مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : خانه گریزی دختران (ریشه ها و پی آمدها)/ رضا مهکام.

مشخصات نشر : قم: مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما، ۱۳۸۳.

مشخصات ظاهری : ۱۹۱ ص.

وضعیت فهرست نویسی : در انتظار فهرستنویسی (اطلاعات ثبت)

شماره کتابشناسی ملی : ۴۳۹۲۳۴۹

اشاره

دیباچه

فرار دختران به عوامل گوناگونی بستگی دارد و حتی گاه در انحراف فردی ریشه دارد، ولی آن گاه که خانه به یک محیط ناامن تبدیل می شود، دختران راهی جز فرار نمی بینند، ولی این رهیدن سرآغاز لغزیدن در سراب است؛ سرابی که رفتن در پی آن، غلتیدن در چاهِ تباهی را به همراه دارد؛ خیلی زود، دختران برای گذران زندگی شان، به کارهای غیر اخلاقی و انواع جرم ها روی می آورند و هر فرد فرصت طلبی می کوشد به گونه ای از جسم و روح شان بهره گیرد؛ دختران فراری به خیال خویش از ناملایمات زندگی خانوادگی می گریزند، ولی نمی دانند که فرار دختران از خانه کم و بیش به گسترش فرهنگ زشت «دختران فراری» می انجامد.

«دختران فراری» با فرار خود، جدای از مسائل شخصی و مشکلات عاطفی و روحی خویش، به گسترش روزافزون فساد و فحشاء در جامعه نیز کمک می کنند و با رواج دادن بیماری هایی مانند ایدز، سلامت کل جامعه را به خطر می اندازند.

دختران فراری استعداد و اعتماد به نفس خود را صرف جرم و جنایت می کنند و هرگز آن گونه که باید احساسات لطیفِ مادر بودن در سر پناهی امن به نام خانواده سالم را تجربه نمی کنند.

اساسا خانواده پیکره اصلی جامعه است و آینده سازان فردای جامعه در خانواده پرورش می یابند. ایجاد روابط سالم و دوستانه والدین با فرزندان بسیار اهمیت دارد. والدین باید با پای بندی عملی به اصول اسلامی و بها دادن به فرزندانشان آنها را از لحاظ شخصیتی سرخورده بار نیاورند؛ آنان باید در زمینه دوست یابی فرزندان خود بسیار حساس باشند. امروزه عمده مشکلات جوانان ناشی از دوستان ناباب و بی بند و بار است. وقتی پدر و مادر به نیازهای جسمانی و روانی فرزندشان بی توجه اند و نمی توانند محبت خود را به طور عینی بروز دهند، فرزند خواه و ناخواه خود را در وادی فراموشی می یابد و به فرار روی می آورد. از سویی آزادی افسار گسیخته موجب می شود که هر دختری الگویی خاص برای زندگی داشته باشد و بر اساس همان الگو احتمالاً به فرار روی بیاورد.

دختران بدسرپرست و بی سرپرست و دختران خانواده های مجرم و معتاد و... با خیال رسیدن به آرامش از خانواده آشوب زده می گریزند.

بیشتر آنان به دلیل فقر فرهنگی، اقتصادی و تربیتی خانه را ترک می کنند و به شهرهای بزرگی چون تهران پناه می برند و با پرسه زدن در میدان های اصلی شهر و یا پارک های بزرگ و حتی مساجد و زیارت گاه ها، سرپناهی برای خود می جویند. آن ها می خواهند، به یک زندگی بهتر، با شرایطی مطلوب تر برسند و آرامش و امنیت و محبت را تجربه کنند؛ هر چند در آغازین روزهای فرار آنان نمی خواهند درگیر مسائل جُرم زا و غیر اخلاقی

شوند، ولی خواه و ناخواه دچار آسیب های جدی در جامعه می شوند و گرفتار چالش های مختلفی می گردند. یکی از این چالش ها، این است که آنان در دام گروه های سازمان یافته ای می افتند که هدفشان بهره برداری گسترده از دختران در باندهای فساد و قاچاق است. حتی دلالان از آنها می خواهند دختران مشابه خود را شناسایی و جذب کنند. این دختران چون می ترسند تحویل خانواده ها شوند و یا سر از دادگاه در بیاورند، از این رو، به سیستم نیروی انتظامی و مراکز دیگر اعتماد ندارند و خیلی زود فریب سودجویان را می خورند و به خواسته های آنان تن می دهند.

پژوهشگر ارجمند جناب حجت الاسلام والمسلمین رضا مهکام کوشیده اند تا با توجه ویژه به این آسیب اجتماعی، آثار و پی آمدهای منفی این پدیده نامیمون را بررسی کنند و پحاصل پژوهش خویش را برای بهره برداری در اختیار برنامه ریزان، برنامه سازان و... قرار دهد. با سپاس از تلاش های محققانه نویسنده محترم، امیدواریم این پژوهش در برنامه های رسانه ملی به کار آید.

انّه ولیّ التوفیق

اداره کل پژوهش

مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما

پیش گفتار

در این سرای خاکی، وجود هیچ پدیده ای بدون علّت نیست و هیچ رویدادی به خودی خود به وجود نمی آید. پدیده های اجتماعی نیز از این قاعده مستثنا نیستند. بنابراین، هنگامی که پدیده تازه ای ظهور می کند، برای تحقیق درباره آن، نخستین قدم، شناسایی علل و عوامل پدید آورنده آن رویداد و همین طور زمینه های مساعد به وجود آورنده آن است و اگر این عوامل شناسایی شوند، تحقیق درباره هدف ها و دست رسی به اطلاعات مورد نیاز این پدیده، آسان تر خواهد بود.

بر این اساس، در پژوهش حاضر، ما ابتدا به بررسی عوامل خانه گریزی می پردازیم و سپس آثار آن را بررسی خواهیم کرد. باشد که قدمی هر چند کوچک در زمینه حلّ معضل فرار از خانه، برداشته باشیم.

در این جا لازم است نکاتی را برای خوانندگان یادآوری کنیم:

الف) جدید بودن پدیده خانه گریزی و کمبود پژوهش های میدانی معتبر در این زمینه؛

ب) نبود منابع کتاب خانه ای؛

 ج) ممکن نبودن مراجعه به منابع خارجی، به سبب تفاوت ساختاری و بنیادیِ مصداق های موضوع خانه گریزی در داخل و خارج؛

د) ناراضی بودن کارشناسان مراکز از استناد شخصی (اسناد هر نظریه به شخص معیّن).

تحلیل ها و برداشت های متن حاضر، براساس یافته ها و کاوش های علمی نگارنده به فرجام رسیده و نویسنده مسئولیّت درستی آن را به عهده می گیرد. هم چنین متن همه گفت وگوهای کارشناسان، دختران فراری، جدول ها و نمودارها، برای پژوهشگران (تمامی گفت وگوها به وسیله نویسنده صورت پذیرفته است) آماده و قابل ارایه است.

بخش اول: کلیّات

موضوع و هدف پژوهش

این پژوهش می کوشد با تبیین رابطه عوامل گوناگون درون فردی و برون فردی با خانه گریزی دختران، به کاوش در ریشه های این پدیده بپردازد. عوامل گوناگونی می تواند سبب به وجود آمدن محیطی ناامن و پر از اضطراب برای فرزندان باشد و زمینه های جدایی فکری آنان را از خانواده فراهم آورد. این شرایط، سبب دوری فرزندان از پدر و مادر و کاهش ارتباط با آنان می گردد که در نتیجه می تواند به فرار از خانه بیانجامد.

ضرورت و اهمیت موضوع خانه گریزی

کانون گرم خانواده، موهبتی بسیار بزرگ است و افرادی که از نعمت داشتن خانواده بی بهره اند، اهمیت آن را بیشتر درک می کنند.

در کشورهای اروپایی، خانواده، یک پارچگی و ارزش چندانی ندارد و معمولاً افراد، جدا از هم زندگی می کنند. تا چند دهه گذشته، غرب به این موضوع افتخار می کرد، ولی اکنون اندیشمندان غرب، رفته رفته به این نتیجه رسیده اند که مشکلاتِ بی شماری چون فساد، فحشا، خشونت، جنایت، اعتیاد و آدم کشی که غرب را فرا گرفته است، همه و همه در متلاشی شدن کانون گرم خانواده ریشه دارد.

هنگامی که نیازهای عاطفی یک فرد در خانواده برآورده نشود یا فرزندی، از تربیت درست خانوادگی بی بهره باشد، پیداست که در بیراهه های گوناگون گرفتار خواهد شد، ولی تاریخ نشان می دهد که خانواده ها در شرق همیشه کانون گرمی داشته اند. شرقی ها به طور کلّی برای خانواده و استحکام آن، اهمیّت ویژه ای قائل بوده اند. قرن ها پیش در ژاپن، سامورایی ها به خانواده، بسیار اهمیت می دادند. در کشورهای دیگر آسیا نیز چنین بوده است. پس از حاکمیت اسلام هم، این دین فرهنگ ساز بر لزوم استحکام خانواده بسیار پافشاری کرده و قوانینی که درباره ازدواج و طلاق و مانند آن آورده است، این نکته را ثابت می کند که اسلام تا چه اندازه با بی ثباتی خانواده مخالف است. تا جایی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرماید: «منفورترین حلال ها نزد من، طلاق است».⁽¹⁾

در اثر پدیده خانه گریزی، آسیب های فراوان و جبران ناپذیری به خانواده، اجتماع و خود فرد فراری وارد می شود. آسیب هایی همچون: صدمه های عاطفی، هیجانی و اختلالات روحی ـ روانی به فرد و خانواده، صدمه های فرهنگی و اقتصادی به خانواده و اجتماع و مشکلات گوناگون دیگر که در چند سال گذشته، برای هر سه گروه یاد شده، آثار زیان باری در پی داشته است.

تعریف خانه گریزی

در مقاله های گوناگون و هم چنین از نظر کارشناسان این امر، تعریف های بی شماری از خانه گریزی ارایه شده است.

 نخست به دو تعریف، اشاره می کنیم:

تصمیم و اقدام به خروج از خانه، به دلیل احساس ناسازگاری با شرایط درون خانه، یا احساس نبود امنیت روحی یا جسمی در آن موقعیّت. این تصمیم می تواند به صورت آنی یا از پیش طرح ریزی شده باشد که این عمل به طور معمول با هنجارهای اجتماعی مطابقت ندارد.

گونه های خانه گریزی

گونه های فرار از نظر مدّت زمان، به دو بخش فرار کوتاه مدت و فرار بلند مدت تقسیم می شود. در فرار کوتاه مدت، فراریان پس از مدتی به

سبب پشیمانی از رسیدن به آرزوها و اهداف خویش یا آماده نشدن شرایط و امکانات مورد نیاز، به خانواده باز می گردند. فرار دراز مدت بیشتر در نتیجه درگیری شدید و تنفر بیش از اندازه از خانواده به وقوع می پیوندد و امکان بازگشت، بسیار کم است.

 فرارها از نظر انگیزه به چند دسته تقسیم می شوند که عبارتند از:

سنّ خانه گریزی

باید گفت به راحتی نمی توان مشخص کرد که پدیده خانه گریزی در چه سنی روی می دهد، ولی با استفاده از اطلاّعات به دست آمده از مراکز نگه داری مداخله در بحران، محدوده ای را می توان مشخص کرد که معمولاً پدیده فرار از خانه در دختران، میان سنین 12 تا 25 سال روی می دهد که البته بیشترین درصد، بین 12 تا 18 سال است و این نشان می دهد که بیشترین فرارها در سنین بلوغ و نوجوانی صورت می گیرد.

پیشینه پژوهش

بحث آرامش روان و بهداشت روانی، امروزه به عنوان یکی از بحث های کلیدی و مهم روان شناسی مطرح است؛ چرا که در آن از پیش گیری و کوشش هایی برای دچار نشدن به اختلالات روحی ـ روانی سخن به میان می آید و برهمگان روشن است که پیش گیری، راحت تر و کم هزینه تر از درمان است. بنابراین، بهداشت روانی در مباحث روان شناختی، جایگاه ویژه ای دارد. مسئله خانه گریزی، یکی از موضوع هایی است که از دو سو با مسائل بهداشت روانی ارتباط دارد. از یک سو می تواند محصول نبودِ آرامش روانی در خانواده باشد و از سوی دیگر، خود باعث به خطر افتادن آرامش روانی اجتماع، خانواده و فرد می شود. بنابراین، بعضی از پژوهشگران به بررسی علّت های خانه گریزی پرداخته اند.

