مشخصات کتاب

سرشناسه:حسینی میلانی ، علی، ۱۳۲۶ -

عنوان قراردادی:ابطال ما استدل به لامامه ابی بکر. فارسی

عنوان و نام پدیدآور:خلافت ابوبکر در ترازوی نقد/علی حسینی میلانی ؛ ترجمه و ویرایش هیئت تحریریه مرکز حقائق اسلامی .

مشخصات نشر:قم: مرکز حقایق اسلامی، ۱۳۸۶.

مشخصات ظاهری:۸۸ ص.

فروست:سلسله پژوهش های اعتقادی؛ ۵

شابک:978-964-2501-62-5

وضعیت فهرست نویسی:فیپا

یادداشت:کتابنامه: ص.[۸۱] - ۸۴؛همچنین به صورت زیرنویس

موضوع:ابوبکر، عبدالله بن ابی قحانه، ۵۱ قبل از هجرت -۱۳ق.

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. -- اثبات خلافت .

موضوع:امامت.

موضوع:خلافت -- دفاعیه ها و ردیه ها .

شناسه افزوده:مرکز الحقائق الاسلامیه.

رده بندی کنگره:BP۲۲۳/۲/ح۵الف۲۰۴۱ ۱۳۸۶

رده بندی دیویی:۲۹۷/۴۵۲

شماره کتابشناسی ملی:۱۰۷۱۶۰۰

اشاره

سلسله پژوهش های اعتقادی (5)

مقدمه

سرآغاز

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

. . . آخرین و کامل ترین دین الهی با بعثت خاتم الانبیاء، حضرت محمّد مصطفی صلی اللّه علیه و آله به جهانیان عرضه شد و آئین و رسالت پیام رسانان الهی با نبوّت آن حضرت پایان پذیرفت.

دین اسلام در شهر مکّه شکوفا شد و پس از بیست و سه سال زحمات طاقت فرسای رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و جمعی از یاران باوفایش، تمامی جزیرة العرب را فرا گرفت.

ادامه این راه الهی در هجدهم ذی الحجّه، در غدیر خم و به صورت علنی، از جانب خدای منّان به نخستین رادمرد عالم اسلام پس از پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله یعنی امیر مؤمنان علی علیه السلام سپرده شد.

در این روز، با اعلان ولایت و جانشینی حضرت علی علیه السلام ، نعمت الهی تمام و دین اسلام تکمیل و سپس به عنوان تنها دینِ مورد

پسند حضرت حق اعلام گردید. این چنین شد که کفرورزان و مشرکان از نابودی دین اسلام مأیوس گشتند.

دیری نپایید که برخی اطرافیان پیامبر صلی اللّه علیه و آله ، - با توطئه هایی از پیش مهیّا شده - مسیر هدایت و راهبری را پس از رحلت پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله منحرف ساختند، دروازه مدینه علم را بستند و مسلمانان را در تحیّر و سردرگمی قرار دادند. آنان از همان آغازین روزهای حکومتشان، با منع کتابت احادیث نبوی، جعل احادیث، القای شبهات و تدلیس و تلبیس های شیطانی، حقایق اسلام را - که همچون آفتاب جهان تاب بود - پشت ابرهای سیاه شکّ و تردید قرار دادند.

بدیهی است که علی رغم همه توطئه ها، حقایق اسلام و سخنان دُرَرْبار پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله ، توسّط امیر مؤمنان علی علیه السلام ، اوصیای آن بزرگوار علیهم السلام و جمعی از اصحاب و یاران باوفا، در طول تاریخ جاری شده و در هر برهه ای از زمان، به نوعی جلوه نموده است. آنان با بیان حقایق، دودلی ها، شبهه ها و پندارهای واهی شیاطین و دشمنان اسلام را پاسخ داده و حقیقت را برای همگان آشکار ساخته اند.

