی علیه اخوته و عمومته...» تا آنجا که گوید: «فقمت و فبضت علی ید أبی جعفر محمد بن علی الرضا علیهماالسلام و قلت له: اشهد أنک امامی عند الله عزوجل. فبکی الرضا علیه السلام ثم قال: یا عم! ألم تسمع أبی و هو یقول... قال رسول الله صلی الله علیه و آله بأبی ابن خیرة الاماء النوبیة الطیبة یکون من ولده الطرید الشرید الموتور بأبیه و جده و صاحب الغیبة، فیقال مات أو هلک، أو أی واد سلک. فقلت صدقت جعلت فداک.» ⁽¹⁾. مدلول سخن این که در این حدیث مفصل که شیخ مفید رحمه الله آن را در «ارشاد» نقل می کند: علی بن جعفر، برادر امام موسی کاظم علیه السلام و پسر امام صادق علیه السلام برای حضرت امام رضا علیه السلام حدیثی نقل می کند که: خداوند از میان همه ی برادران و اعمام و خویشان شما را به ابی جعفر محمد بن علی یاری می کند. و من شهادت می دهم که او امام بر حق از جانب پروردگار و حجت خدا بر خلق خواهد بود. آنگاه امام رضا علیه السلام حدیثی دیگر در تأیید آن از رسول خدا درباره ی این که خداوند از کنیز نوبیه فرزندی به فرزند من عنایت می کند که فرزند فرزند آن صاحب غیبت کبری - یعنی حضرت مهدی علیه السلام - و منتقم آل محمد خواهد بود، و این دلیل بارز امامت حضرت جواد علیه السلام است. حدیث دیگری را جعفر بن محمد به اسناد خود از ابن یسار نقل می کند که مردی از اهل واسط نامه ای به حضور امام رضا علیه السلام نوشت و در ضمن آن پرسید امام

پس از شما چه کسی خواهد بود و شما که اکنون اولاد ندارید پس امامت به چه کسی منتقل می گردد؟ حضرت امام رضا علیه السلام در پاسخ مرقوم فرمود: «و ما علیک انه لا یکون لی ولد، و الله لا تمضی الأیام و اللیالی حتی یرزقنی الله ولدا ذکرا یفرق بین الحق و الباطل» ⁽¹⁾. اگر چه من هنوز فرزندی ندارم، ولی مدتی نخواهد گذشت که خداوند به سنت سنیه خود اولادی پسر روزی من خواهد کرد که او بین حق و باطل را فرق می گذارد و بر خداوند است که امامی را قبل از آن که امام و حجتی دیگر معین نفرماید از دنیا نمی برد و هیچ گاه دنیا از حجت خالی نخواهد بود. در حدیث دیگری می فرماید: حسن بن جهم گفت: خدمت امام رضا علیه السلام بودم که فرزند صغیر و کودکی پهلوی زانوی او نشسته بود و او دعا می کرد: او آمین می گفت و آنگاه به من فرمود: نگاه کن. آستین پیراهن او را بالا کرد، دیدم بین کتفین او شبیه مهری نقش بسته که در گوشت فرو رفته و برآمده باشد. فرمود نظیر آن را دیده ای؟ عرض کردم: ندیده ام. فرمود: این مهر ولایت و امامت است که بین کتفین یا بازوی ما ائمه به نشانی امامت به دست قدرت زده شده است. حدیث دیگری از ابن ابی یحیی صنعانی نقل شده که گفت: خدمت امام رضا علیه السلام بودم ناگاه فرزند کودکی آمد و پهلوی او نشست، نامش را پرسیدم. فرمود: أبی جعفر و اضافه فرمود که: «هذا المولود الذی لم یولد مولود أعظم علی شیعتنا برکة منه»