پژوهش های گوناگونی درباره خانه گریزی صورت گرفته، ولی درباره علل و عوامل آن، دو تحقیق انجام شده است:

تحقیق نخست در تهران به وسیله آقای محمد سعیدی در سال 1373 با

عنوان «بررسی علل فرار نوجوانان از خانه» به منظور دریافت دانش نامه تحصیلی در دانشگاه علامه طباطبایی صورت گرفته است. در این تحقیق، نمونه آماری 120 نفر از جوانان، در مقطع سنّی 12 ـ 18 سال انتخاب شده بود. 60 نفر به عنوان گروه آزمایش از افراد فراری در کانون های اصلاح و تربیت و 60 نفر به عنوان گروه گواه، از مدسه های متوسطه و راهنمایی منطقه های 19 گانه تهران انتخاب شده بودند. عوامل زیر در این تحقیق بررسی شده است:

 3. طلاق

6 . ناسازگاری با والدین

8 . اعتیاد یکی از والدین یا هر دو

تحقیق دوم را آقای انور صمدی،  استاد علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی انجام داده است. ایشان در پژوهش خود درباره دختران فراری به این نتیجه رسیده است که حدود 40 درصد از دختران فراری به دلیل

اختلاف با پدر و کتک خوردن از وی، بیش از 15 درصد به علّت اختلاف با برادر و 17 درصد به دلیل اختلاف با مادر از خانه فرار کرده اند.⁽¹⁾

روش های پژوهش

از آن جا که در زمینه خانه گریزی دختران به سبب جدید بودن این پدیده، تحقیق های میدانی و هم چنین منابع کتاب خانه ای چندانی وجود ندارد و اگر کتاب های خارجی هم وجود داشته باشد، به سبب تفاوت فرهنگ و نگرش به این پدیده در کشورهای خارجی نمی توان از آن کتاب ها استفاده کرد. بر آن شدیم تا با مراجعه به مراکز مداخله در بحران های اجتماعی و مراکز نگه داری دختران فراری، اطلاعات لازم را به دست آوریم. برای آشنایی خوانندگان با چگونگی تحقیق و کسب اطلاعات و هم چنین چگونگی عملکرد این مراکز، به مطالبی اشاره می شود. البته لازم به یادآوری است که در این پژوهش، علاوه بر اطلاعات مراکز نگه داری، از مقاله های مندرج در مطبوعات نیز استفاده شده است.

آشنایی با مراکز مداخله در بحران های اجتماعی

یکی از واحدهای تابعه معاونت امور اجتماعی بهزیستی، مراکز مداخله در بحران های اجتماعی است. وظیفه این مراکز، مداخله و رسیدگی به مسائل اجتماعی از قبیل بی سرپرستی، طلاق، فرار و موارد دیگر است که

البته به سبب زیاد شدن موارد مراجعه مربوط به فرار، رسیدگی در این زمینه، به صورت فعالیّت اصلی این مراکز درآمده است.

این مراکز دارای چند بخش است: بخش پذیرش، کارشناسی (روان شناسان)، مددکاران، روان پزشکی و پزشکی، قرنطینه و بخش های دیگر.

عملکرد این بخش ها به این ترتیب است:

در بخش پذیرش، پس از ثبت نام دختران فراری و کارهای مربوط به شناسایی فرد مانند پر کردن برگ های گوناگون انجام می گیرد.

معرفی دختران فراری به چند صورت انجام می پذیرد:

الف) تعدادی از دختران، خود معرّف هستند؛ یعنی پس از فرار از خانه یا به صورت مستقیم خود را به مرکز معرفی می کنند و می گویند که حاضر نیستند به خانه بازگردند یا پس از گذشت چند روز و احساس خطر و برخورد با مشکلات گوناگون در بیرون از خانه، خود را معرفی می کنند.

 ب) گروه دیگری که در خیابان یا محلّه بی پناه مانده اند، با مشاهده از سوی افراد نیکوکار، به مرکز معرفی می شوند. بارها اتفاق می افتد که در پایان شب، خانواده ای متوّجه حضور دختری در کوچه می شوند و پس از پرس وجو درمی یابند که این دختر فرار کرده است و جایی برای ماندن ندارد. ازاین رو، او را به خانه می برند و صبح، او را به بهزیستی تحویل می دهند.

ج) عده دیگری از دختران فراری هم به وسیله نیروهای انتظامی،

دستگیر و به مرکز، تحویل داده می شوند یا دادگستری، آن ها را به مرکز تحویل می دهد.

د) تعدادی از دختران هم به علّت های گوناگونی هم چون اعتیاد پدر، طلاق مادر و مواردی از این دست، عملاً بی سرپرست شده و از سوی مراجع صلاحیت دار، به بهزیستی سپرده می شوند که این موارد هم متأسفانه در بعضی مراکز، جزو فراریان به حساب می آیند.

پس از پذیرش، چند گروه از کارشناسان بر روی مورد فراری کار می کنند:

الف) گروه پزشکی و روان پزشکی: پزشک فرد فراری را ابتدا از نظر مبتلا بودن به بیماری های جسمی یا وجود زخم و مشکلات جسمی، و سپس پزشک قانونی، او را از لحاظ آسیب دیدگی جنسی معاینه می کند. اگر شخص از لحاظ روانی هم مشکل داشته باشد و روان شناسان مرکز تشخیص بدهند که او به دارو ـ درمانی نیاز دارد، روان پزشک مرکز او را ویزیت و داروهای لازم را تجویز می کند.

ب) گروه مددکاری: این گروه که معمولاً متشکل از کارشناسان زن در زمینه علوم تربیتی هستند، می کوشند رابطه ای عاطفی با فرد برقرار کنند و با مشکلات و اندیشه وی آشنا شوند. در پایان، با نظارت روان شناسِ مرکز و ریشه یابی مشکلات فرد به وسیله او، تلاش هایی برای بازگرداندن دختر به خانواده آغاز می شود.

 ابتدا در جلسه هایی، با خانواده دختر صحبت می کنند و پس از بازدید از محلّ زندگی آنان و بررسی مشکلاتشان، می کوشند اندیشه های دختر و

خانواده را به هم نزدیک کنند و با رفع موانع، دختر را به خانه بازگردانند.

ج) قرنطینه: بخشی است که به طور شبانه روزی، تا 20 روز، دختر فراری را در آن مکان نگه داری می کنند تا تکلیف او مشخص شود. اداره کنندگان قرنطینه عبارتند از: یک کارشناس پرستاری و یک کارشناس امور تربیتی (مددکار) که شبانه روز، مواظبت از این دختران را به عهده دارند. گاه اتفاق می افتد که تعدادی از دختران، اقدام به خودزنی⁽¹⁾می کنند یا به پرخاشگری می پردازند که در این هنگام، حضور یک پرستار و یک مددکار ضروری است. این دختران در این صورت یا به خانه باز می گردند یا به مراکز نگه داری طولانی مدّت فرستاده می شوند. البتّه اگر فرد از لحاظ جنسی آسیب ندیده باشد، وی را به عنوان کیس سلامت به مرکز سلامت می فرستند و اگر آسیب دیده و مورد تجاوز قرار گرفته باشد، به مرکز بحران فرستاده می شود.

در پایان باید این نکته را یاد آوری کنیم که پرسنل مراکز مداخله در بحران، با توجّه به تخصص خود بسیار دل سوزانه عمل می کنند و بسیار صبور و با گذشت هستند؛ زیرا دختران فراری، معمولاً با وضعی بسیار ناراحت کننده به مرکز مراجعه می کنند. از طرف دیگر، این دختران هم برخوردهای پرخاشگرانه و نابهنجار دارند که این سببِ افزایش فشار عصبی و روانی بر کارکنان می شود. پس لازم است از صبوری و دل سوزی آنان به شایستگی قدردانی شود. به عنوان آخرین مطلب باید دانست این مراکز، به

امکانات و بودجه بیشتری نیاز دارند؛ زیرا امکانات موجود، پاسخ گوی حجم کاری این مراکز نیست.

چارچوب نظری

از آن جا که پدیده خانه گریزی دختران، پدیده ای فردی و اجتماعی است و در حوزه مطالعات روان شناسی اجتماعی قرار می گیرد، باید با رویکرد روان شناسی اجتماعی وارد پژوهش شد. با این حال، به دلیل انطباق بحث های روان شناسی و هم چنین روان شناسی اجتماعی با اندیشه و باورهای غربی که با مبانی فکری اسلامی هم خوانی نداشته و حتی در مواردی با آن تفاوت هایی دارد، کوشیده ایم با رویکرد تلفیقی از مباحث روان شناختی و اسلامی به موضوع پرداخته شود. در حقیقت، این پژوهش با دیدگاه روان شناسی اجتماعی اسلامی تدوین شده است به این صورت که ابتدا نظریه های روان شناختی مطرح شده و سپس با دیدگاه اسلامی این نظریه ها مورد بررسی قرار گرفته است.

پرسش های پژوهش

ـ عوامل خانه گریزی چیست؟

ـ آیا عوامل درون فردی می تواند سبب فرار از خانه گردد؟

ـ آیا عوامل برون فردی می تواند سبب فرار از خانه گردد؟

ـ خانه گریزی چه پی آمدهایی برای فرد دارد؟

ـ  خانه گریزی چه پی آمدهایی برای خانواده دارد؟

ـ خانه گریزی چه پی آمدهایی برای اجتماع دارد؟

ـ نقش صدا و سیما در این میان چیست؟

بخش دوم: عوامل خانه گریزی

درآمد

بدون شک، در یک تحقیق نمی توان همه مسائل مورد نظر را بررسی کرد. معمولاً درباره هر مسئله ای نظرهای گوناگونی وجود دارد و بعضی از نظرها، به صورت تفریطی و افراطی مطرح می شود، ولی همیشه نظرهایی هم وجود داشته است که به دور از هرگونه افراط و تفریط در پی رسیدن به واقعیت هستند. در زمینه عوامل خانه گریزی هم اندیشه های گوناگونی وجود دارد. شماری از افراد، خانه گریزی را دستآورد ناامنی در خانه می دانند و عوامل خانوادگی را به عنوان تنها عامل می دانند. البته گروهی هم هستند که عوامل دیگری را نیز پذیرفته اند، ولی در عمل آن چنان رفتار می کنند که برای هیچ عامل دیگری جایی باقی نمی گذارند. در مقابل، عده ای هم با نگاهی مجرمانه به فرد فراری، به صورت افراطی تنها عامل فرار را خود فرد فراری قلمداد می کنند و به دیگر عوامل توجهّی ندارند.⁽¹⁾حقیقت

این است که در زمینه فرار، چندین عامل دست به دست هم می دهند و این پدیده، چند عاملی است.⁽¹⁾دین مبین اسلام نیز در این گونه موارد، تعامل عوامل را پذیرفته است.⁽²⁾این عوامل در افراد مختلف تفاوت دارد؛ یعنی درصد تأثیر این عوامل بر فرار، به شرایط زمانی، مکانی، عاطفی، روحی، روانی، خانوادگی و اجتماعی فرد بستگی دارد.

در این تحقیق، عوامل و موارد زمینه ساز فرار را ابتدا به دو دسته درون فردی و برون فردی تقسیم و سپس عوامل برون فردی را به دو دسته عوامل خانوادگی و اجتماعی تقسیم کرده ایم. هرکدام از این ها نیز شامل موارد گوناگونی هستند که به ترتیب و به صورت جداگانه، همه آن ها را بررسی خواهیم کرد.

فصل اول: عوامل درون فردی

1. عوامل ژنتیکی

عوامل ژنتیکی به عواملی گفته می شود که از راه وراثت از پدر و مادر یا اجداد به فرد منتقل شده باشد. در این موقعیت، به چند مسئله می توان اشاره کرد، ولی آن چه در این مجال، مهم به نظر می رسد، اختلالات و بیماری های جسمی و روانی است.

ـ علم ژنتیک ثابت کرده است که علاوه بر مشکلات جسمی، شماری از مشکلات روانی که با مسائل ژنی و کروموزومی ارتباط دارد، از راه وراثت به فرزندان منتقل می شود. اختلال هایی هم چون عقب ماندگی ذهنی، اختلال های عاطفی ـ هیجانی، یادگیری یا بیماری هایی مانند اسکیزوفرنی، افسردگی، اضطراب و... .⁽¹⁾

براساس گزارش های مراکز نگه داری و مشاهده های عینی محقق، شمار قابل توجهّی از دختران فراری، اختلال هایی از قبیل عقب ماندگی ذهنی، اختلال های شدید عاطفی ـ هیجانی، افسردگی، وسواس و اضطراب شدیدی دارند و این قبیل اختلال ها در والدین آنان هم دیده شده است. شاید بتوان گفت که انتقال ژن معیوب از پدر و مادر و مسائل دیگر ژنتیکی، می تواند

یکی از عوامل گوناگون فرار باشد.

بر اساس گفت وگو با تعداد زیادی از کارشناسان مراکز نگه داری و مداخله در بحران، این نتیجه نیز به دست آمده است که بیشتر دختران فراری این مراکز، از لحاظ بهره هوشی (ایجاد سازگاری بین خود و محیط) یا در حدّ ضعیف و پایین بوده اند یا سازگاری آنان در حدّ متوسط بوده است که همه این موارد، تأثیر مسائل و عوامل ژنتیکی را در مسئله فرار تأیید می کند.