در این راستا، نام سپیده باورانی همچون شیخ مفید، سیّد مرتضی، شیخ طوسی، خواجه نصیر، علّامه حلّی، قاضی نور اللّه، میر حامد حسین، سیّد شرف الدین، امینی و . . . همچون ستارگانی پرفروز می درخشد؛ چرا که اینان در مسیر دفاع از حقایق اسلامی و تبیین

واقعیّات مکتب اهل بیت علیهم السلام ، با زبان و قلم، به بررسی و پاسخ گویی شبهات پرداخته اند . . .

و در دوران ما، یکی از دانشمندان و اندیشمندانی که با قلمی شیوا و بیانی رَسا به تبیین حقایق تابناک دین مبین اسلام و دفاع عالمانه از حریم امامت و ولایت امیر مؤمنان علی علیه السلام پرداخته است، پژوهشگر والامقام حضرت آیت اللّه سیّد علی حسینی میلانی، می باشد.

مرکز حقایق اسلامی ، افتخار دارد که احیاء آثار پُربار و گران سنگ آن محقّق نستوه را در دستور کار خود قرار داده و با تحقیق، ترجمه و نشر آثار معظّمٌ له، آن ها را در اختیار دانش پژوهان، فرهیختگان و تشنگان حقایق اسلامی قرار دهد.

کتابی که در پیش رو دارید، ترجمه یکی از آثار معظّمٌ له است که اینک "فارسی زبانان" را با حقایق اسلامی آشنا می سازد.

امید است که این تلاش مورد خشنودی و پسند بقیّة اللّه الأعظم، حضرت ولیّ عصر، امام زمان عجل اللّه تعالی فرجه الشریف قرار گیرد.

مرکز حقایق اسلامی

بسم اللّه الرحمن الرحیم

الحمد للّه ربّ العالمین و الصلاة و السلام علی محمّد و آله

الطّاهرین و لعنة اللّه علی أعدائهم أجمعین من الأوّلین و الآخرین.

پیش گفتار

با توجّه به سلسله پژوهش هایی که ارائه شد، برگزیده دلیل های امامت امیر مؤمنان علی علیه السلام را از دیدگاه قرآن کریم، سنّت پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله و عقل بیان کردیم. ما در تمام این موارد از روش دانشمندان علم کلامِ اهل سنّت خارج نشدیم و شرط هایی را که آن ها درباره امامت معتبر و لازم می دانند، رعایت کردیم.

اهل سنّت امامت را به اختیار و انتخاب مردم می دانند و بر همین اساس برای امام خصوصیات و شرط هایی را لازم می دانند تا به سبب دارا بودن آن ها برای امامت صلاحیّت پیدا کند.

ما این نوشتار را طبق همان شروط معتبر و لازم و بر اساس گفتار بزرگان و علمای اهل سنّت تحقیق و بررسی کرده و امامت امیر مؤمنان علی علیه السلام را ثابت نمودیم.

اکنون برای تکمیل آن مطالب، در مورد دلایل اهل سنّت بر امامت ابو بکر بحث می کنیم، زیرا آن سان که ما بر امامت امیر مؤمنان علیه السلام دلیل های متعدّدی داریم، اهل سنّت نیز به نظر خودشان برای امامت ابو بکر دلایلی دارند، لذا به بررسی آن ها می پردازیم تا ارزش آن ها بر حسب معیارهای علمی آشکار گردد.

ما در این نوشتار نیز به آداب و روش بحث و مناظره ملتزم خواهیم بود و بدیهی است که اساس مناظره این گونه است که یا دلیل های ارائه شده بایستی مورد قبول هر دو طرف باشد، و یا دلیل هر گروه مورد قبول طرف مقابل باشد، تا به این وسیله بتواند با طرف مقابل مناظره نموده و او را به پذیرش وادارد.

ما در این موضوع بر اساس کتاب ها و گفتار دانشمندان اهل سنّت به بحث و مناظره می نشینم و به آداب بحث و مناظره، متانت در کلام و عدم تعصّب ملتزم هستیم تا روشن شود که دلایل ایشان در خلافت ابو بکر، طبق گفتار علمای آنان نیز تمام و کامل نیست. و اگر چنین باشد پس چگونه می توانند ما را به پذیرش دلیل هایی وادار کنند که حتّی

بزرگان خودشان آن ها را قبول نداشته و به آن استدلال نمی کنند؟!