در میان ما فرزندی به برکت این مولود برای شیعیان نیست!! زیرا برکات امام جواد علیه السلام در محیط عصر معتصم عباسی بسیار با عظمت و با اهمیت بود. از این اخبار و احادیث بسیار است که امام هشتم علیه السلام ولایت و امامت خود را برای فرزندش ابوجعفر محمد تقی الجواد علیه السلام به مردم ابلاغ فرمود و حجت خدا را بر خلق معرفی کرده است. از امام موسی کاظم علیه السلام و امام صادق علیه السلام و امام محمد باقر علیه السلام و امام علی بن الحسین علیه السلام نیز اخبار زیادی در نص امامت حضرت جوادالائمه در دست است که علامه ی مجلسی همه را در جلد دوازدهم بحار ضبط کرده و ما هم برای نمونه شمه ای نقل کردیم تا خوانندگان ارجمند مقام و منصب آن حضرت را بدانند و عظمت او را در دلهای صافیه بشناسند و به شفاعت او دست توسل بزنند. مسعودی می نویسد: روی أن عمر ابن الفرج الرجحی قال لأبی جعفر علیه السلام: ان شیعتک تدعی أنک تعلم کل ما فی دجلة و کانا جالسین علی دجلة. فقال له ابوجعفر علیه السلام: یقدر الله عزوجل ان یفوض علم ذلک الی بعوضة من خلقه؟ قال: نعم. فقال: أنا أکرم علی الله من بعوضة و من اکثر خلقه. ⁽¹⁾. ابن فرج رحجی به امام محمد جواد علیه السلام گفت: دوستان شما مدعی هستند که شما مقدار آب دجله و آنها که ساکن در دجله هستند را می دانید؟ ابوجعفر علیه السلام فرمود: خداوند قدرت دارد علم آن را به پشه ای بیاموزد. ⁽²⁾. گفت: آری.

فرمود: آیا ما گرامی تر از یک پشه نیستیم که خداوند علم خود را در بحر و بر و ساکنین آن به ما دهد، و با این حال ما مقدار آب و تعداد ساکنین دجله را بدانیم و بشناسیم؟! در این روایت، امام جواد علیه السلام علم خود را درباره ی مقدار آب دریاها و ساکنین آن ابراز فرموده است. این هم از آن مواردی است که در کتاب زندگانی امام صادق علیه السلام و امام کاظم علیه السلام گفتیم که امام به کلیه جریانات عالم آگاه است و از نقشه ی کون و فساد مطلع است، تاریخ و جغرافیای جهان زیر نظر اوست. از ذرات کوچک و جمادات و احجار و نباتات و حیوانات و انسان و کیفیت تکون، توالد و تناسل آنها همه مطلع است و باخبر و امام جواد علیه السلام نیز این علوم را از پدرش و از جدش به ارث برده و به علوم اسلامی و علوم جهانی عصر خود و عصر گذشته و عصر آینده به علم امامت واقف بوده و نهایت کمتر کسی در محیط مدینه از او درباره این علوم سؤالی می کرد تا مطرح نماید و تجزیه و تحلیل فرماید، در این سؤال اعتراف فرمود که این علم برای حیوانات اگر جایز باشد، برای انسان کامل به طریق اولی جایز است.

معجزه ای دیگر

شیخ مفید رحمه الله در «ارشاد» از جعفر بن محمد نقل می کند که معلی بن محمد گفت: روزی با ابوجعفر علیه السلام درباره ی مرگ پدرش صحبت می کردم، و نگاه به قد و قامت کودکی او می نمودم که چگونه امامت به او منتقل می شود، ناگاه نگاه تندی به من کرده، فرمود: یا معلی! ان الله احتج فی الامامة ما احتج به فی النبوة فقال: (و آتیناه الحکم صبیا) ⁽¹⁾.

ای معلی! خداوند در امامت احتجاج فرمود همان طور که در نبوت احتجاج فرموده، یعنی حجت آورده و در آیه ی کریمه می فرماید: و ما حکم و فرمان نبوت را به صبی و کودک - یعنی عیسی بن مریم - دادیم، چگونه ولایت را به کودک ندهیم. حمیری نیز در «بصائر الدرجات» نظیر این روایت را نقل کرده با این اضافه که فرمود: «فلما بلغ اشده و بلغ اربعین سنة، فقد یجوز أن یؤتی الحکمة و هو صبی و یجوز أن یؤتی و هو ابن اربعین سنة» ⁽¹⁾. گاهی به اقتضای زمان، مکان، محیط، عصر اجتماع و نیاز خلق، فرمان نبوت را به صبی می دهد که در گاهواره بگوید: «انی عبدالله آتانی الکتاب» و گاهی تا به سال چهل نرسد نمی دهد، زیرا سابقه نیروی جسمانی و روحانی او باید مناسبت محیط عصر باشد. چنانچه حضرت موسی علیه السلام و حضرت محمد صلی الله علیه و آله در چهل سالگی به نبوت مبعوث شدند.

