مشخصات کتاب

سرشناسه : مصباح، محمدتقی، - 1313

عنوان و نام پدیدآور : دین و آزادی/ گفتمان و پرسش و پاسخ از محمدتقی مصباح یزدی

مشخصات نشر : قم: حوزه علمیه قم، مرکز مطالعات و پژوهش های فرهنگی، 1381.

مشخصات ظاهری : ده، ص 109

شابک : 964-6918-13-14500ریال

یادداشت : پشت جلد به انگلیسی:Reiigion freedom.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس

موضوع : آزادی (اسلام)

اسلام و اجتماع

آزادی -- جنبه های مذهبی

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. مرکز مطالعات و پژوهش های فرهنگی

رده بندی کنگره : BP230/14/م56د9 1381

رده بندی دیویی : 297/48

شماره کتابشناسی ملی : م 81-19259

خیراندیش دیجیتالی : انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

دین و آزادی

گفتمان و پرسش و پاسخ از:

محمد تقی مصباح یزدی

مرکز مطالعات و پژوهش های فرهنگی حوزه ی علمیه

قم - 1381

تقدیم به:

منادی بزرگ آزادی و دین داری و منجی بشریت از زنجیرهای اسارت انسان، حضرت بقیة الله الاعظم اروحنا له الفداء.

فهرست مطالب

مقدمه ...هشت

گفتمان نخست ...3

پرسش ها و پاسخ ها ...5

تبیین مبادی تصوری: تعریف آزادی و دین ...5

مفهوم آزادی در فلسفه ...6

مفهوم آزادی در اخلاق ...7

مفهوم آزادی در حقوق ...9

مفهوم مورد نظر از آزادی در این بحث ...14

مفهوم دین ...14

رابطهی دین و آزادی ...15

آزادی های دینی ...17

مفهوم حقوق بشر ...19

جایگاه آیه ی شریفه ی «لا اکراه فی الدین» در بحث آزادی ...25

رفراندم مجدد برای نظام ...28

مناظره با دگراندیشان ...31

گفتمان دوّم ...37

دیدگاه های مختلف در مورد حد آزادی ...40

پرسش و پاسخ ...47

علت محدودیت آزادی توسط دین ...47

رابطه ی ولایت مطلقه ی فقیه با آزادی مشروع ...51

علت عدم منع مطلق برده داری در اسلام ...52

مقایسه ی آزادی در جامعه ی ما و زمان حضرت امیر(علیه السلام) ...54

تبیین مواضع آیت الله مصباح ...57

بخش دوّم: پاسخ به سؤالات در مورد آزادی ...59

تفاوت آزادی مورد نظر اسلام و غرب ...61

جایگاه دین و آزادی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران ...65

راه تحقّق آزادی دینی ...69

رابطه ی دین و آزادی ...72

حدّ و مرز آزادی عقیده، اندیشه و بیان در اسلام ...75

آزادی، مقیّد به عدل است یا دین؟ ...80

نظر اسلام در مورد فردگرایی ...82

رابطه ی انتخابگر بودن انسان با توحید افعالی ...85

سازگاری اسلام با آزادگی و آزادی ...88

مقایسه ی آزادی ابراز عقیده در زمان پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله ) و حضرت امیر(علیه السلام) با زمان ما... 90

با وجود قانون حد آزادی، چرا حمله به اجتماعات قانونی؟ ...95

رابطه ی تساهل و تسامح با تحکیم جایگاه اجتماعی اسلام ...62

منع آزادی به نام دین ...100

جایگاه مردم سالاری در دین ...102

رابطه ی «لا اکراه فی الدین» با کیفرهای دینی ...104

رابطه ی «لا اکراه فی الدین» با جنگهای صدر اسلام ...106

رابطه ی آزادی در انتخاب دین و ارتداد ...108

مقدمه

آزادی یکی از اصیل ترین ارزش های نوع بشر به شمار می رود؛ به گونه ای که همگان آن را می ستایند. فیلسوفان متافیزیک و عالمان علوم اجتماعی، به ویژه حقوق و سیاست، در این زمینه سخن ها رانده اند.

با این که مفهوم آزادی، جزء مفاهیم بدیهی محسوب می شود ولی در رسیدن به آن، گرفتار دشواری ها و پیچیدگی های فراوانی هستیم؛ بر این اساس، تعاریف گوناگونی برای آن عرضه شده است و هر مکتب و فلسفه ای با توجه به پیش فرض های خود، به تفسیر آن پرداخته است؛ لذا، سوء تفاهم و اختلاف نظر فراوانی در این مفهوم ِ انتزاعی، به چشم می خورد.

شهید مطهری، در کتاب تکامل اجتماعی انسان می فرماید:

«آزادی یکی ازبزرگ ترین و عالی ترین ارزش های انسان است؛ به تعبیر دیگر، جزء معنویات انسان است (چیزهایی که مافوق حدّ حیوانیت اوست). آزادی برای انسان،ارزشی مافوق ارزش های مادی است. انسان هایی که بویی از انسانیت برده اند،حاضرند با شکم گرسنه و تن برهنه و در سخت ترین شرایط، زندگی کنند ولی دراسارت یک انسان دیگر نباشند و آزاد زندگی کنند.»

تاریخ اسلام و نمونه های فراوان سیره ی عملی پیشوایان دین در احتجاجات و رفتارهای اجتماعی، مؤیّد این ارزش گذاری است.

این پدیده ی مهم باید از زوایای مختلف مورد بررسی قرار گیرد:

نخست، تعریف و روش شناسی تعریف آزادی و علت برتری یک تعریف برتعریف های دیگر.

دوم، توجه به «آزادی از»، «آزادی در» و «آزادی برای». بدین معنا که باید تبیین کرد که آدمیان باید از چه چیزهایی و در چه محدوده و قلمروی آزاد باشند و هدف این آزادی ها چیست؟

سوم، ملاک و معیار آزادی است. استاد مطهری در این باره می فرماید: انسان استعدادهایی برتر و بالاتر از استعدادهای حیوانی دارد. این استعدادها یا از مقوله ی عواطف و گرایش ها و تمایلات عالی انسانی و یا از مقوله ی ادراک ها و دریافت ها و اندیشه هاست. به هر حال، همین استعدادهای برتر، منشأ آزادی های متعالی او می شود. در غرب، ریشه و منشأ آزادی را تمایلات و خواهش های انسانی می دانند و آن جا که از اراده ی انسان سخن می گویند، در واقع، فرقی میان تمایل و اراده قایل نمی شوند. از نظر فلاسفه ی غرب، انسان موجودی است دارای یک سلسله خواست ها و می خواهد که این چنین زندگی کند. همین تمایل، منشأ آزادی عمل او خواهد بود.

چهارم، انواع آزادی و عدم خلط میان آنهاست. مانند آزادی فلسفی، یعنی اختیار در مقابل جبر - که مسئله ای پر چالش میان متکلمان اسلامی، یعنی اشاعره، معتزله و شیعه و نیز فیلسوفان غربی از جمله اگزیستانسیالیست ها و مالبرانش بوده است. -

آزادی فکری، یعنی، آزادی در تفکّر و اندیشه، آزادی عقیده، و آزادی فردی و اجتماعی؛ مانند آزادی های سیاسی و حقوقی و در نهایت، آزادی اخلاقی و عرفانی.

ما در دورانی به سر می بریم که شبهه ها و پرسش های فراوانی در عرصه ی دین و آزادی - آن هم در زوایای مختلف آن - مطرح شده است.

آیا دین با آزادی ارتباطی دارد؟ آیا ارتباط این دو مقوله، از سنخ ارتباط تعاضدی است یا تعاندی؟ سازگارند، یا ناسازگار؟ آیا می توان عناصری از دین را با عناصری از آزادی سازگار دانست یا خیر؟ آیا ملاک محدود کردن آزادی، تنها قراردادهای اجتماعی و حقوق وضعی است یا حقوق طبیعی و ادیان نیز می توانند در این محدودسازی، نقش ایفا کنند؟

آنچه پیش روی شما خوانندگان عزیز است محصول دو گفتمان در باب رابطه ی دین و آزادی است که توسط استاد علامه حضرت آیت الله مصباح یزدی، در مدرسه ی فیضیه به اجرا در آمده است. در این گفتمان ها، فضلا و طلاب حوزه ی علمیه ی قم حضور داشته و پرسش هایی را مطرح نموده اند و استاد با حوصله ی تمام در جلسات گفتمان به آن پرسش ها پاسخ دادهاند و نیز پاسخ پاره ای از پرسش ها زیرنظر ایشان تهیه و تدوین شده است.