2. عوامل شخصیتی و روحی ـ روانی

اشاره

به طور طبیعی، عوامل شخصیتی و روحی ـ روانی درهم آمیخته اند که به راحتی نمی توان آن ها را از هم جدا کرد. گاه می شود که یک اختلال یا نابهنجاری را عده ای از روانشناسان در ردیف اختلال های شخصیتی و عده ای دیگر همان مورد را جزو اختلال های روانی به حساب می آورند، ولی معمولاً یک اختلال وجود دارد که جنبه های گوناگونی دارد؛ مسائل روانی و شخصیتی از این گونه اند. بنابراین، ما در این بخش، عوامل روحی ـ روانی و شخصیتی را در کنار هم یادآور می شویم تا تداخلی در سر فصل ها پیش نیاید.

الف) اختلال های روانی

یک ـ اضطراب

⁽¹⁾ اضطراب، اصطلاحی است که بارها و بارها همه آن را شنیده اند و از آن تصویرهای ذهنی گوناگونی دارند و هرکس آن را به گونه ای که خود تجربه

کرده، تعریف می کند.

 اضطراب، مکانیزمی است که برای بدن لازم و ضروری است. نبود اضطراب، ممکن است انسان را با مشکلات و خطرهای قابل ملاحظه ای روبه رو کند. آن چه سبب می شود تا ما برای معاینه ای کلّی به پزشک مراجعه کنیم، کتاب هایی را که از کتاب خانه به امانت گرفته ایم، بازگردانیم و در یک جاده لغزنده، با احتیاط رانندگی کنیم، همین اضطراب است که زندگی را طولانی تر و بارورتر می کند.

بنابراین، اضطراب به منزله بخشی از زندگی هر انسان است و یکی از مؤلفه های شخصیت وی را تشکیل می دهد. این گونه است که پاره ای از اضطراب های دوران کودکی و نوجوانی را می توان بهنجار دانست و تأثیر مثبت آن ها را برفرآیند تحول و سازگاری با موقعیت و اجتماع پذیرفت، ولی اضطراب همیشه مثبت نیست، بلکه گاهی از حالت بهنجار خارج می شود که به آن اضطراب نابهنجار و مرضی گفته می شود که حالتی غیرطبیعی است. «اضطراب مرضی؛ یعنی نگرانی پیشاپیش نسبت به خطرها یا بدبختی های آینده، به صورت غیر طبیعی و همراه با احساس بی لذتی یا نشانه های بدنی تنش و منبع خطر پیش بینی شده که می تواند درونی یا بیرونی باشد.(IV DSM ـ 1994)».⁽¹⁾

اختلال های اضطرابی، بیش تر در دوران نوجوانی پدیدار می شود. به علت گذار از دوره کودکی به بزرگسالی، تعارض های این دوره در نوجوان ها

ظهور می کند و اگر تعدیل نشود، کم کم مزمن می گردد و به اضطراب مرضی تبدیل می شود.

به یقین، می توان گفت در بیش تر نوجوانان فراری، نشانه های اضطراب به چشم می خورد که آنان از این اختلال رنج می برند. یکی از ویژگی های اضطراب، سردرگمی و ناتوانانی در تصمیم گیریِ صحیح است. نوجوانی که اختلال اضطراب دارد، در زمان های حساس و هیجانی، هیچ کنترلی بر روی رفتار خود ندارد. او نمی تواند خود را آرام کند و تصمیم درستی بگیرد. بنابراین، کارهایی انجام می دهد که مشکلات او را بیشتر می کند و در نتیجه، بر اثر ایجاد شکاف میان او و خانواده و تمایل به دیگران، از خانه فرار می کند.

دو ـ افسردگی

اشاره

⁽¹⁾ افسردگی عبارت است از: «حالت روانی ناخوشی که با دل زدگی، یأس و خستگی پذیری مشخص می شود و در بیشتر زمان ها با اضطرابی کم و بیش شدید همراه است».⁽²⁾(پیه رون ـ 1973)

یکی دیگر از اختلال های روانی که وجود آن در فرد، زمینه فرار از خانه را آماده می کند، افسردگی است. اکنون از عوامل به وجود آمدن افسردگی سخن نمی گوییم، ولی به یقین می توان گفت که افسردگی در تعداد بسیاری از دختران فراری دیده می شود و این اختلال به گونه ای است که بر همه توانایی های فرد اثر می گذارد؛ یعنی توانایی های جسمانی، فکری، عاطفی،

هیجانی، یادگیری و ارتباط ساده و طبیعی با دیگران و خانواده را در حدّ بسیار زیادی مختل می کند. در نوع شدید این اختلال، گاه فرد ساعت ها بی حرکت در گوشه ای می نشیند و در فکر فرو می رود که این شرایط با حالت های غم و یأس، خستگی مفرط و خواب آلودگی و هم چنین اضطراب همراه است. یکی از شایع ترین اختلال هایی که بیش تر دختران فراری با آن دست به گریبان هستند، افسردگی یک قطبی و دو قطبی است که این افراد در مراکز بازپروری با نظارت روان پزشک، داروهای ضد افسردگی دریافت می کنند و درمان می شوند.

اول ـ تعریف افسردگی یک قطبی

گستره افسردگی یک قطبی (مهاد)، متداول ترین و شدیدترین تجربه افسردگی است. در این حالت که دست کم دو هفته به طول می انجامد و فرد حالت خلقی افسرده ای دارد. نشانه های گوناگونی در قلمرو شناختی (احساس بی ارزشی و ناتوانی در تصمیم گیری)، بدنی (سردرد، سوء هاضمه، دریافت های حسی نامطبوع در سینه، دردهای ترمیم یافته، خستگی مزمن، تغییرات در خواب، اشتها و وزن، نبود انرژی)، هیجانی (از دست دادن احساس و عاطفه نسبت به دوستان یا خویشاوندان، احساس بدبختی، احساس شرمساری) و انگیزشی (از دست دادن تمایل به مشارکت در فعالیت های روزانه، نداشتن ابتکار، حالت ارتجالی، بی میلی به کار و صحبت و غذا خوردن و یا برقرار کردن روابط جنسی) به چشم می خورد.

ضوابط گستره افسردگی یک قطبی براساس ⁽¹⁾DSMIV

یادآوری: نشانه هایی را که آشکارا ناشی از شرایط طبّی عمومی یا بی تناسبی های خلقیِ توهمی یا هذیانی هستند، نباید در این چارچوب قرار داد.

الف) وجود خُلق افسرده در تمام مدت که هر روز تکرار می شود و براساس گزارش بسیار (مثل احساس غم یا خلأ) یا مشاهده اطرافیان (مثل غمگین به نظر رسیدن) می توان به آن پی برد.

 یادآوری: در کودکان و نوجوانان، این نشانه می تواند به صورت تحریک پذیری خلقی (زود رنجی) جلوه گر شود.

ب) کاهش مشخصّ رغبت یا لذّت در همه فعالیت ها، که این اختلال هر روز به چشم می خورد و با گفته های خود بیمار یا دیگران تشخیص داده می شود.

ج) کاهش معنادار وزن، بدون رژیم کم خوری یا افزایش وزن (تغییر 5 درصد یا بیشتر از وزن بدن در یک ماه) و کم یا زیاد شدن اشتها در هر روز.

د) بی خوابی یا خواب بسیار زیاد که این مورد نیز هر روز تکرار می شود.

ه ) ناآرامی یا کندی روانی ـ حرکتی ـ در هر روز به گونه ای که از سوی دیگران تشخیص داده شود و تنها به احساس فاعلی ناآرامی یا کندی شخص نمی توان اعتماد کرد.

و) خستگی یا از دست دادن انرژی در هر روز.

ز) احساس ناشایستگی یا گنه کاری مفرط  یا نامتناسب که می تواند جنبه هذیانی داشته باشد و همه روزه این احساس، فرد را آزار می دهد. (نه فقط خود را سرزنش کردن یا خود را به سبب بیماری گنهکار دانستن).

ح) کاهش توانایی در اندیشیدن یا تمرکز ذهنی یا حالت تصمیم نداشتن که همه روزه ادامه دارد. (بیمار خود به آن اشاره می کند یا دیگران نشانه هایی در او مشاهده می کنند).

ط) افکار راجعه (بازگشتی) مرگ (نه فقط ترس از مردن)، افکار راجعه انتحاری بدون طرحی معیّن، یا وسوسه خودکشی یا طرح معینی برای خودکشی.

 4. نشانه ها از تأثیر مستقیم فیزیولوژیکی مواد (مثل افراط در مصرف مواد یا دارو) یا شرایط طبی عمومی (مانند کم کاری غدد تیرویید) ناشی نمی شوند.

آشکارا دچار اختلال می شود. تشویش های ناخوش، همراه با احساس ناکارآمدی، افکار انتحاری، نشانه های روان گسستگی یا کندی روانی ـ حرکتی وجود دارند.⁽¹⁾

دوم ـ تعریف افسردگی دو قطبی (آشفتگی ـ افسردگی)

ضابطه اصلی اختلال های دو قطبی، تناوب گستره های آشفتگی و وهله های افسردگی است. به گونه ای که فرد، در دور پایان ناپذیری که از اوج شادمانی تا عمق افسردگی گسترده است، گرفتار می شود. آشفتگی، نوعی حالت انبساط بی حد و مرز و نامتناسب است که در آن، هر فعالیتی به ایجاد لذت و شادی بی نهایت می انجامد و بر کنش وری های هیجانی، انگیزشی، رفتاری و شناختی اثر می گذارد.

در قلمرو انگیزشی، افراد آشفته، همواره آماده تحریک پذیری و گفت وگو با دیگران هستند. آنان به تجدید روابط پیشین می پردازند، دوستان جدیدی را جست وجو و در این راه از هر وسیله ای استفاده می کنند؛ بدون آن که خواسته های دیگران را در نظر بگیرند.

رفتار افراد آشفته را معمولاً واجد فعالیت افراطی یا فزون کنشی دانسته اند. آنان مدام در جنب وجوش هستند و می پندارند که برای انجام کارهایی که مایلند انجام دهند، زمان کافی ندارند. گفتار آنان معمولاً بسیار سریع، شتابزده و گاهی نامنسجم است؛ زیرا می کوشند اندیشه های گوناگون و هیجان انگیز خود را هم زمان بیان کنند. خودنمایی با بخشیدن مقدار زیادی پول به غریبه ها، درگیر شدن در فعالیت های خطرناک یا پوشیدن لباس های

نامناسب نیز از ویژگی های دیگر کنش وری آشفته وار است. برون ریزی هیجان های مهار نشده از ویژگی های برجسته گستره آشفتگی است و احساس شادی و لذت بسیار بیمار، با رویدادهای کنونی زندگی وی تناسبی ندارد.

ضعف افراد آشفته در قلمرو شناختی نیز برجسته است؛ چرا که احساس شادمانی، سرعت عمل و شتاب زدگی آنان در دست یابی به هدف هایی که برای خود تعیین می کنند، بیش از آن است که بتوانند پی آمدهای کارهای خود را در نظر بگیرند. گاهی افزایش سطح حرمت خود در آنان به حدّی است که دچار خود بزرگ پنداری می شوند و در نتیجه، به سفارش های اطرافیان درباره حفظ آرامش، متوقف کردن کسب لذّت ها یا سرمایه گذاری های نابه جا، توجهّی نمی کنند. سن متوسط بروز گستره آشفتگی، در حدود بیست سالگی است، ولی در پاره ای از موارد، شاهد آغاز آن در خلال نوجوانی یا پس از پنجاه سالگی هستیم.

ضوابط گستره آشفتگی براساس DSMIV

الف) گسترش نامعقول (تورم) حرمت خود یا خود بزرگ پنداری.

ب) کاهش نیاز به خواب (برای مثال، احساس استراحت کامل پس از

سه ساعت خواب).

 ج) حرّافی بیش از معمول یا کاهش در حفظ محاوره.

د) گریز افکار یا تجربه فاعلی؛ یعنی پیشی گرفتن افکار.

ه ) پراکندگی ذهن (مانند معطوف شدن توجّه به محرک های برونی بی اهمیت و بی ربط).

و) افزایش فعالیت های هدفدار (در قلمروهای اجتماعی، حرفه ای، تحصیلی یا جنسی) یا ناآرامی های روانی ـ حرکتی.

ز) درگیری فراوان در فعالیت های لذت بخشی که می توانند پی آمدهای دردناک داشته باشند. (مانند: خریدهای نامعقول، بی احتیاطی های جنسی یا سرمایه گذاری های شغلی نامعقول).