سیراب نمودن عطشان

شیخ مفید رحمه الله در «ارشاد» از جعفر بن محمد به اسناد خودش از محمد بن علی هاشمی نقل می کند که صبح روزی که شب آن، مأمون دختر خود را به ابی جعفر محمد بن علی علیه السلام داده بود، خدمتش شرفیاب شدم. من چون شب دارویی خورده بودم که عطش می آورد، سخت تشنه شدم و عطش به من فشار آورد، ولی از خوردن آب هم به تجویز طبیب ممنوع بودم، ابوجعفر علیه السلام به من نگاهی کرده گفت: تو را تشنه می بینم.

گفتم: آری بسیار تشنه هستم. ابوجعفر علیه السلام رو به غلامش کرد و گفت: «یا غلام! اسقنا مائا»؛ برای ما آب بیاور! من پیش خودم گفتم: الان یک آب مسمومی به من می دهند و در حزن و غمی فرو رفتم، تا این که غلام آب را آورد، ابوجعفر علیه السلام به من لبخندی زد و آن آب را گرفت اول خودش آشامید و بعد به من داد، من آشامیدم و عطش رفع شد، باز گرفت خودش آشامید و باز به من داد، آشامیدم آنگاه لبخندی زد. من به محمد بن علی هاشمی گفتم: گمان می کنم این اباجعفر است و چنانچه رافضه می گویند از درون دلها خبر دارد و اسرار و امور و احوال را خوب تشخیص می دهد. ⁽¹⁾.

نجات زندانی

در زندگانی حضرت امام رضا علیه السلام ابوالصلت، محرم اسرار و کاشف معجزات امام رضا علیه السلام بود، از این جهت که عظمت امام هشتم را بر مردم می گفت. به همین جهت مأمون او را زندانی کرد، یک سال در زندان بود که خسته و فرسوده شد، متوسل به حضرت جوادالائمه علیه السلام گردید و از انوار خمسه ی طیبه علیهم السلام درخواست کرد خداوند او را نجات دهد، دعایی خواند و چون دعای او تمام شد حضرت جوادالائمه علیه السلام در زندان حاضر گردید و او را نجات داد و او را از زندانیان فراری محسوب کردند.

شفای چشم

معجزه ی دیگر شفای چشم محمد بن سنان بود که برای بهبود به حضرت امام رضا علیه السلام در مدینه متوسل شد و حضرت او را به حضرت جواد علیه السلام متوسل کرد، در حالی که او سه ساله بود و حضرت جواد علیه السلام او را شفا داد و معروف به «شبیه

صاحب الفطرس» شد. ولی امام رضا علیه السلام به او دستور فرمود که معجزات و خرق عادت امام جواد علیه السلام را به کسی نگوید و افشاء نکند. محمد بن سنان گوید: پس از شهادت حضرت امام رضا علیه السلام به کسی گفتم که شفای چشم من به معجزه حضرت جواد علیه السلام بود، باز چشمم به دردی مبتلا شد و باز متوسل گردیدم شفا یافت.

عصای حضرت جواد

شیخ کلینی رحمه الله روایت می کند که محمد بن ابی العلاء از یحیی بن اکثم نقل کرد: زمانی که او قاضی سامره بود، من از حضرت جواد علیه السلام دلیلی بارز بر امامت او خواستم، حضرت عصایی در دست داشت که آن قطعه چوب، به صدای رسا گفت: صاحب من، مولای این زمان است او حجت خدا بر خلق است. من این حجت را دیدم و به او ایمان آوردم و او را حجت خدا بر خلق شناختم. ⁽¹⁾. از این معجزات، فراوان برای آن حضرت نوشته اند که بدین وسیله عظمت امامت او بر مردم ثابت گردیده است. همان گونه که ملاحظه می شود، در این معجزات دو نوع معجزه هویداست. یک قسمت مربوط به امور مادی و طبیعی است که از اطراف عالم برای شفای امراض که اطبای عصر از علاج آن عاجز بودند خدمت امام می رسیدند و به اذن الله آنها را شفا می داد. و یک قسم هم موضوع پرسش های علمی است که همه در آن عاجز و وامانده بودند و از امام جوان ما می پرسیدند، حضرت جوادالائمه علیه السلام همه را پاسخ می داد

و مسائل را برای آنها تجزیه و تحلیل می فرمود. این نحوه از معجزات که طی الارض، شفای امراض و سیر نفوس بوده از کارهای عادی امام نهم علیه السلام است که برای معرفی خود و بیرون آوردن مردم از شک در سلسله امامت به عرصه ی ظهور و بروز می رساندند.