در این بحث بر مهم ترین و مشهورترین کتاب های علم عقاید اهل سنّت استناد می کنیم که عبارتند از:

کتاب مواقف در علم کلام، شرح مواقف و شرح مقاصد.

این کتاب ها در قرن هشتم و نهم هجری تألیف شده و در حوزه های علمیّه تدریس می شده اند. اساتید فنّ از اهل سنّت شرح ها و حاشیه های زیادی بر این کتاب ها نوشته اند.

اگر به کتاب کشف الظنون مراجعه کنید خواهید دید که صاحب کتاب درباره آن سه کتاب چه گفته است، و می یابید که حاشیه ها و شرح های بسیاری بر این کتاب ها نوشته شده است.

از طرفی این کتاب ها از لحاظ اعتباری محوریت دارند و بقیّه کتاب ها بر اساس آن ها گرد آمده اند و همچنین مورد قبول همگان هستند و اهل سنّت به آن ها استناد و اعتماد می کنند.

بخش یکم: مهم ترین دلایل های خلافت ابو بکر

مهم ترین استدلال های اهل سنّت بر امامت ابو بکر

اکنون مهم ترین دلیل هایی را که اهل سنّت بر امامت ابو بکر ارائه کرده اند بررسی می کنیم. متن شرح مواقف این گونه است:

مقصد چهارم: در مورد امام به حق بعد از رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله ⁽¹⁾است. امامت طبق اعتقاد ما مخصوص ابو بکر است ولی به اعتقاد شیعه امام به حق پس از پیامبر صلی اللّه علیه و آله علی است.

ما در این موضوع دو راه ارائه می نماییم:

1 - راه تعیین امام سخن صریح پیامبر است.

2 - راه تعیین امام اجماع مردم است.

اما درباره امامت بعد از پیامبر سخنی از خدا و رسولش دیده نشده است ⁽¹⁾و اما اجماع نیز بر غیر ابو بکر - که امّت اتفاق کرده اند - نداریم.

فقط بر حقانیّت امامت سه نفر اجماع تحقّق می یابد: ابو بکر، علی و عباس ⁽²⁾. سپس آن دو نفر [علی و عباس] به جهت اینکه مخالفتی با ابو بکر نکردند؛ پس اگر ابو بکر بر حق نبود به طور حتم آن ها با او منازعه می کردند.

بنا بر این دلیل امامت ابو بکر از طریق اجماع، کامل و تمام می شود ⁽³⁾.

در این استدلال اعتراف شد که کلام صریحی از پیامبر صلی اللّه علیه و آله در مورد امامت ابو بکر یافت نشده است. از این رو نخستین دلیل بر امامت ابو بکر، همان اجماع و نبودن سخن صریح از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله است.

نویسنده شرح مقاصد در بحث سوم در راه های ثبوت امامت می گوید:

راه تعیین امام یا سخن صریح است، یا اختیار امّت ⁽¹⁾. امّا سخن صریح در حق ابو بکر موجود نیست، ولی او با اتّفاق و اجماع مردم به امامت نصب شده است ⁽²⁾.

پس آشکار شد که درباره امامت ابو بکر کلام صریحی از پیامبر صلی اللّه علیه و آله نرسیده و تنها دلیل بر امامت او همان اجماع و اتفاق امّت است.

راه سومی که اهل سنّت در این زمینه مطرح می کنند راه افضلیّت است. لذا همان گونه که ما از افضلیّت بحث می کنیم آن ها نیز بحث می کنند، ولی در این مورد آن ها اختلاف نظر دارند، بعضی افضلیّت را برای دارنده مَسند امامت شرط می دانند و بعضی هم منکر آن هستند.