یادآوری: گستره های شبه ـ آشفتگی  را که به وضوح از درمانگری ضد افسردگی جسمانی (مانند: دارو، تکان برقی، نور درمانگری) ناشی شده اند،

نباید در قلمرو تشخیصی اختلال دو قطبی قرار داد.⁽¹⁾

ب) اختلال های شخصیتی

اشاره

اختلال های شخصیتی، یکی از مهم ترین عناصر برای شناسایی عوامل فرار است. براساس مطالعه ها و بررسی های انجام شده، در تعداد زیادی از دختران فراری، این اختلال ها به چشم می خورد. پرخاشگری های گوناگون، رفتارهای ناسازگارانه، خودزنی (خودکشی)، و رفتارهای نابهنجار دیگر، چه پیش از فرار و چه پس از دستگیری و در مراکز مداخله در بحران همه نشان دهنده وجود اختلال شخصیت در این افراد است. اختلال های شخصیت طبقه بندی ویژه ای دارند که ما در این جا فقط به اختلال هایی که در دختران فراری دیده شده و مورد بررسی قرار گرفته است، اشاره می کنیم:

یک ـ اختلال شخصیت نمایشی

⁽²⁾ بیماران مبتلا به این اختلال، سبک دراماتیک، هیجانی و تأثر گرایانه دارند. رفتار آنان بیش از حدّ واکنشی است و با تمام شدّت و بدون محافظه کاری ابراز می گردد که معمولاً نشانه های زیر را داراست.

6 . ظاهرا دوست داشتنی، حتّی معاشر و خونگرم به نظر می رسند.

 شیوع اختلال شخصیت نمایشی، 2 تا 3 درصد است. اطلاعات به دست آمده از بیماران، نشان می دهد که شیوع این گونه اختلال ها در زن ها بالاتر از مردها است، ولی ممکن است بنا به دلایلی این اختلال در مردها کم تر تشخیص داده شود. علّت این اختلال می تواند الگو پذیری از پدر کناره گیر یا بد خُلق و مادر اغواگر باشد.

ملاک های تشخیصی DSMIV  ، برای اختلال شخصیت نمایشی

الگوی نافذ هیجان زدگی و توجه طلبی، در بزرگسالی آغاز و با پنج علامت ظاهر می شود:

دو ـ اختلال شخصیت مرزی

⁽¹⁾ در تعریف این اختلال، پیچیدگی ها و تضادهای گوناگونی وجود دارد. مفاهیم غالبا هم پوشی پسیکوز، اختلال های خلقی، دیگر اختلال های شخصیت و اختلال های شناختی را شامل می شود که پیش از این مرز بین نوروز و پسیکوز تلقی می شد. این بیماران همیشه در بحران هستند و رفتار آنان بی نهایت بی ثبات است؛ یعنی فرد گاهی رفتارهای عادی و گاهی رفتاری سایکوتیک (روان دردمند) دارد.

6 . در مورد پول و روابط جنسی تکانشگر (عجول) هستند.

شیوع اختلال شخصیت مرزی در کل جمعیّت، حدود دو درصد است. در زن ها شایع تر از مردهاست و نود درصد از این بیماران به یک اختلال روانی دیگر و چهل درصد از این بیماران، به دو اختلال روانی دیگر مبتلا هستند. علّت این اختلال ممکن است بر اثر آسیب دیدگی مغزی (پریناتال، آن سفالیت، ضربه سر و دیگر اختلال های مغزی) باشد.

ملاک های تشخیصی  DSMIV اختلال شخصیت مرزی

الگوی نافذ ناتوانی در روابط بین فردی، خود انگاره، عواطف و رفتار تکانشی بارز که از بزرگسالی آغاز شده است، در زمینه های گوناگون وجود دارد و با پنج ویژگی یا بیشتر ظاهر می شود:

 3. اختلال هویتی: بی ثباتی آشکار و مستمر خود انگاره یا احساسِ نفس.

یادآوری: رفتارهای بی باکانه و قطع عضو را که در ملاک پنج آمده است، در نظر نگیرید.

سه ـ اختلال شخصیت ضد اجتماعی

⁽¹⁾ این اختلال، به نوعی رفتار غیر انطباقی مربوط می شود که در آن بیمار حقوق دیگران را محترم نمی شمارد و در اصطلاح، اعمال ناسازگارانه از خود بروز می دهد. باید گفت این واکنش ها لزوما نمی تواند معادل رفتار جنایی باشد.

 2. بیمار ممکن است سابقه خشونت داشته باشد یا بی بندوباری های جنسی، همسر آزاری و کودک آزاری از وی سر بزند، بدون این که پس از این رفتارها احساس پشیمانی کند.

شیوع این گونه اختلال ها در مردها سه تا 7 درصد دیده شده است و در زن ها یک درصد است و این آمار در جمیعت زندانیان و افراد مجرم ممکن است تا هفتاد و پنج درصد برسد. مشکلات ژنتیک، آسیب یا اختلال کارکرد

مغز و سابقه سوء رفتار پدر یا ترک خانواده از سوی او می تواند جزو عوامل به وجود آورنده این اختلال تلقی شود.

ملاک های تشخیصی DSMIV  برای اختلال شخصیت ضد اجتماعی

الف) ناتوانی برای سازگاری با موازین اجتماعی در مورد رفتار قانونی که با دست زدن به کارهای تکراری که زمینه را برای دستگیری فراهم می کند، ظاهر می شود.

ب) فریب کاری که با دروغ گویی پیوسته، استفاده از نام های غیر واقعی، یا گوش بری برای نفع و لذت شخصی مشخص می گردد.

ج) رفتار تکانشی و ناتوانی برای طرح ریزی پیشاپیش.

د) تحریک پذیری و پرخاشگری که با نزاع و جملات فیزیکی نمایان می شود.

ه ) بی احتیاطی نسبت به ایمنی خود و دیگران.

 و) نداشتن احساس مسئولیت که با ناتوانی پیوسته برای حفظ رفتار شغلی یا ثبات یا احترام گذاردن به پیمان های مالی در فرد دیده می شود.

ز) احساس پشیمانی، که با بی تفاوتی یا دلیل تراشی نسبت به آزار، بدرفتاری، یا دزدیدن مال دیگران تظاهر می کند.

نیست.⁽¹⁾

3. بلوغ

اشاره

یکی از مسائل مهمّی که در پدیده خانه گریزی به چشم می خورد، سنّ فرار دختران است و آن چنان که پیش از این گفته شد، بیش ترین تعداد فرار بین دوازده تا هجده سالگی است که این درصد بالای فرار افراد در سنین بلوغ را نشان می دهد. از سوی دیگر، تعداد زیادی از مشکلات عاطفی، فرهنگی، فکری و شناختی که در دختران فراری دیده می شود، مشکلاتی است که معمولاً در دوران بلوغ به وجود می آید و از ویژگی های این دوره به شمار می رود. بنابراین، با توجه به اهمیت این دوره، مطالبی برای آشنایی با ویژگی های این مرحله مطرح می شود و در ادامه به مشکلات دوران بلوغ دختران فراری، اشاره خواهد شد.

دوران بلوغ و نوجوانی دوره ای است که در میان دوره کودکی و دوره جوانی قرار گرفته است و در حقیقت، مانند پلی است که  این دو دوره از زندگی را به هم وصل می کند. این دوره بنا به دلایلی اهمیت ویژه ای دارد و شاید مهم ترین دوره زندگی فرد محسوب می شود. برای روشن تر شدن موضوع، ابتدا باید به ویژگی های دوره کودکی و سپس به ویژگی های دوره بزرگسالی، اشاره و سپس دگرگونی های دوره نوجوانی را بررسی کنیم.

ویژگی دوره کودکی

در دوره کودکی، کودک هنوز به رشد عقلی و ذهنی و جسمی کامل نرسیده و از لحاظ جسمی آسیب پذیر است و این ضعف جسمانی او را وا می دارد تا بکوشد خود را تحت حمایت پدر و مادر قرار دهد. او از لحاظ فکری هم به رشد کافی نرسیده است. بنابراین، در بیش تر موارد خود را وابسته به بزرگسالان می داند.

ویژگی دوره بزرگسالی

اشاره

در این دوره، فرد از لحاظ فکری به حدّ کافی رشد کرده است و می تواند مسایلی را که پیرامون او اتفّاق می افتد، تجزیه و تحلیل کند. او تجربه های خوبی کسب کرده است و از لحاظ جسمی هم در اوج قدرت دوران زندگی خود به سر می برد. بنابراین، همه این ویژگی ها به او قدرت استقلال نظر و اعتماد به نفس می دهد. در این دوره، فرد توانایی تصمیم گیری های درست و معقول را به دست می آورد.

حال شما اگر به این دو دوره و ویژگی های آن دقت کنید، درمی یابید که کودکی، دوره ضعف مطلق است و بزرگسالی، دوره اوج قدرت، بنابراین مرحله گذار از این ضعف مطلق به اوج قدرت می تواند سخت ترین باشد؛ چرا که کودک از اوج ضعف و ناتوانی، در مدت سه تا پنج سال می خواهد به اوج قدرت و توانایی های فکری و جسمی خود برسد. پس بحرانی ترین دوره، همان دوره نوجوانی یا بلوغ است.

الف) تغییر و تحولات دوره بلوغ

یک ـ تحولات جسمی

آغاز مرحله بلوغ در پسر و دختر با دگرگونی های بیولوژیک همراه است. در این مرحله، طرح عمومی بدن در پسران و دختران دستخوش تحول ناگهانی می شود. در پسرها، شانه ها پهن تر می گردد، چربی اضافی دست ها و پاها از بین می رود و بر حجم ماهیچه ها افزوده می شود و نیرویشان افزایش می یابد. رویش مو در پشت لب ها شروع شده و به تدریج چانه و گونه ها را نیز دربرمی گیرد. در این هنگام، در قسمت سینه و دیگر اندام ها نیز موهایی می روید و صدای پسران بم و به اصطلاح مردانه می شود.

در دخترها صفات ثانویه بروز می کند و سپس رویش مو در اعضای گوناگون آغاز می شود. به طور کلّی، فعالیت بیش از پیش غده های درون ریز، دگرگونی های ناگهانی در اندام نوجوان پدید می آورد و این فعالیت، در غدد جنسی بارزتر است. به گونه ای که در این هنگام، ظهور نخستین نشانه های عادت ماهانه در دخترها و نخستین احتلام شبانه در پسرها ظاهر می شود.⁽¹⁾

دو ـ تحولات روانی و عاطفی

همان گونه که از لحاظ جسمی در آغاز بلوغ، جهشی در رشد اعضای بدن ایجاد می شود، دگرگونی ناگهانی حالات روانی نوجوان را هم می توان در دوران بلوغ، یک نوع جهش روانی و عاطفی دانست. این دگرگونی های ناگهانی سبب می شود که هماهنگی میان جسم و روح نوجوان از بین برود و انقلابی روانی در او ایجاد گردد. نشانه های این تحول روانی عبارتند از:

اول ـ زود رنجی و احساساتی بودن: این احساس ها معمولاً غلیظ بوده و واکنش های شدیدی را در پی دارد. در این حالت، کوچک ترین انگیزه ای او را به جنب وجوش در می آورد و سبب واکنش هایی هم چون بی نظمی، قهر، پرخاشگری یا برعکس دلباختگی، عاشق پیشگی و حالتی پر از مهر و محبت می شود که معمولاً غیر معقول و اغراق آمیز است.

دوم ـ  کم رویی، گوشه گیری و درون گرایی: بعضی از نوجوانان به سبب ظهور علایم بلوغ، خود را دور از اجتماع نگه داشته و در گوشه نشینی به سر می برند و گاهی هم دچار ضعف حافظه و یادگیری می شوند و افت تحصیلی پیدا می کنند.

سوم ـ دوگانگی روانی: حالتی است که نوجوان به دو عاطفه متضاد دچار می شود؛ یعنی از یک سو، امری را تصدیق می کند و از سوی دیگر، همان امر را تکذیب می کند. به عبارتی، نوجوان با اموری روبه رو می شود که دارای دو جنبه هستند؛ یک جنبه آن سبب ایجاد علاقه مندی در نوجوان می شود و جنبه دیگر میل و رغبت را در او از بین می برد. این تعارض، نوجوان را با تشویش و تردید روبه رو می سازد؛ زیرا نمی داند کدام یک را باید انجام دهد. مثلا نوجوان می پندارد هنگام آن رسیده است که مسئولیت های اجتماعی را بپذیرد، ولی می ترسد که توانایی انجام دادن آن را نداشته باشد.

بحث و استقلال، خود رأیی، خودنمایی و امثال این حالت ها که در بیشتر نوجوانان ظاهر می گردد، برای ثابت کردن برتری شخصیت خود نسبت به دیگران است. این حالت، ناشی از آن است که نوجوان می خواهد برای خود استقلال و شخصیتی به دست آورد.⁽¹⁾

 با توجه به تغییرات فیزیکی و روانی دوره نوجوانی می توان به نکات زیر اشاره کرد:

الف) در تمام دوران کودکی، مسائل آنان به وسیله والدین حل شده است، در حالی که در دوره نوجوانی با این که نوجوان تجربه لازم را در این زمینه به دست نیاورده، حل بیشتر مسایلشان به خودشان واگذار می شود.

ب) نوجوانان دوست دارند مستقل باشند. بنابراین، با باورهای والدین مخالفت می کنند. به همین سبب، این دوران، پرحادثه ترین دوران برای آنان به حساب می آید.