نجات یک مقتول

شیخ کشی روایت می کند: احمد بن کلثوم سرخسی گفت: مردی از شیعه به نام ابی زینبه از احکم بن بشار مروزی خبر داد و گفت: او را دیدم که در گلویش خطی مثل جای شمشیری یا طناب بود، چند بار سئوال کردم، جواب درستی نداد تا این که اصرار کردم باز هم نگفت. ابوزینبه گفت: هفت نفر بودیم که در بغداد حجره داشتیم و حضرت امام محمد تقی علیه السلام هم در بغداد بود، یک شب احکم بن بشار که جزو ما بود، نیامد و فردا نیز نیامد، ما نگران شدیم. اول شب توقیعی از حضرت جواد علیه السلام به ما رسید که رفیق شما را بدین صورت ذبح کرده و کشته و در نمد پیچیده اند و در فلان مزبله انداخته اند، فوری او را نجات دهید و بدین نسخه معالجه کنید که بهبودی خواهد یافت. احمد بن علی راوی می گوید: با هم رفتیم و نمد پیچیده را پیدا کرده باز کردیم و او را به همان داروئی که امام دستور داده بود، معالجه کردیم، بهبودی کافی یافت. ولی نشانه آن زخم در گلوی او همچنان باقی بود. چون بهبودی یافت علت قضیه را پرسیدیم، معلوم شد او در یک خاندان سنی متعه کرده بود و آنها - که بنابر مذهب عمر متعه را حرام می دانند - او را دستگیر نموده بدین صورت عقوبت کردند. ⁽¹⁾.

امام علیه السلام هم برای حفظ احکام شریعت، آن مرد مسلمان واقعی را با آن همه اخباری که درباره ی متعه و عقد منقطعه از طریق امامیه از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آمده نجات داد و این حکم را زنده فرمود. و این یک امر روانی و علم الاجتماع است که برای تحکیم مبانی توالد و تناسل، متعه در اسلام مباح و حتی با شرایط خودش تأکید هم شده و امام جواد علیه السلام فرمود: اصرار نکنید و افشا ننمایید و با داشتن زن و کنیز آنها را حسود و ناراحت نکنید. متعه مخصوص مسافرین و مردمانی است که شرایط زن گرفتن برای آنها مشکل است.

خاکی که طلا شد

به همان منطقی که گفتیم، امام علیه السلام نهاد و فطرت مواد را به اذن الله تغییر می دهد و اعجاز و خرق عادت می کند، می تواند نظرش کیمیا و دستش به هر چه رسید در صورت اقتضا طلا گردد. اسماعیل بن عباس هاشمی روایت کرده و می گوید: روز عیدی بود که خدمت حضرت جواد علیه السلام رفتم و شکایت از تنگی معاش و گرفتاری زندگی خود نمودم. حضرت مصلای خود را بلند کرد و یک مشت خاک برگرفت و به من داد، همه ی آنها طلا بود، من آن زر ناب را به بازار بردم شانزده مثقال بود و به وسیله ی آن گرفتاری های خود را برطرف ساختم. ⁽¹⁾. هیچ تردیدی نیست که مربیان مکتب ربوبی در این گونه معجزات تربیت شده بودند و به اذن الله تصرف در مواد و موالید می کردند و به مقتضای زمان و مکان هر وقت موقع مناسب بود، اظهار قدرتی نشان می دادند تا ما به الامتیاز آنها با دیگران باشد.

وقوع زلزله به دعای امام جواد

قطب راوندی نقل می کند: معتصم، امام جواد علیه السلام را به بغداد دعوت کرد و بهانه ای می خواست که آن حضرت را آزار و شکنجه دهد. روزی برخی از وزراء را خواست و گفت: استشهادی تهیه کنید که محمد تقی قصد خروج دارد؟ و اگر به دروغ باشد، جمعی شهادت دهند و امضا کنند. در حقیقت یک پرونده سازی نمودند که از استشهاد و قطعنامه های روز درست و تشکیل شد. وقتی نوشتید که محمد تقی ابن الرضا علیه السلام قصد خروج دارد، قهرا او را احضار می کنم و او دفاع می کند و انکار می نماید، شما شهادت به صحت آن دهید و تأیید و تأکید نمائید. قطعنامه تشکیل و پرونده ساخته و پرداخته شد که جمعی از مدینه و حجاز نوشته اند که محمد تقی ابن الرضا قصد خروج دارد و برای این کار، سلاح و پولی فراوان تهیه کرده و چند نفر هم از درباریان آگاه هستند. معتصم آن حضرت را دعوت کرد و گفت: یابن الرضا! مگر تو اراده ی خروج داری؟ امام محمد تقی علیه السلام فرمود: به خدا قسم! این فکر هرگز در خاطرم خطور نکرده، زیرا علم ما نشان می دهد که چنین زمانی نخواهد آمد و من هم چنین فکر نکرده ام. معتصم گفت: نامه ها و استشهادهایی هست که فلان و فلان هم شهادت می دهند. فرمود: آنها را حاضر کنید! معتصم اصحاب پرونده ساز را حاضر کرد، آنان با کمال گستاخی گفتند: آری نوشته ای که خروج می کنی و ما این نامه را از غلامان و بستگان تو گرفته ایم که در پرونده سند قطعی است. راوی خبر گوید: حضرت جواد علیه السلام در ایوان قصر نشسته بود و یک طرف آن

کسانی بودند که شهادت به دروغ داده و پرونده سازی کردند. در این حال که نسبت دروغ به امام دادند، حضرت جواد علیه السلام سر به آسمان بلند کرد، دعائی خواند. ناگهان زلزله ای در آن نقطه ی مسکونی پرونده سازان افتاد که مانند گهواره زمین تکان می خورد و معتصم و وزرای او بر خود لرزیدند و به التماس افتادند، هر یک از آنها می خواستند فرار کنند، تا از جا بر می خاستند به رو می افتادند، دیگر قدرت بلند شدن نداشتند، همه حضار مضطرب و پریشان شدند. معتصم خود در حیرت و اضطرار گفت: یابن رسول الله! من توبه کردم، آنها را هم ببخش، این واقعه یک صحنه سازی بیش نبود، دعا کن خداوند این جنبش و زلزله را ساکت و ساکن گرداند و این مردم نابخرد را هم ببخشد و از تقصیر آنها بگذرد. حضرت جواد علیه السلام سر به آسمان بلند کرد دعائی خواند، عرض کرد: پروردگارا! تو می دانی که این طبقه ضاله دشمن تو و دشمنان من هستند، من از سر تقصیر آنها گذشتم. در این حال، فوری زلزله آرام گرفت و عمارت به جای خود باقی ماند، همه از تشویش راحت شدند. ⁽¹⁾. و بدین وسیله، قدرت و نیروی امامت را شناختند ولی در ظاهر سر تسلیم فرود آوردند، اما در باطن به خباثت نفس و دشمنی خود، همچنان ادامه می دادند.

امام محمد تقی به کیمیا اعجاز کرد

درباره ی کیمیا در جلد دوم و سوم زندگانی امام صادق علیه السلام بحث مفصلی کردیم و امکان تبدیل نیرو به ماده و تحول عنصر را ثابت نمودیم. اینک به روایتی برخوردیم که درباره ی حضرت امام محمد تقی علیه السلام نوشته اند.

ابوجعفر طبری روایت می کند که: ابراهیم بن سعید گفت: حضرت امام محمد تقی علیه السلام را دیدم که بر برگ زیتون می زد و نقره شد، من از آن نقره ها گرفته و به بازار بردم و خرج کردم، ابدا تغییری در ماهیت فلزی آن، رخ نداد و نقره ی خالص بود. ⁽¹⁾. نگارنده گوید: صرف نظر از مقام امامت، همه ائمه در علم کیمیا هم شاگرد مکتب ولایت مطلقه ی امیرالمؤمنین علیه السلام بودند و امام صادق علیه السلام اخباری که درباره ی کیمیا و ساختن طلا به جابر بن حیان، شاگرد خود آموخت، همه را از جدش امیرالمؤمنین علیه السلام نقل کرده است. و تردیدی نداریم که این دستور از ائمه ی اسلام است و امام محمد تقی علیه السلام هم می دانست که به دست قدرت، برگ زیتون را فلز نقره خام نموده و به دوستان خود می داد.