بنا بر این کسی که اعتبار افضلیّت را در امام انکار می کند، اصراری بر افضل و برتر بودن ابو بکر ندارد، مثل فضل بن روزبهان؛ ولی کسی

که افضلیّت را در امام معتبر می داند ناگزیر است که بر افضلیّت و برتر بودن ابو بکر اصرار ورزد، چرا که چنین کسی به امامت ابو بکر معتقد است.

از کسانی که افضلیّت را در امام معتبر می داند ابن تیمیّه است و به خاطر همین مطلب اصرار دارد که ابو بکر از همه اصحاب برتر است و آنچه را که امامیّه بر افضلیّت و برتری علی علیه السلام استدلال کرده اند تکذیب می کند.

بخش دوم: مهمترین دلیل های فضیلت و برتری برتری ابو بکر

دلیل های اهل سنّت در برتری ابو بکر

اشاره

در کتاب مواقف و شرح مواقف چنین آمده است:

مقصد پنجم: درباره برترین مردم بعد از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله است. ما و بیشتر علمای پیشین معتزله ابو بکر را برتر می دانیم و به اعتقاد شیعه و بیشتر علمای متأخر معتزله، علی برترین فرد پس از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله است ⁽¹⁾.

بنا بر آنچه که پیش تر گفتیم، روشن شد که دلایل اهل سنّت بر امامت ابو بکر اجماع و افضلیّت است، البتّه اگر افضلیّت او را معتبر بدانند و هیچ حدیث و سفارشی از پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله بر امامت ابو بکر نداشته باشند.

ما در اثبات امامت امیر مؤمنان علی علیه الصلاة و السلام از هر سه

طریق (نص صریح پیامبر صلی اللّه علیه و آله ، اجماع و افضلیت) می توانیم به نتیجه برسیم اما اینجا از ذکر آن ها صرف نظر می کنیم.

آنان اعتراف می کنند که هیچ حدیث و کلام صریحی از پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله بر امامت ابو بکر وجود ندارد.

بنا بر این بر امامت ابو بکر فقط دو طریق ادعای افضلیت و اجماع باقی می ماند.

اینک دلیل هایی را که در مورد افضلیت ابو بکر ارائه کرده اند بررسی می کنیم:

دلیل اول

اولین دلیلی که برای برتری ابو بکر استدلال شده آیه ای از قرآن است. آنجا که خداوند متعال می فرماید:

«وَ سَیُجَنَّبُهَا الاَتْقَی * الَّذیٖ یُؤتیٖ مالَهُ یَتَزَکّی * وَ ما لِاَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزی» ⁽¹⁾.

«به زودی باتقواترین مردم از آن [آتش سوزان] دور داشته می شود. همان کسی که مال خود را می بخشد تا پاک شود و هیچ کس را نزد او حق نعمتی نیست تا بخواهد او را جزا دهد».

نویسنده شرح مواقف می گوید:

بیشتر مفسّران گفته اند - و دانشمندان نیز به این سخن تکیه کرده اند - که این آیه در شأن ابو بکر نازل شده است. او باتقواترین مردم است و کسی که تقوایش از همه بیشتر باشد در نزد خدا گرامی تر است، زیرا خداوند عزّ و جلّ می فرماید:

«انَّ اکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّهِ اتْقاکُمْ» ⁽¹⁾.

«همانا گرامی ترین شما در نزد خداوند، باتقواترین شماست».

از این رو ابو بکر در پیشگاه خداوند سبحان بافضیلت ترین مردم است.

از طرفی، شکّی نیست کسی که در نزد خدا گرامی تر و بافضیلت تر است. چنین فردی باید بعد از رسول خدا امام و پیشوای مردم باشد و این مطلبی است که اشکالی در آن نیست. پس ابو بکر از همه اصحاب برتر است و کسی که بر همه امّت فضیلت و برتری دارد، همان برای خلافت بعد از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله معیّن شده است ⁽²⁾.

دلیل دوم

دومین دلیل بر افضلیّت و برتری ابو بکر سخن پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله است که می فرماید:

«إقتدوا باللّذین من بعدی ابو بکر و عمر» ⁽¹⁾.