امیدوارم، این اثر برای خوانندگان عزیز مفید واقع گردد. در پایان از همه ی پژوهشگران و مدیران مرکز مطالعات که در آماده سازی این اثر تلاش نموده اند سپاس گزارم؛ به ویژه، مدیر محترم مرکز مطالعات و پژوهش های فرهنگی و مدیر محترم حوزه ی علمیه، حضرت حجت الاسلام و المسلمین آقای حسینی بوشهری.

عبدالحسین خسروپناه

جانشین مرکز مطالعات و پژوهش های فرهنگی

حوزه ی علمیه ی قم

گفتمان نخست

گفتمان نخست

اشاره

موضوع بحث، رابطه ی آزادی و دین است. در این زمینه به خصوص در سال های اخیر، بحث های زیادی انجام گرفته و کتاب ها، رساله ها و مقالات فراوانی منتشر شده و در گوشه و کنار، درس ها، بحث ها، میزگردها، سخن رانی ها و کنفرانس هایی برگزار شده است؛ ولی علی رغم همه ی این بحث ها، ممکن است گوشه هایی از بحث هنوز احتیاج به توضیح داشته باشد.

اجمالاً ما مدعی هستیم که در این زمینه، بیش تر ابهام ها در مفاهیم است. اصلاً آزادی یعنی چه؟ همین طور مفهوم ما از دین، با مفهوم غربی ها و غرب زده ها متفاوت است. باید توضیح دهیم که واژه ی دین، چه مفهومی دارد؟ قلمروش تا کجاست؟ شامل چه زمینه ها و محورهایی از معرفت ها، رفتارها، ارزش ها و باورها می شود. در این تصوّر که دین با آزادی تنافی دارد، دین به چه معنا و آزادی به چه معناست؟ و همین طور تبیین این شعار که دین - لااقل دین اسلام - با آزادی، هیچ

تنافی ندارد و هر کدام، جایگاه خودشان را دارند و نباید تعارض داشته باشند، چگونه است؟ با کدام آزادی؟ به چه نحو؟ و سؤالاتی از این قبیل که، آیا دین می تواند جلوی آزادی را بگیرد؟ می تواند آن را محدود کند یا نمی تواند؟ و...

پرسش ها و پاسخ ها

nاولین پرسشی که قاعدتاً باید مطرح شود، تبیین مبادی تصوّری این بحث است. تعریف حضرت عالی از آزادی و دین چیست؟ روابط این دو مقوله را تبیین فرمایید.

2 به نظر بنده، همان طور که بارها در جاهای مختلف از حدود ده - پانزده سال پیش، مطرح کرده ام و در برخی از نوشته هایم هم منتشر شده، آزادی، مشترک لفظی است؛ یعنی با این معانی ِ مختلفی که امروز به کار می رود، پیدا کردن معنای جامع و مشترک بسیار مشکل است؛ جز در همان ریشه ی رها بودن؛ که معنای سلبی آن، عدم تقیید و معنای ایجابی اش رهایی است؛ ولی این تعریف، چیزی را روشن نمی کند؛ یعنی دامنه ی اصطلاحی که امروزه در حوزه های معرفتی ِ مختلف، مانند فلسفه، اخلاق، سیاست، حقوق، جامعه شناسی و... مطرح است، با این معنای ِ لغوی، معلوم

نمی شود. اگر معناهای خاصّش را در نظر بگیریم، چندین معنا می شود که جمع کردن آنها با هم، مشکل و غیر ممکن است.

مفهوم آزادی در فلسفه

در حوزه ی فلسفه و کلام، وقتی می گوییم انسان آزاد است؛ یعنی مختار است و مجبور نیست. حال، این تعریف، یک معنای افراطی دارد و آن این که همه چیز در اختیار انسان است.

امروزه در مکتب «اگزیستانسیالیسم» این معنای افراطی مطرح می شود که انسان می تواند هر کاری را هر وقت اراده کرد، انجام دهد. معروف ترین جمله ای که از ژان پل سارتر نقل شده است، در زمان جنگ ویتنام بود. این جنگ یک مسئله ی بسیار حادّ جهانی بود که چندین سال طول کشید. این جنگ، اول بین فرانسه و ویتنام و بعد بین آمریکایی ها و ویتنامی ها رخ داد. ژان پل سارتر - به عنوان یک اگزیستانسیالیسم - گفت: «من اگر اراده کنم، جنگ ویتنام تمام می شود.» این جمله، برای نشان دادن دایره ی قوّت اراده ی انسان بود و این که انسان چقدر آزاد است. کسانی تا این حد برای انسان اختیار قایل اند.

در مقابل، گرایش هایی، هم در اسلام و هم قبل از اسلام و پس از آن در مکتب های مختلف فلسفی مطرح بوده است. هر دوی این ها مربوط به حوزه ی فلسفه است؛ یعنی این که انسان، تکویناً قدرت انتخاب در عمل و تفکّر را دارد و می تواند آزادانه به چیزی ایمان بیاورد و معتقد بشود؛ یا نه، فکر و اعتقاد و ایمانش تابع عوامل ارثی و محیط است و هر چه این عوامل اقتضا کرد، همان طور می شود؛ به عبارت دیگر، آیا انسان در مقام عمل، می تواند چیزی را با اراده ی آزاد خودش

انتخاب کند؟ یا مجبور است و خیال می کند آزاد است و عوامل دیگر، رفتار او را تعیین می کنند و او هیچ اختیاری ندارد؟

در این جا مسئله ی جبر و اختیار مطرح است. این مسئله هیچ ربطی با مسائل سیاسی، اجتماعی، حقوقی و... ندارد. بعضی ها مغالطه می کنند و می خواهند از وجود آزادی به معنای فلسفی و کلامی اش، برای مسائل سیاسی و حقوقی استفاده کنند.

به هر حال، یک معنا، آزادی تکوینی انسان است؛ یعنی انسان آزاد آفریده شده است (البته از دید کسانی که انسان را مخلوق می دانند و به خدا معتقدند)؛ امّا کسانی که به خداوند اعتقاد ندارند، می گویند: انسان، پدیده ای است که می تواند خودش تصمیم بگیرد و هیچ عاملی نمی تواند او را مجبور کند. در مقابلش هم کسانی می گویند: نه، این تصور آزادی، یک توهّم است و انسان تکویناً مجبور است. به هر حال، پذیرش هر یک از این دو، ] جبر یا اختیار[ عین مسئله ی آزادی به عنوان یک حق ّ انسانی، یا چیزی معارض با آزادی نیست.

آزادی، در معنای تکوینی، باید و نباید ندارد. آیا انسان تکویناً آزاد است یا آزاد نیست؟ یا باید بگوییم انسان اختیار دارد یا ندارد؟ اما این که انسان باید آزادی داشته باشد یا نباید داشته باشد، در تکوین جایی ندارد.

مفهوم آزادی در اخلاق

چند نوع دیگر آزادی مطرح می شود که در آن باید و نباید، معنای ارزشی دارد: یکی آزادی به معنای این که آیا هیچ نیرویی می تواند اخلاقاً انسان را ملزم به کاری کند؟ یا این که انتخاب اخلاق خوب و بد یا نظام های ارزشی، اختیاری است؟ به تعبیر دیگر، یک رفتار - صرف نظر از دولت و قانون و مجازات و... - اخلاقاً خوب و پسندیده است یا نه؟ مثلاً، آیا انسان اخلاقاً ملزم است معتقد به این باشد که

راست گویی خوب است و دروغ گویی بد است؟ یا اخلاق، اساسی ندارد و ما می توانیم اختیار کنیم که راست گفتن خوب است یا بد است و اختیارش به دست ماست؟ یعنی، آیا انسان می تواند نظامی را انتخاب کند که یک سلسله ارزش ها را می پسندد و یا نظامی که همان ارزش ها را نفی می کند؟

شاید، مثال راست گفتن، مثال خوبی نباشد؛ برای این که همه می دانند راست گفتن خوب است و مخالف ندارد. فرض کنید بعضی از رفتارهای ناهنجار جنسی که در نظر ما بسیار بد است، تا آن جا که آوردن ِ اسمش هم زشت است؛ در نظر عده ای دیگر، رفتاری پسندیده است. امروز می بینید که هفتصد نفر از هم جنس بازان آمریکایی و غیر آمریکایی، کشتی کرایه می کنند و دور دنیا را با پرچم و تشکیلات می گردند. به هر کشوری که می رسند از این ها پذیرایی می شود و به عنوان مردمی سرشناس و با شخصیّت وارد می شوند؛ حتّی شخصیّت های سیاسی، شهردار شهر، نخست وزیر، وزیران و... از آنها استقبال می کنند و آنها هم افتخار می کنند که هم جنس بازند.

این، دو نظام ارزشی است؛ در یک نظام ارزشی، این کارها بدترین کارهاست و در نظام ارزشی دیگر، این کارها بسیار خوب است. ما ملزمیم یکی از این ها را بپذیریم. عدّه ای می گویند: این ها امور اعتباری و قراردادی است و انسان اختیار دارد چیزی را خوب یا بد بداند. این، آزادی اخلاقی است، در مقابل الزام اخلاقی.

آزادی ِ اخلاقی معنای دیگری هم دارد که در فرهنگ ما شناخته شده تر است. بسیاری از علمای اخلاق ما، وقتی درباره ی فضیلت های اخلاقی بحث می کنند، می گویند: ریشه ی همه ی فضیلت های اخلاقی، حریّت است - که اگر در فرهنگ خودمان آن را به آزادگی معنا کنیم، مناسب تر از آزادی است. - منظورشان از حریّت

این است که انسان، از قید شهوت ها و از اطاعت قوّه های حیوانی و شیطانی آزاد باشد. گاهی هم این را به معنای آزادی اخلاقی می دانند؛ مثلاً در یک نظام اخلاقی، ما یک سلسله کارها را اسارت می دانیم. شکم پرستی، شهوت رانی، تملّق گویی و... را اسارت می دانیم و در مقابل، عزت نفس، عفت، پاک دامنی و... را آزادگی می دانیم و این آزادی؛ یعنی آزادی اخلاقی.

به نظر می آید فخرالدین رازی در «مباحث مشرقّیه»-وقتی در مورد اخلاق بحث می کند - مطلبی را مطرح می کند که حریّت، اساس اخلاق است. پس یکی آزادی فلسفی شد و یکی هم آزادی اخلاقی که دو معنا دارد؛ ولی هیچکدام از این ها امروز در بحث های سیاسی و اجتماعی مطرح نیست.

مفهوم آزادی در حقوق

بحث دیگر این است که، انسان از نظر حقوقی چه اندازه آزاد است؟ مسائل حقوقی با اخلاقی تفاوت هایی دارد؛ از جمله این که مسائل اخلاقی، در موردهای کاملاً فردی هم مطرح می شود. انسان خودش تنها باشد و در داخل خانه اش، شکم پرست باشد یا نباشد؛ بی نظم باشد یا نباشد؛ ولو اصلاً با انقیاد هم سر و کاری نداشته باشد. در این جا قانون اخلاقی داریم؛ اما قانون حقوقی نداریم، دولت نمی گوید شکم پرست نباش، ربطی به دولت ندارد؛ یا اگر کسی انجام داد، دولت حق ّ تعقیبش را ندارد.

مسائل حقوقی - به معنای خاصّش - در جایی مطرح می شود که روابط اجتماعی مطرح شود و برای تنظیم روابط اجتماعی، مقرّراتی وضع شود و دولت، ضامن اجرای آن مقرّرات باشد.

در مسائل حقوقی، انسان آزادی دارد یا ندارد؟ این جا چند بحث مطرح می شود. یکی این که انسان در چه چیزی از نظر حقوقی، آزاد است؟ از نظر مالکیت؟ از نظر مسائل خانوادگی؟ از نظر انتخاب سیاسی؟ از لحاظ دخالت در امور سیاسی؟ به قول آقایان، دخالت در سرنوشت و حاکمیّت بر سرنوشت خود؟ چنین چیزهایی، بیش تر محل بحث است. آنچه امروزه در جامعه ی ما بر آن تکیه می شود، آزادی بیان و عقیده و آزادی مطبوعات است. این ها نه از قبیل آزادی های فلسفی است در مقابل جبر، نه به معنای آزادی اخلاقی. سخن این است که از نظر حقوقی، تا چه اندازه آزادیم رفتاری داشته باشیم که تحت تعقیب قرار نگیریم؛ ممکن است رفتاری از نظر اخلاقی بد باشد، ولی از نظر حقوقی و قانونی آزاد باشد.

در کشور جمهوری اسلامی ایران، در روزنامه ی کثیرالانتشاری که با بعضی از گروه های سیاسی و حاکم انتساب دارد، نوشته شده که «هم جنس بازی مردود است، ولی از نظر قانون نباید ممنوع باشد». منظور از مردود، مردود اخلاقی است. ما می توانیم هر کاری را اخلاقاً نپسندیم و آن را مردود بدانیم، بعضی هم معتقدند که این کار اخلاقاً مردود نیست، بلکه خوب است و از ازدیاد جمعیّت جلوگیری می کند.

معنای این که هم جنس بازی از نظر اخلاق مردود است ولی نباید در قانون ممنوع باشد، همین است؛ یعنی اگر کسی این عمل را مرتکب شد، دولت نباید تعقیبش کند؛ چون یک مسئله ی شخصی است. اگر شما نمی پسندید، تقبیحش کنید؛ اما دولت حق ندارد تعقیب کند.

به هر حال، این آزادی که محل بحث است، آزاد بودن انسان در مقابل دولت است. دولت قوّه ای است که انسان را به رعایت قوانین وا می دارد. اصل این است که

ما آزاد باشیم تا هر چه دلمان بخواهد انجام دهیم؛ هیچ کس حق ندارد مانع ما شود، مگر این که مزاحم آزادی دیگران شویم یا به اختیار خودمان، آزادی مان را محدود کنیم. کس دیگری حق ندارد برای ما قانون وضع کند و بگوید ملزمید که این طور رفتار کنید.

معنای آزادی که امروز مطرح می شود این است: من دلم می خواهد که لخت به خیابان بیایم! هیچ کسی نتواند بگوید که چرا این کار را می کنی؛ مگر این که خودم بخواهم همیشه با لباس بیرون بیایم. این که مردم، خودشان رأی بدهند که می خواهیم همیشه با لباس باشیم، یا مقرراتی برای خودشان وضع کنند، حرف دیگری است و منافاتی با آزادی شان ندارد. خودشان انتخاب کرده اند؛ اما اگر فردی نخواهد این طور باشد، اصل بر این است که هر کسی هر طوری دلش می خواهد رفتار کند. دین و اخلاق و دولت - به معنای عامش؛ یعنی، قوه ی مقننه، قضاییه و مجریه - حق ندارد کسی را وادار کند.

آنچه امروز درباره ی آزادی در دنیا مطرح است این هاست. آن وقت سؤال می شود که آیا شما می گویید دولت حق ندارد قانونی وضع کند و آزادی های دیگران را محدود کند؟ می گویند: چرا، دولت حق دارد مردم را منع کند تا مزاحم ِ آزادی ِ دیگران نشوند و عملاً هر کسی باید خودش را محدود کند که مزاحم دیگران نشود. قانون هم فقط برای این است که مشخص کند چه کاری مزاحم آزادی دیگران است؛ چون حد و حدود مشخّصی ندارد. ما می پرسیم: دولت چه حقّی دارد که ما را وادار به رعایت این قانون کند؟ می گویند: خود شما باید رأی بدهید؛ چون خودتان این دولت را انتخاب می کنید، پس این هم آزادی خودتان است؛ امّا اگر کس دیگری برای شما تعیین کند - ولو خدا - این خلاف آزادی است.

بنابراین، همین کسانی که دم از اسلام و گرایش های ملّی و مذهبی و... می زنند، صریحاً می گویند که دین، حق ّ ندارد آزادی انسان را محدود کند. گاهی کم کم شعارهای رقیق تری از طرف دیگران هم مطرح می شود که دین نباید آزادی را محدود کند وگرنه گور خودش را می کَنَد؛ مثلاً تعبیراتی از این قبیل که: نباید دین، آزادی ها را محدود کند؛ آن جا که آزادی محدود می شود، دین را باید کنار گذاشت.

متأسفانه، حتّی کسانی که به لباس روحانیت هم ملبّس هستند، صریحاً گفته اند و نوشته اند: اگر بخواهیم بین آزادی انسان و دین، یکی را انتخاب کنیم، آزادی، مقدم است. این مسائل در مورد آزادی، مطرح است.

پس در اصل آزادی تکوینی - که بحث فلسفی است - ما معتقدیم که انسان اختیار دارد؛ البته اختیار محدود؛ نه نامتناهی.

آزادی اخلاقی نیز، شایسته ی بحث است که، آیا الزام اخلاقی معنا دارد یا نه؟ اگر دارد، الزام کننده کیست؟ این مسئله در فلسفه ی اخلاق بحث می شود و مکتب های مختلفی هم دارد. بحث های سیاسی و اجتماعی، مربوط به فلسفه ی اخلاق نیست.

برخی نویسندگان، برای اثبات مسئله ی آزادی به معنای سیاسی اش، (آزادی در گفتار، نوشتار، انتخاب شغل، انتخاب نماینده ی مجلس و انتخاب رئیس جمهور یا انتخاب دین) یکی از موضوعاتی را که مطرح می کنند، این است که انسان در انتخاب دین، و تغییر آن آزاد است؛ بنابراین، کسانی که احکامی برای ارتداد قایل هستند و تغییر دین را جایز نمی دانند محکوم اند.

این نظر قابل قبول است که انسان در انتخاب دین، آزاد است. آیا همان طورکه آزاد بود دین اسلام را قبول کند، بعداً هم آزاد است دینش را تغییر دهد و دین

دیگری را انتخاب کند؟ این ها محل بحث است. اما اگر برای اثباتش به آزادی تکوینی و اخلاقی، استناد کنند، مغالطه است و ربطی به این جا ندارد.

نکته: مفهوم مورد نظر از آزادی در این بحث

منظور از آزادی - مطلوب یا نامطلوب، مطلق یا مقیّد - آزادی در مقابل قانون و دولت است؛ یعنی انسان در انتخاب عقیده یا گفتن سخن یا انجام دادن رفتاری، تحت تعقیب دولت قرار نگیرد و قانون مزاحمش نباشد؛ قانونی که به وسیله ی دولت اجرا می شود.

مفهوم دین

اما درباره ی دین، تعریف های زیادی کرده اند، تا جایی که بعضی گفته اند برای دین، حتّی اعتقاد به خدا هم لازم نیست. در بحث ذاتیّات و عرضیّات دین، گفته اند که حتّی اعتقاد به خدا از ذاتیّات دین نیست، بلکه از عرضیّات است، پس ذاتیّاتش چیست؟ در جایی گفته اند که از ذاتیات دین، این است که انسان، انسان را خدا نداند. همین معنای سلبی، ذات دین است. ولو سالبه ی به انتفاع موضوع باشد؛ یعنی اگر به خدایی هم معتقد نباشد، همین که انسان را خدا نمی داند، این ذاتی ِ دین است. به هر حال، وقتی آزادی در کلام بود و کسی برای خود، هیچ نوع محدودیّتی قایل نشد، آن وقت همه چیز می توان گفت.

تعریفی که ما از دین داریم تعریفی است که بر دین اسلام منطبق می شود؛ یعنی مجموعه ی حقایق و ارزش ها و رفتارهایی که انسان را به کمال نهایی می رساند؛ و مصداق کمال نهایی در دید ما و در فرهنگ اسلامی، نزدیکی به خداست. مجموعه ی باورها و ارزش ها و رفتارهایی که انسان را به سوی خدا وکمال نهایی و سعادت ابدی رهبری می کند، اسمش دین است.

به عبارت ساده تر، آنچه خداوند از بندگانش خواسته است - به تعبیر طلبه ها مقتضای اراده ی تشریعی الهی - اسمش دین است. خدا اراده فرموده که بندگانش

موحّد باشند، پس اعتقاد به توحید از دین است. خدا اراده فرموده بندگانش معتقد به معاد باشند، پس اعتقاد به معاد جزء دین است؛ بَلْ کَذَّبُوا بِالسَّاعَةِ وَ أَعْتَدْنا لِمَنْ کَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِیراً⁽¹⁾و همین طور اعتقاد به ارزش ها و رفتارهای فردی و اجتماعی و همه ی آنچه که به گونه ای در کمال انسانی به صورت مثبت دخالت دارد، جزء دین است و نفی و منع و طردش هم، جزء سلبیات دین؛ یعنی دین سلب کُل است.

به تعبیر دیگر، حق در عقیده و عمل، دین است و آنچه در مقابلش است، باطل و بی دینی است؛ ولی این ها را گاهی با عقل اثبات می کنیم، مثل اثبات وجود خدا و بسیاری از ارزش ها.

حسن عدل را با عقل اثبات می کنیم؛ إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ،⁽²⁾عدل جزء دین است، ولی با عقل اثبات می شود و مطالب زیادی هم هست که باید از راه وحی اثبات شود. وحی نیز یا وحی ِ مستقیمی است که به پیغمبر اکرم(صلی الله علیه و آله ) شده و نصّش در اختیار ماست، یعنی قرآن کریم؛ یا تفسیر آن وحی است که به وسیله ی پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله ) یا ائمه ی اطهار(علیه السلام) فرموده شده که اسمش را اصطلاحاً سنت می گذاریم.

پس محتوای عقل و کتاب و سنت، در ارتباط با آنچه انسان را می تواند به کمال، جهت دهد دین است.

رابطه ی دین و آزادی

n با توجه به تعریفی که حضرت عالی از آزادی به معنای حقوقی و سیاسی اش فرمودید و هم چنین تعریفی که از دین ارائه کردید، چه رابطه ای

می توان بین آزادی و دین بیان کرد؟ آیا این دو مقوله با هم سازگارند یا تعارض دارند؟ اگرتعارضی پیدا کردند، حق ّ تقدّم با کدام یک از این دو مقوله است؟

2 با توجّه به موضوع بحثی که عرض کردیم، آزادی، متعلَّق باید و نباید قرارمی گیرد؛ نه متعلق هست و نیست. آزادی تکوینی انسان، بحثی ندارد که ما بگوییم باید باشد، یا نباید باشد. آن آزادی که باید باشد، به دو مقوله مربوط می شود: 1. مقوله ی اخلاق؛ 2. مقوله ی حقوق.

دین اسلام، هم شامل مقولات اخلاقی و هم شامل مقولات حقوقی است. وقتی از نظر دین می گوییم: فلان چیز آزاد است یا نه؟ باید پرسید که از نظر اخلاق دینی، یا از نظر حقوق دینی، یا قانون دینی؟

از نظر اخلاق دینی، دایره ی محدودیت های آزادی بسیار زیاد است؛ یعنی ما در هر موردی، لااقل یک نهی داریم و یک امر می توانیم داشته باشیم. ما باورکردیم که هیچ حرکت، سکون و رفتار اختیاری انسان نیست که دین به آن توجه نکرده باشد؛ اگر آن عمل در سعادت و شقاوت انسان، نفیاً و اثباتاً، دخالت داشته باشد، دین در آن جا یک نظری دارد.

در این جا اشاره کنم که گاهی گفته می شود: دین، یا باید همه چیز را بیان کند، یا فقط مختص باشد به یک دایره ی محدودی که رابطه ی انسان با خداست. اگر این را نگفتیم، پس باید همه چیز را از دین بخواهیم؛ یعنی آشپزی و مهندسی را هم از دین بخواهیم؛ این مغالطه است. گفتیم دین شامل همه چیز می شود، از آن جهتی که در سعادت و شقاوت انسان مؤثّر است و نتیجه اش حلال و حرام می شود؛ اما کیفیت رفتار، ربطی به دین ندارد. در این که ساختمان را چه جور بسازید - با خشت بسازید یا با آجر یا با آهن - ربطی به دین ندارد؛ اما این که ساختمانتان مزاحم همسایه نباشد

و زمین آن غصبی نباشد، به دین ارتباط دارد؛ حیثیت دخالتش در سعادت و شقاوت، مربوط به دین است، نه کیفیت انجامش. همه چیز از آن جهت که حلال است یا حرام، مورد رضایت خدا هست یا نیست مورد توجّه دین است؛ اما نباید کیفیّت انجام اعمال را هم از دین بخواهیم.

آزادی های دینی

از نظر دینی - به خاطر تقسیم بین مفاهیم اخلاقی و حقوقی - دو نوع آزادی داریم: یکی آزادی اخلاقی؛ یعنی رفتارهای اختیاری انسان، اگر دخالتی در سعادت انسان دارد، مطلوب است و به آن امر شده و اگر منافات دارد، از آن نهی شده است؛ ولی لازمه اش این نیست که حتماً دولت تعقیب کند.

انجام دادن کارهای غیر اخلاقی و نهی شده، اگر به مرتبه ی نهی تحریمی باشد، (این اخلاقاً، به اصطلاح در مقابل حقوقی است) در آخرت مجازات دارد؛ این خارج از آزادی حقوقی است.

دیگری، همان آزادی حقوقی و سیاسی است؛ یعنی اگر انسان کاری را انجام دهد که از نظر دین نهی شده باشد، دولت اسلامی به عنوان ضامن اجرایی تعقیب می کند، و شخص را به انجام واجبات و ترک محرمّات وادار می کند.

اصل دین - اگر ما دین را پذیرفتیم - یعنی محدود کردن آزادی ها. دین می گوید این اعتقاد را داشته باش؛ پس من آزاد نیستم هر اعتقادی داشته باشم. آزاد نیستم به آزادی اخلاقی. اخلاق دینی به من می گوید که تو آزاد نیستی هر عقیده ای را داشته

باشی. اگر به توحید، عقیده داشتی، به بهشت و اگر قایل به شرک بودی، به جهنم می روی. اِن َّ الشِّرْک َ لَظُلْم ٌ عَظِیم ٌ؛⁽¹⁾إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ.⁽²⁾

پس دین در اعتقادات انسان نیز امر و نهی دارد و او را آزاد نمی گذارد تا به هر چیزی که می خواهد معتقد باشد. می گوید، اگر این اعتقاد را داشته باشی، ممکن است تا ابد در جهنم بسوزی: لا' یَغْفِرُ اَن ْ یُشْرَک َ بِه ِ. اما دولت تعقیب نمی کند.

معنای صحیح لا' اِکْر'اه َ فِی الدِّین ⁽³⁾ِ همین است. هیچ کس را برای اعتقادی که در دلش می گذرد مؤاخذه نمی کنند. نهی در ارتداد هم به خاطر اظهار آن است؛ آن هم برای تأثیری است که در جامعه و در گمراهی دیگران می تواند بگذارد، وگرنه، با صرف اعتقاد قلبی، دولت اسلامی با او کاری ندارد؛ ولی نهی اخلاقی دینی به او تعلّق می گیرد. ارتداد وقتی است که بیان شود، به طوری که در جامعه منشأ اثر گردد.

پس دین هیچ چیزی را برای انسان آزاد، مطلق نمی گذارد؛ حتّی فکر کردن را. انسان حق ندارد در دلش نسبت به برادر مؤمن خود گمان بد داشته باشد؛ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ ٌ. نسبت به گمان نیک، آزادی خوب است و ثواب هم دارد.

پس پذیرفتن دین،؛ یعنی محدود کردن آزادی، هم آزادی اخلاقی و هم آزادی حقوقی؛ چون دین شامل هر دوی این ها می شود، بخشی از آن را در این جا نهی می کند؛ می گوید: نتیجه اش در آخرت ظاهر می شود. اسمش را منهیّات اخلاقی میگذاریم. (باز تأکید می کنم قِسم اخلاقی را برای مماشات با فرهنگ امروزی عرض می کنم و الاّ اصطلاح اخلاقی ما این نیست). پس پذیرفتن دین؛ یعنی پذیرفتن عدم

آزادی. باید ببینیم که دین چه کارهایی را جایز شمرده و چه کارهایی را منع کرده است. همان طور که در حوزه ی حقوق، پذیرفتن قانون به معنی پذیرفتن عدم آزادی است. اگر کسی اصول قانون اساسی کشوری را بپذیرد آزادی خودش را محدود کرده است. پس بدیهی است که دین، با آزادی اخلاق و حقوق برخورد دارد و در بعضی جاها این ها را محدود می کند. کسانی که این را انکار می کنند می خواهند دیگران را بفریبند.

بعضی معتقدند که دین حق ندارد آزادی را محدود کند؛ در حالی که محتوای دین بایدها و نبایدهاست؛ امّا دین را بر کسی تحمیل کردن، کار دین نیست، بلکه آزادی حقوقی است. آیا دولت می تواند دینی را بر کسی تحمیل کند یا نه؟ این مسئله ی دیگری است.

محتوای دین، یعنی محدود کردن عقاید، افکار، باورها، رفتارها و ارزش ها. همان طور که پذیرفتن هر قانونی به معنای پذیرفتن محدودیت است؛ چه قانون کمونیستی باشد، چه لائیک، چه اسلام و یا هر دین و مکتب و مذهبی. کلام در این است که دین تا چه اندازه می تواند آزادی را محدود کند؟ این مسئله در باره ی قانون و حقوق هم مطرح است که قانون چه اندازه می تواند آزادی های فرد را محدود کند. منظور کسانی که می گویند نباید آزادی ها را محدود کرد، همین موارد مشکوک است.

مفهوم حقوق بشر

مسئله ی دیگری که امروز در دنیا مطرح است، این است که آیا مافوق قوانین موضوعه، حقوقی اساسی یا فطری - با اصطلاحات مختلفی که گفته می شود - وجود

دارد یا خیر؟ حقوقی که هیچ دولتی حق ندارد متعرّض آن بشود. این ها را در اعلامیه ی حقوق بشر گنجانیده اند. فلاسفه ی حقوق در این مورد با هم بحث کرده اند؛ مثلاً حقوق طبیعی چند تاست؟ آیا حقوق فطری وسیع تر از حقوق اساسی است؟ این حقوق اعتبارش از کجاست؟ معنای این که فوق قانون است یعنی چه؟ این ها بحث های گسترده ای است که در فلسفه ی حقوق مطرح می شود.

کلام در این است که قانون هایی که دستگاه قانون گذاری وضع می کند چه اندازه می تواند آزادی های مردم را محدود کند. این درباره ی دین نیز مطرح می شود که دین چه اندازه حق دارد آزادی های افراد را محدود کند؟

همه ی کسانی که این بحث ها را مطرح می کنند، متدیّن نیستند. بعضی از اینها دین هایی را پذیرفته اند که فعالیّتشان فقط در حوزه ی مسائل اخلاقی یا رابطه ی انسان با خداست و در مسائل حقوقی دخالت ندارند.

این نویسندگان در چند سال اخیر تصریح کرده اند که دین به هیچ وجه نباید در مسائل سیاسی و اجتماعی دخالت کند؛ پس دین حق ندارد آزادی های حقوقی و سیاسی را محدود کند و رفتاری را حرام نماید. دین تنها حق دارد برای نماز خواندن و آداب و مناسک شخصی اختیاری، قانون وضع کند، و هیچ حکومتی به عنوان حکومت دینی حق ندارد این ها را الزام نماید؛ مجازات وتعقیب کند؛ زندان بیندازد؛ اعدام کند؛ دست ببرد؛ تازیانه بزند و... این گرایش، امروز بر غرب زده ها حاکم است.

ما معتقدیم که دین در همه ی این کارها می تواند دخالت کند و کرده است.لااقل دین اسلام این طور است. اگر دین معنای دیگری داشته باشد یا ادیانی باشند که در مسائل اجتماعی و سیاسی دخالت نکنند، ربطی به اسلام ندارد؛ اگر احکام اجتماعی

و سیاسی اسلام، بیش از احکام فردی نباشد کم تر از آنها نیست. پس از نظر ما دین می تواند در همه چیز دخالت کند.

غربی ها، برای قانون محدودیّت هایی قایل شده اند و می گویند: هیچ قانونی حق ندارد آن آزادی ها را از انسان سلب کند؛ عمده اش در اعلامیه ی حقوق بشرآمده است و روح آنها از نظر بحث های علمی و فلسفی به حقوق طبیعی و فطری برمی گردد. کسانی که طرف دار این مکتب نیستند، مصادیقش را قبول دارند. حق حیات، مالکیت، انتخاب ِ شغل و انتخاب مسکن، جزء حقوق طبیعی و فطری انسان است و هیچ دستگاه قانونگذاری، حق ندارد این ها را محدود کند.

از نظر علمی و فلسفی، در این حرف ها تناقض و ابهام های فراوانی وجود دارد. به عنوان مثال، در همه ی دنیا مجازات هایی داریم که با نوعی خشونت همراه است؛ اما اعلامیه ی حقوق بشر مجازات های خشونت آمیز را ممنوع می داند و مجازات اعدام را منع کرده است؛ در حالی که کشورهای اندکی در دنیا حذف مجازات اعدام را پذیرفته اند. مجازات های سختی که فشارهایی بر افراد می آورد، مانند زندان نیز خشونت است؛ امّا آنها اسمش را خشونت نمی گذارند. ولی حق ّ زندگی، لازمه اش این است که در هیچ شرایطی از انسان سلب نشود؛ یعنی مجازات اعدام برداشته شود. همین طور حق مالکیّت؛ در اعلامیه ی حقوق بشر، مالکیّت هیچ کس را نمی توان سلب کرد؛ اما در عمل، دولت ها مالیات می گیرند و اگر کسی نپردازد او را تحت تعقیب قرار می دهند.

برای رفع این اشکال گفتند: این حقوق برای انسان محفوظ است؛ مگر این که قانون آنها را محدود کند، و این تناقض است. از طرفی می گویند: این حقوق، فوق

قانون است و هیچ قانونی حق ندارد این ها را محدود کند و از طرف دیگر می گویند قانون می تواند این حقوق را محدود کند. کدام قانون؟

آمریکا و طرف داران دروغین حقوق بشر به بهانه ی رعایت نکردن این حقوق، با کشورهای دیگر برخورد و آنان را محدود می نمایند؛ در حالی که آن کشورها طبق قوانین داخلی شان عمل می کنند، که مطلقاً می گویند حق مالکیّت نباید از کسی سلب شود؛ پس چرا با جریمه های مالی مخالف قانون، حق مالکیّت را سلب می کنند؟ مجازات های حبس و زندان را دارند و آن مدتی که شخص در زندان به سر می برد اختیار انتخاب مسکن، شغل و انتخاب رفتار را از دست می دهد.

تعارض اعلامیه ی حقوق بشر یا مکتب حقوق طبیعی و فطری، با قوانین موضوعه ای که در همه ی دنیا پذیرفته شده است، معضلی است که بحث های فراوانی در مورد آن صورت گرفته است.

از نظر ما این معضل، یک راه حل ّ صحیح دارد و آن این که حقوق طبیعی، اطلاق ندارد؛ بلکه به صورت قضیّه ی مهمله است. این که می گوییم انسان حق ّ حیات دارد؛ یعنی بی جهت نمی شود حیات کسی را از او گرفت. انسان حق ّ انتخاب خوراک دارد؛ بی جهت نمی شود کسی را از خوردن، منع کرد یا وادارش کرد که غذای خاصّی را بخورد. انسان حق دارد سخن بگوید؛ یعنی بی جهت نمی شود مانع حرف زدن دیگران شد؛ اما هیچ عاقلی شک ندارد که بعضی سخن ها را اخلاقاً یا قانوناً نباید گفت، اخلاقاً نباید دروغ گفت؛ اما ربطی به قانون ندارد. کسی را به خاطر دروغ گفتن مجازات نمی کنند؛ اما تهمت زدن، آبروی کسی را بردن و افترا بستن، در همه ی قوانین عالم به گونه ای، ممنوع است و شخص، تحت تعقیب قرار می گیرد. با این که این هم نوعی سخن گفتن است!

پس معنای صحیح حقوق بشر این است؛ نه این که انسان در همه جا آزاد است. مفهوم آیه ی مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَیْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِی الْأَرْضِ⁽¹⁾... حق ّ حیات است. دو چیز می تواند این حق ّ را سلب کند: یکی این که فسادی در زمین کرده باشد و دیگر این که قاتل باشد. برای رعایت حق ّ صاحبان خون، باید قصاص کرد؛ بِغَیْرِنَفْس ٍ اَوْ فَسادٍ فِی الْاَرْض ِ. پس حکم قصاص یا مجازات اعدامی که در مورد فساد در زمین است، منافاتی با حق ّ حیات ندارد، برای این که حق ّ حیات، اطلاق ندارد، اهمال دارد، اطلاق در جهت سلبش است؛ یعنی اینطور نیست که هر کسی حق داشته باشد حیات دیگران را به خطر بیندازد. متأسفانه این ها برای محکوم کردن دیگران به اطلاق حقوق بشر تکیه می کنند و باز به استناد همان حقوق بشر، هر ظلم و جنایتی را بر دیگران روا می دارند.

پس جواب این است که دین و قانون می تواند آزادی را در چارچوب مصلحت ها محدود کند. اما در این که چه مصلحتی می تواند آزادی را محدود نماید، بین ما و دیگر مکتب های الهی و فرهنگ غربی، اختلاف اساسی وجود دارد، ما مصلحت های معنوی و روحی انسان را کم ارزش تر از مصالح مادّی نمی دانیم؛ اما آنان مصلحت محدود کننده ی آزادی را همین مصلحت مادّی می دانند؛ حالا یک مثال عرض می کنم:

در هر جای دنیا، مسموم کردن آب شرب یک شهر را قابل تعقیب می دانند. اگر یک کالا که به بهداشت مردم ضرر می زند، وارد بازار شود، در روزنامه های جمهوری اسلامی مطرح می کنند که فلان کالا با فلان مارک، بهداشتی نیست؛ آن را نخرید و

تولید کننده ی این کالا مورد تعقیب واقع می شود، برای این که مصلحت مادّی و سلامت مردم به خطر می افتد.

پرسش ما این است که اگر کسی کاری بکند که فردی از زندگی سعادتمندانه ی ابدی محروم شود، این ضررش بیش تر است یا یک کالای تقلّبی فروخته شده در بازار؟

همین گونه است آزادی بیان و مطبوعات. به همان دلیل که تهمت زدن، افترا بستن و ریختن آبرو با زبان جایز نیست؛ در مطبوعات نیز جایز نیست. اگر کسی در خیابان به دیگری نسبت ناروایی بدهد، پلیس او را تعقیب می کند؛ اما اگر همین را در روزنامه بنویسد و با شمار زیاد منتشر کند، شایسته ی تعقیب نمی دانند. این طبق قانون مطبوعات باید به هیئت منصفه برود و دو هفته روزنامه اش تعطیل شود. مطبوعات از نظر ما، تافته ی جدا بافته ای نیستند. سخن گفتن با مردم است، ولی با قلم. هر حکمی که سخن گفتن دارد - از نظر حلال و حرام - نوشتن هم دارد. همان طور که کسی که با زبان تهمت بزند قابل تعقیب دادگاه حقوقی است، اگر مطبوعات هم بنویسند، قابل تعقیب هستند. پس آزادی مطبوعات مثل آزادی بیان است. هر دوی این ها در قالب مصالح انسانی است و مصالح انسانی هم مخصوص به مصالح مادی نیست و عقل و دین این مصالح را تعیین می کنند.

nسؤال دیگری که مکرر پرسیده اند، این است که آیا می توان از آیه ی شریفه ی «لا اکراه فی الدین»⁽¹⁾این نتیجه را گرفت که دین نمی تواند آزادی را محدود کند؟ در واقع اگر تعارض باشد، حق تقدم با آزادی است یا دین؟

2 یک مسئله ی متدولوژیک (روش شناختی) داریم که از آیات قرآن چگونه باید استفاده کرد؟ آیا می توانیم جمله ای را بدون مقدّم و مؤخّر و موارد مشابه و مفسراتش مطرح کرده، استدلال کنیم یا نه؟ این یک بحث کلی است. (چون این بحث ها در حضور طلاب جوان است، یک نکته ای را عرض کنم که بیانش برای دیگران آسان تر از اصطلاحات اصولی و الهی است). من در سفری، حدود بیست و چند سال قبل، پیش از انقلاب، در یکی از شهرها قرار بود با کسی که گرایشات و انحرفات عقیدتی داشت، بحث کنم. ایشان گفت: من فقط قرآن را قبول دارم. هر چه شما اثبات می کنید باید از راه قرآن باشد. گفتم: من از شما سؤالی دارم. این را جواب بدهید، بعد فقط از راه قرآن با شما بحث می کنم. گفت: بگو. گفتم: به نظر شما، خوردن گوشت سگ، حلال است یا حرام؟ گفت: معلوم است که حرام است. چیزی بدتر از گوشت سگ نمی شود. گفتم: کجای قرآن است؟ من از راه قرآن اثبات می کنم که حلال است. گفت: نه، این یک چیزِ آشکار است. گفتم: شما گفتید: فقط قرآن را قبول دارید. من از راه قرآن اثبات می کنم که گوشت سگ حلال است. گفت: آخر چگونه اثبات می شود؟ گفتم: اَعُوذُ بِالله ِ مِن َ الشَّیْطان ِ الرَّجِیم ِ قُلْ لا أَجِدُ فِی ما أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلی طاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاَّ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِیرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَیْرِ اللَّهِ ِ.⁽²⁾این آیه می گوید همه چیز حلال است؛ غیر از چهار

چیز: مردار و گوشت خوک، خون و حیوانی که برای بت ها ذبح شده باشد. گوشت سگ که از این ها نیست. نه خوک است، نه میته؛ پس اگر ذبحش کنیم، طبق این آیه حلال است. شما برای چه می گویید گوشت سگ حرام است؟ گفت: همه ی مسلمان ها گفته اند که پیغمبر(صلی الله علیه و آله ) فرموده است. گفتم: پس معلوم می شود غیر از قرآن چیز دیگری هم داریم. به این سادگی نمی توانیم در آیات قرآن به اطلاق عمومش استدلال کنیم. قرآن مخصّص، مطلق و مقید، و ناسخ و منسوخ دارد.

باز گفتم: نماز صبح چند رکعت است؟ گفت: دو رکعت است؟ گفتم: کجای قرآن نوشته؟ با کدام آیه اثبات می کنی که نماز صبح دو رکعت است؟ این بحث جدلی بود؛ چون خودش قبول داشت، می شد اینطور با او بحث کنم. پس ما نمی توانیم (بدون مفسّرات) به هر آیه و جمله ای از قرآن استدلال کنیم.

در مسئله ی لا اِکْر'اه َ فِی الدِّین ِ،⁽¹⁾دو احتمال فرض می کنیم:

اول این که: دین اکراه بردار نیست؛ چون قوام دین به اعتقاد قلبی است؛ اعتقاد به خدا و قیامت و رفتاری متناسب با آنها و طبق دستور خدا؛ تا کسی اعتقاد نداشته باشد، دین ندارد. اعتقاد هم با اکراه پیدا نمی شود؛ پس دین اصلاً اکراه بردار نیست.

دوم این که: کسی را نباید به پذیرش دین وادار کرد. حال سؤال می کنیم که آیا ابتدائا کسی را نمی توان به دین وا داشت؟ یا نه در هیچ شرایطی ما در دین هیچ الزام و اکراهی نمی توانیم داشته باشیم. اگر بگویید که تا ابد، هیچ کس، درهیچ موردی، حق ندارد به عنوان دین، کسی را به کاری ملزم کند، پس مسئله ی جهاد و قتال چیست؟ قاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَیْدِیکُمْ.⁽²⁾این جزء دین است یا نه؟ همان قرآنی که لا

اکراه فی الدین گفته است، این را هم گفته است. این همان قرآنی است که می گوید: وَ قاتِلُوهُمْ حَتَّی لا تَکُونَ فِتْنَةٌ وَ یَکُونَ الدِّینُ کُلُّهُ لِلَّهِ.⁽¹⁾چه طور به آن جمله ی قرآن می شود استناد کرد، به این نمی شود؟

پس معنای آیه ی لا اکراه فی الدین این نیست که در دین، هیچ نوع اکراهی نیست؛ زیرا سراسر قرآن شهادت می دهد که الزام هایی هست؛ یعنی، در عمل می شود کسانی را وادار به انجام کاری کرده، اگر انجام ندادند تعقیبش کنند. السَّارِقُ وَ السَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَیْدِیَهُما؛⁽²⁾آیا این اکراه نیست؟ با بریدن دست کسی که دزدی کرده است، وادارش می کنید که دزدی را ترک کند. اکراه یعنی، با تهدید کسی را وادار کنند که از اراده ی خود دست بردارد؛ مثلاً، تهدید کردن دزد و زناکار به بریدن دست و صد تازیانه. این ها در دین هست. با کسانی که گستاخ هستند و می گویند این ها ربطی به دین ندارد، بلکه چیزهایی عادی بوده که در آن زمان گفته شده است و دین فقط همان رابطه ی انسان با خداست، باید از در دیگری وارد بحث شد.

به هر حال آن قرآنی که می گوید: لا اکراه فی الدین، احکام الزامی - که به یک معنا توأم با اکراه است - هم دارد. این ها خود دلیل است بر این که، معنای اول مطلوب است، نه معنای دوم. به هر حال، اگر با آیات قرآن نتوانیم استناد کنیم، سنّت و روایات متواتر بسیاری در زمینه های مختلف داریم. پس این آیه دلالتی بر معنی دوم ندارد و اگر توهّم شود که چنین دلالتی دارد، آیات دیگر و یا سنّت قطعیّه و سیره ی پیغمبر(صلی الله علیه و آله ) و ائمه ی اطهار(علیهم السلام) اثبات می کند که احتمال اول مورد نظر است.

nاگر گروهی پیشنهاد برگزاری مجدد «همه پرسی جمهوری اسلامی» را بدهند آیا این هم پذیرفتنی است یا نه؟

2 مسئله ی همه پرسی و حجیّت و اعتبارش، مربوط به قوانین موضوعه است. این اصالتاً یک مسئله ی اسلامی نیست. اگر در جایی همه پرسی، ارزشی داشته باشد و مراجعه به آرای عمومی تعیین کننده باشد، اعتبارش به امضای ولی ّ فقیه است. تا او دستور ندهد یا امضا نکند، برای مسلمانان هیچ اعتباری ندارد؛ برای این که ما ارزش اسلام را به حق بودنش می دانیم؛ نه به موافقت مردم.

روزی که پیغمبر اکرم(صلی الله علیه و آله ) مبعوث شد، تنها بود؛ سپس امیرالمؤمنین و حضرت خدیجه(علیه السلام) به او ملحق شدند و در مقابل کل ّ دنیا قرار داشت. ارزش اسلام و اعتبار احکام آن به موافقت مردم نیست؛ به حق بودن خودش است.

گاهی مصلحت هایی اجتماعی و خصوصاً بین المللی اقتضا می کند که از مردم نظر خواهی شود؛ یعنی رفتاری که ارزش جدلی دارد. ما در دنیا با کشورها، مذاهب، ادیان و فلسفه های مختلف روبه رو هستیم و ناچاریم با این ها زندگی کنیم. نمی توانیم دیواری دور خود بکشیم و بگوییم با دنیا هیچ سر و کاری نداریم. خدا هم، چنین چیزی را نخواسته؛ نه در زمان خود پیغمبر اکرم(صلی الله علیه و آله ) و نه بعد. و دست کم، برای ترویج دینمان مجبوریم با دیگران ارتباط داشته باشیم.

ما موظّفیم اسلام را به همه ی دنیا معرفی کنیم. این وظیفه ی جامعه ی اسلامی است. برای انجام چنین کاری باید با دیگران ارتباط داشته باشیم. پس ناچاریم با دیگران بر اساس موازین دیگری که مورد قبول خودشان است، گفت وگو و استدلالی داشته باشیم. نام این استدلال ها - که بر اساس اصول مسلّم دو طرف است،

از جمله جاهایی که بارها در قرآن بحث جدلی شده است، درباره ی این است که خدا دختر ندارد. قرآن می فرماید: أَلَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الْأُنْثی⁽¹⁾عرب ها می گفتند: فرشتگان، دختران خدا هستند؛ حتّی بسیاری از بت ها را به عنوان مظهر فرشتگان می پرستیدند. قرآن می گوید: چه طور شما با این که از دختر بدتان می آید، برای خدا دختر قایل می شوید؟ وَ یَجْعَلُون َ لِلّه ِ ما یَکْرَهُون َ...⁽²⁾

چه طور برای خدا دختر گذاشتید و برای خودتان پسر؟ تقسیم ناعادلانه ای است. آیا اگر آنها می گفتند: نه! ملائکه هم پسران خدا هستند و ما همان هایی که خودمان دوست داشتیم، برای خدا هم همان ها را قایل شدیم، آن وقت مطلب درست می شد و اسلام قبول می کرد؟! پس این بحث قرآن چیست؟ این چگونه بحثی است که می گوید: اَلَکُم ُ الذَّکَرُ وَ لَه ُ الْاُنْثی'؟⁽³⁾این بحث جدلی است؛ یعنی، شما بر اساس مبانی خودتان هم محکوم هستید.

در بسیاری از موارد قرآن بحث جدلی دارد؛ یعنی بر اساس اصول مسلّمه و مقبوله بحث می کند. جدل، یا بر اساس اصول مسلّمه و مقبوله است، یا اصول ذایعه و شایعه.

ما در دنیا با کسانی روبه رو می شویم که عقایدشان با عقیده های ما مخالف است و بر اساس اصول خودشان می توانیم حرفمان را اثبات کنیم. ما حقّانیّت اسلام را به استدلال عقلی و به این که خدا نازل کرده است می دانیم. حال چرا باید احکام اسلام را اجرا کرد؟ چون مردم رأی داده اند؟! یا چون خدا نازل کرده ما از اسلام حمایت

می کنیم؟؛ چون ملت ما اسلام را باعث هویت فرهنگی اش می داند، یا چون اسلام حق است؟

وقتی از اسلام حمایت می کنیم، به خاطر این است که حق است و درمقابلش هم باطل است. فَما ذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلاَّ الضَّلالُ.⁽¹⁾ولی دیگران این منطق ِ ما را نمی پذیرند؛ می گویند شما می گویید اسلام حق است؛ ما می گوییم مسیحّیت حق است؛ بودایی ها می گویند بودیسم حق است. ما می توانیم با برهان، اثبات کنیم که اعتقادات شما درست است یا نه؛ بتپرستی صحیح است یا نه؛ قرآن چنین برهان آورده است: شما چرا چیزهایی را می پرستید که نمی شنوند و برای شما کاری انجام نمی دهند؟ فَلا یَمْلِکُونَ کَشْفَ الضُّرِّ عَنْکُمْ. ولی راه ِ کوتاه تر این است که ما آن بحث را با برهان اثبات نکنیم؛ بلکه می گوییم: مگر شما نمی گویید که اعتبار یک دولت بر این است که مردم به آن رأی بدهند؟ 98 درصد رأی دادند. دیگر چه می گویید؟

رأی دادن مردم برای این نبود که در قوانین بین المللی مورد قبول است؛ مردم به دستور مرجع تقلیدشان قیام کردند، خون دادند، این نظام و رهبری آن را پذیرفتند. آن روز که قانون اساسی کشور اجازه نمی داد انقلاب کنند، بر چه اساسی انقلاب کردند؟ مردم به خاطر این که مرجع تقلیدشان فرمود: تقیه حرام است ولو بلغ ما بلغ، انقلاب کردند. دلیل این ها حقانیت است، دلیل عقلی هم دارد. بعد از این که از طریق عقل ثابت شد، بر اساس ادلّه ی نقلی، سایر فروعش را اثبات می کنیم.

اما دنیا این را از ما نمی پذیرد؛ پس با دنیا با منطق جدلی بحث می کنیم. می گوییم: همان طور که شما یک دولت را با پنجاه درصد به علاوه ی یک آرا معتبر می دانید، در ایران 98 درصد مردم به جمهوری اسلامی رأی دادند؛ دیگر چه می گویید؟ امام (ره)

برای رعایت مصلحت بین المللی، فرمود: در انتخابات شرکت کنید و بگویید: جمهوری اسلامی آری یا نه؟ یکی از این دو؛ نه یک کلمه بیش تر و نه یک کلمه کم تر. مردم به دستور مرجع تقلیدشان عمل کردند. بله! چند درصدی از مردم ایران، غیر مسلمان یا لامذهب بودند که رأی ندادند و همه ی مسلمان های کشور رأی دادند، ولی اعتبار نظام ما به خاطر این رأی نیست. این اعتبارِ عرفی است و چیزی است که در مقام بحث با دیگران مطرح می شود. این از قبیل «أَلَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الْأُنْثی»⁽¹⁾است.

بنابراین، در جواب این سؤال می گوییم: آیا قانون اساسی اجازه ی برگزاری مجدّد همه پرسی را می دهد یا نه؟ این یک بحث جدلی است. می گوییم مگر شما قوانینی را که مجلس مؤسّسان رأی داده اند معتبر نمی دانید؟ مجلس خبرگان ما هم به این قانون اساسی رأی داده است؛ علاوه بر آن، خود مردم هم به قانون اساسی رأی داده اند؛ پس اعتبار مضاعف پیدا کرد؛ لذا دیگر شما حجتی بر ما ندارید.

حال اگر تغییری در قانون انجام بدهیم، یا همه پرسی برپا کنیم، باید ببینیم قانون اساسی اجازه می دهد یا نه؛ از نظر واقعی و شرعی - صرف نظر از بحث جدلی - باید ببینیم ولی ّ فقیه چه می گوید؛ از نظر بحث جدلی و قانونی - برای اثبات به دیگران - باید بگوییم که قانون اساسی چه می گوید؛ چیز دیگری فوق این ها برای ما ارزشی ندارد.

n با توجه به این که قشر فرهنگی و تحصیل کرده ی ما امروز تشنه ی معارف اسلامی است و در جامعه شبهات فراوانی مطرح است و چشم این قشر به امثال

شما دوخته شده است، چرا به کسانی که فریاد «هل من مبارز» سر می دهند و شما را به مناظره دعوت می کنند، پاسخی نمی دهید و در مناظره با ایشان شرکت نمی کنید؟ و چرا مناظره ی شما از صدا و سیما پخش نمی شود؟

2 فکر می کنم که این یکی از بارزترین ظلم هاست. بنده در همین مدرسه ی فیضیّه، در یک سخنرانی عمومی فریاد زدم و ایشان را به مناظره ی حضوری و بحث آزاد در تلویزیون دعوت کردم؛ بعد از آن هم ده ها بار به صورت های کتبی و شفاهی، در مجامع عمومی و خصوصی، تصریح کردم که من آماده ی مناظره هستم.

از طرف صدا و سیما نیز چندین مرتبه شخص مورد نظر برای مناظره دعوت شد؛ اما ایشان هر بار به بهانه ای خودداری کرده است. این مطلب را چندی پیش، مسؤول صدا و سیما، صریحاً، در مصاحبه ای اعلام کردند. اخیراً هم یکی از معاونان ایشان گفتند که ما چندین بار با قبول تمام شرایط - از قبیل این که باید مناظره به صورت مستقیم پخش شود - دعوت کردیم؛ اما علی رغم تمام این اقدامات، ایشان باز هم از مناظره خودداری می کند.

اشخاص دیگری هم کتباً برای مناظره دعوت کردند که قبل از این که نامه ی دعوت آنها را برای مناظره دریافت کنم، بلافاصله از طریق روزنامه آمادگی خود را برای مناظره اعلام کردم. نمابر دعوت آنها بعد از انتشار خبر اعلام آمادگی ِ بنده در روزنامه ها، به دست من رسید؛ بعد یکی از روزنامه های وابسته به خبرگزاری، این دروغ را جعل کرد که شاگردان من، از طرف مقابل، درخواست کرده اند که از مناظره صرف نظر کند. من بلافاصله این دروغ را تکذیب کردم و مجدّداً اعلام کردم که آماده ی مناظره هستم؛ اما این تکذیبیّه را در آن روزنامه چاپ نکردند؛ بلکه روزنامه ی کیهان آن را چاپ کرد و در تیتر آن نوشت: «خبر ایران دروغ است، من آماده ی