اثر دست بر سنگ

در «دلایل الامامه» از آن حضرت اخباری روایت کرده اند از آن جمله که: عمارة بن زید گوید: حضرت امام محمد تقی علیه السلام را دیدم که دست خود را بر سنگ گذاشت و جای دست او بر سنگ ماند در حالی که میخ را نمی توان به سنگ فرو برد. راوی گوید: عرض کردم: یابن رسول الله این چه علامت است؟ فرمود: این علامت امامت است. دست خود را بر سنگی گذاشت علامت دست آن حضرت روی سنگ باقی ماند. نگارنده گوید: با این روایت، باید اعتراف کرد که سنگ محل پای امام رضا علیه السلام در قدمگاه و سنگی که جای پای امام محمد تقی علیه السلام در موزه ی آستان قدس است که

از مسجد «بیهق» انتقال داده اند، همان سنگ جای پای حضرت جواد بن الرضا علیه السلام می باشد. راوی گوید: امام جواد علیه السلام را دیدم آهن را با دست نرم می کرد و می کشید و همان طور که به دست داوود علیه السلام نرم می شد و بدون آن که به آتش بگذارد به هر صورت می خواست در می آورد و سنگ را با خاتم و انگشتر مهر خود، مهر می زد و نقش می بست. این همه، آثار و دلایل امامت و معجزات باهره امام جواد علیه السلام بود، چون آن حضرت جوان تر از سایر ائمه علیه السلام بود، این گونه معجزات را بیشتر ظهور و بروز می داد تا مردم به امامت او یقین نمایند. ⁽¹⁾.

درخت سدر

در معجزات آن حضرت نوشته اند: هنگامی که حضرت جوادالائمه با ام الفضل از بغداد به مدینه حرکت کردند، در مشایعت، جمع کثیری از مردم بودند. وقتی آن حضرت در شارع کوفه به دار مسیب رسید، آنجا فرود آمدند. چون هنگام غروب و اول نماز مغرب نزدیک بود، حضرت جواد علیه السلام داخل مسجد شد، آنجا درخت سدری بود که خشک شده و بار نمی داد. حضرت جواد علیه السلام آب خواست پای آن درخت وضو گرفت و به نماز ایستاد، نماز مغرب را به جماعت گزارد و در رکعت اول حمد و سوره نصر و در رکعت دوم توحید را خواند و پیش از رکوع، قنوت نموده و رکعت سوم را به جای آورد تشهد و سلام گفت و لحظه ای نشست و ذکر خدا به جا آورد و پس از آن چهار رکعت نماز نافله مغرب به جا آورد و تعقیب نماز خواند و دو سجده ی شکر نمود و بیرون رفت.

چون جماعت برخاستند نزدیک درخت آمدند، دیدند درخت سبز و خرم و بار داده است و از سدر آن خوردند، شیرین و گوارا بود و دیدند دانه و هسته ندارد. از این اعجاز و خرق عادت مشعوف شدند و با آن حضرت وداع گفتند و برگشتند و حضرت جواد علیه السلام در سن ده بود که با ام الفضل به مدینه برگشت و تا زمان معتصم قریب 15 سال، تا سال 220 هجری در مدینه بود تا که معتصم آن حضرت را دعوت کرد و در آخر ماه ذی القعده همان سال رحلت نمود و پشت سر مقابر قریش مدفون شد. شیخ مفید رحمه الله فرموده است: من آن درخت سدر را دیدم و از میوه ی آن خوردم، بی دانه بود و فاصله ی شیخ مفید رحمه الله تا سال 210 قریب صد سال بیشتر می باشد که درخت سدر سر پای خود بوده است. ⁽¹⁾.

کشف اسرار درونی

علامه ی اربلی رحمه الله در «کشف الغمه» از قاسم بن عبدالرحمان روایت می کند که گفت: من زیدی مذهب بودم، روزی در سفر بغداد دیدم مردم در حرکت و اضطرابند، برخی می دوند، بعضی جای در بلندی ها می گرفتند، عده ای ایستاده بودند و انتظار می کشیدند. پرسیدم: چه خبر است؟ گفتند: ابن الرضا، جوادالائمه، داماد خلیفه ی عباسی می آید. من هم گفتم می ایستم و او را مشاهده می کنم. تا ایستادم جا گرفتم، گفتند: آمد. دیدم جوادالائمه علیه السلام بر استری سوار است، من با خود گفتم: «لعن الله اصحاب الامامة»؛ گروه امامیه دور از رحمت حق باشند، زیرا آنها گمان کرده اند خداوند طاعت این جوان را بر خلق واجب کرده است، تا این خیال در دل من گذشت ابن الرضا نزدیک من رسید رو به من کرد و فرمود:

«یا قاسم بن عبدالرحمان! (أبشرا منا واحدا نتبعه انا اذا لفی ضلال و سعر). این آیه درباره ی حضرت صالح پیامبر علیه السلام است که قوم او، او را تکذیب نمودند و گفتند: آیا آدمی که از جنس ماست و تنهاست هیچ تعبی و حشمی و قدرت مالی ندارد، از او پیروی کنیم؟ من تعجب کردم، او از درون من چگونه مطلع شد؟ گفتم: او ساحر است. تا این فکر در من خلجان یافت باز رو به من کرده فرمود: (أ ألقی الذکر علیه من بیننا بل هو کذاب أشر) این آیه درباره ی کفار قریش و تکذیب وحی است. می گفتند: آیا وحی بر او القاء کرده شده است از میان ما، و حال آن که در میان ما اولی و احق از وی هم یافت می شود. این طور نیست که وحی مختص پیامبر باشد، بلکه او دروغگو و خودپسند و متکبر است. من منقلب شدم و معتقد گردیدم که حق با امامیه است و او از درون افراد مطلع است. من از مذهب زیدی برگشتم و به مذهب امامیه گرویدم و معتقدم که او حجت خدا بر خلق است. ⁽¹⁾.

شفای چشم کور

قطب راوندی رحمه الله از محمد بن میمون روایت کرده که گوید: قبل از مسافرت حضرت رضا علیه السلام به خراسان، سفری به مکه آمد و من در خدمتش بودم، چون خواستم به مدینه برگردم، عرض کردم امری دارید، در مدینه میل دارید مرقومه ای برای اهل منزل بنویسید که من ببرم، اگر مرقومه ای بنویسید، برای ابوجعفر می روم خبر سلامتی شما را می دهم. حضرت تبسمی فرمود و مرقومه ای نوشته به من داد. نامه را آوردم، چشمان

من نابینا شده بود. موفق خادم حضرت ابوجعفر علیه السلام را از صدا نمی شناختم، او را یافتم مرا برد خدمت حضرت امام محمد تقی علیه السلام و او صبی بود. نامه را خدمت او دادم به موفق فرمود: باز کن. باز کرد، مقابل روی آن حضرت گرفت و خواند رو به من کرد و فرمود: ای محمد! چشمت چطور است؟ عرض کردم: علیل شده، مدتی است نمی بینم. فرمود: پیش بیا، دست مبارک به چشم من کشید، بینا شد. جمال باهر النور او را دیدم و دست و پای او را بوسیدم، از خدمتش مرخص شدم. خبر شفا یافتن محمد بن میمون در مکه و مدینه شایع شد و مردم ابوجعفر امام محمد تقی علیه السلام را در همان حال صباوت و کودکی به عظمت و امامت می شناختند.

نجات از زندان

شیخ مفید رحمه الله و شیخ طبرسی رحمه الله روایت کرده اند که علی بن خالد گفت: در میان قشون سرمن رأی بودم، دیدم مردی را از شام در قید و بند می آورند و آنجا به زندان بردند. گفتند: ادعای نبوت و پیامبری کرده. من گفتم: بروم ببینم کیست؟ چه می گوید؟ یک روزی زندان رفته و او را ملاقات کردم، گفتم: کیستی؟ حالت چیست؟ گفت: من دیوانه نیستم مدعی مقام و منصبی هم نیستم، من در شام در محل رأس الحسین علیه السلام بودم، عبادت خدا می کردم، شبی در محراب عبادت مشغول ذکر با خدا بودم، ناگاه شخصی را دیدم نزدیک من آمد به من گفت: برخیز. برخاستم، چند قدم با هم راه رفتیم، دیدم مسجد کوفه است. فرمود: این مسجد را می شناسی؟

گفتم: این مسجد کوفه است، نماز خواندیم و با هم بیرون آمدیم، کمی راه رفتیم، دیدم مسجد رسول خدا صلی الله علیه و آله در مدینه هستم، او کنار قبر پیامبر صلی الله علیه و آله رفت سلام کرد، نماز گزارد و من هم با او هر عملی می کرد متابعت می کردم، باز با هم بیرون آمدیم کمی راه رفتم دیدم مسجدالحرام در مکه است، گفت: این جا را می شناسی؟ گفتم: آری مکه است، با هم طواف کردیم و نماز و دعا خواندیم و بیرون آمدیم چند قدمی رفتم دیدم همان مسجد رأس الحسین علیه السلام در شام می باشم و آن شخص از نظر من غائب شد. سخت تعجب کردم، من خواب یا بیدار! کجا رفتیم و آمدیم؟ این چه شخصیتی بود که به طی الارض یک شب را در سه مسجد بزرگ به عبادت رسانید؟ در حال حیرت بودم تا یک سال دیگر گذشت باز به همان حال در همان محراب آن شخص آمد و باز همان سفر طی شد و به عبادت مشغول شدیم، در حین مفارقت او را قسم دادم که خود را معرفی کن. فرمود: من محمد بن علی بن موسی بن جعفر علیهم السلام می باشم. من این حکایت را برای چند نفر از دوستان نقل کردم، کم کم به گوش وزیر معتصم رسید، محمد بن عبدالملک زیات، وزیر خلیفه فرستاد و مرا به چنین حال به زندان قشونی آوردند و می گویند: ادعای پیامبری کرده است. علی بن خالد گوید: میل دارم جریان را به خلیفه بنویسم. گفت: مانعی ندارد، چون جریان را نوشتم، خلیفه، یا وزیر بنا بر تشریفات درباری پای آن ورقه نوشته بود: همان کسی که او را به طی الارض در یک شب به مکه، مدینه، کوفه و شام برده، او را از زندان نجات دهد؟! راوی گوید: از پاسخ نامه سخت دلتنگ شدم، گفتم: چون در انتظار پاسخ عریضه است بروم او را خبر دهم که «الیأس احدی الراحتین» چون زندان رفتم،

گفتند: آن مردی که دعوت نبوت داشته مفقود شده، درهای زندان هم بسته بود، راه فرار هم نبود، معلوم نیست، چگونه رفته است اثری از او نیست. فهمیدم که نجات از زندان به دست امام محمد تقی علیه السلام بود، تحقیق کردم چنین بود، همان شب او را نجات داده اند. من هم که تا آن روز زیدی مذهب بودم عدول نموده به امامیه پیوستم، و او را حجت خدا بر خلق می شناسم.

در مدح و منقبت امام جواد

زهی جمال مبارک که از طریق کمال فزون ز مهر منیرش تجلی است و جلال یگانه گوهر دریای دانش و حکمت بحار جود و عطایا و کعبه ی آمال به خلق و خوی محمد به علم و فضل علی حسن به حلم و حسینی و راست خوی و خصال جواد در کف او سیم و زر بسی بی قدر جلال را به مثل مظهری ز رب تعال امام مفترض الطاعه جانشین رضا خدای را بپرستش یکی گزیده مثال همین بس است فضیلت که در حداثت سن شکست خصم بداندیش را ز حسن مقال مگر نبود که یحیی بن اکثم از ره علم گشود در بر او باب ها ز روی سؤال تمام حل قضایا نمود بی توقیر از او نماند دگر بهر خصم را مجال چنان به حل کلام او ز مدعی پرداخت که عجز خصم مدلل شدش ز استدلال نه اوست وارث علم محمد محمود!؟ نه اوست هادی دین و مسلم از افضال!؟ هر آن که پیرو او شد گرفت راه نجات رسید تابع او بر سعادت و اقبال

به هشت سالگی آنسان جواب نغز و لطیف ز بهر مأمون بفرمود از طریق کمال هم از جلالت و فرزانگی چنان فهمید که نیست بیم و را جز ز قادر متعال به خصم حالت بهت از جواب نغزش داد که یافت وضع پریشانی از تغیر حال به اعتراف جلالش گشود لب پس از آن هم از مراتب فضلش نمود استقبال اگر صفای دل و نور معرفت خواهی بجو ز پرتو نور رخش بدین منوال بهار عمر چو بربست رخت از این عالم دل از غمش شده لبریز خون و مالامال ز ظلم معتصم دون جواد علیه السلام شد مسموم همان لعین که بدی پیشوای اهل ظلال از او نماند در این دهر غیر بدنامی هماره لعن مفصل به وی نه با اجمال جواد علیه السلام را ز خدا جاه و مرتبت باقی به قبه اش نگر و آن همه جلال و جمال سحاب، فیض زیارت تو را چو گشت نصیب سپاس و شکر کن از فضل حق در آن احوال. ⁽¹⁾.

فصل چهارم

اشاره