«پس از من به دو نفر اقتدا کنید: ابو بکر و عمر».

واژه «اقتدوا» فعل امر است از سویی تمام مسلمانان مورد خطاب پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله هستند و این خطاب شامل علی هم می شود. پس او هم مأمور است که به شیخین (ابو بکر و عمر) اقتدا کند. بنا بر این بر علی واجب است که بر آن دو اقتدا کند و کسی که دیگران به او اقتدا می کنند همان امام و پیشواست.

اهل سنّت این حدیث نبوی را در کتاب هایشان روایت کرده اند.

از این رو، این سخن پیامبر دلیل بر امامت ابو بکر خواهد بود و خلافت عمر فرع خلافت ابو بکر است. اگر خلافت ابو بکر ثابت شود خلافت عمر نیز ثابت خواهد شد. گرچه اکنون درباره خلافت عمر نقد و بررسی نمی کنیم.

دلیل سوم

سومین دلیل برای برتری ابو بکر، حدیثی است که از پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله نقل شده است که حضرتش به ابی الدرداء فرمود:

«و الله ما طلعت شمس و لا غربت بعد النبیین و المرسلین علی رجل أفضل من أبی بکر».

«به خدا سوگند! بعد از پیامبران، خورشید بر مردی بهتر از ابو بکر طلوع و غروب نکرده است» ⁽¹⁾.

در حقیقت این حدیث صلاحیّت دارد که بر امامت ابو بکر صراحت و تأکید داشته باشد و با این حدیث، ابو بکر از علی علیه السلام افضل و برتر خواهد بود و عقل نیز مقدم کردن انسان معمولی را بر صاحب فضیلت و یا مقدم کردن صاحب فضیلت را بر کسی که فضیلتش بیشتر است قبیح می داند. پس تنها کسی که باید بعد از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله به خلافت برسد ابو بکر است.

دلیل چهارم

چهارمین دلیل روایتی است که پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله درباره ابو بکر و عمر بیان کرد، آنجا که فرمود:

«هما سیّدا کهول أهل الجنّة ما خلا النبیّین و المرسلین» ⁽¹⁾.

«ابو بکر و عمر غیر از پیامبران و رسولان، آقای پیرمردان اهل بهشت می باشند».

کسی که آقا و بزرگ قومی شد، امام و پیشوای آن ها نیز خواهد بود یعنی دیگران باید به او اقتدا کرده و از او پیروی کنند و علی نیز چون از همان قوم بوده، باید از ابو بکر و عمر تبعیّت کند، چرا که آنان آقای پیرمردان اهل بهشت هستند.

دلیل پنجم

پنجمین دلیل سخن پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله است که فرمود:

«ما ینبغی لقوم فیهم ابو بکر أن یتقدّم علیه غیره» ⁽²⁾.

«گروهی که ابو بکر در میان آن هاست، شایسته نیست کسی بر او مقدّم شود».

بنا بر این، جایز نیست کسی خود را بر ابو بکر مقدّم کند و این شامل علی نیز می شود.

پس بر علی جایز نیست که بر ابو بکر مقدّم شود و هیچ کس حقّ ندارد ادّعا کند که علی بر ابو بکر مقدّم است زیرا این کلام، مخالف با سخن رسول خدا صلی اللّه علیه و آله است.

دلیل ششم

ششمین دلیل رفتاری است که پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله درباره ابو بکر انجام داد. آن حضرت در نماز جماعت - که بهترین عبادت هاست - ابو بکر را مقدّم فرمود، از این رو ابو بکر در زمان بیماری پیامبر صلی اللّه علیه و آله در محراب آن حضرت با مردم نماز خواند و نمازی که ابو بکر در آن شرایط خواند - بنا بر آنچه روایت کرده اند - به دستور پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله بود.

پس اگر کسی در جایگاه پیامبر صلی اللّه علیه و آله نماز بخواند و به امر ایشان امام جماعت مسلمانان شود، صلاحیّت دارد که بعد از پیامبر صلی اللّه علیه و آله نیز امام و پیشوای مسلمانان باشد.

