مشخصات کتاب

سرشناسه:حسینی، علی، ۱۳۲۶-

عنوان و نام پدیدآور:نگاهی به حدیث ولایت/علی حسینی میلانی.

مشخصات نشر:قم: الحقائق، ۱۳۸۷.

مشخصات ظاهری:۷۲ ص.:مصور.

فروست:سلسله پژوهش های اعتقادی؛ ۹.

شابک:978-964-2501-87-8

وضعیت فهرست نویسی:فیپا

یادداشت:چاپ دوم: ۱۳۸۸(فیپا).

یادداشت:کتابنامه: ص. ۶۷-۷۲.

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت -- ۴۰ ق. -- اثبات خلافت.

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت -- ۴۰ ق. -- فضایل.

موضوع:احادیث خاص (ولایت).

رده بندی کنگره:BP۱۴۵/و۸ ح۵ ۱۳۸۷

رده بندی دیویی:۲۹۷/۲۱۸

شماره کتابشناسی ملی:۱۲۲۱۵۱۶

اشاره

سلسله پژوهش های اعتقادی (9)

مقدمه

سرآغاز

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

... آخرین و کامل ترین دین الهی با بعثت خاتم الانبیاء، حضرت محمّد مصطفی صلّی اللّه علیه و آله به جهانیان عرضه شد و آئین و رسالت پیام رسانان الهی با نبوّت آن حضرت پایان پذیرفت.

دین اسلام در شهر مکّه شکوفا شد و پس از بیست و سه سال زحمات طاقت فرسای رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و جمعی از یاران باوفایش، تمامی جزیرة العرب را فرا گرفت.

ادامه این راه الهی در هجدهم ذی الحجّه، در غدیر خم و به صورت علنی، از جانب خدای منّان به نخستین رادمرد عالم اسلام پس از پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله یعنی امیر مؤمنان علی علیه السلام سپرده شد.

در این روز، با اعلان ولایت و جانشینی حضرت علی علیه السلام ، نعمت الهی تمام و دین اسلام تکمیل و سپس به عنوان تنها دینِ مورد

پسند حضرت حق اعلام گردید. این چنین شد که کفرورزان و مشرکان از نابودی دین اسلام مأیوس گشتند.

دیری نپایید که برخی اطرافیان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله ، - با توطئه هایی از پیش مهیّا شده - مسیر هدایت و راهبری را پس از رحلت پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله منحرف ساختند، دروازه مدینه علم را بستند و مسلمانان را در تحیّر و سردرگمی قرار دادند. آنان از همان آغازین روزهای حکومتشان، با منع کتابت احادیث نبوی، جعل احادیث، القای شبهات و تدلیس و تلبیس های شیطانی، حقایق اسلام را - که همچون آفتاب جهان تاب بود - پشت ابرهای سیاه شکّ و تردید قرار دادند.

بدیهی است که علی رغم همه توطئه ها، حقایق اسلام و سخنان دُرَرْبار پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و آله ، توسّط امیر مؤمنان علی علیه السلام ، اوصیای آن بزرگوار علیهم السلام و جمعی از اصحاب و یاران باوفا، در طول تاریخ جاری شده و در هر برهه ای از زمان، به نوعی جلوه نموده است. آنان با بیان حقایق، دودلی ها، شبهه ها و پندارهای واهی شیاطین و دشمنان اسلام را پاسخ داده و حقیقت را برای همگان آشکار ساخته اند.

در این راستا، نام سپیده باورانی همچون شیخ مفید، سیّد مرتضی، شیخ طوسی، خواجه نصیر، علاّمه حلّی، قاضی نور اللّه، میر حامد حسین، سیّد شرف الدین، امینی و . . . همچون ستارگانی پرفروز می درخشد؛ چرا که اینان در مسیر دفاع از حقایق اسلامی و تبیین

واقعیّات مکتب اهل بیت علیهم السلام ، با زبان و قلم، به بررسی و پاسخ گویی شبهات پرداخته اند . . .

و در دوران ما، یکی از دانشمندان و اندیشمندانی که با قلمی شیوا و بیانی رَسا به تبیین حقایق تابناک دین مبین اسلام و دفاع عالمانه از حریم امامت و ولایت امیر مؤمنان علی علیه السلام پرداخته است، پژوهشگر والامقام حضرت آیت اللّه سیّد علی حسینی میلانی، می باشد.

مرکز حقایق اسلامی ، افتخار دارد که احیای آثار پُربار و گران سنگ آن محقّق نستوه را در دستور کار خود قرار داده و با تحقیق، ترجمه و نشر آثار معظّمٌ له، آن ها را در اختیار دانش پژوهان، فرهیختگان و تشنگان حقایق اسلامی قرار دهد.

کتابی که در پیش رو دارید، ترجمه یکی از آثار معظّمٌ له است که اینک "فارسی زبانان" را با حقایق اسلامی آشنا می سازد.

امید است که این تلاش مورد خشنودی و پسند بقیّة اللّه الأعظم، حضرت ولیّ عصر، امام زمان عجل اللّه تعالی فرجه الشریف قرار گیرد.

مرکز حقایق اسلامی

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

الحمد للّه ربّ العالمین، و الصّلاة و السّلام علی سیّدنا و نبیّنا محمّد و آله الطیّبین الطّاهرین، و لعنة اللّه علی أعدائهم أجمعین من الأوّلین و الآخرین.

پیش گفتار

«حدیث ولایت» که از احادیث پذیرفته شده در نزد شیعه و سنّی به شمار می رود، به یقین از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله صادر شده است.

این حدیث شریف به وجوه مختلفی بر امامت امیر مؤمنان علی علیه السلام دلالت دارد:

1 . ثبوت ولایت و حقّ سرپرستی و اولویّت برای امیر مؤمنان علی علیه السلام.

2 . دلالت حدیث بر عصمت امیر مؤمنان علی علیه السلام.

3 . بغض امیر مؤمنان علی علیه السلام موجب خروج مبغض

از اسلام می شود و برای ورود دوباره به جرگه مسلمانان بعد از دست کشیدن از بغض و انحرافش، باید تجدید اسلام نماید و از نو شهادتین را بگوید.

با وجود هر کدام از این سه دلالت به طور جداگانه برای اثبات امامت امیر مؤمنان علی علیه السلام می توان استدلال کرد.

این نوشتار، به پژوهش در مورد «حدیث ولایت»، بررسی دقیق و اثبات صدور قطعی آن می پردازد.

بخش یکم: حدیث ولایت و راویان آن

اشاره

بی تردید شیعه و سنّی نقل کرده اند که پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله خطاب به امیر مؤمنان علی علیه السلام فرمود:

أنت ولیّ کلّ مؤمن بعدی. ⁽¹⁾

تو پس از من ولی هر مؤمن هستی.

افرادی از صحابه و بسیاری از مشاهیر پیشوایان اهل تسنّن این حدیث شریف را نقل کرده اند.

اصحابی که حدیث ولایت از آن ها روایت شده

اهل تسنّن، حدیث ولایت را از برخی صحابه نقل کرده اند. برخی از این اصحاب از مشاهیر و بزرگان اصحاب به شمار می روند. برای نمونه، امیر مؤمنان علی علیه السلام در رأس آنان قرار دارد. آنان عبارتند از:

1 . امیر مؤمنان علی علیه السلام؛

1) 1) ر.ک صفحه 21 از همین کتاب.

2 . امام حسن مجتبی علیه السلام سبط پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله؛

3 . عبد اللَّه بن عبّاس؛

4 . ابو ذرّ غفاری؛

5 . ابو سعید خُدْری؛

6 . براء بن عازب؛

7 . عمران بن حصین؛

8 . ابو لیلا انصاری؛

9 . بریدة بن حصیب؛

10 . عبد اللَّه بن عمر؛

11 . عمرو بن عاص؛

12 . وهب بن حمزه.

راویان حدیث ولایت

مشهورترین پیشوایان و حافظان و بزرگان حدیث که در طول ادوارِ مختلف، حدیث ولایت را از اصحاب نام برده، روایت کرده اند و در کتاب هایشان آورده اند، عبارتند از:

1 . ابو داوود طیالسی، نویسنده المسند؛

2 . ابو بکر بن ابی شِیبه، نویسنده المصنَّف؛

3 . احمد بن حنبل، پیشوای حنابله، نویسنده المسند؛

4 . ابو عیسی تِرمذی، نگارنده الصّحیح؛

5 . نَسایی، نگارنده السُّنن؛

6 . ابو یعلی موصلی، نگارنده المسند؛

7 . ابو جعفر طبری، نگارنده دو کتاب معروف تاریخ طبری و تفسیر طبری؛

8 . ابو حاتم ابن حِبّان، نویسنده الصّحیح؛

9 . ابو القاسم طبرانی، نویسنده المعجم الکبیر و الاوسط و الصّغیر؛

10 . حاکم نیشابوری، نویسنده المستدرک؛

11 . ابو بکر ابن مردویه، نویسنده التّفسیر؛

12 . ابو نعیم اصفهانی، نویسنده حلیة الاولیاء و کتاب های دیگر؛

13 . خطیب بغدادی، نویسنده تاریخ بغداد؛

14 . ابن عبد البَرّ، نگارنده الإستیعاب؛

15 . ابن عساکر، نگارنده تاریخ مدینة دمشق؛

16 . ابن اثیر جَزَری، نگارنده اُسد الغابه؛

17 . ضیاء مَقْدِسی، نگارنده المختاره؛

18 . بغوی، نگارنده مصابیح السّنّه و تفسیر معروف به معالم التّنزیل؛

19 . حافظ شمس الدّین ذهبی، نویسنده کتاب های معروف؛

20 . ابن حجر عسقلانی، نگارنده فتح الباری فی شرح صحیح البخاری ، الإصابه و کتاب های معروف دیگر؛

21 . حافظ جلال الدّین سیوطی، نگارنده کتاب های معروف و بسیار؛

22 . قسطلانی، نویسنده ارشاد السّاری فی شرح صحیح البخاری؛

23 . متّقی هندی، نویسنده کنز العمّال؛

24 . حافظ محمّد بن یوسف صالحی، نویسنده السّیرة الشّامیّه؛

25 . ابن حجر هیثمی مکّی، نگارنده الصّواعق المحرقه؛

26 . ملّا علی قاری هروی، نگارنده مرقاة المفاتیح فی شرح مشکاة المصابیح؛

27 . عبد الرّئوف مَنّاوی، نویسنده فیض القدیر فی شرح الجامع الصغیر؛

28 . علّامه هند و محدّث بزرگ شاه ولی اللّه دهلوی، نگارنده کتاب های بسیار و نیز صاحب مدرسه معروف در دهلی هندوستان.

اینان و نیز گروه دیگری حدیث شریف ولایت را از آن دوازده نفر صحابی روایت کرده اند که نام آنان گذشت.

بررسی متن حدیث ولایت و تصحیح اسناد آن

در بین دوازده صحابی که نام آنان گذشت، بیشتر نقل های حدیث ولایت به سه نفر می انجامد، یعنی سلسله اسناد راویان و ناقلان حدیث ولایت بیشتر به این سه نفر ختم می شود که عبارتند از:

1 . عبد اللَّه بن عبّاس؛

2 . بریدة بن حصیب؛

3 . عمران بن حصین.

حدیث ولایت به روایت ابن عبّاس

همان گونه که پیش تر اشاره شد، عبد اللَّه بن عبّاس از راویان حدیث شریف ولایت است. علمای اهل سنّت از او فقط مقداری از حدیث ولایت را آن هم به سه گونه نقل کرده اند که خوشبختانه همان اندازه نیز برای شاهد و استدلال بس است:

1 . ابو داوود طیالسی در کتاب مسند خود می نویسد: ابن عبّاس گوید: پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله خطاب به حضرت علی علیه السلام فرمود:

اَنْتَ وَلِیُّ کُلِّ مُؤْمِنٍ بَعْدی. ⁽¹⁾

(یا علی!) تو پس از من سرپرست و کارگزار هر مؤمن هستی.

1) 1) مسند ابی داوود طیالسی: 360، شماره 2752.

2 . بنا بر روایت حاکم نیشابوری در کتاب المستدرک از ابن عبّاس پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:

اَنْتَ وَلِیُّ کُلِّ مُؤْمِنٍ بَعدی و مُؤْمِنَةٍ. ⁽¹⁾

(یا علی!) تو پس از من سرپرست و کارگزار هر مرد و زن مؤمن هستی.

3 . احمد بن حنبل در کتاب مسند از ابن عبّاس روایت می کند که پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله فرمود:

اَنْتَ وَلیّی فی کُلِّ مُؤْمِنٍ بَعْدی. ⁽²⁾

(یا علی!) تو پس از من سرپرست و کارگزار هر مؤمن هستی.

بنا بر این، رسول خدا صلی اللّه علیه و آله ، حضرت علی علیه السلام را به سه چیز خطاب کرد. مخفی نماند که در هر سه نقل واژه «بَعْدی» وجود دارد.

این سه عبارت از «ابن عبّاس» در ضمن حدیثی است که ده منقبت را برای امیر مؤمنان علی علیه السلام برمی شمرد. ابن عبّاس تصریح می کند این مناقب به امیرالمؤمنین علیه السلام اختصاص دارد و هیچ کس از صحابه با آن بزرگوار در هیچ یک از این ده منقبت شریک نیست.

1) 1) المستدرک: 3 / 134.

2) 2) مسند احمد: 1 / 545، ذیل حدیث 3052.

حدیث ولایت به روایت عمران بن حصین و بریدة بن حصیب

عمران بن حصین و بریدة بن حصیب، از راویان حدیث ولایت به شمار می روند. آنان در ضمن حکایتی از پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله حدیث ولایت را چنین روایت می کنند که آن حضرت فرمود:

عَلِیٌّ مِنّی وَ انَا مِنْ عَلِیٍّ و عَلِیٌّ وَلِیُّ کُلِّ مُؤْمِنٍ بَعْدی.

علی، از من است و من از علی هستم و علی سرپرست و کارگزار هر مؤمنی بعد از من است.

چکیده بررسی

تا کنون چند مطلب روشن شد:

1 . دوازده نفر از صحابه حدیث ولایت را از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله نقل کرده اند که در میان آنان، مانند امیرالمؤمنین و امام مجتبی علیهما السلام به چشم می آیند.

2 . راویان حدیث ولایت از این دوازده نفر، مشهورترین پیشوایان و بزرگان حدیث شناس و حافظان اهل تسنّن هستند.

3 . متن «حدیث ولایت» و الفاظی که ما بدان استدلال خواهیم کرد.

بررسی روایت عبد اللَّه بن عبّاس

همان گونه که پیش تر آمد، عبد اللَّه بن عبّاس از راویان این حدیث شریف است. این سند در مسندهای احمد، ابو داود طیالسی، المستدرک حاکم نیشابوری و کتاب ها و منابع مهم دیگری وجود دارد. بدیهی است که این سند به طور قطع صحیح و خدشه ناپذیر است؛ چرا که بزرگان از پیشوایان اهل تسنّن، مانند ابن عبد البَرّ در کتاب الإستیعاب ، حافظ مِزّی نگارنده کتاب تهذیب الکمال ، جلال الدین سیوطی، متّقی هندی و دانشمندان دیگر، به صحّت آن تصریح کرده اند. ⁽¹⁾برای مثال، حافظ شمس الدّین ذهبی در رساله ای درباره حدیث غدیر، ⁽²⁾«حدیث ولایت» را نیز از بریده نقل می کند و چنین می نویسد:

«صدور این حدیث از بریده ثابت و قطعی است».

بدیهی است که عبارت حافظ ذهبی در ثبوت «حدیث ولایت» تصریح دارد.

1) 1) الإستیعاب فی معرفة الاصحاب: 3 / 1092، تحفة الاشراف: 5 / 191، شماره 6316، تهذیب الکمال: 20 / 481، القول الجلیّ فی مناقب علیّ علیه السلام: 60، کنز العمّال: 11 / 608.

2) 2) رساله مخطوطی که علّامه محقق سیّد عبد العزیز طباطبایی رحمه اللّه بدان دست یافته و تحقیق کرده است.

نتیجه سخن این که سند حدیث ولایت از ابن عبّاس صحیح است. بررسی اسانید و تحقیق درباره حال راویان سند این حدیث، نشان می دهد که پیشوایان بزرگ علم رجال از اهل سنّت، همگی به صحّت حدیث ولایت اعتراف نموده اند.

بررسی اسناد حدیث ولایت به نقل از عمران بن حصین

عمران بن حصین یکی دیگر از راویان حدیث ولایت است.

ابن ابی شِیبه، استاد بُخاری از جمله افرادی است که حدیث او را نقل کرده و به صحّت آن تصریح نموده است، آن سان که در کنز العمّال ⁽¹⁾نقل شده، ابن ابی شِیبه این حدیث شریف را در کتاب المصنَّف آورده و به صحّت آن تصریح نموده است. ⁽²⁾محمّد بن جریر طبری از جمله ناقلان حدیث عمران به شمار می رود که از اعلام عامّه و مورد اعتماد آنان در تاریخ و تفسیر است.

جلال الدین سیوطی و متقی هندی نیز از جمله کسانی هستند که بر صحّت طریق نقل از عمران بن حصین تصریح نموده اند. ⁽³⁾

1) 1) کنز العمّال: 11 / 608.

2) 2) المصنَّف: 7 / 504.

3) 3) القول الجلیّ فی مناقب علیّ علیه السلام: 60.

البته حدیث ولایت به نقل از عمران، از دیگر نقل ها مفصّل تر است. متن روایت عمران بن حصین به نقل از متّقی هندی در کنز العمّال ⁽¹⁾در زیر می آید:

ابن ابی شِیبه و ابو جعفر طبری از عمران بن حصین نقل می کنند که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله سَریّه ای ⁽²⁾را به ناحیه ای فرستاد و علی علیه السلام را فرمانده آنان قرار داد. آن سپاه در حالی که غنایمی به دست آورده بودند، پیروز شدند. امیر مؤمنان علی علیه السلام در مورد غنایم جنگی تصمیمی گرفت که خوش آیند عدّه ای از آنان نبود.

در برخی از نقل ها آمده است که امیر مؤمنان علیه السلام از میان غنایم، کنیزی را برای خود برگزید.

چهار نفر از لشکریان تصمیم گرفتند که هرگاه به مدینه رسیدند و با رسول خدا صلی اللّه علیه و آله دیدار کردند، قضیّه را به سمع مبارک آن حضرت برسانند.

سپاهیان اعزامی بنا بر رسم، هنگام بازگشت به مدینه، ابتدا به محضر رسول خدا صلی اللّه علیه و آله شرف یاب می شدند و به آن حضرت سلام می کردند، به رخساره مبارک ایشان نظر می نمودند سپس به

1) 1) کنز العمّال: 13 / 142، حدیث 36444.

2) 2) سَریّه، قطعه ای از لشکر است که تعداد آنان از پنج نفر تا سیصد یا چهارصد نفر باشد.

خانه هایشان برمی گشتند.

زمانی که سپاهیان به مدینه رسیدند و برای عرض سلام به محضر رسول خدا صلی اللّه علیه و آله شرف یاب شدند، یکی از آن چهار تن برخاست و چنین عرض کرد: «ای رسول خدا! آیا نظر نمی فرمایید که علی از غنایم کنیزی برداشته است»؟

رسول خدا صلی اللّه علیه و آله از او روی برگرداند. پس از آن دومین نفر از آن چهار تن و آنگاه سومی برخاست و همان گونه گفت. حضرت در هر باری، روی مبارک خویش را از اعتراض کننده برمی گرداند تا این که نوبت به شخص چهارم رسید. پس از گفتار وی، رسول خدا صلی اللّه علیه و آله در حالی که آثار خشم از چهره نازنینش هویدا بود، فرمود:

ما تریدون من علی؟ ما تریدون من علی؟ علیّ منّی و أنا من علی، و علیّ ولیّ کلّ مؤمن بعدی.

از علی چه می خواهید؟ از علی چه می خواهید؟ علی از من است و من از علی هستم، علی سرپرست هر مؤمنی است بعد از من.

این روایت به سان کنز العمّال در کتاب المصنَّف نیز آمده و به همین سان، طبری نیز از عمران بن حصین روایت کرده است.

البته این روایت با همین متن در مسند احمد بن حنبل نیز آمده است. وی بخش پایانی روایت را این گونه نقل کرده است:

رسول خدا صلی اللّه علیه و آله به فرد چهارمی رو کرد و در حالی که رنگ رخساره مبارکش تغییر یافته بود، فرمود:

دعَوْا علیّاً، دعَوْا علیّاً، إنّ علیّاً منّی و أنا منه و هو ولیّ کلّ مؤمن بعدی. ⁽¹⁾

دست از علی بردارید، دست از علی بردارید، به راستی که علی از من است و من از او هستم. او سرپرست هر مؤمنی بعد از من است.

تِرمذی نیز در صحیح خود ذیل روایت را این گونه نقل می کند:

هنگامی که چهارمین فرد برخاست و اعتراض خود را بیان کرد رسول خدا صلی اللّه علیه و آله در حالی که آثار خشم از چهره مبارکش هویدا بود، فرمود:

ما تریدون من علی؟ ما تریدون من علی؟ ما تریدون من علی؟ إنّ علیّاً منّی و أنا منه و هو ولیّ کلّ مؤمن بعدی. ⁽²⁾

از علی چه می خواهید؟ از علی چه می خواهید؟ از علی چه می خواهید؟ به راستی که علی از من است و من از او هستم و او سرپرست هر مؤمنی بعد از من است.

1) 1) مسند احمد: 4 / 438.

2) 2) سنن تِرمذی: 6 / 78، حدیث 3712.