در نهایت، با توجه به این نکته ها می توان نتیجه گرفت که دوره نوجوانی، دوره سردرگمی و گم گشتگی است. دوره ای است که نوجوان در هر لحظه به سویی کشیده می شود و از قدرت تشخیص و تصمیم گیری بی بهره است و این ویژگی ها سبب می شود که او کاملاً در خیال های خود غرق شود و از واقعیت فاصله بگیرد. ازاین رو، این دوره را دوره بحران هویت نامیده اند.

 اگر نوجوان با راهنمایی والدین و مربیان بتواند بر مشکلات دوران بلوغ غلبه کند، آهسته آهسته خواهد توانست از این بحران خارج شود و خود را به ثبات شخصیت و هویت برساند، ولی اگر به او کمک نشود و او نتواند این بحران را پشت سر بگذارد، در بزرگ سالی همین بحران دامن گیر او خواهد بود و او را دچار اختلال در هویت و شخصیت خواهد کرد. موضوع مهم تر این که اختلال شخصیت و بحران هویت، به از بین رفتن معنویت در فرد نیز می انجامد.

ب) شیوه برخورد با نوجوانان (سفارش به پدر و مادر)

نوجوان در این دوران، به دلیل دگرگونی های جسمی ـ روانی و نداشتن ثبات دوره بزرگ سالی، به توجه بیشتری نیاز دارد، ولی درست به همین دلایل، از توجه و راهنمایی مستقیم نیز بیزار است. بنابراین، در برخورد با او

باید روحیه ویژه اش را در نظر گرفت و به شکل صحیح با آنان برخورد کرد تا نتیجه، مثبت باشد.

نکات زیر می تواند در این راستا مؤثر باشد:

کودک را پیش از ورود به این مرحله از دگرگونی های بعدی بدن با خبر کنند و اطلاعات لازم را با ظرافت، در اختیارش بگذارند.

من شما را به نیکی کردن به نوجوانان و جوانان، سفارش اکید می کنم؛ چرا که قلب آنان انعطاف پذیرتر است. خدای تعالی مرا برانگیخت تا از انحراف ها و خطرها پرهیز دهم و پویندگان راه کمال و سعادت را بشارت دهم. جوانان با من هم عهد شدند، ولی سالخوردگان مخالفت کردند؛ چون گذشت زمان، دل آنان را سخت کرده... .⁽¹⁾

باید توجه کرد که از آمادگی روحی نوجوان برای تحول او به سمت صحیح استفاده کنیم تا به سوی شکستن سنت های غلط و اندیشه های انحرافی راهنمایی شود. در غیر این صورت، با تندی و خشونت، مقاومت و لجاجت او بیشتر شده و می کوشد با آن مخالفت کند. پدر و مادر باید این حالت را درک و با او به مهربانی برخورد کنند و اعتماد او را نسبت به خود به دست آورند.

همه دوران زندگی وجود ندارد و گاه لازمه یک مرحله، بی ثباتی است. بنابراین، باید با توجه به این حالت با نوجوان برخورد کرد.

بنابراین، اساسی ترین نقش را در این میان خود نوجوان ایفا می کند. آیا پدر و مادر، او را هدایت و حمایت می کنند تا این دوران را به راحتی سپری کند یا این که با بی اطّلاعی خود سبب می شوند که مشکلات نوجوان چند برابر شده و بر دوگانگی ها و سردرگمی های او افزوده شود. بی شک، در جامعه ما بیش تر والدین از ویژگی های دوران بلوغ بی خبرند و به جای حمایت و برخورد مناسب ـ آن گونه که ذکر شد ـ به رودررویی شدید با نوجوان می پردازند و فشار بسیاری بر او وارد می کنند. آنان می کوشند حالت هایی هم چون پرخاشگری، بی حوصلگی، لجبازی، بی انگیزه بودن و امثال آن را از بین ببرند، غافل از این که کنترل این حالت ها، در اختیار خود نوجوان نیست و آنان باید او را به دیده بیمار بنگرند و او را یاری کنند تا از این دوره بحرانی به سلامت بگذرد. به نظر نگارنده و تأیید شمار زیادی از کارشناسان، یکی از مهم ترین عوامل خانه گریزی، همین عامل بلوغ و بحران هویّت و برخورد نامناسب پدر و مادر با این مسئله است که بیش ترین آمار را دربرمی گیرد.

مشکلاتی را که در دوران بلوغ، عامل فرار دختران فراری به حساب می آید، می توان چنین برشمرد: انواع دل بستگی ها و نیازها، شخصیت و هویت متزلزل و نداشتن هدف، ایجاد ارتباط با جنس موافق و مخالف،

داشتن خود پنداره غلط و نداشتن اعتماد به نفس و فرار از جنسیت، الگو پذیری نادرست و شناخت غلط.

ج) عوامل فرار در دوران بلوغ

یک ـ دل بستگی ها و نیازها

دل بستگی ها و نیازها، یکی از مسایلی است که در پدیده فرار مطرح است و در شمار زیر مجموعه های بحث دوران بلوغ، قرار می گیرد.

هر فردی در هر دوره از زندگی خود، نیازها و دل بستگی هایی دارد. یک نوجوان نیز نیازهایی دارد که بی شک، دل بستگی هایی نیز در پی خواهد داشت؛ نیازهایی هم چون: استقلال طلبی، محبت، محبوب شدن در نظر دیگران، اظهار وجود و... . با این حال، مسئله مهمّ این است که در گام نخست بدانیم چه نیازهایی، نیاز واقعی اویند و چه نیازهایی کاذب هستند و در گام دوم، حدود این نیازها را مشخص کنیم. به عنوان مثال، استقلال طلبی نیازی است که هر نوجوان به صورت بهنجار به آن نیاز دارد، ولی چارچوب این نیاز چیست؟ آیا استقلال طلبی باید بی حدّ و مرز باشد یا این که لازم است حدودی را برای آن در نظر بگیریم؟

حقیقت این است که حس استقلال طلبی یا دیگر دل بستگی ها، لازمه دوران نوجوانی است، ولی مشخص شدن حد و اندازه بهنجار آن نیز برای والدین و مربیّان که استقلال یا دیگر نیازهای نوجوان را برآورده می کنند، لازم به نظر می رسد و در مرحله دوم باید این حدود برای خود نوجوان نیز از سوی والدین شرح داده شود که او تا چه اندازه ای می تواند به این نیاز بیاندیشد و از آن استفاده کند.

متأسفانه در بیش تر موارد، والدین در تشخیص حد و مرز و برآوردن

نیازهای فرزندان دچار اشتباه می شوند یا راه افراط و یا تفریط را برمی گزینند که این مسئله آسیب جبران ناپذیری در روح و اندیشه نوجوان به جای می گذارد و پایه های فکری نوجوان به گونه ای نادرست پی ریزی می شود. بنابراین، نیازهایی کاذب در نوجوان شکل می گیرد. گاهی وقت ها نوجوان آن چنان در فشار قرار می گیرد که حتی داشتن یک شی ء کوچک یا یک برنامه ساده برای او به صورت آرزویی خیالی در می آید و او را به سمت خیال بافی می کشاند. گاهی نیز آن قدر نوجوان آزاد گذارده می شود که دیگر هیچ مسئله ای او را راضی نمی کند و او را فردی با خواسته های بی جا بار می آورد. به دو مورد زیر توجه کنید:

مورد اول ـ دختری 13 ساله، در مرکز مداخله در بحران شهر... نگه داری می شود. علت فرار، سخت گیری پدر و نداشتن بعضی امکانات ابتدایی و ساده است که سبب شده او در رؤیای خویش، داشتن یک یا چند شی ء ساده یا حق یک انتخاب ابتدایی را آرمانی ترین آرزو برای خود قلمداد کند. وقتی فرد دیگری، این وعده ها را به او می دهد، به راحتی به آن شخص اعتماد و همراه او فرار می کند. هنگامی که با پدر او صحبت می کنم، می گوید: «من اشتباه کرده ام و نمی دانستم که باید به خواسته های عاطفی و روحی او نیز توجّه کنم. من فقط به فکر تأمین نیازهای مادّی او بوده ام».

مورد دوم ـ دختری 17 ساله، با وضعیت ویژه ای به لحاظ لباس، آرایش صورت و مو در مرکز بازپروری نگه داری می شود. او می گوید: «من آزادم با هر کس که خواستم رفت و آمد بکنم. به کسی ربط ندارد که من با کدام پسر یا دختر دوست هستم. این دیگر چه مملکتی است، من دلم می خواهد آزاد باشم».

مسئولان مرکز می گویند او را به هنگام عمل منافی عفت، به همراه چند جوان دستگیر کرده اند. با پدر و مادرش صحبت می کنم. پدرش می گوید: «من معتقدم که فرزندانم که به 10 سالگی رسیدند، باید آزاد باشند و آن قدر افت و خیز داشته باشند تا بالاخره راه درست را پیدا کنند. آداب و معاشرت اجباری چه فایده ای دارد. انسان باید آزاد باشد و خودش راه خودش را انتخاب کند.» می گویم: «با وجود اینکه دخترت را در حال عمل خلاف با چند پسر دستگیر کرده اند، هنوز هم به این آزادی بی حد و حصر معتقدی!» سرش را پایین می اندازد و معلوم است که جوابی ندارد.

 اگر به این دو مورد خوب دقّت کرده باشید، درمی یابید که خواسته های هیچ کدام از این دو نوجوان در حدّ نرمال و به هنجار نیست؛ یا خواسته هاشان در مورد آزادی بسیار زیاد است یا کم.

دین مبین اسلام، همیشه انسان را به میانه روی فرا خوانده است و معروف ترین شعار درباره چگونگی برخورد اسلام با مسائل، این است که «اسلام دین وسط است»، یعنی اسلام همیشه به دور از افراط و تفریط بوده و مسلمانان را نیز به این مسئله تشویق کرده است. درباره تربیت و آزادی و نیازهای دیگر نیز چنین نظری دارد.

شمار قابل توجّهی از موارد فرار، یا توقّع ها و دل بستگی های کاذب و غیر واقعی دارند یا افراط و تفریط در دل بستگی های آنان دیده می شود و براساس همین دل بستگی ها به سوی رابطه با افراد خارج از خانه کشیده شده و پس از مدتی، خانه را ترک کرده اند.

مسئله دیگری که در این زمینه بسیار مهم است و نمی توان از کنار آن به سادگی گذشت «نیاز به توجه» دیگران است که یکی از حیاتی ترین نیازهای یک انسان، به ویژه نوجوان به حساب می آید.

نیاز به توجه

نیاز به توجه؛ یعنی این که هر فرد می خواهد که دیگران به خواسته های او توجّه کافی داشته باشند و به او اهمیت بدهند. به چند مثال توجّه کنید:

من هنگامی که مسئله ای را برای فرد مقابل خود شرح می دهم، انتظار دارم که حواسش پرت نشود و به حرف های من گوش دهد و حتی با تکان دادن سر، نشان دهد که به حرف های من دقت می کند.

مثال دیگر این که یک فرد برای خود سلیقه های ویژه ای دارد و می خواهد دیگران در برخورد با او، به این سلیقه اهمیت بدهند.

 نکته قابل توجّه این است که نباید نیاز به توجه را با نیاز به محبت اشتباه گرفت؛ زیرا محبت، چیزی است و توجّه چیز دیگر. بسیاری از زمان ها اتفاق می افتد که پدر یا مادر به حدّ کافی به فرزند خود محبت می کنند، ولی این محبت آن گونه است که خودِ پدر و مادر می خواهند یا به تعبیر دیگر، براساس سلیقه پدر و یا مادر است  نه براساس سلیقه نوجوان؛ یعنی پدر و مادر می کوشند در حدّ خیلی زیاد به فرزند خود محبت کنند، ولی به سلیقه ها و خواسته های فرزند خود توجهی ندارند. در چنین موقعیتی است که نوجوان می پندارد پدر یا مادر به او توجّهی ندارند، در حالی که پدر و مادر فقط از سلیقه نوجوان آگاه نیستند. تا آن گونه که او می خواهد به او محبت کنند. بنابراین، آگاهی از خواسته های درونی نوجوان از سوی والدین، یکی از عوامل موفقیت پدر و مادر در تربیت فرزند است. البته نباید این مطلب را نیز از نظر دور داشت که بعضی از زمان ها نیاز به توجّه، یک نیاز حقیقی نیست؛ یعنی در حقیقت، پدر و مادر به حدّ کافی به فرزند خود

توجّه دارند و نیازها و خواسته های او را در نظر می گیرند، ولی این نوجوان است که با توقّع بالا و غرور خود می پندارد که والدین باید بیشتر به او توجه کنند و این انتظار توجّه، کاملاً کاذب و بی جاست.

نظر کارشناسان این است که در بسیاری از موارد خانه گریزی، وقتی با دختر فراری صحبت می کنیم و او از بی توجهی والدین صحبت می کند، می پنداریم شاید درست بگوید، ولی وقتی او را با پدر و مادر رو در رو می کنیم و از بی توجهّی والدین سخن می گوییم، از گفته های والدین پیداست که آنان توجّه کافی داشته اند و شاید بعضی زمان ها هم بیش از اندازه محبّت کرده اند و این توقّع کاذب نوجوان است که می پندارد پدر و مادر توجهّی به او ندارند. با توجّه به این که ما در مقام داوری نیستیم، ولی در مقام بیان واقعیت، باید به این نکته اشاره کنیم که به طورکلّی موارد نیاز غیرواقعی دختران فراری به توجّه والدین، به مراتب بیش تر از نیاز به توجه واقعی بوده و این دختران از این نوع توهّم در رنج و عذاب بیش تری هستند.

دو ـ شخصیت و هویت متزلزل و نداشتن هدف

همان گونه که پیش از این در مبحث بلوغ گفته شد، اولاً نوجوان در زمان عبور از مرحله بلوغ به لحاظ هویت، در یک بحران و سردرگمی به سر می برد و دوم این که اگر در دوران بلوغ از سوی والدین حمایت و راهنمایی نشود، این بحران هویت در او باقی می ماند و پس از بلوغ هم دچار پوچی و بی هدفی می شود. در نتیجه، هویت و شخصیتی متزلزل خواهد داشت. باید گفت که تعداد بسیاری از دختران فراری، دچار

بی هویتی هستند و شخصیت متزلزلی دارند و عملکرد مناسبی ندارند. از مطالبی که آنان بیان می کنند، کاملاً آثار درهم ریختگی شخصیت و سردرگمی هویداست. به نمونه ای توجّه کنید:

مریم دختری ساکن شهر... است. از خانه فرار کرده و پس از ارتباط با یک جوان و به ویژه چندین روابط جنسی، به دست پلیس دستگیر شده است. وقتی با او صحبت می کنم و از او می پرسم: برای آینده چه هدفی داری؟ شروع می کند به بیان آرزوهای دور و دراز و غیر واقعی، ولی وقتی درمی یابد که حرف هایش مرا قانع نکرده است، برنامه هایی را بیان می کند که معمولاً مورد پذیرش افراد اجتماع و جامعه است، ولی پیداست که مریم حتّی یکی از آن ها را نپذیرفته و فقط برای به اصطلاح مشغول کردن سر روان شناس، آن برنامه ها را بیان می کند. وقتی از کارشناس مرکز درباره او می پرسم، مطالبی را غیر از آن چه که مریم برای من گفته است، می گوید. پیداست که او هدفی ندارد و در واقع، نمی داند باید چه کار کند و یا می خواهد چه کاره شود. این موضوع از برخورد و گفته های متناقض او کاملاً معلوم است. در آخرین صحبتش با من می گوید: «اصلا این دنیا یعنی چه؟ من فقط منتظر عزرائیل و بهشت زهرا هستم.» در ضمن در پرونده اش سه بار تلاش برای خودکشی ثبت شده است.

به تأیید همه کارشناسان، بیش تر دختران فراری از احساس پوچی و بی هدفی در عذابند. این دختران از آینده تصویری روشن و مناسب ندارند و معمولاً دچار بی هویتی هستند. این بی هویتی سبب می شود که دنباله رو دیگران بوده و با هر نوایی هم نوا شده و استقلال رأی از خود نداشته باشند

و در همه مسائل زندگی، تقلیدی کورکورانه را دنبال کنند. بنابراین، اهمیت دوران بلوغ و تأثیر آن در هویت یابی و تشکیل شخصیت باثبات، به روشنی دیده می شود.

سه ـ الگو پذیری های نادرست

یکی از راه های یادگیری، دیدن و تقلید از رفتار دیگران است و به باور بعضی ها حتّی رفتارهای پیچیده را نیز می توان از راه مشاهده آموخت. بینش مبتنی بر فراگیری، معرفت و مهارت از راه دیدن رفتار دیگران یا الگوها را نخستین بار باندورا و والتر (1963) مطرح کردند، ولی نظریه پردازان دیگری هم در این زمینه، نظریه هایی ارایه کرده اند.

براساس نظریه لیبرت و اشپیلگر (1974)، یادگیری مشاهده ای سه مرحله دارد: ابتدا فرد باید با یک الگو روبه رو شود، ولی روبه رو شدن با یک الگو به تنهایی کافی نیست و هیچ گونه تضمینی برای یادگیری ایجاد نمی کند. ازاین رو در دومین مرحله، فرد باید با دقّت به رفتار الگو توجّه کند و سومین مرحله هنگامی است که فرد پس از فراگیری رفتار دیگران، به رفتار خود نظم و ترتیب ویژه ای می دهد.⁽¹⁾

 براساس این نظریه، فرد فقط با دیدن نمی تواند رفتاری را بیاموزد، بلکه باید به همراه دیدن با دقّت و اندیشه، به رفتار خود نظم ببخشد که در اصطلاح روانشناسی شناختی به آن برون سازی⁽²⁾هم می گویند؛ یعنی هماهنگ

کردنساختِ شناختی فرد با واقعیتی که فرد در خارج با آن روبه رو شده است. بدین ترتیب، فرد ساخت ذهنی خود را تغییر می دهد و به درک جدیدی از واقعیت خارجی دست می یابد.

باید گفت در این زمینه نظریه دیگری به نام یادگیری نهفته نیز وجود دارد. این نظریه را ادوارد تلمن ارایه کرده است. او باور دارد گاهی اتفاق می افتد که یک نوجوان یا بزرگسال، رفتاری را از خود بروز دهد و سبب بروز این رفتار را نیز نداند یا این که نداند آن رفتار را از کجا و یا از چه کسی آموخته است. تلمن در توضیح این نکته می گوید: بسیاری از زمان ها فرد یک مسئله را می بیند و شاید چندان توجهّی هم به آن نداشته باشد، ولی در حقیقت، با گیرندگان حسی مثل چشم و گوش آن ها را دریافت می کند و در ذهن خود جای می دهد. پس از مدّت ها در یک موقعیت مشابه، بدون این که خود بداند، همان رفتار دیده شده را از خود بروز می دهد که به این نوع یادگیری، یادگیری نهفته می گویند. بنابراین، هر انسانی از آغاز زندگی، در حال جمع آوری اطلاعات بوده و خیلی وقت ها، حرکت ها و رفتارهای او براساس تقلید و دیده های وی از رفتار دیگران است، ولی باید دانست که تقلید و الگوپذیری در هر دوره زمانی، باید شرایط ویژه ای را دارا باشد. دوره بلوغ هم از این مقوله جدا نیست.

 در دوران بلوغ، نوجوان به سبب این که از لحاظ فکری رشد یافته و توانایی هایی به دست آورده، نوعی جهش فکری در خود احساس می کند. بنابراین، می پندارد قدرت انتخاب پیدا کرده و می تواند در مسائل گوناگون به تنهایی تصمیم گیری نماید و به اصطلاح بزرگ شده است. از طرف دیگر،

چون والدین از نُورَس بودن فکر نوجوان باخبرند، می کوشند تا او را راهنمایی کنند. این مسئله در نوجوان نوعی تنفّر نسبت به پدر و مادر و سلیقه های آنان ایجاد می کند. بنابراین، او به سوی همسالان گرایش پیدا می کند و الگو پذیری او از همسالانِ خود بیشتر می شود. آن چنان که گفتیم این مسئله در مرحله نخست کاملاً طبیعی به نظر می رسد، ولی اگر مراقبت از راه دورِ والدین نباشد، این گونه الگوپذیری ها، نوجوان را به سوی تقلید و عملکرد کورکورانه می کشاند. تقلید کورکورانه در بسیاری از موارد با اندیشه و تعقّل همراه نیست و به همین دلیل، به بیراهه کشیده می شود. تقلیدهایی از این دست در مواردی چون شیوه لباس پوشیدن، صحبت کردن، رفت و آمدها، دوستی ها و حتّی رفتارهای اجتماعی کاملاً مشهود است و بسیاری زمان ها این نوجوانان چنین تقلیدهایی را برای خود مایه افتخار دانسته و به اصطلاح این عمل را به سبب بالا بودن کلاس⁽¹⁾انجاممی دهند. غافل از این که این گونه تقلیدها نه تنها آنان را به سوی ترقّی و تعالی رهنمون نمی کند، بلکه از محبوبیت اجتماعی آنان نیز می کاهد. خطرآفرین بودن الگوهای غلط و نابهنجار، موضوعی نیست که از دیده هیچ عاقلی پنهان بماند، ولی در زمینه فرار تأثیر آن خیلی بیشتر از موارد دیگر است. در رفتارهای بیش تر دختران فراری، تقلیدهایی کاملاً نابهنجار و نامتناسب دیده می شود. به گونه ای که بیشتر زمان ها کارها و رفتار تقلیدی آنان هرگز با موقعیت فرهنگی، اجتماعی و خانوادگی آنان سازگار نیست.

دختری که اصولاً در مدرسه فردی منزوی و غیر اجتماعی بوده است، به سبب عقب نیافتادن از همسالان خود، به تقلید از آنان حاضر می شود دوستی از جنس مخالف انتخاب کند یا حتی پا را فراتر نهاده و به کارهای نابهنجار دیگری دست بزند که اجتماع و خانواده اش هرگز آن را نمی پذیرند. اهمیّت این مسئله زمانی بیشتر می شود که بدانیم این الگوپذیری برای فرد، هویت و شخصیت کاذب ایجاد می کند و رفته رفته این مسائل تقلیدی به باور فرد تبدیل می شود و شیوه زندگی آینده او را معیّن می کند.

در مرکز مداخله در بحران شهر... ، با دختری به نام فرزانه روبه رو می شوم. پس از مصاحبه با او درمی یابم که در زمینه مسائل جنسی و شهوانی، اطّلاعات بسیار بالایی دارد، در حالی که سن او بیش تر از پانزده سال نیست. وقتی با کارشناس مرکز صحبت می کنم، می گوید: وقتی برای بازدید به خانه او رفتیم، ساده ترین امکانات زندگی هم در خانه آن ها وجود نداشت و تنها زیلویی که کف اتاق خانه آنان را پوشانده بود، آن قدر کثیف بود که ما نتوانستیم بر روی آن بنشینیم. آنان حتّی در خانه از لوله کشی آب شهری هم محروم بودند، ولی با کمال تعجّب متوجّه شدیم یک آنتن ماهواره و یک تلویزیون رنگی 29 اینچ و یک ویدئو CD در خانه وجود دارد. از مادرش می پرسیم شما که ابتدایی ترین امکانات را ندارید، چرا این وسایل غیر ضروری را تهیّه کرده اید. پاسخ می دهد: «خواهر! شما که نمی دانید نگاه کردن فیلم های سوپر و شُوو (رقص) از غذای شب هم برای فرزانه و برادرهایش، واجب تر است».

 خانم کارشناس می گوید:

«فرزانه خیلی از اطلاعاتی را که یک نوجوان 12 یا 13 ساله باید بداند هم

نمی داند، ولی نام تک تک خواننده ها و رقّاص های داخلی و خارجی را می داند. او به تمام روش های جلوگیری از بارداری و روش های گوناگون نزدیکی (مقاربت) آشنایی دارد و به این اطّلاعات مباهات هم می کند».

وقتی از فرزانه می پرسم: چطور شد که سر از بهزیستی درآوردی و به این راه کشیده شدی؟ ـ می گوید: «یک روز برای پرسیدن چند مسئله درسی از هم کلاسی ام به خانه آنان رفتم. به اصرار او وارد خانه آنان شدم. او برای خودش اتاق مجزایی داشت. لباسی پوشیده بود که تقریبا نیمی از بدنش بدون پوشش بود. او می گفت آخرین مد هنرپیشه های اروپایی است. از آن جا بود که من هم با تعریف های او به این مسائل علاقه مند شدم و کم کم به این سمت و سو کشیده شدم. او بود که مرا به این وادی کشاند».

با توجّه به مطالب گذشته، روشن است که تأثیر الگوهای غلط و تقلیدهای کورکورانه، تا چه اندازه می تواند زندگی فرد را از مسیر درست خارج و بدون این که خود فرد این دگرگونی ها را درک کند، رفته رفته به سوی بیراهه کشیده شود.

اساسی ترین مسئله این است که نوجوان در روبه رو شدن با الگوهای گوناگون، ابتدا باید به حدّ کافی بیاندیشد و پس از اطمینان از مناسب و بی خطر بودن، آن الگو را انتخاب کند. مهم ترین اشتباه هم در همین مرحله صورت می گیرد؛ چرا که با دیدن یک مورد پرجاذبه، فرصت تفکر از نوجوان، سلب و به سرعت به سوی آن الگو کشیده می شود. رسالت والدین در این مرحله، این است که به هر شیوه ممکن بکوشند نوجوان را به سوی الگوهای مناسب و ارزش های دینی و ملّی بکشانند و آنان را از انتخاب الگوها و مدهای غلط و ضد ارزش باز دارند. البته در کشاندن نوجوان به سوی بعضی از مدها و الگوهای نامناسب، به غیر از خانواده و خود فرد، اجتماع

و رسانه های تصویری از جمله رادیو و تلویزیون و مطبوعات هم نقش مهمّی دارند که در جای خود از آن بحث خواهد شد.

چهار ـ خود پنداره و اعتماد به نفس و فرار از جنسیت

هر فردی درباره خود و میزان توانایی ها و عواطف و احساسات خویش نظری دارد و این دید و نظر نسبت به خود را خود پنداره⁽¹⁾می گویند. خود پنداره، «دیدجامع فرد درباره خودش است» (هاماچک ـ 1987). اگر ما بتوانیم فردی را در وضعیتی قرار دهیم که کاملاً در توصیف خویش آزاد، باز و دقیق باشد، خواهیم توانست عصاره خود پنداره فرد را به دست آوریم، ولی پرسشی که این جا مطرح می شود این است که خود پنداره از کجا سرچشمه می گیرد؟ پرورش خودپنداره، با آگاهی فرد از این که موجودی جدا از بقیه اشیای موجود در محیط است، آغاز می شود و سپس به سبب تعامل بین دانش و آگاهی و تجربه، در فرد شکل می گیرد. فرد با آگاهی از توانایی های خود و هم چنین تجربه رفتارهای گوناگون در می یابد که چه کارهایی را خوب انجام می دهد و از عهده چه رفتارهایی به خوبی بر نمی آید.

گرفتن نمره بیست در درس ریاضی (من در درس ریاضی خیلی خوب هستم)، زدن گل در مسابقه (من یک گل زن ماهری هستم)، غلط نوشتن هشت کلمه از ده کلمه در امتحان املاء (من در املاء وضعم خراب است) و شکستن پُشت سر هم بشقاب ها هنگام ظرف شستن (من در شستن ظروف

دستپاچه هستم)، باورهایی است که در نتیجه تجربه برای فرد به وجود می آید و مبنای نگاه او به خودش می گردد. در نتیجه، همه این ساخت های ذهنی به باورهایی در مورد خویشتن تبدیل می شود و خودپنداره فرد را تشکیل می دهد. خودپنداره، اثر گذارترین عامل در عملکرد آینده فرد است؛⁽¹⁾چون فرد براساس تصوّری که از خود و توانایی های خود دارد، به کاری دست می زند یا از آن کار خودداری می کند. یک نوجوان اگر خود را فردی باهوش، قوی، با استعداد و با مهارتِ بالا تلّقی کند، در انجام دادن کارها، هیچ تردیدی به خود راه نمی دهد و می کوشد در همه زمینه ها بخت خود را بیازماید و از توانایی های خود بهره ببرد، ولی اگر نوجوان، خود را فردی ضعیف، بی لیاقت یا بدشانس تصوّر کند، منزوی خواهد شد و بسیاری از کارهای روزانه را رها خواهد کرد. به طور کلّی، روان شناسان بر این باورند که خود پنداره، زیر بنای حرمت خود و عزّت نفس فرد است و اعتماد به نفس هم براساس حرمت خود به وجود می آید؛ یعنی افرادی که حرمت نفس بالایی دارند، از اعتماد به نفس بالایی هم بهره می برند. برعکس اشخاصی که حرمت نفس آنان پایین است، اعتماد به نفسشان نیز کم تر خواهد بود. باید گفت همیشه، فرد با یک یا دو شکست پی در پی، تصوّر نادرستی از خود پیدا می کند و می پندارد که اصولا فردی بی لیاقت و ناتوان است و در تمامی زمینه ها شکست خواهد خورد یا برعکس، فرد براساس

چند موفقیّت، می پندارد که فرد خوش شانس و توانایی است و در هرکاری موفّق خواهد شد. بنابراین، مهم ترین مسئله در تصمیم گیری های فردی و اجتماعی یک انسان، خود پنداره اوست؛ چرا که اگر انسان بتواند براساس درک صحیح از واقعیت های خارجی و توانایی های روانی ـ عاطفی و جسمی خود، تصور درست و کامل از خویشتن داشته باشد، قدرت تشخیص و تصمیمِ بالایی به دست می آورد و می تواند از توانایی های خود در مسیر صحیح و مناسب استفاده کند و اگر در زمینه ای هم دچار شکست شد، با ژرف اندیشی می تواند عوامل شکست خود را شناسایی و برای رفع آن کوشش کند. پس با اعتماد به نفس بالا، در مسیر پُر پیچ و خم زندگی می توان مسائل را به روش صحیح حلّ کرد و در نهایت، به فردی موفّق در همه زمینه های فردی و اجتماعی تبدیل شد.

نوجوانی که اعتماد به نفس بالایی ندارد، نمی تواند به راحتی تصمیم گیری کند. او معمولاً در تصمیم گیری ها از پدر و مادر یا دوستان و همسالان خود کمک می گیرد. در یک جمله باید گفت او متّکی به دیگران است و به همین دلیل دچار تزلزل می شود و میزان اعتماد به نفس او بیش از پیش کاهش می یابد و به فردی بی کفایت تبدیل می شود که در بیش تر زمینه های درسی، ارتباط با خانواده، مدرسه، همسالان، فامیل و... ، دچار مشکل است. این بی کفایتی در حقیقت، زاییده اندیشه و برداشت های غلط او است در حالی که وی فرد بی کفایتی نیست.

نوجوان باید بداند که هیچ فردی مثل دیگری نیست. ویژگی ها، خواسته ها و توانایی های هر فرد، ویژه خود اوست و نباید خود را با دیگران

مقایسه کند. هر فردی در زمینه خاصی استعداد دارد. شخصی در هنر، یکی در ورزش، دیگری در درس خواندن و فردی هم در کارهای عملی و همه این ها در جای خود مناسب است. هیچ کس نمی تواند برای یک زمینه نسبت به زمینه دیگر برتری قائل شود، بلکه هر کدام امتیازی است که افراد متفاوت می توانند از آن ها بهره مند شوند و هیچ کدام بر دیگری برتری ندارد. به نمونه زیر توجّه کنید:

سارا، دختری 15 ساله است که در خانه داری، کارهای منزل، آشپزی و به اصطلاح کدبانویی، مهارت ویژه ای دارد، ولی دختر خاله او، نرگس، نقاش است و به تازگی تعدادی از تابلوهایش را در نمایشگاهی در کانون فرهنگی محلّه به نمایش گذاشته است. همه افراد فامیل از تابلوهای او سخن می گویند و به وجود او افتخار می کنند؛ چون همه جا گفته می شود نمایشگاهی از آثار نقاش هنرمند، خانم نرگس.... این حرف ها سبب می شود که سارا احساس حقارت کند. او می پندارد چون هنری ندارد، پس در فامیل آن چنان توجهّی به او نمی شود. باید گفت در این مورد افکار عمومی و روش برخورد دیگران نیز مؤثر است، ولی او باید به این موضوع بیاندیشد که نرگس اصلاً خیاطی بلد نیست. او حتی نمی تواند یک تخم مرغ را نیمرو کند، ولی سارا گل دوزی، خیاطی و خیلی کارهای دیگر را به خوبی انجام می دهد. مثلا ته چین پلویی که سارا می پزد، در فامیل بی نظیر است.

در مثال بالا، اگر سارا گمان کند که او هم باید مانند نرگس باشد و حالا که چنین نیست، خود را سرزنش می کند و در نتیجه اعتماد به نفس او کاهش می یابد، ولی اگر به توانایی هایی که نرگس، دختر خاله اش از آن ها

بی بهره است بیاندیشد، درمی یابد که او نه تنها از دختر خاله اش عقب نیست، بلکه شاید در بعضی موارد جلوتر هم هست و این به او کمک خواهد کرد تا خود پنداره اش را درست پایه ریزی کند. اعتماد به نفس خود را بالا ببرد تا به سوی ترقّی پیش رود و در همه زمینه ها پیشرفت قابل ملاحظه ای داشته باشد. آن چه در جامعه ما روی می دهد، خلاف این است. متأسفانه در جامعه ما بسیاری از نوجوانان، حتی بزرگسالان، اعتماد به نفس پایینی دارند و درصد بالایی از مشکلات فردی و اجتماعی جامعه ما هم از این مسئله ناشی می شود و این موضوع به دو دلیل فردی و محیطی به وجود آمده است. علّت ابتدایی، نگرش نادرست حاکم بر اندیشه مردم است که از ارزش ها و ضد ارزش های واقعی دست کشیده اند و بعضی مسائل اعتباری را براساس اندیشه غربی برای خود ارزش می پندارند. علّت دوم هم درک نادرست افراد از توانایی های خویش است که همان خودپنداره نامیده می شود و از بین رفتن اعتماد به نفس و احترام به خود را در پی دارد.

 یکی از عوامل مهمّی که در شمار عوامل پدید آورنده خانه گریزی دختران مطرح می شود، عامل کمبود یا نبود اعتماد به نفس در چنین افرادی است. اعتماد به نفس پایین و نشناختن توانایی های خویشتن، فرد را به پوچی می کشاند. او می کوشد با این هدف های پوچ و توخالی، نداشتن اعتماد به نفس را جبران کند که بیش تر با تقلید از دیگران و تکیه بر آنان همراه است. چنین دخترانی معمولاً در خانه رابطه سازنده ای با برادر و خواهرانشان ندارند، اهل خلاقیت و ابداع و ابتکار نیستند، به درس خواندن یا مطالعه علاقه ای ندارند، یادگیری مهارت هایی مثل گل دوزی، گل سازی یا

شرکت در کلاس های تقویتی را نمی پذیرند. این گروه، حتی در خانه به مادر خود کمک نمی کنند، ورزش را دوست ندارند و به طور کلّی همواره در رویاهای خود به سر می برند. باید گفت آنان به دلیل اعتماد به نفس پایین، نمی توانند به خواسته های خود در جهان خارج جامه عمل بپوشانند. بنابراین، به خیال پردازی روی می آورند و ناکامی هایشان را در ذهن و خیال خویش پرورش می دهند و با این عمل، خود را به صورت کاذب ارضا می کنند. این گونه افراد هرگز اهل کوشش و تلاش نیستند و پشتکار ندارند. آن چه مهم به نظر می رسد این است که تعداد زیادی از دختران فراری که علت فرار آن ها عزت نفس پایین و خود پنداره غلط تشخیص داده شده است، از خانواده های مرفّه و یا به نسبت مرفّه بوده اند یا از خانواده هایی بوده اند که در زندگی به مادیّات ارزش بیشتری داده اند.

فرار از جنسیّت

یکی از موضوع هایی که در اثر خود پنداره غلط و حرمت نفس پایین و در نتیجه، اعتماد به نفس کم در دختران روی می دهد، بحث انفعال در جنسیت و فرار از جنسیت است. دختر نوجوان از یک سو در اثر ناآشنایی با قابلیت ها و توانایی های خود و جنس خود و از سوی دیگر، بعضی تبلیغ های مسموم و هنجارهای غلط مبنی بر برتری مردان و آزادی و قدرت آنان، جنسیت خود را بی ارزش می پندارد و احساس پوچی و توخالی بودن می کند و از زن بودن خود، ناراضی است. او با خود می گوید کاش پسر بودم و کارهایی هم چون پسرها و مردها انجام می دادم. این موضوع دلیل های گوناگونی دارد که یکی از آن ها به مطبوعات و رسانه ها برمی گردد؛

زیرا به اندازه کافی به کرامت زن و توانایی ها و ویژگی های او نپرداخته اند. دختر نوجوان به سبب جای گزینی ارزش های غربی و بیگانه به جای ارزش های دینی و ملی، کرامت خود را در خودنمایی و مُدگرایی و تجملات می بیند، غافل از این که ارزش اصلی زن در تربیت انسان است. حضرت امام خمینی رحمه الله درباره جایگاه والای زن می فرماید: «مرد از دامن زن به معراج می رود.» این بدان معنی است که نقش اساسی در تربیت یک انسان، بر دوش مادر است. اگر زن ها و مادرها انسان های خوبی تربیت کنند، جامعه به سوی تعالی پیش خواهد رفت و اگر آنان انسان های بدی تربیت کنند، جامعه تباه خواهد شد. پس اثرگذاری بی نظیر زن آن قدر مهمّ است که آن را با هیچ کرامت دیگری نمی توان هم سنگ دانست. اگر دختران نوجوان و جوان و هم چنین زنان جامعه ما قدر و منزلت خود را بدانند، بسیاری از مفاسد اجتماعی از جامعه رخت برخواهد بست. آن چه امروزه در جامعه شاهد آن هستیم، نشان دهنده ناآگاهی این قشر از جامعه از منزلت خود است. گرایش بیش از پیش زنان به کار در خارج از خانه، انتخاب شغل های نه چندان مناسب برای خانم ها، گرایش دختران به ورزش های نامناسب از جهت فیزیکی و جسمی، مثل کاراته و تکواندو و امثال آن یا انتخاب لباس های مردانه از سوی زنان، همه این ادعا را ثابت می کنند.

 این زمینه در دختران فراری شدّت بیش تری دارد. بیش تر دختران فراری کم و بیش به این نکته اشاره می کنند که دوست داشتند پسر بودند تا از آزادی های زیادتری برخوردار باشند.

دختری به نام... ، هنگام گفت وگو، شلواری مردانه به رنگ قهوه ای و

بلوز کاموایی کرم رنگ پوشیده و موهای خود را هم کوتاه کرده است و فقط از یک شال زنانه به عنوان روسری استفاده می کند. او می گوید: «اصلاً من پیش از فرار هر روز به باشگاه پرورش اندام می رفتم تا هیکلم مثل مردان باشد. هر کس وارد اتاق من می شد از وسایل آن تعجب می کرد؛ چون بیش تر وسایل من، پسرانه بود تا دخترانه».

دختری به نام... را در پایانه جنوب تهران دستگیر کرده اند. او که دختری 12 ساله است با پوشیدن لباس پسرانه و کوتاه کردن موهای سرش، مدت 45 روز به عنوان شاگرد راننده اتوبوس کار کرده است تا این که به طور اتفاقی با یکی از آشنایان روبه رو و دستگیر شده است. وقتی از او پرسیده می شود: چرا خودت را به شکل پسرها در آورده ای؟ می گوید: «از دختر بودن متنفرم، می خواهم مثل پسرها زندگی کنم. دخترها ذلیل هستند، کسی ارزشی برای دخترها قائل نیست».

باید گفت این گونه اندیشه ها، از جمله باورهای منحرفی است که معمولاً در خانواده هایی وجود دارد که یا از لحاظ دینی و مذهبی یا از لحاظ فرهنگی در سطح پایینی قرار دارند و از آموزش های انسان ساز دینی و الهی بی خبرند؛ زیرا اسلام برای زن و مرد از نظر انسانیت، ارزش یکسانی قائل است و تنها ملاک برتری را تقوا می داند. در اسلام، زن و مرد وظایف ویژه ای دارند که هیچ کدام از این وظایف، دلیل برتری آنان نیست، بلکه براساس شرایط فیزیکی و روحی و روانی هر جنس است. زن از لحاظ جسمی ضعیف تر و ظریف تر است، ولی به سبب روحی و عاطفی، حساس تر. زن روح لطیف تری دارد. بنابراین، وظایف او هم مناسب شرایط روحی و جسمی او خواهد بود. البته این به معنای این نیست که هیچ زنی حق شرکت در اجتماع را ندارد. زن نباید رسالت اصلی خود را فراموش

کند، بلکه باید فعالیت های دیگر را به صورت فعالیت جنبی در کنار مسئولیت اصلی تربیت فرزندان و شوهرداری در نظر بگیرد. نمونه برجسته چنین زنی حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام است. ایشان با این که در همسرداری، زنی نمونه بود، از فرزندان نیز مراقبت می کرد و کارهای سخت خانه را انجام می داد. ولی با این حال، از هیچ فعالیت اجتماعی باز نمی ماند. در جنگ ها به عنوان پرستار حاضر می شد و برای زن های دیگر، کلاس تفسیر و تدریس قرآن برگزار می کرد. پس از رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز هنگامی که حریم ولایت را در خطر دید، بارها از ولایت دفاع کرد و در مسجد به سخنرانی پرداخت و خطبه خواند. زینب کبری علیهاالسلام نمونه دیگری از زنان نمونه است که نقش ایشان در نهضت عاشورا نیاز به بازگویی ندارد. بنابراین، می توان دریافت که فعالیت اجتماعی از وظیفه اصلی زن جلوگیری نمی کند و کسانی که این دو را متضاد می پندارند، یا با غرض سخن می گویند یا این که آموزه های ناب اسلام را درک نکرده اند. در جامعه اسلامی ما، افرادی با دم زدن از حقوق زن، قصد گمراه کردن این قشر را دارند و در واقع، کرامت و عفّت زن را نشانه گرفته اند. آنان با این سیاست ها قصد دارند بانوان ایران اسلامی را با خود هم نوا کنند.

پنج ـ ایجاد ارتباط با جنس موافق و مخالف

اشاره

انسان موجودی اجتماعی است. اگرچه جنبه های فردی بسیاری هم در او وجود دارد، ولی ذات او چنین است که می خواهد در میان دیگر هم نوعان زندگی کند. برای آدمی، تنها زندگی کردن و گوشه نشینی بسیار دشوار است. ازاین رو، از ابتدای خلقت، در پی همدم و هم نشین بوده است

و این به سبب نیاز به درد دل با دیگران و ابراز همدردی و همدلی از سوی آن هاست، ولی از آن جا که هر فرد در هر سنّی شرایط ویژه ای دارد، طبیعی است که می کوشد فردی را برای دوستی و هم نشینی برگزیند که با شرایط او هم خوانی و سازگاری داشته باشد. بنابراین، اغلب افراد از لحاظ سنی، با هم سالان خود دوستی می کنند.

انتخاب دوست، یکی از مهم ترین تصمیم های زندگی یک فرد است؛ زیرا انسان وقتی با کسی هم نشین می شود و با او نشست و برخاست می کند، بی شک از او تأثیر خواهد پذیرفت. این اثرپذیری، مسیر زندگی او را تغییر خواهد داد، ولی این تغییر مسیر برای فرد ملموس نیست و در بیشتر موارد، فرد متوجّه این تأثیر پذیری ها نمی شود. بنابراین، لازم است هر فردی در انتخاب دوست دقت کند تا دوستی که برمی گزیند از لحاظ فرهنگی، مذهبی، اخلاقی، بهتر از خود او باشد. دین اسلام درباره آیین دوست یابی، شرایط یک دوست خوب و امتحان کردن دوست، توصیه های بی شماری دارد. امیرالمؤمنین علیه السلام درباره انتخاب دوست به فرزندش امام حسن علیه السلام چنین توصیه می کند:

پسرم، از دوستی با احمق پرهیز کن؛ چرا که می خواهد به تو نفعی رساند، ولی دچار زیانت می کند. از دوستی با بخیل بپرهیز؛ زیرا آن چه را که سخت به آن نیاز داری، از تو دریغ می دارد و از دوستی با بدکار بپرهیز؛ که با اندک بهایی، تو را می فروشد و از دوستی با دروغ گو بپرهیز؛ که او به سراب ماند؛ دور را به تو نزدیک و نزدیک را دور می نمایاند.⁽¹⁾

آنچه از مطالعه کتاب هایی که در زمینه عوامل انحراف انسان ها نگاشته شده، برمی آید، این است که دوست ناباب و دوست بد، بیش ترین عامل انحراف انسان بوده اند. برای همگان کاملاً روشن است که انسان به خودی خود، راه خطا را پیش نمی گیرد و همیشه از سوی افراد دیگر راه های جرم و جنایت و خطا به او نشان داده می شود و ترغیب ها و تشویق ها از سوی دوستان ناباب صورت می گیرد. بنابراین، بی توجهی نوجوان به این مسئله و بی دقّتی او در انتخاب دوست، یکی از بزرگ ترین خطرهایی است که او را تهدید می کند. در زمینه گزینش دوست از سوی دختران، دوگونه دوستی مطرح است:

اول ـ دوستی با هم جنس

نوجوان از آن جا که در سنین بلوغ و نوجوانی به رشد فکری لازم نرسیده است، در انتخاب دوست بیش تر به مسائل ظاهری دقت می کند و دوست خود را براساس قیافه خوب یا یکی دو ویژگی سطحی هم چون خوش خلقی و مهربانی یا یک ویژگی برجسته دیگر برمی گزیند. در حالی که هیچ تحقیقی در زمینه ویژگی های اخلاقی و اعتقادی او انجام نداده است، از خانواده او هیچ اطلاعی ندارد و از میزان صداقت او آگاه نیست. بیش تر دوستی ها در این دوره، به سادگی شکل می گیرد. حس استقلال طلبی، کنجکاوی، آرمان خواهی، مخالفت با والدین و... همگی از ویژگی های دوران بلوغ است و نوجوان را به سوی دوستی با افرادی می کشاند که آشنایی چندانی از آن ها ندارد و درباره آنان تحقیق انجام نداده است. باید

گفت این شتاب در تصمیم گیری و تحقیق نکردن، از ویژگی های دوران بلوغ؛ و حاصل بی تجربگی است. بنابراین، نوجوان از آثار زیان بار این گونه انتخاب ها بی خبر است. والدین می توانند با محبّت به جا و مناسب خود، آگاهی های لازم را به فرزندانشان بدهند تا او الگوهای مناسبی برای انتخاب دوست در اختیار داشته باشد.

 در یک نظر سنجی که از 43 دختر فراری ساکن در مراکز مداخله در بحران تهران صورت گرفته است، در پاسخ این پرسش که: تمایل شما به انتخاب دوست از کدام یک از گروه های زیر بیش تر است؟ این نتایج به دست آمد:

     ـ 30

     ـ 25

     ـ 20

     ـ 15

     ـ 10

     ـ  5

      - فرق ندارد      - غریبه      - همسایه      - همکلاسی      - فامیل

با توجه به جدول بالا، فقط 97/6 درصد از دختران فراری دوستان خود را از افراد آشنا انتخاب می کنند و 60 درصد از آنان علاقه دارند دوست خود را از میان غریبه ها انتخاب کنند و 32 درصد دیگر نیز برایشان فرقی ندارد که دوستشان از چه گروهی باشد؛ یعنی آشنا و غریبه تفاوتی ندارد.

تحلیل این نظر سنجی به این ترتیب است که بیش تر این افراد، هیچ حساسیتی بر روی انتخاب دوست ندارند و به شناخت و شرایط گزینش دوست توجهی نمی کنند. شگفت انگیزتر آن که تعداد زیادی، بر انتخاب دوست از میان غریبه ها، علاقه بیش تری از خود نشان می دهند و این همان مشکلی است که دختران فراری به آن توجّهی نداشته و ندارند. وقتی از علّت تمایل به غریبه ها پرسیده می شود:

ـ سمیرا می گوید: نمی دانم، ولی غریبه ها برایم جذّابیت بیشتری دارند.

ـ مریم می گوید: غریبه ها آدم را بهتر درک می کنند.

ـ فرزانه می گوید: غریبه ها مثل فامیل و همسایه به آدم گیر نمی دهند.

 از پرسش و پاسخ بالا می توان نتیجه گرفت که ریشه تمایل به غریبه ها را باید در کمبود محبت از سوی خانواده ها، داشتن عقده های گوناگون، تلاش برای فراموش کردن پیشینه خود و ده ها عامل دیگر جست وجو کرد. آمار نشان می دهد که آمادگی فرار، در دختران نوجوانی که در انتخاب دوست دقت نمی کنند یا معمولاً دوستان خود را از میان غریبه ها بر می گزینند و به بیگانگان اعتماد می کنند، بیش تر دیده می شود شمار زیادی از فرارها، ثمره دوستی با دوستان ناباب است. دوستانی که به ظاهر با نوجوان هم دردی می کنند و خود را کاملاً دل سوز او نشان می دهند و پس از این که

اعتماد فرد را به دست آوردند، افق هایی را در برابر دیدگان نوجوان می گشایند که تا به حال آن را تجربه نکرده است. نوجوان نیز پس از آشنایی با چنین افق هایی، شیفته آن می شود و راه خوشبختی را در حرکت به سوی آن می بیند. در این میان، دوست ناباب منتظر فرصت مناسبی است تا آخرین تیر را رها کند و این زمانی است که نوجوان، یک اختلاف نظر ساده با والدین پیدا کرده است. دوست ناباب، بی درنگ این مشکل را در نظرش بزرگ جلوه می دهد و با توجیه های خود، فرصتِ اندیشیدن را از او می گیرد و راهی را فرا روی او قرار می دهد که نتیجه اش ناکجا آباد است.

ژاکلین می گوید: «بنا به دلایلی با پدر و مادرم اختلاف پیدا کرده بودم. مدتی درِ اتاق را به روی خانواده ام بسته بودم. نه غذا می خوردم و نه حرف می زدم. دیگر طاقتم تمام شده بود. حوصله غرغرهای مادرم را نداشتم تا این که یکی از دوستانم که تازه با او آشنا شده بودم، به دیدنم آمد و پیشنهاد داد برای فرار از این موقعیت، به اتفاق دوستانش به سفر برویم. ابتدا قبول نکردم، ولی با اصرار فرشته، راهی سفر شدیم. سفر به شهری که مرکز فساد و تباهی بود ، ... را می گویم.» ناگهان اشکش جاری شد و گفت: «ای کاش که چنین سفری را نمی رفتم و اصلاً با فرشته دوست نمی شدم.»

دوم ـ دوستی با جنس مخالف

در تمامی سنّت ها و اقوام، ارتباط بین زن و مرد بیگانه، کم و بیش نابهنجار و غیر متعارف قلمداد می شود. باید گفت غیر از فرهنگ منحرف غرب در دهه های اخیر، از اقوام باستانی گرفته تا ادیان گوناگون و جوامع امروزی، هر کدام چارچوبی برای ارتباط بین زن و مرد غریبه در نظر می گیرند و تعامل خارج از آن چارچوب را ممنوع می شمارند. دین مبین اسلام که متعالی ترین و کامل ترین دین است، در این زمینه از همه مکتب ها و ادیان، دقیق تر و حساس تر عمل می کند؛ زیرا بر این باور است که روابط