دلیل هفتم

هفتمین دلیل سخنی است که پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله در مورد

شیخین بیان نمود، آنجا که فرمود:

«خیر امّتی ابو بکر ثمّ عمر» ⁽¹⁾.

«بهترین امّت من، ابو بکر و پس از او عمر می باشند».

این حدیثی است که اهل سنّت در کتاب هایشان آن را روایت کرده اند.

دلیل هشتم

هشتمین دلیل سخنی است که پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله درباره دوستی با ابو بکر بیان کرده، آنجا که فرمود:

«لو کنت متّخذاً خلیلاً دون ربّی لاتّخذت أبو بکر خلیلاً» ⁽²⁾.

«اگر بعد از پروردگارم دوستی برای خود برمی گزیدم، البتّه ابو بکر را به عنوان دوست برمی گزیدم».

دلیل نهم

نهمین دلیل سخنی است که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله در حضور ابو بکر ابراز کرده، آنجا که فرمود:

«و أین مثل أبی بکر کذّبنی الناس و صدّقنی و آمن بی و زوّجنی ابنته و جهّزنی بماله وَ واسانی بنفسه و جاهد معی ساعة الخوف» ⁽¹⁾.

«کجاست همانند ابو بکر آن گاه که مردم مرا تکذیب می کردند، او مرا تصدیق کرد، به من ایمان آورد، دخترش را به ازدواج من درآورد، با جان و مالش مرا یاری کرد و با من در ساعت تنهایی و ترس در جبهه جنگ جهاد کرد».

دلیل دهم

دهمین دلیل گفتار علی علیه السلام است، آنجا که فرمود:

«خیر الناس بعد النبیّین أبو بکر ثمّ عمر ثمّ اللّه أعلم» ⁽²⁾.

«بعد از پیامبران ابو بکر و پس از او عمر بهترین مردم هستند و پس از آن دو نفر، خدا داناتر است»(!!) ⁽³⁾.

آنچه بیان شد، دلایلی بود که اهل سنّت بر افضلیّت و برتری ابو بکر آورده اند. این دلیل ها در مدارک معتبری از جمله کتاب های فخر

رازی، و کتاب های الصواعق المحرقه ، شرح مواقف ، شرح مقاصد آمده است.

البتّه دلیل های مذکور در بیشتر کتاب های علمای اهل سنّت چه در گذشته و چه در عصر حاضر وجود دارد. معتزله نیز در استدلال به این دلایل، با اشاعره مشارکت دارند، مگر علمای معتزله ای که در دوران اخیر هستند که آن ها معتقد به افضلیّت و برتری ابو بکر نیستند، آنان علی علیه السلام را از دیگر صحابه برتر می دانند ولی می گویند:

مصلحت اقتضا می کرد که در امر امامت، ابو بکر بر علی مقدّم شود.

بخش سوم: نارسانایی دلایل های ارائه شده در برتری ابو بکر ابو بکر

ناتمام بودن دلیل های اهل سنّت بر افضلیّت ابو بکر

اشاره

آنچه بیان شد دلیل های اهل سنّت بر افضلیّت ابو بکر بود، حال اگر کسی بپرسد که از میان دلیل های یاد شده، مهم ترین دلیل آن ها چیست، در پاسخ او می گوییم: از میان ده دلیل ذکر شده، ماجرای نماز خواندن ابو بکر بر مردم، و حدیث:

«اقتدوا باللذین من بعدی أبی بکر و عمر».

«بعد از من به ابو بکر و عمر اقتدا کنید».

از همه آن ها مهم ترند، ولی ما یکایک این دلیل ها را بر اساس روایات و نظریات دانشمندان اهل سنّت مورد بحث و بررسی قرار می دهیم.

نقد و بررسی دلیل اول

نخستین دلیلی که ارائه شد گفتار خداوند متعال بود، آنجا که می فرماید: