مشخصات کتاب

سرشناسه : هاشمی، فاطمه، ۱۳۴۲ -

عنوان قراردادی : التفسیر المنسوب الی الامام ابی محمدالحسن بن علی العسکری. شرح

عنوان و نام پدیدآور : بررسی صحت و اعتبار روایات تفسیر منسوب به امام حسن عسکری علیه السلام/ فاطمه هاشمی.

مشخصات نشر : مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۸۸.

مشخصات ظاهری : ۴۵۲ ص.

شابک : ۵۴۰۰۰ ریال 978-964-971-053-2 : ؛ ۳۸۵۰۰ ریال (چاپ اول) ؛ ۵۴۰۰۰ ریال (چاپ دوم)

وضعیت فهرست نویسی : فاپا (چاپ سوم)

یادداشت : چاپ اول: ۱۳۸۵.

یادداشت : چاپ دوم: ۱۳۸۷.

یادداشت : چاپ سوم.

یادداشت : کتابنامه: ص. [۴۳۹] - ۴۵۰، همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : حسن بن علی (ع)، امام یازدهم، ۲۳۲ - ۲۶۰ق. التفسیر المنسوب الی الامام ابی محمدالحسن بن علی العسکری-- نقد و تفسیر.

موضوع : تفاسیر (سوره بقره)

موضوع : تفاسیر (سوره فاتحه)

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۳ق.

شناسه افزوده : بنیاد پژوهش های اسلامی

رده بندی کنگره : BP۱۰۲/۱/ح۵ت۷۰۴۲۲۷ ۱۳۸۸

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۸

شماره کتابشناسی ملی : م۸۵-۳۵۰۸۳

فهرست مطالب

فهرست مطالب

مقدمه 9

فصل اول: تفسیر مأثور و اعتبار آن 17

1- 1. چیستی تفسیر مأثور 19

1- 1- 1. مفهوم لغوی و اصطلاحی تفسیر 19

1- 1- 2. مفهوم لغوی اثر 20

1- 1- 3. مفهوم اصطلاحی اثر 21

1- 2. مصادیق تفسیر مأثور و بررسی حجیّت آن 27

1- 2- 1. تفسیر مأثور از نبی 27

1- 2- 2. تفسیر مأثور از ائمه اهل بیت علیهم السّلام 29

1- 2- 3. تفسیر مأثور از صحابی 33

1- 2- 4. تفسیر مأثور از اعلام تابعین 41

فصل دوم: میزان ارزیابی و اعتبار تفاسیر مأثور 45

2- 1. میزان اعتبار و ارزش روایات تفسیری 47

2- 1- 1. روایات قطعی السند 47

2- 1- 2. روایات و طرق غیر قطعی السند 48

2- 2. مفهوم و ضوابط صحت و اعتبار روایات تفسیری از دیدگاه امامیه 51

2- 2- 1. مفهوم و معیار صحت روایات نزد قدماء امامیه 51

2- 2- 2. مفهوم صحت روایات نزد متأخرین امامیه 53

2- 2- 3. ملاکهای صحت و قبول روایات نزد متأخرین (امامیه) 56

ملاکهای ارزیابی داخلی متن روایات 65

ملاکهای ارزیابی خارجی متن روایات 65

2- 3. مزایای تفاسیر مأثور 73

2- 3- 1. کشف از مراد خداوند متعال به دلالت یقینی 73

2- 3- 2. اطمینان به تفاسیر مأثور به واسطه اعتماد بر نصوص کهن موثق 75

2- 4. آسیب شناسی تفاسیر مأثور و ضرورت تنقیح روایات تفسیری 79

2- 4- 1. ضعف سند 79

2- 4- 2. وضع و جعل در احادیث 82

2- 4- 3. نفوذ اسرائیلیات در روایات تفسیری 84

2- 4- 4. آفت تحریف و تصحیف در کتابت احادیث 92

2- 5. ضرورت تنقیح و تحقیق در روایات تفسیری منسوب به اهل بیت علیهم السّلام 95

2- 5- 1. جایگاه تفسیر مأثور منسوب به امام عسکری علیه السّلام 104

فصل سوم: بررسی شرایط حاکم بر عصر امام عسکری و نقش راهبردی آن حضرت 107

3- 1. شرح حال مختصری از زندگی امام عسکری 109

3- 2. شرایط سیاسی و اجتماعی حاکم بر عصر امام عسکری 113

3- 2- 1. مقبولیّت امام عسکری 113

3- 2- 2. سیاست فشار خلفای عباسی (سکونت اجباری امام عسکری در سامرا 114

3- 2- 3. بررسی علل فشار، سختگیری و بازداشتهای مکرّر امام عسکری 118

3- 3. شرایط فرهنگی حاکم بر عصر امام عسکری علیه السّلام و نقش آن حضرت 123

3- 3- 1. نحوه ارتباط امام با شیعیان و گسترش سیستم وکالت 123

3- 3- 2. حفظ میراث حدیثی شیعه از طریق تربیت شاگردان خاص 129

3- 3- 2. بررسی احادیث عرضه شده 132

فصل چهارم: معرفی تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام 135

4- 1. آثار مکتوب منسوب به امام عسکری علیه السّلام 137

4- 2. معرفی تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام 138

4- 2- 1. نسخ خطی و چاپی تفسیر 141

4- 2- 2. شیوه و سبک نگارش تفسیر 142

4- 2- 3. پیشینه بررسیها پیرامون تفسیر منسوب به امام عسکری 144

4- 3. دیدگاه علما پیرامون اعتبار یا عدم اعتبار تفسیر منسوب به امام عسکری 149

4- 3- 1. ادلّه قائلین به عدم اعتبار تفسیر 149

نتیجه بحث 153

4- 3- 2. ادلّه قائلین به اعتبار تفسیر و مناقشه در آن 155

نتیجه بحث (بررسی آرا و خصوصا بررسی و نقد کلام محدّث نوری) 166

4- 3- 3. ادلّه قائلین به تفصیل 177

فصل پنجم: بررسی سندی و طریق شیخ صدوق به تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام 179

5- 1. بررسی راویان تفسیر 181

5- 1- 1. ابو جعفر محمّد بن علی بن حسین بن بابویه قمی (شیخ صدوق) 181

5- 1- 2. محمّد بن قاسم مفسر استرآبادی 182

5- 1- 3. راویان مفسر استرآبادی: ابو یعقوب یوسف بن محمّد بن زیاد و ابو الحسن علی بن محمّد بن سیّار [یسار] 186

5- 2. بررسی طریق شیخ صدوق به تفسیر 191

نتیجه 196

فصل ششم: بررسی محتوایی و متنی تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام 199

6- 1. بررسی مواردی از کاستیها و اشکالات محتوایی تفسیر 201

6- 1- 1. اضطراب و اختلاط در متن روایات 202

6- 1- 2. تعارض با کتاب خدا 221

6- 1- 3. تعارض با کتاب خدا و روایات قطعی 230

6- 1- 4. تعارض با روایات معصومین 243

6- 1- 5- تعارض با مسلّمات تاریخی 280

6- 1- 6. اشتمال بر غلوّ و افراط و عجایب غیر معقول 310

6- 2. بررسی مواردی از روایات صحیح و معتبر در تفسیر 333

6- 2- 1. استحکام متن و مطابقت با اصول مذهب و روایات 333

6- 2- 2. مطابقت با کتاب خدا 350

6- 2- 3. مطابقت با قرآن و روایات قطعی 362

6- 2- 4. روایات معتبر در فضائل اهل بیت: از باب تأویل 383

نتیجه گیری نهایی 435

فهرست منابع و مآخذ 439

مقدمه

مقدمه

اشرف علوم از جهت اهمیت و منزلت، علم به معانی قرآن کریم و شناخت تفسیر و تأویل آن است؛ زیرا موضوع علم تفسیر، کلام خداوند متعال است و غرض از این علم به دست آوردن نیروی استنباط صحیح تعالیم اسلام و شناسایی کامل نسبت به مفاهیم و مراد آیات الهی می باشد.

تفاسیر مأثور، نخستین تفاسیری بودند که در حوزه جامعه اسلامی از سالهای آغاز نزول قرآن کریم پدید آمدند و باید آن را به عنوان اولین روش تفسیرنگاری در متون تفسیری برشمرد.

قطعا پس از قرآن کریم، مجموعه های حدیثی بزرگ ترین منبع و مصدر معارف اسلامی هستند که در شناخت دین مبین اسلام و فهم ابعاد شریعت و تفسیر و تبیین قرآن نقش مهمی را ایفا می کنند. لذا رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله از همان زمان نزول قرآن کریم بنا به تصریح و تأکید قرآن: وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ ... به این امر اساسی پرداختند، و پس از ایشان ائمه اطهار علیهم السّلام همواره مسلمین را به فراگیری و فهم و نشر احادیث در تبیین و تفسیر قرآن ترغیب کرده اند.

مبنا و اساس تفاسیر مأثور از دیدگاه اهل سنت صرفا احادیث مأثور از نبی صلّی اللّه علیه و آله است و بسیاری از آنان اقوال و آرای صحابه را هم بدان ضمیمه کرده اند- و البته بعضی به حجیّت اقوال أعلام تابعین نیز قائل هستند- درحالی که شیعه به دلیل

اعتقاد به حجیّت سنت ائمه علیهم السّلام، اساس تفاسیر مأثور را علاوه بر نقل و اخذ از احادیث نبوی صلّی اللّه علیه و آله شامل نقل و اخذ احادیث ولوی نیز می داند.

از دیدگاه شیعه، حجیّت و اعتبار احادیث صادره از ائمه علیهم السّلام، همپایه حجیّت و اعتبار احادیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله است و ائمه معصومین علیهم السّلام نیز در استمرار نبوت، به عنوان مصدر تشریع و معالم دین نقش هدایت تربیتی و تعلیم جامعه را بر عهده دارند.

شیعه معتقد است که فهم کلام وحی و وقوف بر دقائق آیات قرآن کریم جز با تمسک به حاملان و ورثه حقیقی قرآن یعنی اهل بیت پیامبر علیهم السّلام و سنت آنان که مکمّل سنت نبوی است، میسّر نمی گردد. ازاین رو آنچه از سنت و سیره پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و ائمه معصومین علیهم السّلام در تفسیر قرآن و در جهت گسترش و تبیین معارف قرآنی و احکام و تعالیم اسلامی برجای مانده است، بزرگترین میراث حدیثی شیعه را تشکیل می دهد. چنان که در دوران حضور ائمه علیهم السّلام، پس از رحلت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله تا سال 329 ه. ق (آغاز غیبت کبری)، مدوّنات حدیثی فراوانی اعم از اصول و مدونات حدیثی و تفاسیر مأثور از معصومین- ولو به صورت پراکنده- وجود داشته است. منتها به واسطه محدودیتها و شرایط سخت سیاسی و فرهنگی حاکم بر جامعه، آثار مکتوب و به طبع رسیده شیعه بسیار کم بوده است و بخش عظیمی از این آثار نیز در گذر زمان و تحت آن شرایط خاص و تنگناهایی که برای شیعیان وجود داشته است، از بین رفته است و در دسترس نمی باشد وانگهی آن مقداری هم که توسط علما و محدثان و حافظان حدیث حفظ شده و برجای مانده است، اغلب به درستی ضبط نشده است؛ به طوری که گاه در اسناد و انتساب آنها (از نظر سند و محتوا) به ائمه معصومین علیهم السّلام بحث و تردیدهایی وجود دارد، اعم از ضعف سند، یا انتساب کلام غیر معصوم به معصوم، یا اضطراب و ضعف در اسلوب روایی به واسطه نقل به معنا از سوی راویان، یا به دلیل وجود آفاتی همچون دروغ و جعل و تحریف و تعصبات افراطی و نفوذ اباطیل اسرائیلی، یا تصحیف و تحریف و

حذف و زیادات از سوی نسّاخ در نسخ خطی، و امثال این موارد که موجب عدم اعتماد به روایات می گردد. اگرچه به گواه تاریخ، علمای شیعه در زمینه ثبت و ضبط و مصونیت احادیث شیعه گامهای مؤثری در تدوین علم الحدیث و درایة الحدیث و علم رجال و تصحیح و تعلیق مجموعه های حدیثی برداشته اند، لکن ضرورت پالایش احادیث و شناخت موارد سقیم از صحیح خصوصا در احادیث تفسیری، برای حفظ آثار مکتوب برجای مانده از اهل بیت علیهم السّلام و صحت اسناد و اعتبار آنها، ضرورتی انکارناپذیر است.

امام عسکری علیه السّلام در شرایط خاص سیاسی و فرهنگی حاکم بر عصر خود، علی رغم بازداشتهای مکرر و حبس و فشار و کنترل شدید خلفای عباسی نسبت به ایشان و ملاقات کنندگان با آن حضرت، توانستند با گسترش سیستم وکالت در شهرها و نقاط مختلف ایران و نیز بغداد و کوفه و بصره و حجاز و یمن و تماسهای پنهانی با اصحاب خاص و نمایندگان خود، گاه به صورت حضوری و گاه به صورت مکاتبه ای، نقش هدایتگری امت و ارتباط با آنها را حفظ کنند. همچنین آن حضرت از طریق تربیت شاگردان خاص و بررسی صحت و سقم احادیث عرضه شده بر ایشان، موجب غنای فرهنگ شیعه و پاکسازی و اطمینان بخشی به احادیث مأثور از اهل بیت علیهم السّلام در دوران خود گشتند و نقش بسزایی را در این مرحله ایفا کردند.

تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام یکی از تفاسیر مأثور برجای مانده از قرن سوم هجری است که مأثور از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و اهل بیت علیهم السّلام می باشد و یکی از منابع مهم تفسیر مأثور شیعه محسوب می شود. نسخه های چاپی این تفسیر با تطبیق بر نسخ خطی آن، در دسترس است امّا آنچه مهم است، این است که باید انتساب و صحت و اعتبار این تفسیر معلوم گردد تا مورد عمل و احتجاج قرار گیرد.

کتاب حاضر تحت عنوان (بررسی صحت و اعتبار روایات تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام) در همین زمینه و در راستای دستیابی به این هدف نگاشته شده است.

در این پژوهش، بعد از بررسی در زمینه حجیّت و اعتبار تفاسیر مأثور و میزان

ارزش آنها، بررسی مفهوم و ملاکهای صحت و اعتبار روایات از دیدگاه امامیه، و ضرورت تنقیح و تحقیق در روایات تفسیری- به عنوان پیش درآمد بر مبحث اصلی- به بحث پیرامون ضرورت تنقیح و تهذیب در روایات تفسیری اهل بیت:، جایگاه تفسیر مأثور منسوب به امام عسکری علیه السّلام، بررسی شرایط سیاسی و اجتماعی و فرهنگی حاکم بر آن دوران و راهکار آن حضرت در آن شرایط، ارزیابی تفسیر موجود از جهت سند (راویان و طریق به آن) و از جهت محتوا (ارزیابی متنی مواردی از روایات نادرست و درست موجود در تفسیر با استفاده از ملاکهای معتبر در تشخیص احادیث) پرداخته شده است.

مطالب مندرج در این کتاب مشتمل بر شش فصل است که هرفصل نیز به بخشها و زیربخشهایی تقسیم شده است:

فصل اول- تفسیر مأثور و اعتبار آن، شامل دو بخش:

بخش اول- چیستی تفسیر مأثور

بخش دوم- مصادیق تفسیر مأثور و بررسی حجیّت آن

فصل دوم- میزان ارزیابی و اعتبار تفاسیر مأثور، شامل چهار بخش:

بخش اول- میزان اعتبار و ارزش روایات تفسیری

بخش دوم- مفهوم و ضوابط صحت و اعتبار روایات تفسیری (از دیدگاه امامیه)

بخش سوم- مزایای تفاسیر مأثور

بخش چهارم- آسیب شناسی تفاسیر مأثور و ضرورت تنقیح روایات تفسیری

فصل سوم- بررسی شرایط حاکم بر عصر امام عسکری علیه السّلام و نقش راهبردی آن حضرت، شامل سه بخش:

بخش اول- شرح حال مختصری از زندگی امام عسکری علیه السّلام

بخش دوم- شرایط سیاسی و اجتماعی حاکم بر عصر امام عسکری علیه السّلام

بخش سوم- شرایط فرهنگی حاکم بر عصر امام عسکری علیه السّلام و راهکار آن حضرت

فصل چهارم- معرفی تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام شامل سه بخش:

بخش اول- آثار مکتوب منسوب به امام عسکری علیه السّلام

بخش دوم- معرفی تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام

بخش سوم- دیدگاه علما پیرامون اعتبار یا عدم اعتبار تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام

فصل پنجم- بررسی سندی و طریق شیخ صدوق به تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام شامل دو بخش:

بخش اول- بررسی راویان تفسیر

بخش دوم- بررسی طریق شیخ صدوق به تفسیر

فصل ششم- بررسی محتوایی و متنی تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام شامل دو بخش:

بخش اول- بررسی مواردی از کاستیها و اشکالات محتوایی تفسیر

بخش دوم- بررسی مواردی از روایات صحیح و معتبر در تفسیر

در تهیه و نگارش مطالب، از منابع معتبر همچون اهمّ تفاسیر مأثور شیعه و اهل سنت، اهمّ کتب تراجم و رجال، اهم کتب علم الحدیث و درایة الحدیث، اهم کتب تاریخ و سیره (خصوصا تاریخ صدر اسلام)، کتب حدیثی، و مقایسه و استفاده از منابعی که پیرامون اعتبار یا عدم اعتبار این تفسیر بحث کرده اند، استفاده شده است و سعی بر آن بوده که در پایان هربخش، نتیجه گیری مشخصی ارائه گردد.

از مباحث مطرح شده و پژوهش پیرامون موضوع مورد نظر، چنین برمی آید که تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام را باید در زمره تفاسیر مأثور از اهل بیت علیهم السّلام در قرن سوم هجری دانست که تفسیری محدود شامل تفسیر سوره حمد و سوره بقره تا آیه 282 این سوره است.

امّا صدور و انتساب این تفسیر به امام عسکری علیه السّلام محل تردید است؛ زیرا راویان این تفسیر از نظر وثاقت، مجهول هستند و تاکنون طریق قطعی بر اثبات آن ارائه نشده است و لذا علمای زیادی به همین جهت، این تفسیر را بی اعتبار می دانند.

البته آنچه مسلّم است اینکه شیخ صدوق در کتب مختلف خود، این تفسیر را از مفسر استرآبادی روایت کرده و هرجا نام او را ذکر کرده از واژه ترضی یا ترحم استفاده کرده است، امّا صرف نقل شیخ صدوق از شخص دلالت بر توثیق وی ندارد، و ترضی و ترحم نیز تنها دلالت بر مدح دارد؛ اگرچه دأب صدوق آن بوده که بعد از ذکر مشایخ شیعی خود از این عبارات استفاده می کرده است تا از مشایخ عامی او متمایز گردند.

وانگهی در طریق این تفسیر، اضطراب و ضعف دیده می شود. حتی طریق شیخ صدوق به این تفسیر که در کتبش به خصوص در الفقیه به روایت از مفسر استرآبادی از ابو یعقوب یوسف بن محمّد بن زیاد و ابو الحسن علی بن محمّد بن سیّار، با واسطه پدران آن دو، از امام عسکری علیه السّلام نقل کرده است، با آنچه که صراحتا در ابتدای تفسیر آمده است که (پدران واسطه این تفسیر نبوده اند)، منافات دارد. شاید بتوان این تناقض را چنین توجیه کرد که چه بسا شیخ صدوق طریق دیگری به روایات این تفسیر داشته که نزد خود او معلوم بوده است. حتی عده ای از علما همچون شیخ آقا بزرگ طهرانی درصدد توجیه و اثبات طریق صحیح شیخ صدوق به این تفسیر برآمده اند، لکن در همان طرق هم ضعف و اضطراب دیده می شود که قابل اثبات نیست.

و امّا در بررسی محتوایی این تفسیر معلوم می شود که سبک نگارش تفسیر چنان

است که در تفسیر آیات بیشتر به مصادیق و نیز به تأویل آیات (تفسیر بطنی آیات) که اغلب در زمینه معجزات و فضایل پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و ائمه علیهم السّلام است، با تکیه بر روایات توجه شده است.

مضمون نگارش مطالب و روایات این تفسیر به گونه ای است که گویا هدف از آن تربیت و آشنایی راویان تفسیر با معارف قرآنی و جایگاه اهل بیت علیهم السّلام در قرآن بوده است، و چون راویان آن اهل گرگان بوده اند و این تفسیر را طبق گفته خودشان از آنچه که از امام عسکری علیه السّلام دریافت می کرده اند، به خاطر سپرده و یادداشت کرده اند، لذا گاه اضطراب و آشفتگی در متن روایات و مطالب دیده می شود که نشانگر نقل به معنا یا خطا و سهو راویان است و گاه معلول خطای نسّاخ می باشد.

آفاتی که در تفاسیر مأثور رخ می دهد، در این تفسیر نیز رسوخ پیدا کرده است، به طوری که علاوه بر ضعف در سند و طریق در این تفسیر، ضعف در متن روایات آن نیز وجود دارد. البته روایات این تفسیر را به طور کلی باید بر دو قسم تقسیم نمود:

الف- بسیاری از روایات و مطالب موجود در این تفسیر، اسلوب روایی خود را حفظ نکرده و مورد خدشه و مناقشه قرار می گیرند. مواردی از قبیل: ضعف و اضطراب در متن، تعارض با کتاب خدا، تعارض با احادیث قطعی صادره از معصومین علیهم السّلام، تعارض با عقل، تعارض با مسلّمات تاریخی، و اشتمال بر غلوّ و عجایب غیر معقول در روایات دیده می شود که با ملاکهای اعتبار حدیث منافات دارد و قابل پذیرش نیست.

ب- دسته دیگر از روایات و مطالب موجود در تفسیر- گرچه تعدادشان نسبت به دسته اول کمتر است- اسلوب روایی خود را حفظ کرده و با ملاکهای ارزیابی و اعتبار احادیث مطابقت دارند؛ چنان که روایاتی مطابق با کتاب خدا و سنت قطعی و مسلّمات تاریخی و برخوردار از استحکام متن در آن دیده می شود، به علاوه آنکه احادیثی در باب فضایل و معجزات معصومین علیهم السّلام نقل شده که از باب تأویل است و با شأن اهل بیت سازگاری دارد و با روایات قطعی صادره از معصومین در کتب

روایی معتبر در این مورد تأیید می گردد. بدیهی است این دسته روایات صرف نظر از ضعف و تردید در سند، از نظر محتوا قابل عمل می باشند.

به هرحال بررسی میراث حدیثی شیعه خصوصا تفاسیر مأثور از اهل بیت علیهم السّلام همچون تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام، به منظور اثبات صدور و استناد آن به معصوم- چه از جهت سند و چه از جهت محتوا و اشتمال آن بر آثار صحیح- و تنقیح و تحقیق در روایات آنها براساس معیارهای معتبر ارزیابی احادیث و مقایسه با دیگر مجموعه های مأثور حدیثی، در راستای حفظ و استحکام آثار معصومین علیهم السّلام در حوزه تفسیر قرآن امری ضروری و ارزنده به شمار می رود.

آنچه در این رساله مطرح و تحقیق شده است، گامی لرزان در جهت حرکت در این مسیر است که نگارنده با توجه به بضاعت مزجات علمی خود و محدوده منابعی که در اختیار داشته است، نهایت تلاش را در بررسی حجیت و اعتبار روایات تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام، از جهت سند و ارزیابی محتوایی نمونه ای از روایات نادرست و درست در این تفسیر (حدود پنجاه مورد) به کار برده است. با امید آنکه ره توشه علمی سالکان این مسیر قرار گیرد.

(و ما توفیقی الّا باللّه العلیّ العظیم و الیه انیب) سیّده فاطمه هاشمی پاییز 1381 هجری شمسی

فصل اول: تفسیر مأثور و اعتبار آن

اشاره

فصل اول تفسیر مأثور و اعتبار آن

1- 1. چیستی تفسیر مأثور

1- 2. مصادیق تفسیر مأثور و بررسی حجیت آنها

1- 1. چیستی تفسیر مأثور

اشاره

1- 1. چیستی تفسیر مأثور

اصیل ترین روش تفسیر قرآن، تفسیر به مأثور (تفسیر اثری) می باشد که قدمت آن به دوره صحابه و صدر اسلام می رسد.

قبل از بیان تعریف تفسیر مأثور، لازم است ابتدا بیان اجمالی در معرفی دو واژه (تفسیر) و (اثر) داشته باشیم و آن گاه به معرّفی (تفسیر مأثور) بپردازیم.

1- 1- 1. مفهوم لغوی و اصطلاحی تفسیر

1- 1- 1. مفهوم لغوی و اصطلاحی تفسیر

کلمه تفسیر، از ریشه (فسّر) گرفته شده است که اصل ثلاثی مجرد آن (فسر)، مقلوب و مأخوذ از (سفر) بوده است و هردو به معنای کشف و برداشتن پرده و پوشش است، منتها غالبا (فسر) در کشف باطنی و معنوی و (سفر) در کشف ظاهری و مادی به کار می رود. ⁽¹⁾

لذا از نظر لغوی واژه تفسیر و مشتقات آن به معنای کشف، برداشتن مانع، روشن و واضح ساختن و شرح و گزارش مطلب آمده است. این معنا در آیات قرآن نیز به همین مفهوم آمده است، چنان که خداوند متعال فرمود: وَ لا یَأْتُونَکَ بِمَثَلٍ إِلَّا جِئْناکَ بِالْحَقِّ وَ أَحْسَنَ تَفْسِیراً. ⁽²⁾م.

و امّا مفهوم اصطلاحی تفسیر قرآن، عبارت است از (روشن ساختن مفهوم آیات کتاب الهی و واضح کردن مراد پروردگار متعال از آن آیات، آن هم با مدارک و دلایلی که عقلا و یا شرعا حجیت و اعتبار آن ثابت و مسلّم گردیده باشد). ⁽¹⁾

مهم ترین مدارک علمی (علم آور و یقینی) و عقلی و شرعی که در زمینه تفسیر قرآن اعتبار دارند عبارتند از: ظواهر الفاظ قرآن، عقل فطری و برکنار از تأثیرات افکار و سلیقه های شخصی، سنّت و اقوال و افعال منقول از ناحیه معصومین علیهم السّلام که به طریق صحیح از آنها رسیده باشد و اخبار ظنّی معتبر. ⁽²⁾

1- 1- 2. مفهوم لغوی اثر

1- 1- 2. مفهوم لغوی اثر

(أثر) از نظر لغوی به معنای علامت، نشان، بقیه و برجای مانده از هرچیز می باشد. ⁽³⁾و از همین معناست واژه (أثر) که به معنای اثر جراحتی است که بعد از جراحی باقی می ماند. و یا واژه (مأثرة) که به مفهوم مکرمت و بزرگواریهایی است که برجای مانده است و از آنها سخن به میان آید. (آثار النبی صلّی اللّه علیه و آله) یعنی سنتهای برجای مانده از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و عبارت (أثرت الحدیث اثرا) یعنی آن را نقل کردم پس آن مأثور است. و لذا تعبیر (حدیث مأثور) یعنی حدیثی که از سلف نقل شده و باقی مانده باشد. ⁽⁴⁾

این معنای لغوی در آیات کریمه قرآن نیز آمده است، چنان که خداوند متعال در بیان پاسخ سامری می فرماید: فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُها، ⁽⁵⁾که منظور از اثر در این آیه، باقیمانده جای پای رسول حق (جبرئیل) می باشد.م.

و یا آنکه در جای دیگر می فرماید: وَ نَکْتُبُ ما قَدَّمُوا وَ آثارَهُمْ)، ⁽¹⁾که کلمه آثارهم در آیه به معنای اعمالی است که از انسانها بعد از آنها برجای می ماند، اعم از سنّت حسنه یا قبیحه.

و نیز در جای دیگر می فرماید: ائْتُونِی بِکِتابٍ مِنْ قَبْلِ هذا أَوْ أَثارَةٍ مِنْ عِلْمٍ ...)، ⁽²⁾که کلمه اثارة به معنای نشان و علامت به کار رفته است.

و یا آنکه فرموده است: قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَکَ اللَّهُ عَلَیْنا، ⁽³⁾که کلمه آثرک به معنای فضّلک اللّه علینا می باشد.

1- 1- 3. مفهوم اصطلاحی اثر

1- 1- 3. مفهوم اصطلاحی اثر

در مفهوم اصطلاحی اثر و محدوده آن بین علما اختلاف نظر دیده می شود.

الف- مفهوم اصطلاحی اثر از دیدگاه فقها: فقهای خراسان به احادیث موقوف، ⁽⁴⁾اثر می گویند و به احادیث مرفوع ⁽⁵⁾خبر اطلاق می کنند و بسیاری از مصنفین نیز بر همین عقیده اند. ⁽⁶⁾1.

ب- مفهوم اصطلاحی اثر از دیدگاه محدثین اهل سنّت: شایع ترین مفهوم در میان محدثین اهل سنت، همان اصطلاح فقهاست که اکثرا قایل به تفاوت بین مفهوم اثر و خبر شده اند و گفته اند: (به افعال و اقوال منقول و برجای مانده از صحابه، اثر اطلاق می شود و به منقولات از نبی صلّی اللّه علیه و آله خبر گرفته می شود). ⁽¹⁾

اگرچه عده ای از آنها، بالعکس، اثر را به منقولات از نبی صلّی اللّه علیه و آله و خبر را به منقولات از صحابه اطلاق کرده اند. ⁽²⁾

و بعضی دیگر اثر را منطبق بر موقوف و مرفوع دانسته اند، چنان که علّامه قاسمی معتقد است: به افعال و اقوال منقول از صحابه گویند و البته اطلاق آن بر کلام رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله نیز صحیح است. ⁽³⁾

از همین روست که عده ای (اثر) را اعم از (خبر) دانسته و معتقدند: (اثر را باید به منقولات از نبی صلّی اللّه علیه و آله و منقولات سلف از صحابه و تابعین تعمیم داد). ⁽⁴⁾چنان که طبری بر همین اساس کتابی تحت عنوان تهذیب الآثار و تفصیل المعانی الثابت عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله من الاخبار دارد.

با این همه معمول میان محدثین اهل سنت آن است که خصوصا در کتب فهرست نگاری خود، منقولات از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله را تحت عنوان (احادیث) و منقولات از صحابه را تحت عنوان (آثار) ذکر می کنند.

ج- مفهوم اصطلاحی اثر از دیدگاه محدثین شیعه: اکثر علمای شیعه، مفهوم اثر را مترادف با مفهوم حدیث می دانند. اگرچه بعضی از آنها، اثر را مختص به منقولات سلف از صحابه و تابعین دانسته اند، چنان که والد شیخ بهایی در وصول الأخیار گوید:1.

(آثار، به اقوال و افعال منقول از صحابه و تابعین اطلاق می گردد). ⁽¹⁾

بعضی دیگر، اصطلاح اثر را تعمیم داده و معتقدند: (اثر، اعم از حدیث و خبر است به طوری که هر حدیث و خبری قطعا اثری از آثار پیشینیان است، لکن نمی توان هر اثر برجای مانده را ضرورتا منقول از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و یا صحابه دانست).

این رأی به شهید ثانی نسبت داده شده است. ⁽²⁾

بعضی دیگر، همچنان که میرداماد معتقد است، اصطلاح اثر را تنها بر منقولات ائمه علیهم السّلام و یا بر منقولات پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و ائمه علیهم السّلام اطلاق می کنند. ⁽³⁾

درحالی که- همان طور که گفتیم- اکثر علمای شیعه مفهوم اثر را مترادف با حدیث دانسته اند و لذا در احادیث منقول از معصوم علیه السّلام نیز عنوان اثر را به کار برده اند. شاهد این مطلب، وجود کتاب کفایة الأثر فی النص علی الائمة الاثنی عشر از ابو القاسم علی بن محمّد بن علی خزاز رازی، و کتاب مقتضب الأثر فی النص علی عدد الائمة الاثنی عشر می باشد. ⁽⁴⁾

به هرحال از بررسی آرای اکثریت محدثین چنین برمی آید که علی رغم اختلاف نظر در محدوده اصطلاح اثر، مفهوم اصطلاحی آن متناسب با مفهوم لغوی آن است، پس بهتر است مفهوم اصطلاحی اثر را مفهومی عام بدانیم که شامل منقولات و بقایای اقوال و افعال از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلف صالح باشد.

د- مفهوم اصطلاحی اثر از دیدگاه مفسرین (مفهوم تفسیر مأثور): تفسیر مأثور، (کشف از مراد خداوند متعال در آیات کتاب الهی است با اعتماد بر آثار صحیحه وارده از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلف صالح). البته در ماده و مدرک تفسیر مأثور بین مفسرین اهل سنّت و شیعه اختلاف نظر وجود دارد.

اهل سنت، علاوه بر منقولات نبی صلّی اللّه علیه و آله اقوال و آرای رسیده از صحابه و حتی گاه5.

بعضی از آنها در شرایطی اقوال و آرای رسیده از بزرگان تابعین را جزو مدارک و مصادیق تفسیر مأثور می دانند.

درحالی که شیعه امامیه تنها اقوال و افعال منقول از نبی صلّی اللّه علیه و آله و ائمه اهل بیت علیهم السّلام را در شمار مصادیق تفسیر مأثور دانسته و تنها قائل به حجیّت سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و ائمه معصومین علیهم السّلام می باشد، و لذا در استناد به اقوال و افعال غیر معصومین، قائل به حجیّتی برای آنها نیست.

البته غیر از تعریفی که برای مفهوم تفسیر مأثور عنوان شد، بعضی علما تعریفهای دیگری را ارائه داده اند که قابل تأمل است، چنان که ذهبی گوید: (تفسیر مأثور، تفسیر آیات قرآن کریم است با دسته ای از آیات دیگر که به عنوان تبیین آیات مجمل و تفصیل آیات مبهم آمده است، و همچنین تفسیر آیات قرآن است با آنچه که از پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و صحابه و تابعین در مورد تفسیر قرآن بیان شده است). ⁽¹⁾وی در جای دیگر گوید: (لکن در مورد مرویات تابعین اختلاف نظر است که آیا منقولات از تابعین نیز جزو اثر شمرده می شود یا آنکه رأی شخصی تابعین است؟) ⁽²⁾.

در تعریف ذهبی دو اشکال مطرح است:

اولا براساس آنچه در مفهوم اصطلاحی اثر بیان شد، نمی توان (آیات قرآن) را تحت عنوان (اثر) در شمار مصادیق تفسیر مأثور آورد. بدیهی است که اولین و مهم ترین مدرک تفسیر قرآن، آن دسته از آیات قرآن است که به عنوان تبیین و تفسیر و تفصیل آیات دیگر آمده است و بر مفسر قرآن لازم است با روش تفسیر قرآن به قرآن، در فهم آیات کتاب خدا بکوشد و سپس به تفسیر مأثور و منقولات صحیحه از نبی صلّی اللّه علیه و آله و سلف صالح منتقل شود، لکن تفسیر قرآن را نمی توان همان تفسیر مأثور دانست.

ثانیا در مورد جایگاه تفسیری صحابه و حجیّت اقوال و آرای آنها که اکثریت اهل3.

سنّت بدان قائلند، بحث و بررسی مستقلی در مبحث بعد خواهیم داشت. و امّا در مورد جایگاه تفسیری تابعین و حجیّت اقوال آنها، لازم به ذکر است که همه اهل سنّت قائل به این مطلب نیستند و بعضی اصلا حجّیتی برای اقوال تابعین قائل نیستند، و بعضی دیگر تحت شرایطی قائل به اعتبار اقوال و آرای تابعین هستند.

به طوری که عده ای همچون شعبة بن حجّاج معتقدند: (اگر تابعین بر چیزی اجماع کنند، در حجیّت آن نباید شکّی کرد، بلکه عدم حجّیت اقوال آنان در جایی است که با هم اختلاف کنند که در این صورت اقوالشان حجّت نیست). ⁽¹⁾ابن تیمیه نیز معتقد است: (به هنگام اختلاف تابعین در تفسیر آیات الهی، باید به لغت قرآن و یا سنت و یا به اقوال و آرای صحابه مراجعه کرد). ⁽²⁾

بنابراین نمی توان تفسیر مأثور را- حتی از دیدگاه اهل سنت- به طور مطلق شامل اقوال تابعین دانست.ا.

1- 2. مصادیق تفسیر مأثور و بررسی حجیّت آن

اشاره

1- 2. مصادیق تفسیر مأثور و بررسی حجیّت آن

براساس آنچه در تعریف تفسیر مأثور بیان شد، تفسیر مأثور از نظر شیعه مشتمل بر سنّت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سنّت ائمه معصومین علیهم السّلام است و از نظر اهل سنت نیز علاوه بر سنّت نبوی صلّی اللّه علیه و آله مشتمل بر اقوال و آرای صحابه و گاه در شرایطی اقوال أعلام تابعین می باشد. بنابراین مصادیق تفسیر مأثور عبارتند از: مأثور از نبی صلّی اللّه علیه و آله، مأثور از ائمه اهل بیت علیهم السّلام، مأثور از صحابه، و مأثور از أعلام تابعین.

1- 2- 1. تفسیر مأثور از نبی صلّی اللّه علیه و آله

1- 2- 1. تفسیر مأثور از نبی صلّی اللّه علیه و آله

شکی نیست که مجموعه احکام شریعت و جزئیات فروع مسائل آن از طریق سنّت به عنوان تفصیل مبهمات و تبیین مجملات و ابعاد شریعت وارد شده است، آن هم گاه به صورت قول و گاه به صورت فعل و سیره پیامبر صلّی اللّه علیه و آله که به قول و فعل و تقریر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله عنوان (سنّت) اطلاق می شود.

قرآن صراحتا وظیفه تبیین احکام اسلامی را بر عهده پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله قرار داده است و می فرماید: وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ ⁽¹⁾و یا می فرماید: هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولًا مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُد.

الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ ...، ⁽¹⁾که مطابق این گونه آیات وظیفه اساسی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله تبیین و رفع ابهام از مجملات قرآن می باشد.

چنان که از آن حضرت نقل شده است که فرمود: (ألا قد اوتیت القرآن و مثله)، ⁽²⁾آگاه باشید که خداوند به من قرآن و همانند آن را عطا کرده است. علما در تبیین این گفتار، (مثله) را وحی بیانی، در کنار وحی الهی (وحی رسالی) دانسته اند که علاوه بر نزول وحی الهی در نزول آیات بر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله تفسیر و تبیین آنها نیز بر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله توسط جبرئیل آورده می شده است.

ازاین رو پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله به تفصیل مجملات و تفسیر مبهمات و تبیین معانی قرآن کریم در زمان حیات مبارک خود پرداختند، به طوری که حجم وسیعی از تفاسیر مأثور نبوی صلّی اللّه علیه و آله از طریق صحابه و از طریق اهل بیت علیهم السّلام که مستند به رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله است، برجای مانده است.

بدیهی است کلام رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله در تفسیر و تبیین آیات الهی، همچون آیات قرآن (وحی الهی) می باشد و از جایگاه والایی برخوردار است. این مطلب از آیاتی همچون آیه شریفه ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا ...، ⁽³⁾و نیز آیه شریفه وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی* إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحی، ⁽⁴⁾و نیز آیه شریفه لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ ⁽⁵⁾و امثال اینها به دست می آید و معلوم می شود که پیامبر به عنوان الگوی کامل و همه جانبه است و تمامی رفتار و گفتار و حتی سکوت و تقریر ایشان، از مصدر تشریع صادر شده و جزو سنّت می باشد.ت.

پس ملاک حجیّت سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله همان ملاک حجیت قرآن است. و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله چه با واسطه فرشته وحی و چه بدون وساطت فرشته وحی، یقینا به مصدر ربوبی منتسب است؛ زیرا گرچه سنّت و حدیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله لفظا از ناحیه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله صادر شده، لکن محتوا و معنای آن قطعا منتسب به خداست. از این رو پیروی از سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله از ضروریات شرع و عقل بوده و به طور قطع حجیت دارد.

لذا علما در فهم آیات، پس از فهم و تفسیر آنها از طریق (عرضه آیات بر آیات)، بهترین و مطمئن ترین شیوه تفسیر را، (تفسیر آیات براساس سنت نبوی صلّی اللّه علیه و آله) دانسته اند. البته این امر مشروط است به آنکه صدور احادیث از ناحیه آن حضرت براساس معیارهای شناخت حدیث استوار و ثابت شده باشد و همچنین از جهت دلالت، مضمون آن از صحت و کمال برخوردار باشد تا بتوان آن را به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله انتساب داد.

1- 2- 2. تفسیر مأثور از ائمه اهل بیت علیهم السّلام

1- 2- 2. تفسیر مأثور از ائمه اهل بیت علیهم السّلام

ضرورت نیازمندی قرآن به تفسیر و تبیین در همه اعصار و استمرار و جاودانگی این ضرورت پس از دوران رسالت، ایجاب می کند که بعد از پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و علاوه بر آن حضرت، منابعی متصل به علوم الهی و مسلح به نیروی عصمت، وظیفه رهبری و هدایت امّت و تفسیر و تبیین قرآن را ادامه دهند تا مردم به ضلالت و گمراهی دچار نشوند. لذا پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله ضمن حدیث مشهور و متواتر ثقلین، به این تداوم و ارتباط ضروری قرآن با عترت تذکر داده است.

شیعه امامیه معتقد است مطابق آیات قرآن و روایات قطعی و متواتر منقول از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله، سنّت اهل بیت علیهم السّلام نیز همچون سنت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله حجت است و ائمه علیهم السّلام نیز وظیفه تبیین احکام و معارف الهی و بیان معانی و مفاهیم حقیقی آیات قرآن را پس از پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله بر عهده دارند.

دلیل شیعه امامیه، استناد به آیه شریفه إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَرِیمٌ* فِی کِتابٍ مَکْنُونٍ* لا یَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ ⁽¹⁾، است که بیانگر این حقیقت است که تنها پاکان دسترسی به باطن قرآن دارند. مصادیق اتمّ (مطهّرون) صرفا پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و خاندان مطهّر او هستند که عصمت و طهارت دارند و خداوند در وصف آنان فرموده: إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً ⁽²⁾، که مطابق روایات قطعی منقول از عامه و خاصه، در آیه مزبور منظور از اهل بیت، علی و فاطمه و حسنین علیهم السّلام می باشند. ⁽³⁾

بنابراین تنها (مطهّرون) یعنی پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله و ائمه اهل بیت علیهم السّلام صلاحیت درک بطون آیات نورانی قرآن را دارند، که با وجود روایات کثیر و استوار مبنی بر قطعیت نزول آیه تطهیر در شأن اصحاب کسا، ⁽⁴⁾و موضع قاطع و هشداردهنده ائمه علیهم السّلام نسبت به تفسیر این آیه و تطبیق آن در شأن ائمه معصوم علیهم السّلام ⁽⁵⁾امکان تطبیق آن بر دیگران امری باطل و محال است.

همچنین به آیه شریفه فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ⁽⁶⁾استناد می شود که بیانگر این اصل شرعی و عقلی است که جاهلان و ناآگاهان باید به آگاهان مراجعه کنند، پس قطعا خود این آگاهان (اهل ذکر)، بایستی کامل باشند و بیانشان حجت باشد تا بتوانند راهنمای ناآگاهان باشند. و امّا در تعیین مصادیق (اهل ذکر)، روایاتی قطعی و منقول از عامه و خاصه گواه بر آن است که مصداق اتمّ آن، پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و ائمه7.

معصومین علیهم السّلام هستند. ⁽¹⁾

دلائل روائی در حجّیت سنّت ائمه علیهم السّلام نیز فراوان است:

چنان که در حدیث شریف و متواتر (ثقلین)، پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله به شأن اهل بیت خود در جنب کتاب خدا تأکید کرده است و می فرماید: (انّی تارک فیکم الثّقلین، کتاب اللّه و عترتی اهل بیتی، ما ان تمسّکتم بهما لن تضلّوا ابدا و انّهما لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض) ⁽²⁾، در این حدیث شریف تعبیر (کتاب اللّه و عترتی) گویای این مطلب است که هریک از ثقلین موجب تبیین و توضیح دیگری است و تمسک به این دوتا آخر الزمان موجب هدایت جامعه است، بنابراین اهل بیت پیامبر علیهم السّلام بعد از آن حضرت مرجع در فهم شریعت و معانی قرآن می باشند.

روایات دیگری نیز وجود دارد که به امتیاز و فضائل ائمه اهل بیت علیهم السّلام در طهارت علمی و عملی ایشان صراحت دارد. چنان که از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نقل است که فرمودند: (الائمّة من اهل بیتی لا تعلّموهم فانّهم أعلم منکم) ⁽³⁾، به آنان نیاموزید؛ زیرا که آنان از شما آگاه تر هستند و معدن علوم لدنّی هستند.

همچنین در حدیث نبوی صلّی اللّه علیه و آله اهل بیت به (امان امّت اسلام) تعبیر شده است، چنان که می فرماید: (النجوم أمان لأهل الارض من الغرق، و اهل بیتی أمان لأمّتی من الاختلاف، فاذا خالفتها قبیلة من العرب اختلفوا فصاروا حزب ابلیس) ⁽⁴⁾، ستارگانبه

موجب امنیت ساکنان زمین از غرق شدن هستند و اهل بیت من نیز امنیت بخش امتم در اختلافات هستند؛ پس اگر گروهی از عرب با آنها مخالفت کنند، میان آنها تفرقه افتاده و در حزب ابلیس قرار می گیرند.

و در حدیث دیگری از آنان همچون سفینه نوح، به (سفینه امّت) تعبیر کرده است و می فرماید: (انّما مثل اهل بیتی فیکم کمثل سفینة نوح، من رکبها نجا و من تخلّف عنها غرق) ⁽¹⁾همانا مثل اهل بیت من در میان شما، مثل کشتی نوح است که هرکس بدان درآید نجات یابد و هرکس در اطاعت و پیروی از آن تخلف بورزد، غرق خواهد شد.

شیخ کلینی، با اسناد خود، روایتی را از امیر المؤمنین علی علیه السّلام در این مورد نقل کرده است که فرمود: (انّ اللّه تبارک و تعالی طهّرنا و عصمنا و جعلنا شهداء علی خلقه و حجّته فی أرضه، و جعلنا مع القرآن و جعل القرآن معنا، لا نفارقه و لا یفارقنا). ⁽²⁾

نکته قابل توجه در استناد به حجیت سنت ائمه علیهم السّلام آن است که علوم ائمه علیهم السّلام نشأت گرفته از علوم پیامبر صلّی اللّه علیه و آله می باشد، از این رو طریق اتصال سند احادیث نزد شیعه، منتهی به پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و یا یکی از ائمه معصوم است؛ زیرا شیعه معتقد است همان طور که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله هرگز با رأی شخصی سخن نمی گوید، ائمه علیهم السّلام نیز کلامی در تعارض با وحی الهی و سنت نبوی صلّی اللّه علیه و آله نمی گویند، چون سنت ائمه علیهم السّلام همچون سنّت نبوی صلّی اللّه علیه و آله منتسب به مصدر ربوبی است.

مؤید این مطلب، روایت شیخ مفید است که با اسناد از جابر بن عبد اللّه انصاری نقل کرده است که گوید (به امام باقر علیه السّلام عرض کردم: وقتی برای من حدیثی نقل می کنید، سلسله راویان آن را هم ذکر نمایید. پس حضرت فرمود: (حدّثنی أبی، عن1.

جدّی، عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، عن جبرئیل، عن اللّه تبارک و تعالی، و کلّ ما أحدّثک بهذا الاسناد)، ⁽¹⁾حدیث کرد برای من پدرم، از جدّم، از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله از جبرئیل، از خداوند تبارک و تعالی، پس هرگاه برای تو حدیث می گویم با همین سند است ....

1- 2- 3. تفسیر مأثور از صحابی

اشاره

1- 2- 3. تفسیر مأثور از صحابی

قطعا تفسیر صحابی نیز از ارزشی والا برخوردار است، زیرا صحابه بزرگوار به واسطه درک و شرف حضور پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله تحت ارشادات آن حضرت تربیت یافته و مستقیما از سرچشمه گوارای آن حضرت اخذ علم نموده اند، و لذا نزدیک ترین مردم به فهم قرآن و بهره گیری از هدایت آن بوده اند.

احادیث و روایات فراوانی وجود دارد که صراحت دارد بر این که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله اهتمام شدیدی به تعلیم صحابه بزرگوار و آگاهی دادن به آنان نسبت به تعالیم قرآن و شریعت اسلام داشته اند. چنان که از ابن مسعود نقل است که گفته است: (هرکدام از ما چنان بودیم که هرگاه ده آیه از قرآن را می آموختیم، تا وقتی که مفاهیم و تفسیر آن را نمی دانستیم و بدان عمل نکرده بودیم، از آن تجاوز نکرده و فراتر نمی رفتیم). ⁽²⁾

به هرحال، از آنجا که صحابه در عصر نزول قرآن می زیسته اند، قطعا آگاه ترین مردم نسبت به فهم مفاهیم قرآن و شأن نزول آیات بوده اند و لذا بسیاری از قرائن را که به لحاظ عدم ضبط و ثبت (بعد از رحلت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله) و یا به لحاظ بی توجهی از بین رفته است، در اختیار داشته اند. خصوصا آن که آرای صحابه نقش بسیار مؤثری در شکل گیری اولیه مدارس تفسیری و جهت دادن به آرای تابعین (در دوره تدوین تفسیر) داشته است. ازاین رو جایگاه تفسیری صحابه و بررسی اقوال و آرای آنان3.

هم به جهت آشنایی با مواضع اسباب النزول و فهم چگونگی مفاهیم اولیه واژگان قرآنی و هم به جهت شناخت میزان اثرپذیری اعلام تابعین از آنان حائز اهمیت است.

البته باید توجه داشت که دیدگاه و اعتقاد جمهور اهل سنت در مورد عدالت صحابه و حجیّت اقوال و آرای صحابه با دیدگاه شیعه در این زمینه متفاوت است.

1- 2- 3- 1. عقیده اهل سنّت در مورد صحابی و حجیت اقوال و آرای آنان

1- 2- 3- 1. عقیده اهل سنّت در مورد صحابی و حجیت اقوال و آرای آنان

اکثر اهل سنّت، صرف مصاحبت و درک پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله را برای آن که کسی در زمره صحابی قرار بگیرد، کافی می دانند. چنان که ابن حجر در تعریف صحابی گوید:

(الصّحابیّ من لقی النبیّ صلّی اللّه علیه و آله مؤمنا به و مات علی الاسلام، فیدخل فی من لقیه من طالت مجالسته أو قصرت، من روی عنه أو لم یرو، و من غزا معه او لم یغز، و من رأه رؤیة و لو لم یجالسه او من لم یره لعارض کالعمی)، ⁽¹⁾صحابی، افرادی هستند که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله را دیده و به آن حضرت ایمان آورده و در حال مسلمانی از دنیا رفته باشند. و در این تعریف داخلند کسانی که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله را دیده و مجالستشان با آن حضرت طولانی یا کوتاه باشد؛ و نیز از آن حضرت روایت کرده باشند یا روایت نکرده باشند، و نیز کسانی که به جنگ رفته باشند یا نرفته باشند، و نیز آن حضرت را ملاقات کرده باشند، اگرچه با وی معاشرت و مجالست نداشته باشند یا به خاطر مانعی مثل کوری اصلا پیامبر صلّی اللّه علیه و آله را ندیده باشند.

جمهور اهل سنت معتقدند که مصاحبت با پیامبر صلّی اللّه علیه و آله خودبه خود موجب عدالت برای صحابی می باشد، و لذا اقوال و آرای صحابی و سنّت حکایت شده از خلفای راشدین را منضم به سنت نبوی دانسته و قائل به حجیت آن هستند و به مقتضای آن عمل می کنند، بدون فحص از جرح و تعدیل صحابی. چنان که (ابن اثیر) گوید: (و الصحابة یشارکون سائر الرّواة فی جمیع ذلک الّا فی الجرح و التعدیل فانّهم7.

کلّهم عدول لا یتطرّق الیهم جرح لأنّ اللّه عزّ و جلّ و رسوله صلّی اللّه علیه و آله زکیّاهم و عدّلاهم، و ذلک مشهور لا نحتاج لذکره)، ⁽¹⁾صحابه با سایر روات در همه شرایط یکسانند مگر در جرح و تعدیل؛ زیرا همه آنها عادلند و جرح در حق آنان راه ندارد، چون خداوند عزّ و جلّ- در آیات- و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله- در روایات- آنها را تزکیه و تعدیل کرده اند، و این مطلبی مشهور است که احتیاجی به ذکر آن نداریم.

البته بعضی از اهل سنّت، برخلاف رأی جمهور اهل سنّت، قائلند که صحابه نیز همچون دیگر روات باید مورد تعدیل و جرح قرار گیرند، خصوصا وقتی که بین آنها اختلاف افتد و مرتکب گناه شوند که از این زمان به بعد در ردیف دیگرانند و قابل نقد هستند. گروه معتزله (به پیروی از واصل بن عطاء) و اکثر قدریّه بر این عقیده اند، منتها در این مسیر افراط ورزیده اند. ⁽²⁾

همچنین برخی از علمای متأخر اهل سنت، دیدگاهی معتدلانه در این مورد مطرح کرده اند و معتقد به مصونیت تمام صحابه نیستند که در زمره آنها شیخ صالح مهدی مقبلی، شیخ محمّد عبده، محمّد رشید رضا و ... می باشند. ⁽³⁾

با این همه جمهور اهل سنّت معتقد به عدالت جمیع صحابه هستند و به منظور اثبات اعتقاد خویش به آیاتی در این زمینه استناد جسته اند ⁽⁴⁾که حکایت از مدح امت اسلام و گروهی از صحابه به خاطر جانفشانیها و جهاد و ایثار آنها دارد، لکن دلائل آنها قطعی و تمام نیست و این مدح تنها محدود به دوره صحابه نمی باشد.

بلکه شامل امت اسلام در تمامی قرون است که چنانچه واجد آن ویژگیها باشند در موردشان صدق می کند، و صحابه فداکار و بزرگواری که در جلب رضایت خدا و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله تلاش کرده اند در زمره آنها قرار می گیرند. با این همه این آیات صراحتی بر..

عدالت فردفرد صحابه ندارد. ⁽¹⁾

همچنین، ر. ک به: حسین یعقوب، نظریة عدالة الصحابة.

ترمذی روایتی را از عبد اللّه بن مغفّل نقل کرده که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرموده است:

(اللّه اللّه فی اصحابی، اللّه اللّه فی اصحابی، لا تتّخذوهم غرضا بعدی، فمن أحبّهم فبحبی أحبّهم، و من أبغضهم فببغضی أبغضهم، و من آذاهم فقد آذانی، و من آذانی فقد آذی اللّه، و من آذی اللّه فیوشک أن یأخذه)، ⁽³⁾از خدا بترسید در مورد اصحابم، خدا را در نظر داشته باشید درباره اصحابم. بعد از من آنان را هدف آزار قرار ندهید، پس هرکس آنها را دوست می دارد، به خاطر دوستی من آنها را دوست داشته است، و هرکس آنها را دشمن می دارد، به خاطر دشمنی آنها با من آنها را دشمن داشته است، و هر کس آنها را اذیت کند مرا اذیت کرده است، و هرکس مرا اذیت کند خداوند را اذیت کرده، و هرکس خدا را اذیت کند، پس به زودی خدا او را هلاک خواهد ساخت و به عقوبت گرفتار خواهد کرد.

درحالی که: اولا، این روایت ضعیف و غریب است، چنان که خود ترمذی بعد از ذکر روایت بدان اعتراف می کند. ⁽⁴⁾

ثانیا، در روایت فوق تحریف رخ داده است، چرا که اصل آن (اللّه اللّه فی اهل بیتی) بوده است. ⁽⁵⁾

ثالثا، این روایت با روایات فراوان و مشهوری که از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله مبنی بر دوستی6.

علی علیه السّلام نقل شده، منافات دارد. از آن جمله روایت صحیحی است که از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله نقل شده که فرمود: (ای علی، هرکس از من جدا شود، از خدا جدا شده است). ⁽¹⁾و نیز فرموده است: (کسانی را که به من ایمان آورده اند سفارش می کنم به دوستی علی بن ابی طالب، هرکس او را دوست بدارد، مرا دوست داشته است و هر کس مرا دوست بدارد، خدا را دوست داشته است، و هرکس علی را دشمن بدارد، مرا دشمن داشته است و هرکس مرا دشمن بدارد، خدا را دشمن داشته است) ⁽²⁾.

و امّا در زمینه حجیت و اعتبار اقوال صحابی، اهل سنّت قائلند که اگر تفسیر صحابی مربوط به اسباب النزول باشد، حکم روایت مرفوع را دارد که در این صورت چنین تفسیری حجیت دارد، امّا در غیر این صورت تفسیر صحابی حکم روایت موقوف را دارد که در پذیرش آن اختلاف نظر وجود دارد.

حاکم نیشابوری، در مستدرک آورده است که (اقوال منقول از صحابی به عنوان (حدیث مسند) تلقی می شود؛ زیرا سلسله روایت به صحابی جلیل منتهی می گردد و این مطلب در اسناد حدیث به رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله کفایت می کند، هرچند خود صحابی این اسناد را نیاورده باشد) ⁽³⁾. اما در کتاب معرفة علوم الحدیث، از این اطلاق برگشته و آن را تخصیص زده است و گوید: (البته اگر حدیثی موقوف به صحابی باشد در حکم مرفوع به نبی صلّی اللّه علیه و آله نیست) ⁽⁴⁾، یعنی مسند نمی باشد، و آنگاه به روایتی از ابو هریره استناد کرده است که وی در مورد گفتار خداوند متعال لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ ⁽⁵⁾، گفته است: (در روز قیامت، آتش به مجرمان برخورد می کند و آنان را چنان می سوزاند که گوشتی بر استخوان باقی نمی گذارد، مگر آنکه بر پی اتکا دارد)، که این موقوفات از تفسیر صحابی شمرده می شود. امّا اگر غیر این باشد، مسند است،9.

مانند حدیث جابر که گفته است: کانت الیهود تقول: من أتی امرأته من دبرها فی قبلها جاء الولد أحول، فانزل اللّه عزّ و جلّ: نِساؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ فَأْتُوا حَرْثَکُمْ أَنَّی شِئْتُمْ ... ⁽¹⁾،

که این حدیث و نظایر آن مسند است نه موقوف؛ زیرا صحابی شاهد وحی و تنزیل بوده است و خبر داده است که آیه مورد نظر در مورد چه مطلبی نازل شده است، پس این حدیث مسند است) ⁽²⁾.

1- 2- 3- 2. عقیده شیعه در مورد صحابی و حجیت اقوال و آرای آنان

1- 2- 3- 2. عقیده شیعه در مورد صحابی و حجیت اقوال و آرای آنان

از دیدگاه شیعه، (صحابی) کسی را گویند که ملازمت و مصاحبت زمانی و مکانی با معصوم علیه السّلام- اعم از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله یا یکی از ائمه معصومین علیهم السّلام- داشته باشد، به طوری که در این مصاحبت، متأثر به آثار و تعلیمات معصوم علیه السّلام شده باشد.

مطابق این دیدگاه، شیعه قائل به عدالت جمیع صحابه نیست، همچنان که قائل به تکفیر جمیع صحابه هم نیست؛ بلکه معتقد است صحابه از نظر علم و فضیلت در یک درجه نبوده اند.

سید مرتضی (ره) در این زمینه گوید: (شیعه معتقد به موالات اصحاب پیامبر صلّی اللّه علیه و اله است که در نصرت و یاری دین با بلای حسنه مورد ابتلا واقع شدند و با جان و اموال خویش در راه خدا و اطاعت از پیامبرش جهاد نمودند. لذا اتهام شیعه به سبّ صحابه و یا تکفیر جمیع آنها، اتهامی باطل است که از روی جهل و تعصب بیان شده و از اوهام و اباطیل مخالفان شیعه است) ⁽³⁾

شیعه معتقد است حکم صحابی از نظر عدالت و بررسی احوال وی، همچون دیگر افراد است؛ ⁽⁴⁾زیرا به گواه آیات، روایات و تاریخ، در بین صحابه وفادار و صحابه ای که از مراتب و فضائل والایی برخوردار بودند، تعدادی نیز فاسق و منافق3.

بوده اند.

لذا خداوند متعال در آیات زیادی خطر نفاق عده ای از صحابه را گوشزد نموده است و به واسطه رفتار و عملکرد متضادشان پرده از نفاق ظاهری و باطنی آنان برداشته است، تا بدین وسیله صحابه وفادار و درستکار از صحابه منافق و فاسق تمیز داده شوند. ⁽¹⁾

به علاوه روایات فراوانی حتی در کتب حدیثی معتبر نزد اهل سنت وجود دارد که دلالت بر لعن عده ای از صحابه، به زبان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و انحراف و ارتداد بعضی صحابه بعد از ایشان دارد. ⁽²⁾

از سوی دیگر عملکرد منحرفانه و منافقانه بعضی اصحاب، اعمال رأی بعضی صحابه در مقابل نصّ معتبر، خیانتهایی که در جریان جعل حدیث توسط بعضی اصحاب همچون ابو هریره و سمرة بن جندب و امثال آنها واقع شد، حرکتهای ضد دین حاکمان و زمامداران حاکم بر جامعه اسلامی، کشتار و غارت اموال مسلمین و آزار و کشتار بسیاری از صحابه وفادار توسط زمامداران و یا عمّال آنها، واقعه حرّه و دیگر جنایات به دست کسانی که خود را در زمره صحابه می دانستند، و ... هیچ جایی برای اثبات نظریه عدالت جمیع صحابه باقی نمی گذارد.

در زمینه حجیت و اعتبار اقوال صحابی، علمای شیعه دو شرط را در حجیّت و اعتبار منقولات از صحابه مطرح کرده اند که اولا باید طریق صحیح به آن باشد، یعنی صحّت اسناد آن روایت- مسندا و مرفوعا- به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و یا ائمه معصوم علیهم السّلام ثابت شود و متضمن قول یا فعل یا تقریر معصوم علیه السّلام باشد.

ثانیا راوی، در زمره صحابه بافضیلت و مورد وثوق باشد.

هرگاه این دو شرط ثابت گردد، اخذ اقوال صحابی و اعتماد بر آن جائز است. امّا4.

اگر غیر این باشد، یعنی مرویات صحابه متضمن رأی خود صحابی و مستند به خود صحابی باشد، جزو روایات موقوف است که از اقسام روایات ضعیف شمرده می شود و تنها مستند به فهم خاص صحابی است و لذا حجیت ندارد. مگر آنکه در روایت موقوف، صحابی به علت وجود محذور از تصریح نام معصوم علیه السّلام معذور بوده است و ما یقین داشته باشیم که آن روایت، سخن او نیست بلکه در واقع وی کلام معصوم علیه السّلام را نقل کرده است. همین گفتار را (شهید ثانی) آورده است. ⁽¹⁾

(علّامه طباطبایی) نیز در این مورد می نویسد: (احادیثی که از صحابه نقل می شود، اگر متضمن قول یا فعل یا تقریر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله باشد و مخالف با احادیث اهل بیت علیهم السّلام هم نباشد، قابل قبول است، ولی اگر متضمن نظر و رأی خود صحابی باشد، حجّیتی ندارد). ⁽²⁾و در جای دیگر می فرماید: (به دلیل عدم شمول آیات و عدم نص قرآنی مبنی بر حجیت اقوال صحابی، چنانچه خبر منقول از صحابی به صورت خبر متواتر یا خبر محفوف به قرینه قطعیه باشد که صدور آن را از ناحیه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله ثابت کند در این صورت حجّت است). ⁽³⁾

(آیة اللّه معرفت)، در جمع بندی نظر علمای شیعه در این زمینه می نویسد: (نظر علمای بزرگ شیعه آن است که تفسیر مأثور از صحابی- هرچند صاحب منزلت و مقام والایی باشد- موقوف شمرده می شود و اسناد آن به نبی صلّی اللّه علیه و آله درحالی که آن قول ذاتا مستند نشده باشد، صحیح نمی باشد، حال چه رأی صحابی در آن تفسیر دخیل باشد چه دخیل نباشد؛ زیرا آن تفسیر از روی علم خود صحابی نقل شده است. حتی اگر مصدر تفسیر صحابی، تعلیم از ناحیه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله باشد. امّا خود راوی تصریح به آن ننموده باشد، این چنین است؛ زیرا در این صورت می تواند تفسیر صحابی ناشی از استنباط خاص خود او باشد که آن را از مبانی و اصولی که در8.

حضور پیامبر صلّی اللّه علیه و آله قرار گرفته، استخراج کرده باشد. بنابراین این نوع تفسیر به عنوان نصّ از جانب پیامبر صلّی اللّه علیه و آله تلقی نمی شود، بلکه ناشی از اجتهاد صحابیی است که احیانا از هوش و درایت والا و اطلاعات وسیع خود بهره برده است؛ و بدیهی است که مجتهد، معصوم نیست و امکان خطا برای او وجود دارد). ⁽¹⁾

ازاین رو شیعه معتقد است که علی رغم اهمیت آرای صحابه در تفسیر قرآن، تفاسیر مأثور از صحابه را نمی توان در حکم حدیث مرفوع تلقی کرد و قائل به حجیت آن شد، بلکه با استناد به ادلّه قرآنی و روایات متواتری همچون حدیث ثقلین، تنها آنچه از منبع معصوم یعنی از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و یا از ائمه علیهم السّلام صادر و نقل شده باشد حجیت دارد و باید به خود ایشان اسناد داده شود، و البته باید از تفاسیر صحابه نیز در تفسیر قرآن بهره گرفت و در فهم آیات کتاب الهی با نقد و تحلیل درست از آنها یاری جست.

1- 2- 4. تفسیر مأثور از اعلام تابعین

اشاره

1- 2- 4. تفسیر مأثور از اعلام تابعین

مسلّما حجم زیادی از تفاسیر منقول از سلف صالح، توسط بزرگان تابعین به ما رسیده است، خصوصا از جانب تربیت شدگان مکتب تفسیری ابن عباس در مکه و مکتب تفسیری ابن مسعود در کوفه، که این مطلب دلالت بر مقام والا و شدت اهتمام بزرگان تابعین نسبت به تفسیر قرآن دارد.

بدیهی است تابعین نسبت به نسلها و دوره های بعد در نزدیک ترین عهد به زمان نزول وحی قرآنی بوده اند و اطلاع و احاطه بر اسباب النزول قرآن داشته اند و امکان فهم قرآن با مراجعه به صحابه کبار پیامبر صلّی اللّه علیه و آله برایشان مقدور بوده است، خصوصا آنکه در آن دوره هنوز لغت عرب و اسالیب کلام آنان اصالت خود را از دست نداده بود. به هرحال تابعین نسبت به احادیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله با واسطه علما و صحابه بزرگوار، و نسبت به منقولات صحابه بیش از دیگران در فهم ابعاد شریعت و احاطه بر7.

جوانب قرآن و سنت نبوی صلّی اللّه علیه و آله بهره داشته اند. ازاین رو آرای سلف از اعلام تابعین ارزش والایی دارد و در سایه تلاشهای آنان بوده است که وسعت و پیشرفت در مسیر فقه و حدیث و تفسیر و تکامل در فهم و ابعاد شریعت حاصل شده است.

و امّا در حجیت و اعتبار تفاسیر منقول از تابعین، دیدگاه اهل سنت با دیدگاه شیعه متفاوت است:

1- 2- 4- 1. دیدگاه اهل سنّت:

1- 2- 4- 1. دیدگاه اهل سنّت:

گرچه بسیاری از اهل سنت قائل به حجیت اقوال و تفاسیر تابعین هستند، لکن در این مورد همه علمای عامه متّفق الرأی نیستند.

چنانکه عده ای مانند (سیوطی) قائل به اعتبار روایات تفسیری اعلام تابعین هستند. او برخی از بزرگان تابعین را نام برده که شافعی، بخاری و دیگران، روایات آنها را در فقه و تفسیر نقل کرده اند. ⁽¹⁾وی در مقام اثبات و حمایت از حجیّت اقوال تابعین و سلف گوید: (کتاب تفسیر ابن جریر طبری، از بزرگ ترین تفاسیر است و پس از آن تفسیر ابن ابی حاتم و ابن ماجه و حاکم و ابن مردویه و ابو الشیخ بن حبّان و ابن منذر، که همه اینها صرفا مسند به صحابه و تابعین و اتباع تابعین هستند ...). ⁽²⁾وی در مقام تأسی به آن تفاسیر، در کتاب الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، که در تفسیر نگاشته است به این قسمت از ادعایش که مشتمل بر مجموعه روایات منقول از صحابه و تابعین باشد، صحّت بخشیده است.

عده ای دیگر قائل به عدم اعتبار روایات تفسیری و آرای تابعین هستند، و البته در این مورد استنباطهای مختلفی را مطرح کرده اند. چنانکه ابن تیمیه گوید: (شعبة بن حجاج و دیگران گفته اند که سخن تابعین در فروع حجّت نیست، پس چگونه در تفسیر قرآن می تواند حجّت باشد؟ این مطلبی صحیح است، امّا اگر تابعین بر چیزی اجماع کنند نباید در حجیّت آن شکی کرد؛ زیرا از باب کاشفیت از سنت نبی صلّی اللّه علیه و آله و5.

صحابه است. بلکه عدم حجیّت اقوال تابعین هنگامی است که آنها با هم اختلاف کنند که در این صورت نه بر یکدیگر و نه بر پیشینیان حجت نخواهد بود). ⁽¹⁾

عده ای دیگر، استدلالشان بر عدم اعتبار اقوال تابعین آن است که چون- به زعم ایشان- نصّ بر عدالت صحابه وجود دارد، لذا اخذ اقوال صحابه جائز است؛ لکن اقوال و آرای تابعین، سماع از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله نیست و امکان خطا در آن وجود دارد و نصّی هم مبنی بر عدالت تابعین وجود ندارد. چنانکه ابو حنیفه گفته است: (آنچه از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله صادر شده و به ما رسیده است بر سر و چشم ما قرار دارد، و در باره آنچه از صحابه به ما رسیده است ما در آن متحیریم، و اما آنچه که از تابعین به ما رسیده است اعتباری ندارد، ما مردان علم و روایت کننده هستیم و آنها هم مثل ما بوده اند!). ⁽²⁾

ذهبی نیز معتقد است: (چیزی که نفس انسان بدان مایل می شود، آن است که اخذ به اقوال تابعین در تفسیر واجب نیست، مگر در مواردی باشد که مجال رأی و نظر شخصی در آن نباشد، در این صورت اگر شکی در آن نباشد می توان اخذ کرد.

ولی اگر شک داشته باشیم، آن قول و رأی را ترک کرده و بدان اعتماد نمی کنیم، منتها اگر تابعین بر رأی و قولی اتفاق نظر داشته باشند، واجب است آن را اخذ کرده و به غیر آن توجهی نکنیم). ⁽³⁾

1- 2- 4- 2. دیدگاه شیعه:

1- 2- 4- 2. دیدگاه شیعه:

علمای شیعه، در اخذ اقوال تابعین به دو جهت توجه دارند:

جهت اوّل- اعتبار عقلایی در اخذ اقوال تابعین است، که با توجه به اسبق بودن و اقرب بودن تابعین به منابع وحی و مهبط تنزیل، امکان دسترسی آنها به فهم قرآن وا.

ابعاد شریعت و مراجعه به علمای بزرگ صحابه و ائمه علیهم السّلام فراهم بوده است. به علاوه ایشان اعرف به مواضع لغت فصیح عرب بوده اند، لذا از این جهت آرا و نظریات تابعین، از اصول متین استنباط شده و از سرچشمه های زلال صحابه بزرگوار سیراب گشته است. پس تمسک به آرا و اقوال تابعین آن هم به جهت استعانت و بهره گیری از آنها و نه به جهت تقلید یا تعبّد، امری مقبول است.

جهت دوم- از آنجا که در اخذ به اقوال و آرای تابعین، از نظر علمای شیعه دلیلی مبنی بر تعبّد آن وجود ندارد، لذا علمای شیعه متفقا برای اخذ اقوال و آرای تابعین صرفا به عنوان تابعی بودن و بدون استناد به پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و یا ائمه علیهم السّلام، هیچ ارزشی قائل نیستند و معتقدند که در پذیرش اقوال صحابه و تابعین باید به جرح و تعدیل پرداخت و چه بسا که اقوال صحابی و تابعی محصول رأی و اجتهاد شخصی آنان باشد. و از آنجا که مرویات طبقه تابعین نسبت به طبقه صحابه بیشتر است و تناقض و تضارب اقوال نیز در آن زیاد دیده می شود، لازم است روایات تفسیری منقول از تابعین مورد بررسی سندی و متنی قرار گیرند، همان طور که این مطلب در مورد اقوال و تفاسیر مأثور از صحابه نیز صدق می کند.

فصل دوم: میزان ارزیابی و اعتبار تفاسیر مأثور

اشاره

فصل دوم میزان ارزیابی و اعتبار تفاسیر مأثور

2- 1. میزان اعتبار و ارزش روایات تفسیری

2- 2. مفهوم و ضوابط صحت و اعتبار روایات تفسیری از دیدگاه امامیه

2- 3. مزایای تفاسیر مأثور

2- 4. آسیب شناسی تفاسیر مأثور و ضرورت تنقیح روایات تفسیری

2- 1. میزان اعتبار و ارزش روایات تفسیری

اشاره

2- 1. میزان اعتبار و ارزش روایات تفسیری

بدیهی است که اگر تفسیر مأثور (نقلی) مستند به روایات قطعی الصدور و صحیح باشد، بهترین و مطمئن ترین روش تفسیر قرآن خواهد بود، اما شرط اصلی در آن اطمینان و وثوق به صدور روایات است؛ زیرا همه روایات و احادیث از صحت و اعتبار قطعی برخوردار نیستند. رسیدن به این مرحله از اطمینان، مستلزم آن است که ابتدا سلسله اسناد تک تک روایات بررسی شود و سپس برطبق ضوابط و ملاکهای مربوط، به بررسی صحت و سقم متن روایات پرداخته شود، آنگاه پس از حصول اطمینان نسبت به صدور و صحت آنها، آن روایات را در تفسیر به کار گرفت.

علما، روایات تفسیری را به اعتبار راویان آن- از جهت قطعیت یا عدم قطعیت صدور- به طور کلی به دو قسم تقسیم کرده اند.

2- 1- 1. روایات قطعی السند

اشاره

2- 1- 1. روایات قطعی السند

که خود شامل خبر متواتر، و خبر محفوف به قرائن که موجب قطع به صدور آن گردد، می باشد.

الف- خبر متواتر:

الف- خبر متواتر:

(خبری است که ناقلان و روات آن از لحاظ کثرت به حدی باشند که به طور عادت و معمول، اتفاق آنها بر کذب محال باشد و این وصف در جمیع طبقات آن استمرار داشته باشد، به طوری که گروهی از گروه دیگر روایت کنند و بدین سان باشد تا اول سند، و همگی در این وصف نیز این چنین باشند، و

البته خبر متواتر در تعداد خاصی منحصر نمی گردد). ⁽¹⁾

ملاک حجیّت خبر متواتر، علم به صدور مضمون آن است؛ زیرا در این صورت تواتر نقل همراه با شروط آن از جمله امانت راویان و عدم تواطؤ آنان بر کذب با وجود کثرت آنها، معلوم می کند که مفید جزم و یقین و قطع به صحت خبر از ناحیه رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و یا معصوم علیه السّلام است.

ب- خبر محفوف به قرائن که موجب قطع به صدور آن گردد:

ب- خبر محفوف به قرائن که موجب قطع به صدور آن گردد:

منظور خبر غیر متواتر و خبری است که ازآن جهت که متواتر نیست، مفید علم به صدور آن نمی باشد لکن با قرائنی که منجر به علم به صدق و صدور آن می گردد، تقویت می شود.

پس در این گونه اخبار، علم به صدق صدور آن مستند به خود خبر نیست بلکه مستند به آن قرائن یقینی آور است که موجب قطع صدور از ناحیه معصوم می گردد.

از جمله آن قرائن موافقت خبر با کتاب خدا، موافقت با سنت قطعی، موافقت با اجماع، و موافقت با دلیل عقلی قابل ذکر است. ⁽²⁾ملاک در حجیت این گونه اخبار، حصول علم به آنهاست.

2- 1- 2. روایات و طرق غیر قطعی السند

2- 1- 2. روایات و طرق غیر قطعی السند

از جمله مشهورترین این طرق، (خبر واحد) است. و مشهورترین تعریفی که برای خبر واحد بیان کرده اند، آن است که (خبری است که به حد تواتر نرسیده باشد). ⁽³⁾

خبر واحد همچون خبر متواتر نیست و فی حد نفسه معتضد به قرائنی که موجب قطع به صدور آن از ناحیه معصوم گردد، نمی باشد، لذا در قبول خبر واحد بین علما اختلاف است؛ زیرا قطعا در تفسیر قرآن و شناخت معارف قرآنی نمی توان به ظن اکتفا و اعتماد کرد وَ إِنَّ الظَّنَّ لا یُغْنِی مِنَ الْحَقِّ شَیْئاً ⁽⁴⁾، امّا از سویی دیگر، روایاتد.

متواتر در تفسیر جدّا کم هستند و اکثر روایات تفسیری خبر واحد هستند که گاه در آنها بیانات و مفاهیمی است که اگر رها شوند در آن صورت بخش مهمی از احادیث تفسیری از بین می روند.

البته اگر خبر واحد مقرون به قرائن علمی باشد، نزد شیعه و اهل سنّت حجّت است. ⁽¹⁾اگرچه اکثر اهل سنّت، خبر واحد بدون نشانه علمی را هم که در اصطلاح آنها (صحیح) نامیده می شود، حجّت و معتبر می دانند و به طور مطلق به آن عمل می کنند. ⁽²⁾

امّا در میزان اعتبار خبر واحد (مقرون به قرائن)، علمای شیعه اختلاف نظر دارند:

الف- گروهی از متقدمین به طور مطلق آن را رد کرده و خبر واحد را نه در فقه و نه در تفسیر حجت نمی دانند. ⁽³⁾همچون سید مرتضی ⁽⁴⁾و ابن ادریس حلّی. ⁽⁵⁾

ب- بعضی دیگر حجیت خبر واحد ظنی را فقط در احکام فقهی و عملی حجت می دانند، نه در تفسیر، همچون شیخ طوسی ⁽⁶⁾(از متقدمین) و علّامه طباطبایی ⁽⁷⁾(از متأخرین).

ج- عده ای دیگر (اکثریت متأخرین) قائل به اعتبار و حجیت خبر واحد ظنی، هم در احکام فرعی فقهی و هم در تفسیر هستند، و در اثبات آن دلائلی را اقامه کرده اند. چنان که گاه با استناد به حجیت داشتن اماره که در حکم عقل است (همچون آیة اللّه خویی) ⁽⁸⁾و گاه با استناد به انسداد باب علم و علمی (همچون عمید8.

زنجانی) ⁽¹⁾و گاه با استناد به دلیل عقلی و بنای عقلا (همچون فاضل لنکرانی) ⁽²⁾به اثبات مطلب پرداخته اند.

از مناقشه ادلّه این گروهها چنین برمی آید که خبر واحد با وجود شرایطی، به عنوان دلیل بر حکم شرعی و مصدری برای اثبات آن حکم شمرده می شود که اگرچه مفید علم نیست، لکن مفید ظن هست به خاطر وجود دلایل قطعی- همچون بنای عقلا و سیره عملی عقلا در اعتماد به خبر واحد در تمام امور چه آثار عملی بر آن مترتب باشد و چه نباشد- و یا به خاطر ادلّه شرعی و تعبدی مثل کتاب ⁽³⁾، سنت ⁽⁴⁾، و اجماع که حجیت آن را ثابت می کند.

نتیجه آنکه، هرگاه خبر واحد ظنی دارای شرایط اعتبار باشد یعنی راوی ثقه باشد (احراز وثاقت او شده باشد یا دلائل و قرائن مبنی بر صدق او آشکار شود)، همان طور که آن خبر در احکام فقهی و فرعی (عملی) معتبر است، در تفسیر قرآن نیز معتبر است. خصوصا آنکه می بینیم حقیقتا اکثر روایات تفسیری جزء اخبار آحاد هستند. منتها در پذیرش خبر واحد- خصوصا در باب تفسیر- باید علاوه بر ملاحظه سند و اطمینان از وثاقت راوی، مضمون آن خبر نیز مورد بررسی قرار گیرد.

ازاین رو اکثریت متأخرین (اصولیین) امامیه در پذیرش روایات، ضمن بررسی احوال روات از نظر وثاقت یا عدم وثاقت آنان، به بررسی و تطبیق روایات با کتاب خدا، سنت قطعی، قواعد عقلی، و دیگر ملاکهای معتبر در ارزیابی متن احادیث پرداخته اند و چنانچه روایت ثقه ای در تعارض با کتاب یا سنّت یا عقل باشد تا جایی که قابل جمع نباشد، آن روایت را کنار گذاشته اند...

2- 2. مفهوم و ضوابط صحت و اعتبار روایات تفسیری از دیدگاه امامیه

اشاره

2- 2. مفهوم و ضوابط صحت و اعتبار روایات تفسیری از دیدگاه امامیه

بنابر آنچه مطرح شد، نمی توان به صرف انتساب روایتی به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و یا اهل بیت علیهم السّلام، آن را پذیرفت؛ زیرا پذیرش روایات تفسیری و عمل به آنها، ضوابط و ملاکهایی دارد که باید مطابق آنها صحت و صدور روایات از ناحیه ائمه معصومین علیهم السّلام را با توجه به سند و متن احادیث مورد مطالعه قرار داد. البته این امر محتاج استفاده از علم رجال، علم درایه، و آشنایی با ملاکهای صحت و اعتبار سند و متن حدیث نزد علما است.

2- 2- 1. مفهوم و معیار صحت روایات نزد قدمای امامیه

2- 2- 1. مفهوم و معیار صحت روایات نزد قدمای امامیه

بسیاری از علما معتقدند که معیار صحت و ضعف در میان قدما و متأخرین مفهومی جداگانه دارد. معروف است که بین قدما تا قرن هفتم هجری، احادیث به دو نوع تقسیم می شده اند: احادیث صحیح و غیر صحیح.

مبنای این تقسیم بندی، وثوق و اعتماد به صدور روایت از ناحیه امام علیه السّلام بوده است، اعم از آنکه راوی ثقه باشد یا ثقه نباشد. بنابراین اساس معیار بحث احادیث نزد متقدمین، براساس (قرائن و اماراتی بوده است که موجب قطع یا ظن به صدور روایت از معصوم علیه السّلام می شده است). آن قرائن عبارت بودند از: ⁽¹⁾

الف- قرائن داخلی: نقل وثاقت راوی.6.

ب- یا از طریق قرائن خارجی: مثل وجود روایت در یک یا دو اصل به طرق معتبره مختلف؛ وجود حدیث در چند اصل از اصول اربعمأة مشهور و متداول بین اصحاب؛ وجود روایت در اصول راویانی که تصدیق و توثیق آنها اجماعی است مانند زراره، محمّد بن مسلم، فضیل بن یسار، عمار ساباطی؛ وجود حدیث در کتب تألیف شده توسط اصحاب ائمه علیهم السّلام و تأیید امام علیه السّلام نسبت به آن پس از عرضه بر امام علیه السّلام مانند کتاب عبید اللّه حلبی که بر امام صادق علیه السّلام عرضه گردید و نیز کتاب یونس بن عبد الرحمان که بر امام عسکری علیه السّلام عرضه شد و مورد تأیید قرار گرفت؛ اخذ حدیث از کتب مشهور و معتمد میان قدمای امامیه، چه مؤلف آن امامی مذهب باشد (مثل کتاب الصلوة حریز بن عبد اللّه سیستانی و کتاب بنی سعد و علی ابن مهزیار)، چه مؤلف آن غیر امامی باشد (مثل کتاب قبله علی بن حسن طاطری).

اگرچه بعضی معتقدند از کلمات قدما معلوم می شود که حتی در میان قدما هم توجه به سند مطرح بوده است، چنان که شیخ طوسی در عدّة الاصول، در بحث از حجیت اخبار واحد گوید: (انّا وجدنا الطائفة میّزت الرّجال الناقلة لهذه الأخبار، فوثّقت الثّقات و ضعّفت الضعفاء، و فرّقوا بین من یعتمد علی حدیثه و روایته و من لا یعتمد علی خبره، و مدحوا الممدوح منهم، و ذمّوا المذموم، و قالوا: فلان متّهم فی حدیثه، و فلان فطحیّ، و غیر ذلک من الطّعون الّتی ذکروها). ⁽¹⁾

ما تفحص کرده و چنین یافته ایم که علمای قدمای امامیه، روات ناقلین اخبار را از یکدیگر مجزا می کرده اند، به طوری که ثقات را توثیق و ضعفا را تضعیف می نموده اند؛ و فرق می گذاشته اند بین کسی که به حدیثش اعتماد می شود و آنکه اعتمادی به حدیثش نیست، و راویان ممدوح را مدح کرده و راویان مذموم را مورد طعن و ذم قرار می دادند و در بررسی احوال روات مثلا می گفتند: فلانی در روایت کردن متّهم است یا فلانی کذّاب است یا فلانی اختلاط در حدیثش هست یا فلانی از نظر مذهب و عقیده مخالف با امامیه است یا فلانی واقفی مذهب است یا فلانی فطحی مذهب است و یا دیگر الفاظی که بیانگر طعن آنها باشد، در مورد آنها به کار6.

می بردند.

بااین همه حقیقت آن است که قدما منظورشان از خبر صحیح و غیر صحیح بیشتر با توجه به متن خبر و قرائن موجود در آن بوده است تا سند حدیث، البته وثاقت راوی هم یکی از قرائن معتضد بوده است، اما چه وثاقت راوی ثابت می شد چه ثابت نمی شد با قرائن معتضد دیگر که مربوط به متن است ارزیابی می کردند تا مفید اطمینان به صدور خبر از امام علیه السّلام باشد.

2- 2- 2. مفهوم صحت روایات نزد متأخرین امامیه

2- 2- 2. مفهوم صحت روایات نزد متأخرین امامیه

تقسیم احادیث به اقسام چهارگانه مشهور نزد متأخرین امامیه، از قرن هفتم هجری به بعد یعنی از زمان سید بن طاووس (م 673 ه. ق) و شاگردش علّامه حلّی (م 726 ه. ق) مطرح شد. ⁽¹⁾اساس این تقسیم بندی بر مبنای سلسله سند حدیث و شناخت راوی است.

البته عده ای از متأخرین امامیه (اخباریون) این تقسیم بندی را نپذیرفته و معتقدند که نزد قدما، حجیت خبر واحد به دلیل محفوف بودن آن به قرائنی بوده است که موجب وثوق صدور آن از معصوم علیه السّلام می شده است، لذا این تقسیم بندی باطل و نوعی بدعت است.

درحالی که اگر دقت کنیم، بنابه دلایلی متأخرین امامیه مجبور بوده اند که از طریقه قدما عدول کنند و اصطلاحات متداول بین اهل سنت را در این زمینه (تقسیم بندی احادیث) به کار ببرند. از جمله مهم ترین دلایل و عوامل آن عبارت است از: از بین رفتن بخش مهمی از اصول اولیه معتمده و مصنفات حدیثی قدما که در طی مدت زمان طولانی فاصله بین قدما و روات اولیه با زمان متأخرین پدید آمده بود، به طوری که جز نام، هیچ اثری از آنها برجای نمانده بود، همچنین به واسطه درج احادیث اصول اولیه در کتب اربعه شیعه امامیه و مشتبه شدن احادیث معتبر یا غیر معتبر و احادیث مکرر با غیر مکرر در آنها، و از سوی دیگر به دلیل مخفی ماندن4.

قرائن صدق و صحت احادیث نزد قدما که برای خود آنها حجت بوده و موجب حصول اطمینان آنها به صدور حدیث از معصوم علیه السّلام می شده است، در حالی که آن قرائن در دسترس متأخرین نیست، و از آنجایی که قدما به عصر ائمه علیهم السّلام نزدیک بوده اند و همچنین کثرت قرائن قطع به صدور حدیث برایشان میسّر بوده است، لذا نیاز چندانی به بررسی سند نداشتند، امّا با گذشت زمان و دور شدن از عصر ائمه علیهم السّلام و در دسترس نبودن آن قرائن (نزد متأخرین) چاره ای جز مراجعه به اسناد روایات و تقسیم حدیث از جهت سند نبوده است.

به هرحال متأخرین امامیه، احادیث را به چهار قسم (صحیح و حسن و موثق و ضعیف) تقسیم کردند و پس از آن نیز تاکنون این تقسیم بندی و اصطلاحات بین علما و محدّثین امامیه متداول است.

حدیث صحیح: در اصطلاح محدثین متأخر امامیه، عبارت است از حدیثی که سلسله سند توسط راویان عادل و امامی مذهب در جمیع طبقات در هرمرتبه ای از مراتب سند به معصوم متصل گردد. ⁽¹⁾لکن از نظر بعضی از امامیه (مثل شیخ عبد الصمد حارثی در الوجیزه) و بعضی از اهل سنت (مثل ابن حجر)، عبارت است از حدیثی متصل السند که توسط راویان عادل و ضابط نقل شده باشد مشروط بر آنکه معلّل ⁽²⁾و شاذ ⁽³⁾نباشد. ⁽⁴⁾

حدیث حسن: حدیث متصلی را گویند که تمامی سلسله سند، امامی مذهب و ممدوح باشند ولی تنصیص بر عدالت هرکدام نباشد. این نوع حدیث از دیدگاه2.

شیعه در صورتی معتبر است که راوی، معروف به فسق نبوده و دارای عقیده ای صحیح باشد و خبر او مقرون به قرائنی باشد که صدور آن از معصوم را تقویت کند. ⁽¹⁾

حدیث موثّق: به خبری گویند که نسبت به کلیه افراد سلسله سند نزد علمای رجال امامیه تصریح به وثاقت شده باشد، حتی اگر بعضی از افراد زنجیره حدیث غیر امامی باشند مثل علی بن فضال یا ابان بن عثمان. ⁽²⁾

حدیث ضعیف: حدیثی را گویند که شروط احادیث صحیح و حسن و موثق در آن نباشد. ⁽³⁾

احادیث ضعیف (هم از نظر امامیه و هم از نظر اهل سنّت) اقسامی دارد.

موجبات ضعف حدیث براساس اقسام حدیث ضعیف عبارتند از: کذب راوی (حدیث متروک و موضوع)، متهم بودن راوی به کذب (حدیث متروک)، ارسال سند (حدیث مرسل)، کثرت خطای راوی (حدیث منکر)، غفلت راوی از اتقان در نقل (حدیث منکر)، فسق راوی که منجر به جعل حدیث گردد (حدیث موضوع)، تدلیس در سند و متن (حدیث مدلّس)، مخفی کردن عیب و علّت در روایت و توهّم صحت در آن روایت برای راوی (حدیث معلّل)، تغییر و اضافات در سند و متن (حدیث مدرج، حدیث مصحّف، حدیث محرّف)، مجهول بودن راوی از نظر وثاقت یا عدم وثاقت (حدیث مجهول)، اهل بدعت بودن راوی (حدیث متروک)، حافظ نبودن راوی و نسیان او (حدیث شاذ، حدیث مختلط) ... ⁽⁴⁾.

لازم به ذکر است که ضعف یک حدیث از نظر سند یا ضعف کتب حدیثی از نظر سند و انتساب آن به صاحبش، به مفهوم آن نیست که آن حدیث کاملا بی ارزش است؛ زیرا چه بسا همین حدیث ضعیف السند، دارای برخی قرائن داخلی یا خارجی باشد که موجب رجحان یافتن حکم به صدور آن حدیث از معصوم گردد. از همین رو چه بسا احادیث ضعیف طبق اصطلاح متأخرین، در شمار احادیث7.

صحیح طبق اصطلاح قدما محسوب می شده است؛ زیرا قدما ملاک صحت احادیث را قرائن و شواهدی می دانستند که مفید وثوق و اطمینان به صدور حدیث از معصوم علیه السّلام باشد هرچند آن قرائن امروزه نزد ما معلوم نباشد.

2- 2- 3. ملاکهای صحت و قبول روایات نزد متأخرین (امامیه)

اشاره

2- 2- 3. ملاکهای صحت و قبول روایات نزد متأخرین (امامیه)

ملاک قبول خبر، اطمینان به صدور آن از ناحیه معصوم علیه السّلام است که این اطمینان باید با بررسی سند و مضمون احادیث منقول حاصل شود. تقسیم بندی جدید احادیث توسط متأخرین نیز در واقع احادیث را به نقد و ارزیابی سند و متن حدیث رهنمون می کند. چنانکه صاحب وصول الاخیار به این حقیقت اشاره کرده و گوید:

(چه بسا حدیثی از نظر سند صحیح باشد ولی به واسطه مخالفت با مضمون کتاب یا سنّت یا اجماع و یا اعراض اکثر علما از مضمون حدیث به خاطر تعارض با خبر قوی تر، مردود شمرده شود). ⁽¹⁾

از این رو ملاکها و ضوابط صحت و اعتبار روایات را باید در دو جهت سندی و متنی بررسی کرد.

2- 2- 3- 1. بررسی ضوابط صحت روایات از نظر سند

1. وثاقت راوی و عدم اشتهار وی به کذب و جعل و خیانت

: با احراز وثاقت و راستگویی راوی، اعتماد به گفته او حاصل می شود و در نتیجه وثاقت او ثابت می گردد. البته اموری موجب تحکیم اعتماد و وثوق به راوی می شود که اهم آن عبارتند از: میزان راستگویی راوی، توجه راوی به ضبط صحیح حدیث، تقوای علمی راوی در نقل از اصول و کتب معتمده، توجه به وسایط حدیث و کتب حدیثی، اجتناب راوی از نقل روایات ضعفا و کذابین، اجتناب راوی از هرگونه دروغ و جعل و تدلیس در نقل روایات، اهتمام به نقل روایت از ثقات، مسلمان بودن0.

راوی طبق آیه إِنْ جاءَکُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا ...، ⁽¹⁾که فاسق شامل کافر هم می شود، پس به خبر کافر نمی توان اعتماد داشت مگر بعد از تجسس خبر او، اجتناب راوی از فسق و فجور و محرّمات الهی (عدالت راوی) و مواردی از این قبیل.

در مورد احراز عدالت راوی، قدما از قرن دوم تا چهارم هجری قمری معتقد بودند که عدالت راوی متوقف بر عدم ظهور هرگونه فسق عملی از راوی است. ⁽²⁾اما شیخ طوسی (م 460 ه. ق) این شرط را نپذیرفته و قائل است که میزان عدالت راوی همان احراز راستگویی و وثاقت اوست، و لذا با احراز راستگویی و ثقه بودن راوی در روایت کردنش، لزومی در عدالت راوی به معنای عدم ظهور فسق عملی او نمی باشد.

چنانکه وی در عدة الاصول می گوید: (عدالتی که در نقل روایت معتبر است غیر از عدالتی است که در قبول شهادت معتبر است؛ زیرا اگر راوی در بعضی سخنانش اشتباه کند یا در بعضی اعمال فسق از او سر بزند، منتها در روایت کردنش ثقه باشد و نسبت به مرویات و منقولاتش فاسق نباشد، پس در این صورت خبر او به واسطه اشتباه و فسق عملی او رد نمی شود و عمل به آن جائز است؛ زیرا عدالتی که در نقل روایت معتبر است حاصل شده است. پس فسق عملی او مانع از قبول شهادت اوست ولی مانع از قبول خبر او نیست). ⁽³⁾

به هرحال بسیاری شرط عدالت را برای احراز وثاقت راوی لازم دانسته اند، گرچه در تعبیر آن اختلاف نظر وجود دارد. بیشتر متقدمان، عدالت را (مجرّد ترک معاصی) دانسته اند، لکن متأخران، عدالت را (ملکه دوری از انجام کبایر و عدم اصرار بر صغایر) می دانند. شهید ثانی در این مورد می فرماید: (مراد از عدالت آن نیست که شخص، تارک تمام معاصی باشد، بلکه مراد آن است که از موجبات فسق2.

یعنی انجام کبایر و اصرار بر صغایر پرهیز کند و این امر در او به صورت ملکه درآید). ⁽¹⁾

2. اتصال سند و قوّت ضبط

: به منظور اطمینان به صدور روایت از عصوم علیه السّلام لازم است سلسله سند توسط راویان موثق و مذکور در هرطبقه به معصوم منتهی گردد.

لذا ارسال یا تعلیق سند در صورتی که راویان حذف شده مشخص نباشند، موجب ضعف و عدم اعتبار روایت می گردد. همچنین ضابط بودن راوی و دقت در نقل لازم است؛ زیرا چنانچه سهو و نسیان و اضطراب نقل یا زیادت و کاستی عمدی از طرف راوی در روایت ایجاد شود، کثرت این امور مانع از وثوق و اعتماد به گفته راوی می گردد.

3. معاصر بودن راوی و رعایت طبقه روات:

راوی باید معاصر با کسی باشد که از او حدیث نقل می کند و معلوم باشد که آیا راوی آن شخص را دیده و در زمان او می زیسته است یا خیر؟

به هرحال، در بررسی سندی احادیث و روایات، نیاز به توثیق و تعدیل و بررسی احوال روات می باشد.

ضرورت نیاز به توثیق و تعدیل راویان و بررسی احوال آنها

اشاره

ضرورت نیاز به توثیق و تعدیل راویان و بررسی احوال آنها

به منظور شناسایی حال روات و حکم به ثقه یا عدالت یا جرح راوی، رجوع به علم رجال که متکفّل بیان احوال روات در مورد عدالت و وثاقت و تشخیص ثقه از غیر ثقه و صالح از غیر صالح است، امری ضروری به شمار می رود. برای احراز وثوق به صدور خبر، یا باید راویان آن مشهور به وثاقت باشند یا آنکه با تعدیل و جرح علما به احوال روات آگاهی پیدا شود به طوری که مفید اطمینان باشد. بدیهی است در این مورد صرف اینکه راوی (ثقه) باشد کافی نیست، بلکه محتاج به احراز5.

اطمینان درباره خبر او هستیم و این امر محقق نمی شود مگر آنکه راوی، (ضابط) حدیثی باشد که امام علیه السّلام نقل کرده است که این مطلب قطعا با مراجعه و بررسی احوال راویان معلوم می شود. به طوری که گاه راوی ثقه است، لکن در احادیث او اضطراب یا تعارض دیده می شود، گاه قسمتی از کلام امام علیه السّلام را در حدیث حذف کرده یا عبارتی را به عنوان فهم حدیث در کلام امام علیه السّلام اضافه کرده، یا آنکه نقل به معنا کرده است، بدون آنکه لفظ او کافی در افاده مراد معصوم علیه السّلام باشد.

1. بررسی احوال روات با رجوع به کتب رجالیون:

اکثر علما معتقدند، بهترین طریق برای اثبات عدالت یا جرح راوی، رجوع به کتب رجالی معتبر ⁽¹⁾و اعتماد بر آنهاست؛ زیرا عده ای از قدما بنابر اقوال اهل خبره، به جرح یا توثیق و تعدیل روات با الفاظ خاص توثیق یا مدح یا جرح اقدام کرده اند.

منتها بعضی رجوع به کتب رجالی قدماء را از باب تحصیل قرائن و شواهد برای حصول اطمینان بر صدق و وثاقت راوی یا اطمینان از صدور حدیث، معتبر می دانند و بعضی دیگر رجوع به کتب رجالی قدما را از باب شهادت می دانند.

در مورد اعتبار و حجیت قول رجالیین از باب شهادت، اشکالاتی مطرح شده است و لذا علما درصدد پاسخگویی به این اشکالات و شهادت برآمده اند، از جمله اشکالات این است که اگر حجیت قول رجالیون از باب شهادت است، پس باید شرایط شهادت هم حفظ شود یعنی اعتماد بر حس باشد نه حدس و از طرفی علما نیز بر آن اتفاق نظر داشته باشند، که معلوم است این شرط تحقق نمی یابد؛ زیرا غالبا معدّل با معدّل معاصر نیستند؟!

پاسخهای زیادی به این شبهات داده شده است، از جمله آیة اللّه سبحانی در کتاب کلیات فی علم الرجال در پاسخ به چنین شبهاتی مطرح کرده است که (آن چیزید.

که در شهادت شرط است، آن است که شهادت مشهود به امری حسّی یا قریب به حس باشد اگرچه بنفسه حسّی نباشد، مثل عدالت و شجاعت که دو امر غیر حسی هستند منتها مبادی آنها حسی است، نظیر التزام به فرائض و نوافل و اجتناب از ارتکاب گناهان کبیره در عدالت، و درهم کوباندن دلاوران و شجاعان در میادین جنگ و اقدام به امور مهم و بزرگ و اعمال جسورانه با رعایت دقت و در فرصت مقتضی و مناسب اقدام کردن در شجاعت. بنابراین همان طور که احراز عدالت معاصر یا با معاشرت ممکن می گردد و یا با اقامه قرائن و شواهدی مبنی بر عدالت یا شهرت او بین مردم بنحوی که مفید اطمینان باشد، احراز عدالت راوی غیر معاصر نیز با شهرت و امارات و قرائن منقول و متواتر که دوره به دوره رسیده است مفید قطع و یقین یا اطمینان می گردد. پس شکی نیست که کشّی، نجاشی و شیخ طوسی به خاطر قرائن وصل کننده راویان از مشایخ و بزرگان عصر خود که منتهی به عصر روات می شده است، قطعا بر احوال روات و خصوصیات و شأن آنها از حیث وثاقت و ضبط واقف بوده اند و لذا شهادت به وثاقت یا ضعف راویان داده اند.

از طرف دیگر احتمال قوی وجود دارد که شهادت اینان در حق راویان، مستند به سماع از شیوخ خود بوده تا آنکه منتهی به عصر راویان شده است و اینان طبقه آخری بوده اند که با آنها معاشرت و اختلاط داشته اند. بنابراین تعدیل یا جرح روات، امری ارتجالی نبوده است بلکه یا مستند به قرائن متواتر و شواهد قطعی مفید علم به عدالت و ضعف راوی است، و یا مستند به سماع از شیخ به شیخ دیگر تا عصر روات است.

وجه دیگر، رجوع قدمای رجالیون به کتب تألیف شده پیشینیان بوده است که صاحبان آن کتب معاصر با آن روات بوده اند و با آنها معاشرت داشته اند. پس قسمت مهمی از مضامین کتب اربعه (یا خمسه) رجالی قدمای امامیه با رجوع به کتب معتمده پیشینیان بوده است.

از این رو معلوم می شود که اعلام متقدمین، در تصریح خود بر وثاقت راویان، به

طور حسی شهادت داده اند و این امر به سه دلیل معلوم شده است:

از مؤیّداتی که بیانگر استناد قدما به حس در توثیقات و تعدیل روات در کتب رجالی می باشد، آن چیزی است که شیخ در عدة الاصول ذکر کرده است که:

(انّا وجدنا الطائفة میّزت الرجال الناقلة لهذه الأخبار، فوثّقت الثقات و ضعّفت الضعفاء و فرّقوا بین من یعتمد علی حدیثه و روایته، و من لا یعتمد علی خبره و مدحوا الممدوح منهم و ذمّوا المذموم ...) ⁽²⁾.

ما تفحص کرده و چنین یافته ایم که قدمای علمای پیشین امامیه، ناقلان اخبار را از هم تمیز داده و جدا می کرده اند، به طوری که ثقات را توثیق و ضعفا را تضعیف می کردند، و بین کسی که بر خبرش اعتماد بود و آن که به خبرش اعتماد نبود فرق می گذاشتند، راویان ممدوح را مدح کرده و راویان ضعیف را تضعیف می کردند ....

بنابراین اکثر توثیقات و یا تضعیف روات در کتب مشهوره رجالی مستند به شهادت پیشینیان است که در کتب آنها در حق راویان به اثبات رسیده بود. چنان که شیخ آقا بزرگ طهرانی در مقدمه کتاب مصفّی المقال فی مصنّفی علم الرجال، ضمن بیان تألیفات زیادی از قدما در علم رجال- قبل از کتب مشهور رجالی- گوید:

(از تتبّع در احوال علمای متقدمین رجالی، اذعان و یقین حاصل می شود6.

که توثیقات و تضعیفات وارده در کتب اعلام خمسه (کتب رجال خمسه) و غیر آن ⁽¹⁾، یا مستند است بر وجدان در کتابی که نسبت و انتساب آن به مؤلفش ثابت است، یا مستند است به نقل و سماع، و یا مستند است به استفاضه و اشتهار و طرقی نزدیک به اینها). ⁽²⁾

2. بررسی احوال راویان از طریق قرائن و امارات:

باید توجه داشت که از آنجا که ملاک علما در جرح و تعدیل روات یکسان نیست و گاه مستند و سبب تعدیل یا جرح راویان را ذکر نکرده اند، پس نمی توان در همه موارد به صرف مراجعه به کتب رجالیون و با توجه به جرح یا تعدیل روات توسط آنان، خبر آن روات را پذیرفت یا رد کرد؛ زیرا معیار قدمای رجالیون امامیه در توثیق و تعدیل روات از قرن دوم تا چهارم هجری، همان اسلام آوردن و عدم ظهور فسق (حسن ظاهر) راوی بوده است. ⁽³⁾درحالی که متأخرین رجالیون امامیه و علمای مشهور معتقدند: معیار، ملکه دوری از انجام کبایر و عدم اصرار بر صغایر است.

یعنی تا وقتی ملکه اجتناب از کبایر و عدم اصرار بر صغایر در راوی احراز نشده باشد، تعدیل و وثوق نسبت به گفته او حاصل نمی شود. ⁽⁴⁾

علّامه مامقانی در استدلال بر رأی مشهور، به نکته جالبی اشاره کرده است، چنان که گوید: (قرائنی وجود دارد که منظور از تعدیل روات حتی در کتب رجالی قدما هم، احراز ملکه اجتناب از کبایر بوده است. به طوری که ما دیده ایم علمای6.

رجال در مورد بعضی راویان، جمله ای را ذکر کرده اند که مفهومی بیشتر از ظهور اسلام و عدم ظهور فسق دارد و حتی دلالت بر مراتب بالایی از حسن ظاهر می کند، بااین حال تصریح به تعدیل و یا توثیق آن راویان ننموده اند! چنان که مثلا در مورد ابراهیم بن هاشم آورده اند که (وی اولین کسی بود که احادیث کوفیین را در قم انتشار داد) ⁽¹⁾، واضح است که این جمله دلالت بر مراتب اقوی از حسن ظاهر دارد؛ زیرا شأن و دأب علمای قمیین عدم وثوق به کسانی بوده است که از ضعفا نقل روایت می کرده اند و بلکه چنین کسانی را از سرزمینشان اخراج می کرده اند، تا چه رسد به کسی که فاسق باشد یا بر طریقی غیر طریق حق باشد! پس این وصف یعنی تحقق انتشار اخباریین قمیین، دلالت بر کمال جلالت راوی دارد، درحالی که احدی در آن تصریح به توثیق یا تعدیل نکرده است. ⁽²⁾

البته قطعا صاحبان کتب رجالی خصوصا کتب اربعه رجالی امامیه با استناد به گفته اهل خبره که عارف به اسباب جرح و تعدیل بوده اند، به تدوین کتب رجالی خود پرداخته اند و در بسیاری موارد تصریح به توثیق یا تضعیف روات دارند، لکن در همه موارد چنین نیست و دقیقا معلوم نیست براساس چه قرائنی به جرح و تعدیل روات می پرداخته اند.

وانگهی از تبعات دیگر این بحث، تعارض بین جرح و تعدیل نسبت به یکی از راویان در کتب مشهوره رجالی می باشد، که در این مورد اقوال مختلفی مطرح شده است. اولا باید دید آیا رجالیون نامبرده به سبب جرح یا تعدیل اشاره کرده اند؟ و آیا مفاد تعدیل و یا جرح راوی جزو شروط مورد اتفاق میان مسلمین هست یا خیر؟ به علاوه در چنین مواردی، حق آن است که به معیار جرح و تعدیل روات در میان متأخرین (مشهور) و قدما توجه کنیم. از نظر متأخرین امامیه چون ملاک در تعدیل راوی، احراز ملکه نفسانی اجتناب از کبایر است، پس قهرا کسی جز با علم به وجود6.

ملکه مزبور در راوی نمی تواند او را تعدیل کند، یعنی معدّل باید مدّعی علم به وجود ملکه عدالت در راوی باشد و جارح باید مدعی علم به نفی صفت مزبور باشد که در این صورت از نظر متأخرین این دو ادعا با هم معارضند و دلیلی بر رجحان یکی بر دیگری نیست.

اما نزد قدمای امامیه و آن دسته از علما که ملاک در تعدیل راوی، ظاهر حال مسلمانی و عدم مشاهده فسق راوی است، قطعا قول جارح بر قول معدّل ترجیح دارد؛ زیرا در این صورت جارح، اطلاع بر معاصی و فسق پنهانی راوی پیدا کرده است درحالی که معدّل اطلاعی از آن پیدا نکرده است. در این صورت این دو قول با هم متعارض نیستند و قول جارح مقدم بر قول معدّل است.

به هرحال اینکه می بینیم گاه علمای متقدمین به اخباری تمسک جسته اند که در اصطلاح متأخرین، ضعیف السند است، بدان جهت است که قدما توجه به متن داشته اند و به واسطه قرائن و شواهد موجود در متن حدیث که نزد خودشان معلوم و ثابت بوده است، به آن حدیث عمل کرده و بدان فتوا داده اند، درحالی که بسیاری از این قرائن برای ما معلوم نیست و نسخه های کتب معتمده مشهور اصحاب نیز که انتساب آنها به مؤلفانشان ثابت و قطعی بوده و بعضی از آنها در دسترس علمای قدیم رجالی بوده، امروزه موجود نیست. ازاین رو علما از قرن هفتم هجری به بعد، به بررسی سندی پرداختند.

لکن متأخرین امامیه به صرف ضعف سند از عمل به خبر، خودداری نمی کنند.

بلکه چه بسا ایشان علی رغم ضعف سند به دلیل قرائنی مانند عمل اصحاب به متن آن خبر عمل می کنند (این ضعف با عمل اصحاب جبران می شود) و یا با قرائن دیگر. ازاین رو بسیار پیش می آید که از نظر متأخرین، روایتی ضعیف السند باشد ولی متن آن صحیح باشد، یا آنکه روایتی صحیح السند باشد درحالی که متن آن ضعیف است.

لذا در میان متأخرین، در بررسی صحت و اعتبار احادیث، ابتدا به سند حدیث و

احوال راوی توجه می شود و سپس متن آن نیز مورد ارزیابی قرار می گیرد.

2- 2- 3- 2. بررسی ضوابط و ملاکهای صحت روایات از نظر مضمون برطبق رأی متأخرین

اشاره

2- 2- 3- 2. بررسی ضوابط و ملاکهای صحت روایات از نظر مضمون برطبق رأی متأخرین

ملاکهای نقد و ارزیابی مضمون حدیث را می توان به دو دسته تقسیم کرد:

ملاکهای ارزیابی داخلی متن روایات و ملاکهای ارزیابی خارجی متن روایات. ⁽¹⁾

غنیة القاصدین فی معرفة اصطلاح المحدثین از شهید ثانی؛ البدایة فی الدرایة (معروف به الهدایة)، از شهید ثانی؛ وصول الأخیار الی اصول الاخبار، از عز الدین حسین بن عبد الصمد حارثی عاملی (والد شیخ بهایی)؛ منتقی الجمان فی الاحادیث الصحاح و الحسان، از حسن بن زین الدین عاملی (ابن شهید ثانی)؛ الرواشح السماویة، از محمّد باقر بن محمّد حسینی استرآبادی (معروف به میرداماد)، وجیزة، از شیخ بهایی؛ نهایة الدرایة، از سید حسن صدر موسوی اصفهانی (در شرح وجیزه شیخ بهایی)؛ لبّ الالباب، از ملا محمّد جعفر استرآبادی (رساله استدلالی در درایة)؛ تلخیص المقال، از سید محمّد عصار (در درایه و اصول کلی رجال)؛ منتهی المقال فی الدرایة و الرجال، از شیخ حسین عبد اللّه مرعی؛ قواعد الحدیث، از محیی الدین موسوی غریفی، و ... ر. ک: طهرانی (شیخ آقا بزرگ)، الذریعة، 8/ 54- 56.

ملاکهای ارزیابی داخلی متن روایات

ملاکهای ارزیابی داخلی متن روایات

ملاکهای ارزیابی خارجی متن روایات

1. مطابقت مضمون روایات با قرآن (عرضه روایات بر قرآن)

مهم ترین معیار برای سنجش و داوری صحت یا سقم روایات و مهم ترین راه حل6.

برای برطرف کردن ناسازگاری بین روایات، عرضه آنها به قرآن و روح کلی معارف قرآنی است. چنانچه مضمون روایات با اصول و معارف کلّی قرآن و نصوص و ظواهر آن مطابق باشد، آن روایت مورد قبول است وگرنه قابل پذیرش نیست.

حقیقت آن است که رابطه سنّت (روایات) با قرآن، رابطه طولی است. سنّت در طول قرآن و در مرحله پس از آن قرار دارد و از آنجا که قول، فعل، و تقریر معصوم علیه السّلام متکی به عصمت است، همواره سنّت معصومین علیهم السّلام با قرآن سازگار می باشد و نیاز به ارزیابی ندارد؛ منتها چون سنّت در قالب خبر و روایت ظهور می کند، نیاز به ارزیابی و بررسی صحت و سقم خبر دارد.

عرضه روایات بر قرآن به عنوان معیار درستی و نادرستی روایات هم از طرف پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و هم از طرف ائمه اهل بیت علیهم السّلام بارها مورد تأکید قرار گرفته است.

چنان که از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نقل است که فرمود: (ستکون عنّی رواة یروون الحدیث فاعرضوه علی القرآن فان وافق القرآن فخذوه و الّا فدعوه) ⁽¹⁾به زودی پس از من راویانی خواهند بود که حدیث مرا نقل می کنند، هرگاه حدیث من به شما رسید آن را بر قرآن عرضه نمایید، اگر بین آن حدیث و قرآن همخوانی یافتید بدان عمل کنید و در غیر این صورت حدیث را رها کنید.

ائمه علیهم السّلام نیز در راستای حفظ احادیث شیعه و بازشناسی احادیث صحیح از غیر صحیح، به این معیار توجه کرده و به عنوان رهنمود به امت سفارشهایی کرده اند.

چنان که کلینی از علی بن ابراهیم قمی با اسناد خود از ابی الجارود نقل کرده است که امام باقر علیه السّلام فرمود: (اذا حدّثتکم بشی ء فاسألونی من کتاب اللّه) ⁽²⁾، هرگاه چیزی را برایتان بیان کردم، دلیل و مدرک آن را در کتاب خدا از من بپرسید، در ادامه حدیث آمده است که آنگاه حضرت روایتی را از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نقل کرد که رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله مردم را از (قیل و قال)، (از بین بردن مال)، و (بسیار پرسیدن) نهی کرده0.

است. شخصی از امام علیه السّلام پرسید: ای فرزند رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله، اینها که از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نقل کردید در کجای قرآن است؟ امام باقر علیه السّلام جواب داد: خداوند عزّ و جلّ می فرماید: لا خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِنْ نَجْواهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَیْنَ النَّاسِ، ⁽¹⁾و فرموده: وَ لا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَکُمُ الَّتِی جَعَلَ اللَّهُ لَکُمْ قِیاماً، ⁽²⁾و نیز فرموده:

لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْیاءَ إِنْ تُبْدَ لَکُمْ تَسُؤْکُمْ ⁽³⁾.

در این روایت، امام باقر علیه السّلام عرضه حدیث بر قرآن را عملا انجام داده است و به مردم تعلیم داده است.

همچنین از امام صادق علیه السّلام نقل است که فرمود: (أنظروا أمرنا و ما جاءکم عنّا، فان وجدتموه للقرآن موافقا فخذوا به، و ان لم تجدوه موافقا فردّوه، و ان اشتبه الأمر علیکم فقفوا عنده و ردّوه الینا حتّی نشرح لکم من ذلک ما شرح لنا) ⁽⁴⁾به دستورات ما و آنچه که از طرف ما برای شما آمده است دقت کنید، پس اگر آن را موافق با قرآن یافتید آن را اخذ کنید و چنانچه موافق با قرآن نیافتید آن را ردّ کنید. و اگر امر بر شما مشتبه شد پس توقف کنید و امر را به ما باز گردانید تا آنکه فرجی حاصل شود و شرح آن از سوی ما برای شما به نحوی که برای ما شرح داده شده، معلوم شود.

بدیهی است این گونه روایات دلالت بر عرضه احادیث بر قرآن و یا تفسیر وارده از اهل بیت علیهم السّلام در تطابق این مطلب دارد.

نکته قابل توجه آن است که عرض حدیث به قرآن، کاری سطحی و آسان نیست که هرکس قادر به آن باشد بلکه به خبره بودن در فهم حدیث و قرآن نیاز دارد. چنان که در روایتی به همین مضمون از امام صادق علیه السّلام نقل است که فرمود: (ما من أمر6.

یختلف فیه اثنان الّا و له أصل فی کتاب اللّه عزّ و جلّ و لکن لا تبلغه عقول الرّجال)، ⁽¹⁾هیچ امری نیست که دو نفر در آن اختلاف نظر داشته باشند مگر آنکه در کتاب خدا برای آن ریشه و اصلی هست، ولی عقلهای مردم عادی به آن نمی رسد.

مطلب دیگری که در اینجا حائز اهمیت است، آن است که منظور از تطبیق و عرضه روایات بر قرآن چیست؟

بسیاری از علما- اعم از شیعه و سنّی- معتقدند: منظور سازگاری با اصول کلی معارف قرآنی و عموم و اطلاقات قرآن است. به طوری که شاطبی در الموافقات می نویسد: (سنّت از نظر معنی به کتاب بازمی گردد، پس امری را در سنّت نمی یابی مگر آنکه قرآن به صورت اجمال یا تفصیل بر معنای آن دلالت کرده است، و همچنین تمام دلیلهایی که قرآن را تمامی دین و سرچشمه آن می داند بر همین حقیقت گواهی می دهند). ⁽²⁾

شهید صدر در این مورد می نویسد: (بعید نیست که مقصود ائمه علیهم السّلام از دور افکندن خبر ناسازگار با کتاب یا خبری که شاهد و گواهی از قرآن برای آن نیست، دور افکندن روایتی باشد که با روح عام قرآن کریم ناسازگار باشد و نمونه های شبیه آن در قرآن نباشد ... مثلا اگر روایتی در نکوهش قومی رسیده و صفات زشت و منفی به آنها نسبت داده شده است، می گوییم این روایت ناسازگار با قرآن است؛ زیرا روح حاکم بر قرآن در مورد بشر همان وحدت و مساوات انسانها از هرجنس و نژاد و قبیله و مسئولیتهای انسانی است. ولی مثلا اگر روایتی در مورد وجوب دعا هنگام رؤیت هلال آمده باشد، می گوییم این روایت هماهنگ با قرآن است؛ زیرا بر توجه و تقرّب به سوی خدا تشویق می کند، و این مضمون در سراسر آیات وحی موجود است). ⁽³⁾

پس منظور از عرضه روایات بر قرآن، آن نیست که تمام منقولات معصومین علیهم السّلام7.

در قرآن است، بلکه منظور آن است که سنّت هم همچون قرآن منتسب به منشأ الهی است و اصول بسیاری از معارف، از قرآن گرفته شده و می توان با عرضه روایات بر روح کلی و مفاهیم عمومی قرآن، به صحت و اعتبار روایات یا عدم صحت و اعتبار آن پی برد.

2. مطابقت با سنّت قطعی معصومین علیهم السّلام

یکی دیگر از معیارها برای صحت و یا سقم حدیث و نیز رفع ناسازگاری بین احادیث، عرضه روایات بر سنّت مسلّم و قطعی است. این معیار هم در آیات قرآن و هم در احادیث صحیح از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و ائمه علیهم السّلام سفارش شده است و بیانگر پیوند قرآن و سنّت و مرجعیت این دو در رفع اختلافات می باشند.

چنان که در آیات کریمه قرآن می فرماید: ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا، ⁽¹⁾آنچه که پیامبر شما را بدان دستور دهد بگیرید و از هرچه شما را نهی کند واگذارید.

امیر المؤمنین علی علیه السّلام نیز در نامه مشهور خود به مالک اشتر می نویسد: (و اردد الی اللّه و رسوله ما یضلعک من الخطوب و یشتبه علیک من الامور، فقد قال اللّه سبحانه لقوم أحبّ ارشادهم: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَیْ ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللَّهِ وَ الرَّسُولِ ⁽²⁾فالرّدّ الی اللّه: الأخذ بمحکم کتابه، و الرّدّ الی الرّسول صلّی اللّه علیه و آله: الأخذ بسنته الجامعة غیر المفرّقة) ⁽³⁾. در کارهای مشکل که در می مانی و کارهایی که بر تو مشتبه می گردد و در حکم آن سرگردانی، به کتاب خدا و سنّت پیامبر او برگردان، که خداوند سبحان برای گروهی که دوستدار هدایتشان بوده می فرماید: ای کسانی که ایمان آورده اید، از خدا و رسول او و اولی الأمر از3.

خودتان یعنی امام بر حق و جانشین پیامبر اطاعت کنید. پس اگر در حکمی اختلاف پیدا کردید به خدا و رسولش ارجاع دهید، پس رجوع به خدا همان فراگرفتن محکم و امور قطعی از کتاب اوست، و رجوع به رسول همان فراگرفتن سنّت اوست که گردآورنده است و همه را به یک اندیشه رهنمون می کند، و پراکنده کننده نیست.

ابن ابی یعفور گوید: از امام صادق علیه السّلام درباره اختلاف حدیث (مضمون حدیث) که آن را فردی روایت کند که به او اعتماد داریم و نیز همان را فرد دیگری روایت کند که به او اعتماد نداریم، سؤال کردم؟ امام علیه السّلام فرمود: (اذا ورد علیکم حدیث فوجدتم له شاهدا من کتاب اللّه او من قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و الّا فالّذی جاءکم به اولی به) ⁽¹⁾، یعنی:

چون حدیثی به شما رسید پس اگر از قرآن یا قول پیامبر صلّی اللّه علیه و آله گواهی بر آن یافتید آن را اخذ کنید و بپذیرید، و گرنه برای آنکه آن را آورده است سزاوارتر است پس آن را نپذیرفته و به ناقلش برگردانید.

در روایت دیگری، از امام صادق علیه السّلام نقل است که آن حضرت ضمن رهنمودهای افشاگرانه نسبت به خطر معرفی کذّابین و غالیان، فرمود: (از ما آنچه را که خلاف قرآن است نپذیرید. آنچه ما برای شما حدیث می گوییم موافق با قرآن و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله است و ما همواره احادیث خود را به نقل از خداوند عزّ و جلّ و به نقل از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله می گوییم و هرگز نمی گوییم (دیگران چنین گفته اند) تا آنکه در کلام ما تناقض به وجود آید! کلام ما آخرش همچون اول آن است و اولش مصدّق آخر آن است، پس هرگاه سخنی از ما به شما رسید که خلاف این هماهنگی و والایی بود، آن را ترک کرده بگویید: خدا داناتر است به آنچه ائمه علیهم السّلام به حقیقت گفته اند؛ زیرا همراه کلام ما حقیقت و بر آن نورانیت است، پس کلامی که در آن حقیقت و نورانیت نباشد، کلام شیطان است). ⁽²⁾0.

3. مطابقت با عقل (قواعد عقلی فطری و بدیهی)

یکی دیگر از معیارها و ملاکهای شناخت مضمون حدیث، مطابقت با عقل است؛ زیرا عقل، حجت درونی و پیامبر باطنی است. البته منظور از عقل، شیوه های استدلال و استنتاج خاص متفکران نیست بلکه منظور همان ودیعه الهی است که در ضمیر هرکس قرار دارد و مبتنی بر اصول فطری و بدیهی است.

4. مطابقت با مسلّمات تاریخی

معیار تاریخ، محک مناسبی است برای تشخیص احادیثی که ظاهرا درست هستند امّا با مسلّمات تاریخی منافات دارند، و در این بررسی معلوم می شود که آیا ناقل روایت، از تاریخ اطلاع داشته و یا صرفا دروغهایی را به صورت ظاهر فریبنده به هم بافته است؟

5. مطابقت با اتفاق نظر (اجماع) علمای مسلمین

این معیار نیز برای بررسی و تمیز احادیث جعلی و دروغین از احادیث صحیح مناسب است.

6. موافقت با اصول شرعیه و قواعد مقرره

7. عدم اشتمال حدیث بر منکرات و امور سخیفه نزد عقلا و علما

8. دور بودن حدیث از شوائب و شذوذ نفسانی

2- 3. مزایای تفاسیر مأثور

اشاره

2- 3. مزایای تفاسیر مأثور

از جمله مهم ترین مزایای تفاسیر مأثور عبارتند از:

2- 3- 1. کشف از مراد خداوند متعال به دلالت یقینی

2- 3- 1. کشف از مراد خداوند متعال به دلالت یقینی

از آنجا که تفاسیر مأثور، اتکا بر نقل روایات دارند، لذا پس از حصول اطمینان و وثوق به صدور روایات از ناحیه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله یا ائمه معصومین علیهم السّلام و پس از حصول صحت روایات برطبق ضوابط و ملاکهای اعتبار حدیث که موجب عمل به اخذ آن می شود، می توان به دلالت قطعی به مراد خداوند از آیات کتاب الهی رهنمون شد.

این امر به واسطه اعتمادی است که بر آثار صحیحه منقول از رسول صلّی اللّه علیه و آله و اهل بیت علیهم السّلام و اصحاب بزرگوار آن حضرت- و احیانا اعلام تابعین طبق نظر عده ای- وجود دارد.

2- 3- 2. اطمینان به تفاسیر مأثور به واسطه اعتماد بر نصوص کهن موثق

2- 3- 2. اطمینان به تفاسیر مأثور به واسطه اعتماد بر نصوص کهن موثق

روش تفسیر به مأثور به دلیل امتیاز آن از دیگر روشها در تفسیر قرآن از جهت قدمت و بعد تاریخی ممتد آن (تا زمان حیات رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله)، اصلی ترین قدم و حرکت در فهم بسیاری از معارف و اصول است و اصولی ترین روش برای سایر روشهای تفسیری می باشد. همین امر رمز پایداری و اعتماد بر تفسیر نقلی علی رغم ظهور دیگر روشهای تفسیری و جریانات فکری و اختلافات آرا در تفسیر قرآن

می باشد؛ زیرا اکتساب بسیاری از علوم و معارف جز از طریق روایت ممکن نیست و نمی توان آن را از طریق درایت و استنباط غیر نقلی کسب کرد. چنان که زرکشی گوید: (حق آن است که علم تفسیر، متوقف بر نقل در معرفت سبب النزول، نسخ، تفسیر مبهم، و تبیین مجمل است). ⁽¹⁾

قطعا آنچه موجب اعتماد و اطمینان بر این نوع تفسیر می شود، آن است که روایات مأثوره از نصوص کهن و راویان موثق اخذ شده باشد نه از روایات غیر مسند و راویان غیر ثقه؛ لذا اگر روایات مأثوره در آنچه که مربوط به پدیده ها و مسائل خلقت یا قصص قرآن یا توصیف آنچه که قرآن به آن نپرداخته است، از نفوذ اسرائیلیات پیراسته گردند و روایات جعلی و غیر صحیح از روایات سالم و صحیح جدا گردند، در این صورت اعتماد و اطمینان به تفاسیر مأثور ایجاد می شود.

2- 3- 3. تشویق در جهت استنباط و تدبر عقلانی در ضمن روایات تفسیری

2- 3- 3. تشویق در جهت استنباط و تدبر عقلانی در ضمن روایات تفسیری

از خلال روایات تفسیری منقول، می توان در جهت تحریک مسلمین به تفکر و استنباط تأثیر گرفت، چنان که مرویات تفسیری منقول از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و ائمه علیهم السّلام مورد تقابل عقل و جهل، تقابل ایمان و کفر، اثبات وحدانیت خدا، تبیین صفات خدا، اثبات اصول عقائد، و تبیین مفاهیم قرآن با بلیغ ترین بیان و قوی ترین حجت، گویای این حقیقت است.

نمونه اشارات عقلی و فکری در روایات تفسیری منقول از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله: علی رغم طرز تفکر ساده مسلمین در عصر نبوی و ملاکهای مادی آنها در مقایسه و شناخت و قبول پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و عناد و اصرار (اغلب اعراب) بر جهل خود، بااین همه در ضمن تبیین آیات قرآن، تحریک به تدبر عقلانی مطرح شده است، چنان که در عهد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بسیاری از مردم علاقه شدیدی به شعر داشتند و اغلب شعرا صرفا در پندارها و خیالات شاعرانه خود اسیر بودند و از حقیقت فاصله داشتند و مدح یا هجو باطل می کردند تا آنکه این آیه شریفه نازل شد که فرمود: وَ الشُّعَراءُ یَتَّبِعُهُمُ1.

الْغاوُونَ أَ لَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِی کُلِّ وادٍ* یَهِیمُونَ وَ أَنَّهُمْ یَقُولُونَ ما لا یَفْعَلُونَ، ⁽¹⁾پس از نزول این آیه شاعران پیامبر نزد آن حضرت آمدند و درحالی که گریان بودند گفتند: خداوند خود آگاه است که ما شعر در مدح پیامبرش صلّی اللّه علیه و آله می گوییم بااین همه این آیه را نازل فرمود؟ پس پیامبر صلّی اللّه علیه و آله آیه بعد را تلاوت فرمود که إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ ذَکَرُوا اللَّهَ کَثِیراً وَ انْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ، ⁽²⁾و بدین گونه در تبیین آیات مربوطه به آنان فهماند که شاعرانی که با تمثل به شعر به دفاع از عقیده با قول حق و ایمان و عمل صالح می پردازند نسبت به غالب شعرایی که صرفا در پندارها و خیالات شاعرانه خود سرگردانند و اشعارشان با مدح دروغ یا هجای باطل همراه بوده و به دور از حق و حقیقت است، ممتاز و متفاوت می باشند.

نمونه اشارات علمی، فکری، اعتقادی و کلامی در روایات تفسیری بعد از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله: در تفسیر مرحله بعد، یعنی تفسیر عهد صحابه و تابعین همچنین تفسیر ائمه معصومین علیهم السّلام، حتی بیش از مرویات تفسیری عصر نبوی صلّی اللّه علیه و آله گرایش به انواع صور حیات عقلی و تشویق در این جهت دیده می شود که این امر ناشی از کثرت مرویات تفسیری از ناحیه صحابه و تابعین و ائمه اهل بیت علیهم السّلام است و همچنین بیانگر تأثیرپذیری بعضی منقولات تفسیری این دوره از جریانات فکری و اعتقادی و کلامی و فلسفی گسترش یافته در محیط جامعه اسلامی آن روز می باشد و قطعا بیان این حقایق مطابق با روح آن عصر و میزان درک مردم آن زمان مطرح شده است.

چنان که روایات تفسیری راجع به مسایل علمی در زمینه مسایل طبیعی و شگفتیهای خلقت زمین و آسمان و ستارگان و امثال آن مطرح شده است. در روایتی از امام علی علیه السّلام نقل است که در تفسیر آیه شریفهد؟

فَلا أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشارِقِ وَ الْمَغارِبِ، ⁽¹⁾فرمود: (این آیه دلالت بر کروی بودن زمین دارد). ⁽²⁾

همچنین نقل است که آن حضرت در تفسیر آیه شریفه وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ، ⁽³⁾فرموده است: (منظور ستاره جدی است که قبله براساس ظاهر و باطن آن بنا شده است و به واسطه این ستاره، اهل خشکی و دریاها هدایت می یابند؛ زیرا نور آن دائمی است). ⁽⁴⁾

در زمینه اشارات اعتقادی و کلامی در این دوره، خصوصا از عهد تابعین به بعد، به دنبال مطرح شدن مسائل و افکار جدید کلامی همچون قدم و حدوث، جبر و تفویض، تبیین صفات خداوند، استفاده از اصطلاحات فلسفی همچون جوهر و عرض و امثال این موارد که مرتبط با تفسیر و بیان مفاهیم قرآن هم بود، روایات تفسیری با هدف روشنگری در این زمینه نقل شده است، که برخی روایات درصدد تبیین مسائل اعتقادی و کلامی با ادله واقعی محسوس و به دور از روشهای فلاسفه صادر شده است (به گونه ای که قابل فهم همگان باشد و هرفطرت سلیمی آن را بپذیرد)، چنان که روایت است که (مردی از امام صادق علیه السّلام پرسید: دلیل بر خداوند چیست، بدون آنکه راجع به وجود و جوهر و عرض برایم تذکر دهی؟ حضرت فرمود: آیا تاکنون در دریا سوار کشتی شده ای؟ مرد گفت، آری. حضرت فرمود: آیا چنین اتفاق افتاده که گاه دریا طوفانی شود و ترس غرق شدن برایت پیش آمده باشد؟ مرد گفت: آری. حضرت فرمود: آیا در آن حالت در درون خودت دنبال کسی می گشته ای که تو را نجات دهد؟ مرد گفت: آری. حضرت فرمود: او همان خداوند سبحان است، همچنان که خود می فرماید: ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِیَّاهُ. ⁽⁵⁾و نیزد.

می فرماید: ثُمَّ إِذا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فَإِلَیْهِ تَجْئَرُونَ ⁽¹⁾. ⁽²⁾

دسته دیگری روایات نقل شده که درصدد اثبات وجود خداوند و صفات خدا از طریق استدلالات فلسفی و کلامی می باشند. چنان که در تفسیر آیه اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ، ⁽³⁾از ربیع نقل شده است که (حیّ را به عدم موت تفسیر کرده است) ⁽⁴⁾و دیگران گفته اند: (خداوند خودش را حیّ نامیده است به خاطر آن که با اختیار خویش به امور می پردازد و اشیا را اندازه گیری و سنجش می کند، پس او زنده است به واسطه تدبیر نه زنده بواسطه حیات ...). ⁽⁵⁾

و یا مثلا روایتی که از امام صادق علیه السّلام در رد توهم معتزله مبنی بر خلود در آتش جهنم و عدم قبول توبه کسی که مرتکب گناه کبیره شود، نقل شده که فرمود: (قرآن برخلاف این توهم و پندار نازل شده است، چنان که می فرماید: وَ إِنَّ رَبَّکَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلی ظُلْمِهِمْ، ⁽⁶⁾پس مرتکب گناه کبیره در صورت توبه (و پذیرش توبه اش) در آتش جاودانه نخواهد ماند). ⁽⁷⁾

2- 3- 4. مصونیت از تفسیر به رأی

2- 3- 4. مصونیت از تفسیر به رأی

از مهم ترین امتیازات روش تفسیر به مأثور، آن است که به جهت اتکای به نقل موجب مصونیت مفسر از دام تفسیر به رأی می گردد؛ زیرا در روش تفسیر اثری، مفسر ابتدائا خود را از ورود به عرضه استدلال و احتجاج و براهین عقلی و پیچیده و تبعات ناشی از آن دور می کند. لذا علی رغم گرایش بعضی صحابه و تابعین در استخدام قرار دادن لغت عرب و کمک گرفتن از آن در فهم نصوص، و یا گرایش9.

بعضی از تابعین به عقل و استفاده از استنباطهای کلامی و اعتقادی و فلسفی در تفسیر قرآن، همچنان پایه اصلی در تفسیر به مأثور (تکیه بر نقل و تطبیق روایات و عرضه آنها بر قرآن و احراز دیگر ملاکهای اعتبار روایات) می باشد.

2- 4. آسیب شناسی تفاسیر مأثور و ضرورت تنقیح روایات تفسیری

اشاره

2- 4. آسیب شناسی تفاسیر مأثور و ضرورت تنقیح روایات تفسیری

علی رغم امتیازاتی که در تفاسیر مأثور مطرح شد، متأسفانه وجود پاره ای روایات تفسیری در کتب تفاسیر مأثور بدون بررسی و اطمینان به صدور و صحت آنها و همچنین آمیخته شدن روایات صحیح با اخبار جعلی و کذب و اسرائیلیات، تفاسیر مأثور را در معرض نقد قرار داده است.

از جمله مهم ترین آفات که منجر به سستی و ضعف تفاسیر مأثور می گردند، عبارتند از:

2- 4- 1. ضعف سند

اشاره

2- 4- 1. ضعف سند

(مامقانی) در مقباس الهدایة گوید: (منظور از سند، طریقی است که ما را به متن روایت وصل می کند و شامل عده ای از راویان می شود که از قولشان فلان سند اخذ می گردد، پس به خاطر اعتماد علما در صحت یا ضعف حدیث بر آن طریق سند نامیده شده است). ⁽¹⁾

از آنجا که تکیه گاه تفاسیر مأثور بر نقل است، لذا بررسی سند به عنوان اولین و عمده ترین محور ضرورت دارد. البته معرفت سند از مشکل ترین مباحث علوم حدیث است و رسیدن به اطمینان در این جهت برای مفسّر کاری سخت می باشد.1.

به هرحال در بررسی سلسله سند احادیث تفسیری، غالبا دو معضل دیده می شود که موجب خدشه در سند روایات تفسیری می گردند: ضعف سند از جهت راویان، و عدم اتصال سند.

2- 4- 1- 1. ضعف سند از ناحیه راویان (وجود راویان غیر ثقه یا کاذب یا مجهول)

2- 4- 1- 1. ضعف سند از ناحیه راویان (وجود راویان غیر ثقه یا کاذب یا مجهول)

علمای حدیث اعم از متقدمین و متأخرین به جهت اهمیت موضوع، همواره به بررسی احوال راویان پرداخته اند. لکن معرفت راویان و جرح و تعدیل آنان مطلبی مشکل است که جز برای علمای ماهر در این فن حاصل نمی شود. ازاین رو گاه می بینیم راویان ضعیف در سلسله اسناد روایتی قرار دارند که چه بسا نزد عده ای دیگر مورد وثوق هستند و یا چه بسا راوی که از نظر عده ای مجروح است از دیدگاه گروه دیگر ممدوح شمرده می شود، لذا دقت و بررسی جرح و تعدیل راویان، بهره گیری از آرای مشایخ علم رجال و شناخت نسبت به ملاک آنان در جرح و تعدیل روات، در تقویت سند روایات و پالایش کتب تفسیری از روایات ضعیفی که توسط راویان ضعیف یا غیر ثقه یا مجهول نقل شده، امری بسیار مؤثر و ضروری است.

2- 4- 1- 2. عدم اتصال سند (بصورت ارسال سند یا حذف اسناد)

2- 4- 1- 2. عدم اتصال سند (بصورت ارسال سند یا حذف اسناد)

از نظر محدثین، روایاتی که سلسله سند آن قطع نشده و به پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله برسد، (خبر متصل) نامیده می شود، ⁽¹⁾اما روایاتی که سند آن قطع شده و متصل به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نباشد، (خبر منقطع) نامیده می شود که اقسامی دارد. از آن جمله است:

از نظر شیعه، تنها روایاتی صحیح و معتبر می باشند که از طریق راویان ثقه، مسند و متصل به معصوم علیه السّلام باشند. و لذا شیعه، احادیث موقوف و مقطوع و مرسل را در شمار احادیث ضعیف می داند که حجیت ندارند. ⁽³⁾البته در حجیت مراسیل اختلاف نظرهایی وجود دارد. چنان که عده ای از علمای شیعه قائل به حجیت مرسلات سه تن از ثقات یعنی ابن ابی عمیر و صفوان بن یحیی و احمد بن محمّد بن ابی نصر بزنطی هستند که از حالشان فهمیده می شود که جز از ثقات نقل نمی کرده اند و لذا معتقدند مراسیل اینان همچون مسانیدشان حجت است. ⁽⁴⁾و عده ای دیگر قائل به حجیت مرسلات عده ای از ثقات و اجلای صحابه مثل اصحاب اجماع هستند. ⁽⁵⁾

و امّا از نظر اهل سنّت، (احادیث متصل) شامل حدیث موقوف و مرفوع است.

و احادیث منقول از صحابه از نظر ایشان گاه حکم مرفوع به نبی صلّی اللّه علیه و آله را دارد و آن موقعی است که متصل به نبی صلّی اللّه علیه و آله باشد، و گاه حکم موقوف را دارد و آن وقتی است که منتهی به خود صحابه گردد. ازاین رو احادیث موقوف را حجّت می دانند. ⁽⁶⁾

به علاوه، اصحّ مراسیل نزد اهل سنت، مراسیل سعید بن مسیّب است که معتقدند6.

بیشتر بزرگان صحابه را درک کرده و اغلب مراسیل وی با سند صحیح نقل شده است. ⁽¹⁾

به هرحال آنچه مسلّم است اینکه تقریبا تا عهد تابعین، علمای تفسیر خود را ملزم به حفظ سند روایات و حفظ نقل روایات از ثقه می کرده اند، اما از عهد تابعین به بعد عده ای به جهت اختصار سند، اسناد احادیث را حذف کرده و مرویات تفسیری مأثور خصوصا مأثور از تابعین را منتهی به یکی از تابعین نقل می کردند بدون آنکه سند به یکی از صحابه متصل شود و یا مرفوع به نبی صلّی اللّه علیه و آله باشد، که همین امر موجبات ضعف تفاسیر اثری را فراهم کرده است. خصوصا آنکه می بینیم از دوره تابعین به بعد گرایش به اعمال رأی یا گرایشهای لغوی و ادبی و اجتهادی و یا گرایشهای کلامی و اعتقادی و فلسفی- بنابر تطوّر حیات عقلی و فکری حاکم بر آن دوره- گسترش یافته و این گرایشها بعضا در آرای تفسیری آنها نیز نفوذ کرده است. به هرحال حذف اسناد احادیث (خصوصا در احادیث تفسیری) موجب نفوذ احادیث غیر صحیح و کذب در بین احادیث صحیح شده و هرگونه جعلیات و منقولات بدون سند، به عنوان روایات تفسیری و به گمان اینکه قول پیامبر صلّی اللّه علیه و آله یا معصوم علیه السّلام است تفسیر تلقی و به آن اعتماد شده است.

2- 4- 2. وضع و جعل در احادیث

2- 4- 2. وضع و جعل در احادیث

یکی دیگر از اسباب ضعف در تفاسیر مأثور، جعل و دسّ و تزویر در روایات است. البته نخستین نشانه های دروغ بستن بر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و جعل حدیث، از همان روزگار پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله مطرح شد و لذا پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در مقام موضع گیری در برابر جاعلان حدیث فرمودند: (ایّها النّاس قد کثرت علیّ الکذّابة فمن کذب علیّ متعمّدا فلیتبوّأ مقعده من النّار). ⁽²⁾علّامه مامقانی این حدیث را در زمره احادیث متواتر لفظیر.

دانسته است که شصت و دو تن از صحابیان آن را نقل کرده اند و همواره ناقلان آن رو به فزونی داشته است. ⁽¹⁾بعد از این موضع گیری، دروغ پردازان یقین پیدا کردند که نمی توانند به اهداف شوم خود برسند و لذا دست از این کار برداشتند. اما بعد از رحلت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به تدریج و به واسطه عواملی زمینه های جعل فراهم شد. جریان منع تدوین و کتابت احادیث نبوی که توسط خلفای تا یک قرن و نیم اجرا شد از عوامل مهم در گسترش احادیث جعلی و دستبرد و تحریف گنجینه گرانقدر سنت نبوی صلّی اللّه علیه و آله و انتساب احادیث دروغین به آن حضرت بود، به علاوه سوداگری گروهی از مسلمین طمّاع و سودجو که از راه آلوده ساختن احادیث نبوی و مشوّه ساختن چهره پاک اسلام ارتزاق می کردند، موجبات جعل حدیث را فراهم کرد تا جایی که کار به جایی رسید که در دوران حکومت معاویه رسما جعل حدیث گسترش یافت ⁽²⁾به طوری که هرکس در سبّ علی علیه السّلام و دشمنی اهل بیت علیهم السّلام و فضائل خلفای روایتی نقل می کرد، از طریق دربار صله دریافت می کرد. ازاین رو دروغگویانی همچون ابو هریره و انس بن مالک و سمرة بن جنذب و دیگران اجازه نقل هرروایتی را که به مذاق حکّام خوش آید، یافتند و میدان جعل و وضع حدیث را برای خود باز دیده و از این فرصت در جهت آلوده کردن اساس شریعت پاک اسلام و جعل و دسّ در احادیث نبوی صلّی اللّه علیه و آله و جعل احادیثی در فضائل ساختگی خلفای یا فرقه های مذهبی با مقاصد سیاسی و تعصبات مذهبی و آرای شخصی، سوء استفاده ها کردند.

متأسفانه دامنه جعل احادیث، حتی پس از رفع منع نگارش حدیث تا زمان عباسیان نیز ادامه یافت و در این دوره هم دروغ پردازان و وضّاعینی ظاهر شدند که شهرت در کذب و جعل حدیث داشتند.

به هرحال آفت جعل حدیث توسط چهره های کذّاب و جعال به هرانگیزه ای که8.

داشته اند، ضربات جبران ناپذیری را بر پیکره احادیث مأثور از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و ائمه علیهم السّلام وارد ساخته است و تأثیرات ویرانگر آن هنوز به طور کامل از حوزه احادیث اسلامی (خصوصا احادیث تفسیری) پاک نشده است.

چه بسا همین آفت موجب شده است که عده ای اساس روایات تفسیری را مورد انتقاد و تعرض قرار دهند. چنان که از احمد بن حنبل (م 241 ه. ق) نقل است که گفته است: (ثلاثة کتب لیس لها اصل: المغازی و الملاحم و التفسیر). ⁽¹⁾سه دسته کتاب هستند که اصل و اساسی برای آنها نمی باشد: کتب مربوط به غزوات و جنگها، کتب مربوط به حوادث حماسی و کشتارهای خونین، و کتب مربوط به تفسیر قرآن.

ابن خطیب در توجیه این کلام گوید: (این سخن ابن حنبل بر کتب مخصوصی در این موارد سه گانه حمل می شود که به دلیل عدم عدالت ناقلان آنها و یا زیادت قصه و کذب در آنها، مورد اعتماد نیستند). ⁽²⁾

به هرحال مسئله جعل و وضع حدیث در زمینه تفسیر، اتفاق افتاده است و علی رغم تلاشهای علما در دسته بندی احادیث موضوعه، انگیزه های جاعلان حدیث، اقسام جاعلان حدیث، معرفی و بررسی نمونه هایی از احادیث موضوعه، ⁽³⁾همچنان ضرورت پیرایش روایات و بررسی سندی و متنی روایات در استخراج روایات صحیح از روایات جعلی، مطرح است.

2- 4- 3. نفوذ اسرائیلیات در روایات تفسیری

اشاره

2- 4- 3. نفوذ اسرائیلیات در روایات تفسیری

(اسرائیلیات) عبارت است از قصص و اسطوره هایی که منشأ بنی اسرائیلیا.

داشته باشد. و در اصطلاح علمای تفسیر و حدیث، مفهومی وسیع تر از قصص یهودی دارد و اصطلاحا به آنچه که از اساطیر کهن از منابع یهودی و یا مسیحی در تفسیر و تاریخ و حدیث رسوخ کرده، اطلاق می شود. همچنین هرآنچه را که دشمنان اسلام از اهل کتاب به قصد آلوده ساختن اساس اسلام با تزویر در تفسیر و حدیث وارد کرده اند، حتی اگر اصلی برای آن در منابع یهودی و یا مسیحی نباشد، (اسرائیلیات) گویند.

اطلاق لفظ اسرائیلیات، از باب تغلیب صبغه یهودی بر این خرافات و اباطیل است که بیشتر از منابع یهودی سرچشمه گرفته و روایت شده است. و این از آن روست که یهودیان در میان اعراب می زیستند و مسلمین صدر اسلام در اغلب موارد به ایشان مراجعه می کردند و از میان اهل کتاب، یهودیان بیش از دیگران با مسلمین ارتباط داشتند و لذا اینان از فرصت استفاده کرده و مکر و خدعه خویش را در مشوّه ساختن چهره تابناک اسلام به کار گرفتند. این یهودیان به گفته قرآن، چون زخم خورده اسلام بودند، بغض و کینه بیشتری نسبت به مسلمین داشتند، چنان که قرآن کریم پرده از دشمنی و کینه توزی آنها برداشته و فرموده است: لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا، ⁽¹⁾به همین جهت صبغه یهودی بر دیگر وجوه که در تفسیر و حدیث رسوخ یافته، غلبه داشته است.

2- 4- 3- 1. مهم ترین عوامل نفوذ اسرائیلیات و رواج آن در روایات

اشاره

2- 4- 3- 1. مهم ترین عوامل نفوذ اسرائیلیات و رواج آن در روایات

به منظور بررسی مهم ترین عوامل نفوذ و رواج اسرائیلیات به حوزه فرهنگ اسلامی (روایات تفسیری، تاریخی)، لازم است به طرح این عوامل در دو مرحله مجزّا (قبل از رحلت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و بعد از رحلت آن حضرت) بپردازیم.

الف- عوامل نفوذ اسرائیلیات در دوران ظهور اسلام و عصر نبوی صلّی اللّه علیه و آله

الف- عوامل نفوذ اسرائیلیات در دوران ظهور اسلام و عصر نبوی صلّی اللّه علیه و آله

اولا حضور اهل کتاب در عربستان (که اکثریت آنها را یهودیان تشکیل می دادند)ت.

و اختلاط و معاشرت آنها با اعراب یمن و شام و یثرب، و در نتیجه آن تأثیرپذیری اعراب از فرهنگ یهود.

ثانیا جهل و بیسوادی و ضعف فرهنگی اعراب، که زمینه مؤثری برای مراجعه به اهل کتاب بود که تحت عنوان احبار (صاحبان علم و کتاب) شمرده می شدند.

ثالثا مجمل و کلی بودن مطالب قرآن در بیان بعضی جزئیات تاریخی و حوادث آفرینش و قصص انبیاء، که غالبا این مطالب مشترک در کتب عهدین با تفصیل بیشتری مطرح شده بود، حال آنکه ضرورت نداشته است قرآن به عنوان کتاب سعادت و هدایت همه مردم تا آخر الزمان، به تفصیل این موارد بپردازد. لکن بسیاری از مسلمین و اعراب تازه مسلمان شده به منظور آگاهی از جزئیات در امور فوق الذکر به اهل کتاب تازه مسلمان شده مراجعه می کردند و آنان نیز طبق اندوخته های علمی و مأنوسات ذهنی خود مطالبی را بیان می کردند که احیانا آلوده به تحریفات بود و به تدریج در روایات تفسیری تحت عنوان تفسیر آیات، رسوخ پیدا کرد.

(ابن خلدون)، عامل جهل و بیسوادی اعراب آن زمان و تمایل آنها به تفصیل اموری همچون علل حوادث ابتدای آفرینش و حوادث مربوط به آینده و قصص اقوام و انبیای گذشته را عامل اصلی در نفوذ و رواج اسرائیلیاتی می داند که اقطاب اسرائیلی به دنبال مراجعه اعراب به ایشان، وارد روایات تفسیری کردند. ⁽¹⁾

رابعا اسلام آوردن ظاهری بعضی از سران اهل کتاب. پس از ظهور اسلام، بعضی از علمای اهل کتاب- خصوصا علمای یهود- اقدام به تشکیل جلسات پرسش می کردند که گاه این جلسات در محضر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به منظور امتحان دانش و میزان صداقت آن حضرت تشکیل می شد. همین امر موجب گرایش گروهی از علمای یهود همچون عبد اللّه بن سلام، کعب الاحبار و دیگران شد که ظاهرا اسلام آوردند.

امّا اکثرا همین اقطاب، در مراجعه مسلمین از معلومات قبلی خود از کتب عهدین9.

تحریف شده استفاده می کردند و عامل آمیختگی فرهنگ تحریف شده یهود با فرهنگ پاک اسلام بودند.

خامسا تأثیر و نقش قصاصون در رواج اسرائیلیات که از عوامل مهم بود. اگرچه اعراب قبل از ظهور اسلام هم تمایل به شنیدن قصص اسرائیلی داشتند، امّا بعد از ظهور اسلام بعضی اعراب مسلمان بسیار مشتاق به تفصیل روایات تاریخی و قصص اقوام و ملل گذشته و پیامبران پیشین بودند که در قرآن به صورت اجمال (به قصد عبرت گیری) بیان شده بود (مثل داستان آدم و حوا، داستان داود پیامبر، داستان بنی اسرائیل، داستان یوسف پیامبر و ...)، لذا قصاصون نیز از این موقعیت بهره برده و هرچه را که می خواستند با پر و بال بسیار به عنوان افسانه های تاریخی برای مسلمین بیان کرده و در روایات تفسیری وارد کردند.

ب- عوامل نفوذ و رواج اسرائیلیات بعد از رحلت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله

ب- عوامل نفوذ و رواج اسرائیلیات بعد از رحلت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله

اولا عدم نگارش و تدوین احادیث نبوی صلّی اللّه علیه و آله و دور شدن از چشمه زلال معرفت اهل بیت علیهم السّلام، چنان که بعد از رحلت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به دنبال سیاست خلفا مبنی بر منع رسمی نگارش و تدوین احادیث نبوی صلّی اللّه علیه و آله و خلأ علمی ناشی از این امر، عده ای از اهل کتاب به ظاهر مسلمان شده همچون تمیم داری، کعب الاحبار، وهب بن منبه، و دیگران فرصت یافتند تا به نقل بیانات تفسیری- به زعم خود- پیرامون مطالب قرآنی در زمینه آفرینش جهان و آسمان و زمین و حوادث تاریخی و قصص اقوام و انبیای گذشته و بسیاری از اسرار اقوام گذشته بپردازند. ازاین رو این عامل موجب شد که عالم نمایان مسیحی و یهودی از فرصت استفاده کرده و علنا به بیان و اشاعه افسانه های اسرائیلی در جهت اهداف خود بپردازند. آنچه تأثیر این امر را بیشتر کرد، علاوه بر تأثیر اقطاب اسرائیلی، شاگردان این اقطاب همچون ابو هریره، از مروّجان روایات اسرائیلی بودند.

ثانیا حمایت و مساعدت حکام اموی در انتشار اسرائیلیات بود. از مهم ترین

عوامل در این دوره، اجازه و حمایت دستگاه خلافت از اقطاب اسرائیلی مروج اسرائیلیات بود که اینان در دوران حکومت معاویه در کنار بسیاری از جاعلان حدیث، آزادانه به انتشار اباطیل و جعلیات پرداختند و در طی مدت منع نگارش رسمی حدیث تا یک قرن و نیم پس از هجرت، این افراد از فرصت استفاده کرده و هرگونه خواستند در راستای حفظ حاکمیت بنی امیه در برتری معاویه و فضائل ساختگی بنی امیه و سرزمین شام و بیت المقدس و سرگذشت انبیا و اقوام گذشته، به نام روایات تفسیری و تاریخی سخن گفتند و تأثیرات مصیبت باری بر فرهنگ اسلامی گذاشتند.

(ابن کثیر) به این حقیقت اشاره کرده و ریشه این سوءاستفاده را در زمان خلیفه دوم می داند که در زمان معاویه آزادانه رواج یافت. وی در مورد کعب الاحبار گوید: (کعب الاحبار در زمان خلافت عمر اسلام آورد. خلیفه خود نیز از او حدیث نقل می کرد، در مواردی پای صحبتهای او می نشست و به سخنانش گوش فرامی داد، او به مردم اجازه داد که از کعب الاحبار نقل حدیث کنند ...، امّا چون اباطیل و اکاذیب کعب الاحبار رو به فزونی گذاشت، خلیفه وی را به خارج شبه جزیره عربستان تبعید کرد، تا آنکه کعب الاحبار در زمان خلافت عثمان به شام پناهنده شد و تحت حمایت معاویه قرار گرفت و به انتشار اباطیل اسرائیلی پرداخت ...). ⁽¹⁾

2- 4- 3- 2. اقسام روایات اسرائیلی

2- 4- 3- 2. اقسام روایات اسرائیلی

البته باید توجه داشت در زمینه جواز یا عدم جواز رجوع به آرا و روایات اهل کتاب، طبق آنچه از قرآن کریم و روایات به دست می آید، باید روایات منقول از اهل کتاب را به سه دسته تقسیم کرد. ⁽²⁾4.

قسم اول- روایاتی که نقل آنها جائز است و می توان به عنوان احتجاج و یا استشهاد به آنها استناد جست و این در مواردی است که روایات منقول از اهل کتاب موافق با اصول و فروع مبانی شریعت اسلام باشد. بدیهی است در این صورت می توان به عنوان احتجاج بر اهل کتاب نه اعتقاد به آنها استناد جست و در صورت علم به صحت آنها و حصول توافق با قرآن و سنت قطعی نبوی صلّی اللّه علیه و آله، نقل آن جائز است.

چنان که آیاتی در قرآن کریم دیده می شود که صراحتا رجوع به اهل کتاب را- البته در اوائل دعوت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله که امید به صداقت و ادای امانت از سوی علمای اهل کتاب می رفته است- ⁽¹⁾به عنوان منبع تصدیق کننده پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و احتجاج بر اهل کتاب سفارش فرموده است، چنان که می فرماید: فَإِنْ کُنْتَ فِی شَکٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَیْکَ فَسْئَلِ الَّذِینَ یَقْرَؤُنَ الْکِتابَ مِنْ قَبْلِکَ لَقَدْ جاءَکَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ فَلا تَکُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِینَ. ⁽²⁾پس هرگاه شک و ریبی از آنچه به تو فرستادیم در دل داری، از پیشینیان خود که عالم به کتب الهی هستند سؤال کن، که همانا این کتاب از جانب خداوند آمده است پس هرگز نباید در حقانیت آن شک به خود راه دهی.

و از جمله روایاتی که در توجیه جواز اخذ از اهل کتاب مطرح شده است، روایتی است که از عبد اللّه بن عمرو عاص (م 73 ه. ق) نقل شده است که گوید: (قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بلّغوا عنّی و لو آیة و حدّثوا عن بنی اسرائیل و لا حرج). ⁽³⁾از من خبر دهید و لو به یک آیه باشد، و از بنی اسرائیل نیز نقل کنید که ایرادی در آن نیست.

درحالی که این روایت جعلی است و با روایات صحیح مبنی بر نهی از اخذ اقوال و آرای اهل کتاب، منافات دارد و جاعلین این روایت (به نقل از ابو هریره و عبد اللّه بن عمرو عاص) خواسته اند جواز نقل هرمطلب غث و سمین از اهل کتاب0.

را در تفاسیر و احادیث داشته باشند. ⁽¹⁾

قسم دوم- روایاتی که نقل آنها جائز نیست. و آن در مواردی است که اخبار اهل کتاب مخالفت با قرآن کریم و سنت نبوی صلّی اللّه علیه و آله و اصول و فروع شریعت اسلامی داشته باشد که این قبیل روایات مشمول نهی صریح قرآن و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله از پذیرفتن آنها می باشند.

چنان که قرآن در مذمت یهودیان و اهل کتاب که در هنگام مراجعه مسلمین ادای امانت نکرده و راه مکر خدعه را در جهت گمراهی مسلمین و تضعیف عقائد مسلمین در پیش گرفتند، صراحتا دستور به نهی از مراجعه به آنها را داده و می فرماید: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِکُمْ لا یَأْلُونَکُمْ خَبالًا وَدُّوا ما عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ وَ ما تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ قَدْ بَیَّنَّا لَکُمُ الْآیاتِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ ⁽²⁾

ای اهل ایمان، از غیر همدینان خود- یعنی از یهودیان و مسیحیان- دوست صمیمی همراز نگیرید؛ زیرا آنها که معتقد به دینی غیر از دین اسلامند از خلل و فساد در کار شما و ذهنتان نسبت به اسلام، ذره ای کوتاهی نمی کنند و دوست دارند شما در رنج و سختی روحی و فکری باشید، آنان دشمنی شما را بر زبان خود آشکار می سازند در صورتی که محققا آنچه در دل پنهان می دارند بیشتر از آن است که بر زبانشان آشکار می شود، ما آیات خود را برای شما به خوبی بیان کردیم اگر عقل و اندیشه تان را به کار بندید.

روایاتی هم از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله در نهی صریح از مراجعه به اهل کتاب نقل شده است، ⁽³⁾چنان که نهی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نسبت به عمر در این مورد، در کتب معتبر شیعه و سنی آمده است. احمد بن حنبل در مسند خود و ابن ابی شیبه و برّاز از حدیث مجالد از شعبی از جابر بن عبد اللّه انصاری آورده است که: (روزی عمر بن خطّاب،9.

به حضور پیامبر صلّی اللّه علیه و آله رسید و کتابی را با خود آورد که از بعضی از اهل کتاب به او رسیده بود و از روی آن مطالبی را برای پیامبر صلّی اللّه علیه و آله خواند، پیامبر صلّی اللّه علیه و آله غضبناک شد و فرمود: (امتهوّ کون فیها یابن الخطّاب؟ و الّذی نفسی بیده لقد جئتکم بها بیضاء نقیّة، لا تسألوهم عن شی ء فیخبروکم بحقّ تکذّبوا به أو بباطل فتصدّقوا به، و الّذی نفسی بیده لو أنّ موسی کان حیّا ما وسعه الّا أن یتّبعنی)، ⁽¹⁾ای ابن خطاب، آیا در دین خود متحیر شده اید؟ سوگند به آن که جانم در دست اوست من برای شما شریعتی روشن و پاک آورده ام، پس از اهل کتاب در مورد چیزی سؤال نکنید که چه بسا آنها شما را به حقیقتی باخبر سازند امّا شما آن را تکذیب کنید یا آنکه با باطلی سخن گویند و شما آن باطل را تصدیق کنید، سوگند به خدایی که جانم در دست اوست هرگاه موسی علیه السّلام هم زنده می بود جز تبعیّت و پیروی از من یارای امر دیگر نداشت.

قسم سوم- روایاتی که نه مخالف با نصوص قرآن و سنت هستند و نه موافق با آنها، که این قسم مسکوت عنه است: مثل روایات اسرائیلی مربوط به اسمای اصحاب کهف، اندازه کشتی نوح علیه السّلام، وصف عصای موسی علیه السّلام، بعضی حوادث تاریخی، و ...، که در این گونه روایات هم احتمال کذب می رود و هم احتمال صدق درحالی که ما صدق آن را از کذب آن تشخیص نمی دهیم. در مقابل این گونه اخبار باید سکوت پیشه کرد، چنان که در همین زمینه از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله روایت شده است.

بخاری با اسناد خود از ابو هریره روایت کرده است که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود: (لا تصدّقوا اهل الکتاب و لا تکذّبوهم و قولوا امنّا باللّه و ما انزل الینا و ما انزل الیکم)، ⁽²⁾اهل کتاب را نه تصدیق کنید و نه تکذیب نمایید، بلکه بگویید ما به خداوند و آنچه بر ما و شما فرستاده است ایمان آورده ایم.

حقیقت آن است که اکثر روایات اسرائیلی موجود در کتب تفاسیر، شامل9.

روایات قسمت دوم است که نقل آنها جائز نیست. ابو زهره در این مورد می گوید:

(اگر کتب تفسیر مشتمل بر اسرائیلیات را قرائت کنید، می بینید که اکثر روایاتی که در آنها دسّ و تزویر و جعل وجود دارد، از این قبیل است). ⁽¹⁾

به هرحال متأسفانه علی رغم نهی صریح پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در مورد مراجعه به اهل کتاب و تکیه بر اقوال و آرای آنان، مرویات اسرائیلی توسط اقطاب اسرائیلیان و مروّجان آن و نهایتا به علت بی احتیاطی مسلمین در اکثر کتب تفسیری راه یافته است، اگرچه اکثرا این مرویات متعلق به احکام فرعی شرعی نمی باشد. بااین همه تنقیح روایات تفسیری از روایات جعلی و اباطیل اسرائیلی موجب سلامت و اعتماد به تفاسیر مأثور می گردد.

2- 4- 4. آفت تحریف و تصحیف در کتابت احادیث

2- 4- 4. آفت تحریف و تصحیف در کتابت احادیث

علاوه بر آفاتی که ذکر آن گذشت، آفت تحریف ⁽²⁾و تصحیف ⁽³⁾در نگارش احادیث- خصوصا در آثار مکتوب و نسخ تفسیری- از عواملی است که موجب ابهام و یا ضعف روایات تفسیری می شود.

اصولا وجود اشکال یا اشتباه در کتابت احادیث، با توجه به دوره منع رسمی نگارش و تدوین حدیث (تا یک قرن و نیم بعد از هجرت) و حتی پس از آن امری3.

اجتناب ناپذیر بوده است. لکن عواملی همچون نقل به معنا (درحالی که تمام صحابه قدرت ادای نقل به معنا در کلام پیامبر صلّی اللّه علیه و آله را نداشته اند)، کمی حافظه راویان، سطح پایین فکری بعضی از روات، خطای سهوی و یا عمدی روات، خطای خطّاطان و نسخه برداران، و عواملی از این قبیل موجب تحریف یا تصحیف در احادیث شده است که هم به سند و هم به متن احادیث آسیب رسانده است.

ازاین رو باید احادیث موضوع، محرّف، مصحّف، و نقل به معنا شده از هم متمایز گردند تا امکان تمیز اخبار ضعیف از غیر آن صورت پذیرد.

2- 5. ضرورت تنقیح و تحقیق در روایات تفسیری منسوب به اهل بیت علیهم السّلام

اشاره

2- 5. ضرورت تنقیح و تحقیق در روایات تفسیری منسوب به اهل بیت علیهم السّلام

از آنجا که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و اهل بیت علیهم السّلام به عنوان حجت خدا در زمین هستند و علوم اهل بیت علیهم السّلام و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله از یک مشرب ناشی می شود، قطعا روایات و منقولات آنان همچون نوری در جهت تبیین معارف قرآنی و هدایت انسانها به حقیقت شریعت اسلام می درخشد و نباید تعارض یا ابهامی در سند و متن آنها وجود داشته باشد. اما علی رغم این حقیقت، در بعضی روایات تفسیری منقول و منتسب به اهل بیت علیهم السّلام، اشکال و تعارض و ناسازگاری دیده می شود که قطعا صدور این روایات را از ناحیه اهل بیت علیهم السّلام دچار تردید می سازد، اگرچه چنین روایاتی در کتب روایی شیعه وجود داشته باشد و به ایشان نسبت داده شود.

علت اختلاف و تعارض در روایات تفسیری منتسب به اهل بیت علیهم السّلام و ضرورت بررسی در آنها به عوامل زیر بازمی گردد.

1. وجود انگیزه های جعل در روایات تفسیری اهل بیت علیهم السّلام:

پدیده وضع یا جعل حدیث از بزرگ ترین و خطرناک ترین آفتهای حدیثی است که موجب تضعیف حدیث می گردد که توسط جاعلان و واضعان گاه به عمد، گاه به سهو، گاه به نیت خیر، و گاه به نیت شرّ صورت می گرفته است.

البته شیعه در هرزمان چه قبل از منع رسمی نگارش و نشر حدیث- در زمان خلیفه دوم- و چه پس از آن (از زمان عمر بن عبد العزیز، م 101 ه. ق به بعد)، امکان

دسترسی به ائمه اهل بیت علیهم السّلام را با وجود سختی و فشار حاکم داشته است.

منتها در احادیث شیعه نیز به واسطه انگیزه ها و عوامل مختلفی همچون جریان غلات، نفوذ زنادقه، برخی فرقه های صوفیه، تفرقه ها و تشعبات مذهبی و کلامی شیعه (مثل مفوّضه و مقصّره)، جعل و دروغ راه یافته است.

متأسفانه در تفاسیر منسوب به سلف صالح و به خصوص تفاسیر منسوب به ائمه علیهم السّلام نیز آفت جعل راه یافته است، به طوری که عده ای کج اندیش جاهل نسبت به مراد امام علیه السّلام در روایات برای موجّه جلوه دادن آرای شخصی خود و نیز عده ای به عنوان دشمنی و مخدوش ساختن چهره اهل بیت علیهم السّلام به منظور ترویج افکار باطل خود و ایجاد تفرقه و دودستگی میان پیروان ائمه علیهم السّلام دست به جعل حدیث زده اند و اسانیدی را وضع کرده اند و آنها را به سلف صالح و ائمه علیهم السّلام نسبت داده اند تا به دیده قبول به آنها نظر شود، درحالی که اکثر این دروغها، منافات با شرع اسلام و مبانی پرحکمت اسلام دارد و با طبع سلیم و عقل رشید نیز ناسازگار است و قطعا صدور آنها از ناحیه مقدسه اهل بیت علیهم السّلام محال است.

در بررسی سندی این گونه روایات کذب و جعلی در تفاسیر مأثور منتسب به اهل بیت علیهم السّلام معلوم می شود که غالبا دارای اعتبار نیستند و ضعف اسناد دارند به طوری که گاه اسانید آنها مقطوع و یا مرسل است و از رجال ضعیف یا مشهور به وضع و کذب نقل شده است! همچنان که در بررسی مضمونی این گونه روایات، مخالفت مضمون آنها با اصول اعتقادی و مبانی شریعت اسلام، مخالفت با عقل سلیم و رشید، مخالفت با سنت قطعی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله، مخالفت با روایات مسلّم تاریخی و ... دیده می شود. بدیهی است که صدور امثال این روایات از ائمه معصوم علیهم السّلام ممکن نیست و نسبت دادن این گونه روایات به ائمه علیهم السّلام اهانت به مقام مقدس آنها شمرده می شود. از همین روست که روایات موجود در این کتب تفسیری احتیاج به تصحیح و بررسی دارند. ⁽¹⁾ت.

متأسفانه در تفاسیر مأثور شیعه (منتسب به ائمه علیهم السّلام)، مواردی از ضعف اسناد و جعل راه یافته است، چنان که در تفسیر عیاشی (م. 32 ه. ق)، تفسیر احمد بن محمّد سیاری (م 268 ه. ق)، تفسیر فرات کوفی (م حدود 300 ه. ق)، تفسیر ماهیار (م حدود 330 ه. ق)، تفسیر ابو الجارود که به نقل از امام باقر علیه السّلام روایت کرده است (م 150 ه.

ق)، تفسیر منسوب به قمی (م 329 ه. ق)، تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام، تفسیر منسوب به نعمانی (م 360 ه. ق)، تفسیر البرهان بحرانی (م 1107 یا 1109 ه. ق) و تفسیر نور الثقلین حویزی (م 1091 ه. ق)، این ضعف در مواردی دیده می شود.

2. نقل به معنا در احادیث معصومین علیهم السّلام:

متأسفانه آن دقتی که شایسته است در نقل روایات معصومین علیهم السّلام صورت نگرفته است، به طوری که گاه راوی کلامی را از امام معصوم علیه السّلام شنیده، منتها عین لفظ امام علیه السّلام را نقل نمی کند بلکه نقل به معنا کرده و آن معنایی را که می فهمد نقل می کند- اگرچه نقل به معنا جائز است اما هرکس قدرت ادای کلام معصوم علیه السّلام را در نقل به معنا ندارد- ازاین رو باید هم صدور روایت را از امام ثابت کرد و هم اینکه آیا الفاظ حدیث، عین لفظ معصوم علیه السّلام است یا معنایی است که راوی فهمیده است؟ و سپس به بررسی مضمون حدیث پرداخت.

3. نسیان و دروغ راوی حدیث.

4. جهل در فهم نسبت به مراد امام علیه السّلام از نظر تفاوت سطح فهم و نیازهای مخاطبان:

گاه مخاطب توان ذهنی مطلبی را ندارد و یا مخاطب عقیده ای مخالف با عقیده امام علیه السّلام داشته است و امام علیه السّلام او را امین و طالب حق نمی دانسته است، لذا آن چنان که با اصحاب خاص خود سخن می گفته با او مطرح نمی کند، که این تفاوت سطح فهم و تفاوت درک و عقیده موجب صدور روایاتی از اهل بیت علیهم السّلام با

شیوه های مختلف بوده است که ظاهرا تعارض ایجاد می کند.

بدیهی است با درک و شناخت حدیث و توجه به شرایط صدور حدیث و توجه به فهم و عقیده راوی می توان ناسازگاری را مرتفع کرد.

5. تحریف و تصحیف در روایات تفسیری مأثور از اهل بیت علیهم السّلام:

چنان که ذکر شد عواملی همچون نقل به معنا، قصور حافظه بعضی روات، درک متفاوت روات، خطای سهوی روات، خطای خطّاطان و نسخه برداران، موجب تحریف و یا تصحیف در سند یا متن روایات تفسیری شده است. علاوه بر اینها، گاه تحریف در احادیث تفسیری اهل بیت علیهم السّلام به واسطه فشارهای وارده از سوی حکّام صورت گرفته است به طوری که بعضی روات برای رهایی از دست حکّام، قسمتهایی از احادیث صادر شده از ائمه علیهم السّلام را حذف کرده و یا وارونه نقل می کرده اند که این مطلب با توجه به تفاوت سطح فهم راویان در حفظ و ضرورت و اجرای تقیه، صیانت احادیث ائمه علیهم السّلام را خدشه دار می کرده است.

6. عدم شناخت بعضی راویان نسبت به سبک و سیره خاص تفسیری اهل بیت علیهم السّلام:

ائمه معصوم علیهم السّلام در تفسیر آیات درصدد بیان مصادیق عینی و کامل آیات قرآن بوده اند نه آنکه محتوای جامع آیات به همانها محدود شود، لذا در نقل بعضی از روایات تفسیری، دیده می شود که آیات قرآن را بر معصومین علیهم السّلام و اسرار آنها منطبق کرده اند. علت این امر از آن جهت است که ائمه علیهم السّلام علاوه بر تفسیر ظاهر، به دلیل بهره از علوم الهی، بیشتر به تفسیر معنوی و بطنی آیات توجه می کرده اند. آنان به وجوه مختلف بطون و تأویل آیات آگاهی داشته و بعضی از آنها را برای امّت بیان کرده اند، امّا بعضی جاهلان که از علوم اهل بیت علیهم السّلام بهره ندارند و با سبک و سیره تفسیری اهل بیت علیهم السّلام مأنوس نیستند، ممکن است این گونه روایات را متعارض و یا کذب و یا از روی غلوّ تصور کنند.

7. عدم توجه به شرایط گوناگون صدور روایات:

لازم است در بررسی روایات تفسیری منسوب به ائمه علیهم السّلام حتما به شرایط صدور روایت از ناحیه امام علیه السّلام از قبیل نقش زمان، شرایط خاص سیاسی و اجتماعی حاکم بر دوره امام علیه السّلام میزان آزادی امام علیه السّلام در گفتار و نشر احادیث، امکان یا عدم امکان تقیه در صدور روایت، توجه به جریانات فکری اعم از فقهی، کلامی، مذهبی در دوره امام علیه السّلام و حتی تفاوت سطح فهم و دیدگاه سؤال کننده و مخاطب، توجه شود. در این صورت است که صحت و اطمینان به صدور روایت از ناحیه امام علیه السّلام قطعی تر صورت می گیرد و در تشخیص احادیث صحیح از غیر صحیح کمک زیادی می کند؛ زیرا چه بسا احادیث تقطیع شده، موجب بدعت یا نقصان منظور معصوم علیه السّلام گردد.

8. جعل حدیث پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و ائمه علیهم السّلام توسط غلات شیعه:

یکی از آفات مهم در روایات، نفوذ غالی گری است، اعم از غلوّ درباره عقاید یا پیامبران یا ائمه علیهم السّلام یا پیروان دین. همچنان که بسیاری از روایات پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و اقوال صحابه مبتلا به جعل حدیث شده است، بسیاری از اقوال ائمه اهل بیت علیهم السّلام نیز توسط غلات مبتلا به جعل شده است. پدیده غلو از همان قرون اولیه اسلام برای کوباندن مذهب شیعه و اصول متعارف شریعت اسلامی مطرح شد و نتیجه این افراطگرایی، ارائه چهره ای تحریف آلود و دور از اعتدال در مورد دین بود.

این آفت عمدتا توسط فرقه هایی از شیعه، در روایات معصومین علیهم السّلام رسوخ یافت که سالیان متمادی شاهد توهین و دشنام به علی علیه السّلام و نسبتهای دروغ به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله در جعل روایات و فضائل ساختگی خلفا و بنی امیه آن هم رسما و بر فراز منبرها و اجتماعات خصوصا در دوران بنی امیه بودند. لذا اینان در دوران ضعف بنی امیه از فرصت استفاده کرده و هرفرقه طبق گرایشهای مذهبی خود، احادیثی دروغین در فضیلت امام علی علیه السّلام و دیگر ائمه اهل بیت علیهم السّلام و در عیبجویی و ناسزاگویی از خلفا انتشار داده و آنها را به ائمه علیهم السّلام منتسب دانستند! درحالی که قرآن

فرموده: وَ لا تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَیَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَیْرِ عِلْمٍ، ⁽¹⁾کافران را ناسزا نگویید تا آنها نیز از روی نادانی و سرکشی خدا را ناسزا نگویند.

علاوه بر اینها، گروهی از غلات شیعه به بهانه طرفداری و حمایت از اهل بیت، خود را در میان اصحاب و راویان ائمه علیهم السّلام جای زده و با جلب اطمینان مسلمین به سوی خود، بسیاری از روایات را طبق عقیده افراطی و گاه کفرآلود خود به ائمه علیهم السّلام نسبت دادند و آنها را در میان احادیث شیعه گنجاندند. از جمله این افراد: محمّد بن مقلاص اسدی (ابو زینب)، مغیرة بن سعید، بشار شعیری، عمر بن خیثم، عبد اللّه بن حرث و ... بودند.

امّا با هوشیاری و اعلام ائمه معصومین علیهم السّلام نسبت به خطر نفوذ غلات و افشاگری ائمه علیهم السّلام در مورد رؤسای غلات و توطئه های آنان و حتی صدور فرمان قتل بعضی از رؤسای غلات، تقریبا تا قبل از قرن پنجم هجری فرقه های مختلف غالی به اضمحلال کشیده شدند. اگرچه هنوز آثاری از این گونه جریانات برجای مانده است و عقائدی غلوآمیز در بین علمای رجال و نیز اعتقادات شیعیان و در میان احادیث مربوط به کلام و عقائد اسلامی خصوصا در روایات شیعه راه یافته است، چنان که این امر موجب گشته است که چهره ای تحریف آلود از شیعه در برابر مستشرقین و مخالفان شیعه جلوه گر شود.

به هرحال قرآن به شدّت مسلمین و اهل کتاب را از غلوّ و افراطگرایی و تعصب دینی نهی کرده است، چنان که می فرماید: غیر حق را به خدا نسبت ندهید و پیامبران الهی همچون عیسی مسیح علیه السّلام را از حدّ نبوت بالاتر نبرده و او را پسر خدا ندانید ...؛ یا أَهْلَ الْکِتابِ لا تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ وَ لا تَقُولُوا عَلَی اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلی مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ لا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انْتَهُوا خَیْراً لَکُمْ .... ⁽²⁾1.

همچنین روایات بیشماری به دست ما رسیده است که بیانگر این مطلب است که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و ائمه علیهم السّلام به شدت با پدیده غلو مبارزه کرده اند، چنان که از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نقل است که فرمود: (صنفان من امّتی لا نصیب لهم فی الاسلام: النّاصب لأهل بیتی حربا و غال فی الدّین مارق منه ...)، ⁽¹⁾در میان امت من دو گروه هستند که از اسلام بهره ای ندارند: کسی که به جنگ و مخالفت با اهل بیت من برخاسته و نیز آنان که در دین غلوّ نموده و از حد اعتدال تجاوز کنند.

و از امام علی علیه السّلام نقل است که فرمود: (لا تتجاوزوا بنا العبودیّة، ثمّ قولوا ما شئتم و لن تبلغوا، و ایّاکم و الغلوّ کغلوّ النّصاری فانّی بری ء من الغالین)، ⁽²⁾در مورد ما از حدّ عبودیت و بنده پروردگار بودن تجاوز نکنید، سپس هرآنچه خواستید درباره ما بگویید و بدانید که به آنچه ما استحقاق آن را داریم هرگز نخواهید رسید، از غلوّ دوری کنید همچون غلو و افراطگری مسیحیان که من از غالی گرایان بیزارم. لذا علمای متقدمین همچون یونس بن عبد الرحمن، احمد بن محمّد بن عیسی، محمّد بن حسن بن ولید و دیگران، بسیار در امر حدیث دقیق بوده اند و به هرخبری عمل نمی کرده اند، به طوری که بارها به یونس گفته شد: چرا بسیاری از روایات اصحاب ما را انکار می کنی؟ یونس گفت: هشام بن حکم برای من روایت کرد که از امام صادق علیه السّلام شنیده است که فرمود: (لا تقبلوا علینا حدیثا الّا ما وافق القرآن و السّنّة أو تجدون معه شاهدا من أحادیثنا المتقدّمة، فانّ المغیرة بن سعید دسّ فی کتب اصحاب أبی احادیث لم یحدّث بها أبی، فاتّقوا اللّه و لا تقبلوا علینا ما خالف قول ربّنا تعالی و سنّة نبیّنا صلّی اللّه علیه و آله) ⁽³⁾، احادیثی را که به ما نسبت می دهند قبول نکنید مگر آنکه موافق با قرآن و سنّت باشد و یا آنکه قرینه و شاهدی از احادیث متقدّم ما در صدق آن بیابید، همانا مغیرة بن سعید عملا در کتاب اصحاب پدرم تزویر کرده است و احادیثی را که از7.

پدرم صادر نشده است به دروغ به او نسبت داده است. پس از خدا بترسید و آنچه را که از ما نقل می کنند چنانچه مخالف قول خداوند متعال و سنّت پیامبر ما صلّی اللّه علیه و آله است، نپذیرید.

شیخ صدوق نیز از امام رضا علیه السّلام روایتی را آورده است که ابراهیم بن ابی محمود به آن حضرت گفت: (ای پسر رسول خدا، در نزد ما اخباری در فضیلت امیر المؤمنین علی علیه السّلام و در فضیلت اهل بیت او وجود دارد، درحالی که این اخبار و روایات از طریق مخالفین روایت شده و همانند آنها در نزد شما نمی شناسیم، آیا به این روایات ملتزم باشیم؟) امام رضا علیه السّلام فرموده: (ای پسر ابی محمود، مخالفان ما روایاتی در فضیلت ما جعل کرده و آنها را بر سه نوع قرار داده اند: یکی در غلو است، دیگری در کوتاهی نسبت به ما، و سومی در تصریح به عیوب دشمنان ما. پس هرگاه مردم غلوّ درباره ما را بشنوند، شیعیانمان را تکفیر می کنند و آنان را متهم به عقیده به ربوبیت ما می کنند، و هرگاه تقصیر و کاستی را درباره ما بشنوند، آن کاستی را به ما نسبت می دهند، و هرگاه عیبجویی و سرزنش دشمنان ما را به نام و نشان آنها بشنوند، آنها نیز از ما با نام و نشان عیبجویی می کنند. همچنان که خدای عزّ و جلّ فرمود: وَ لا تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَیَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَیْرِ عِلْمٍ، ⁽¹⁾تا آنکه در ادامه این روایت امام فرمود: (ای ابن ابی محمود، آنچه برای تو حدیث کردم حفظ و نگهداری کن که من برایت آنچه را که در آن خیر دنیا و آخرت است گرد آورده ام). ⁽²⁾

مطابق این روایات، صراحتا افراط و دروغ در بیان صفات و فضائل معصومین علیهم السّلام آن چنان که بوی خروج از حدّ مخلوق و رساندن آنها به مقام خدایی به مشام برسد یا انتساب غرائب و عجائبی که عصمت و مقام والای معصومین علیهم السّلام را زیر سؤال ببرد، نهی شده است.

بدین سان آثار سوء این جریانات انحرافی و افراطی علی رغم تلاشهای عده ای2.

از علمای شیعی در پاکسازی آنها، هنوز در آثار و کتب شیعی وجود دارد ازاین رو بررسی و تهذیب روایات تفسیری و بالاخص روایات تفسیری مأثور از معصومین علیهم السّلام و تمیز احادیث صحیح و قطعی الصدور از ناحیه ایشان، از احادیث ساختگی و دروغین و انحرافی امری غیر قابل انکار است.

البته علمای اسلامی از دوران تهذیب احادیث یعنی از قرن سوم هجری به بعد تلاشهای فراوانی در این راستا به کار برده اند، چنان که در میان علمای اهل سنّت، اقدامات عمده ای در شناسایی جاعلان حدیث و روایات جعلی صورت گرفته ⁽¹⁾و علمای شیعه نیز حقیقتا در این زمینه اقداماتی انجام داده اند، به طوری که گاه در ضمن بحثهای فقهی یا تفسیری یا اعتقادی به مسئله تمیز احادیث و ملاکهای اعتبار آن پرداخته، و گاه در جهت حل مشکلات و نارساییهای احادیث منقول از معصومین علیهم السّلام به تدوین تألیفاتی در علم رجال و درایه (بررسی احوال راوی و روایت) و نیز معیار تشخیص احادیث و محدثین قابل اعتماد از غیر آن پرداخته اند، و گاه نیز مستقیما در نقد و تهذیب احادیث شیعه و دفاع از میراث حدیثی شیعه آثاری را برجای گذاشته اند، ⁽²⁾بااین همه کتاب مدوّن کاملی که بیانگر بررسی و نقد احادیث جعلی راه یافته در بین احادیث شیعه باشد، تدوین نشده است لذا ضرورت تنقیح و تهذیب روایات و بالاخص روایات تفسیری (از ناحیه سند و متن) همچنان باقی است.ا.

2- 5- 1. جایگاه تفسیر مأثور منسوب به امام عسکری علیه السّلام

2- 5- 1. جایگاه تفسیر مأثور منسوب به امام عسکری علیه السّلام

پس از قرآن کریم، احادیث مأثور از معصومین علیهم السّلام در شرح و تفسیر و تبیین قرآن و احکام شریعت اسلام، از اهمیت ویژه ای برخوردار هستند لکن به دلیل از بین رفتن بخش عظیمی از مجموعه های حدیثی و کتب تفسیری سلف صالح، خصوصا تفاسیر منسوب به ائمه اهل بیت علیهم السّلام در طی حوادث و شرایط خاص سیاسی و فرهنگی حاکم بر جامعه، آفات و نارساییهایی در سند و مضمون تفاسیر روایی نفوذ کرده است که ذکر آن در مبحث پیشین گذشت.

از آنجا که انتساب هراثر و حدیثی به معصومین علیهم السّلام جائز و قابل قبول نیست و قطعا نسبت دروغ به معصومین علیهم السّلام علاوه بر اهانت به مقام مقدس ایشان، موجب سستی احکام اسلام و اعتقادات شیعی می گردد، لذا کتب تفسیری مأثور از ائمه اهل بیت علیهم السّلام دقت و احتیاط بیشتری را در اثبات انتساب و صدور مطالب آن به معصومین- چه از نظر سند و چه از نظر بررسی مضمون- می طلبند.

تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام از جمله کتب تفسیری شیعه است که در زمره تفاسیر مأثور بر جای مانده از قرن سوم هجری به شمار می رود. بنابر روایت شیخ صدوق، امام عسکری علیه السّلام مجموعه روایات این کتاب تفسیر را بر دو تن از تلامذه خود، به نام ابو یعقوب یوسف بن محمّد بن زیاد و ابو الحسن علی بن محمّد بن سیار، املاء کرده است و راوی از این دو نفر، محمّد بن قاسم خطیب استرآبادی بوده است.

در صدور و انتساب این تفسیر به امام عسکری علیه السّلام، تردید وجود دارد و بسیاری از محققین به دلیل وجود راویان مجهول در سند این تفسیر، آن را فاقد اعتبار دانسته اند. از سوی دیگر در بسیاری موارد، روایات موجود در این کتاب تفسیری، از نظر صحت و اعتبار متن قابل خدشه هستند و با ضوابط احادیث معتبر سازگاری ندارند. اگرچه در لابلای مطالب و روایات این تفسیر، بیاناتی هم وجود دارد که از استحکام متن برخوردار هستند و صرف نظر از ضعف و تردید در سند و انتساب

کتاب به امام عسکری علیه السّلام، از نظر محتوا قابل قبول هستند. ازاین رو این مجموعه حدیثی تفسیری، نیاز به بررسی و پالایش دارد تا بتوان حکم به اعتبار یا عدم اعتبار روایات موجود در آن داد.

فصل سوم: بررسی شرایط حاکم بر عصر امام عسکری علیه السّلام و نقش راهبردی آن حضرت

اشاره

فصل سوم بررسی شرایط حاکم بر عصر امام عسکری علیه السّلام و نقش راهبردی آن حضرت

3- 1. شرح حال مختصری از زندگی امام عسکری علیه السّلام

3- 2. شرایط سیاسی و اجتماعی حاکم بر عصر امام عسکری علیه السّلام

3- 3. شرایط فرهنگی حاکم بر عصر امام عسکری علیه السّلام و نقش آن حضرت

3- 1. شرح حال مختصری از زندگی امام عسکری علیه السّلام

3- 1. شرح حال مختصری از زندگی امام عسکری علیه السّلام

قول مشهور در ولادت امام ابو محمّد حسن بن علی العسکری علیه السّلام آن است که در روز جمعه هشتم ربیع الثانی سال 232 ه. ق در مدینه منوّره متولد شده است، ⁽¹⁾اگر چه در بعضی منابع، ولادت ایشان را روز دهم و یا چهارم ربیع الثانی سال 231 ه. ق ذکر کرده اند. ⁽²⁾

اسم شریف آن حضرت (حسن)، کنیه ایشان (ابو محمّد)، و القاب ایشان (الصامت، الهادی، الرفیق، الزّکی، السراج، المضی ء، الشافی، المرضیّ، النقیّ و العسکری) بوده است. ⁽³⁾البته لقب مشهور ایشان (عسکری) می باشد، و این بدان دلیل است که وقتی به فرمان متوکل عباسی امام علی النقی علیه السّلام به همراه فرزند گرامیش حسن بن علی علیه السّلام از مدینه به سامرا احضار شد، در محله عسکر مستقر گردید، به همین جهت این دو امام بزرگوار را (عسکریین) نامیده اند. آن حضرت و پدران بزرگوارش را (ابن الرضا) نیز می گفتند. ⁽⁴⁾

نقش خاتم آن حضرت، (سبحان من له مقالید السماوات و الارض) و (انّ اللّه شهید) بوده است. ⁽⁵⁾ا.

مادر گرامی ایشان به نامهای حدیث، حدیثه، سوسن، و سلیل خوانده شده و از آن رو که جدّه حضرت حجت (عج) بوده، به (جدّه) معروف بوده است. این زن بزرگوار در نهایت پارسایی و تقوا و از زنان عارفه و صالحه بوده است که بعد از رحلت امام عسکری علیه السّلام نیز ملجأ شیعه بوده است. ⁽¹⁾

سراسر عمر کوتاه امام حسن عسکری علیه السّلام (28 یا 29 سال) در سختی و رنج سپری شد، به طوری که مدتی از آن را همراه پدر بزرگوارش امام هادی علیه السّلام در سامرا با رنج و تعب گذرانید تا زمانی که امام هادی علیه السّلام در سال 254 ه. ق به شهادت رسید، از آن زمان به بعد نیز که بنا به وصیت و تنصیص پدرش به سمت امامت شیعیان اثنی عشری منصوب شد، ⁽²⁾همچنان در سامرا سکونت داشت و همواره تحت فشار و آزار عباسیان بود.

از روایات صحیح، چنین برمی آید که آن حضرت در مدت امامت خویش بیشتر اوقات یا محبوس و سخت تحت فشار مأموران بودند و همواره زندانبانان سخت گیری همچون نحریر و دیگران را بر ایشان می گماشتند، و یا اگر ظاهرا در زندان به سر نمی بردند، ممنوع الملاقات و ممنوع المعاشرت بودند و رفت و آمدهای شیعیان با آن حضرت تحت کنترل قرار داشت.

سخن در مکارم اخلاقی، حسن رفتار، و ابّهت و عظمت آن حضرت که موجب جذب دوستان و حتی دشمنان شده بود، فراوان است که متأسفانه در اینجا مجال بحث در مورد آن نیست. ⁽³⁾

سرانجام امام عسکری علیه السّلام را با نیرنگ معتمد عباسی مسموم کردند. طبق نقل، رحلت آن امام بزرگوار در هشتم ربیع الاول سال 260 ه. ق رخ داده است. ⁽⁴⁾گرچه بعضی شبهه کرده اند که فوت آن حضرت به دنبال بیماری و مرگ طبیعی بوده3.

است، لکن با توجه به روایات و نقل مسلّمات تاریخی که بیانگر شدت فشار دستگاه حاکمه عباسی بر ایشان بود و با توجه به احضار آن حضرت و پدرش علیهم السّلام به سامرا و با توجه به سوابق حبس و بازداشتها و کنترلهایی که نسبت به آن امام می شده است، همه قرائن دالّ بر شهادت آن حضرت می باشد.

از آنجا که رحلت امام هادی علیه السّلام در سال 254 ه. ق بوده است، پس طبعا مدت امامت امام عسکری علیه السّلام طبق روایت شیخ مفید، شش سال بیشتر نبوده است، و سن آن حضرت نیز 28 سال بوده است.

در هنگام رحلت آن حضرت سامرا غرق در ماتم شد، بازار شهر تعطیل گشت، و جمع کثیری از شیعیان و بنی هاشم و گروههای مختلف مردم و بعضی از قضات و رهبران و شخصیتهای سیاسی از جمله وزیر معتمد عباسی (عبید اللّه بن خاقان) در تشییع جنازه آن حضرت حاضر شدند و نقل شده است که آن روز (سرّ من رأی) شبیه به قیامت شده بود. ⁽¹⁾

آن حضرت در (سرّ من رأی) در کنار مقبره پدر بزرگوارش علیه السّلام مدفون است.0.

3- 2. شرایط سیاسی و اجتماعی حاکم بر عصر امام عسکری علیه السّلام

اشاره

3- 2. شرایط سیاسی و اجتماعی حاکم بر عصر امام عسکری علیه السّلام

از جمله عواملی که می تواند در بررسی و اطمینان از صدور احادیث از ناحیه ائمه علیهم السّلام و کیفیت آن مؤثر باشد، توجه به شرایط سیاسی و اجتماعی و فرهنگی حاکم بر آن دوره می باشد. در بررسی شرایط خاص سیاسی و اجتماعی حاکم بر عصر امام عسکری علیه السّلام لازم است به چند بعد توجه کنیم.

3- 2- 1. مقبولیّت امام عسکری علیه السّلام

3- 2- 1. مقبولیّت امام عسکری علیه السّلام

بدیهی است مقبولیت امامت امام عسکری علیه السّلام که پس از رحلت امام هادی علیه السّلام در سال 254 ه. ق، با وصیت و تنصیص آن حضرت مبنی بر امامت فرزندش حسن ابن علی علیه السّلام ⁽¹⁾در میان اکثریت شیعیان و اصحاب امام هادی علیه السّلام در آن روزگار مطرح بود، موجب یکپارچگی شیعیان در آن دوره بود. این امر علاوه بر نفوذ امام در میان شیعیان، موجب شکل گیری تشکلات شیعیان که از دوران امام هادی علیه السّلام آغاز شده بود، نیز شد.

البته عده اندکی از مسلمین به امامت محمّد بن علی و عده دیگری به امامت جعفر بن علی معتقد بودند، لکن اکثریت معتقد به امامت حسن بن علی علیه السّلام بودند.6.

3- 2- 2. سیاست فشار خلفای عباسی (سکونت اجباری امام عسکری علیه السّلام در سامرا و بازداشتهای مکرر)

3- 2- 2. سیاست فشار خلفای عباسی (سکونت اجباری امام عسکری علیه السّلام در سامرا و بازداشتهای مکرر)

از زمان مأمون به بعد دوباره حبس آشکار و فشار شدید بر ائمه علیهم السّلام مطرح شد.

همچنان که مأمون، امام رضا علیه السّلام و امام جواد علیه السّلام را به دربار خود متصل کرد تا روابط آن ائمه علیهم السّلام را با شیعیانشان محدودتر کند و زیر نظر داشته باشد، متوکل نیز همین سیاست را با فشار و کنترل بیشتری دنبال کرد و همچنان که ذکر شد برای آنکه بتواند بهتر از گذشته- خصوصا به دنبال قیامهای علویان در مناطق مختلف- امام هادی علیه السّلام را به عنوان شخصیت اصلی رهبری کننده امامیه و قیامهای علویان تحت نظر داشته باشد، ایشان را به همراه فرزندانش حسن بن علی علیه السّلام و جعفر بن علی از مدینه به سامرا احضار کرد و آن حضرت تا آخر عمر شریف خود در سامرا بود و پیروانش نیز تحت فشار بودند.

طبق روایت ابن خلّکان در وفیات الاعیان، امام هادی علیه السّلام نزدیک به بیست سال و نه ماه در سامرا به سر برده است، آن هم در محله (عسکر) که پادگان نظامیان بود. ⁽¹⁾

بدین ترتیب با توجه به شهادت امام هادی علیه السّلام در سال 254 ه. ق، زمان ورود امام هادی علیه السّلام و امام عسکری علیه السّلام به سامرا حدود سال 234 ه. ق بوده است. ⁽²⁾

اصول الکافی، 1/ 50؛ الارشاد، صص 313- 314.

با شهادت امام هادی علیه السّلام در سامرا به وسیله سم، امامت امام عسکری علیه السّلام به نص پدر بزرگوارش آغاز شد. دستگاه حکومت عباسی در عصر این امام نیز سیاست فشار و مراقبت و محدود کردن رفت وآمد شیعیان با آن امام را ادامه داد.

طی سالهای سکونت امام عسکری علیه السّلام در سامرا، خصوصا در دوران امامت آن حضرت، ایشان چندین بار محبوس در زندان بود که اکثرا به دنبال ظهور حرکات و جریانات خاص و یا قیامهای علویان صورت می گرفت که موجب تهدید حکومت4.

خلفای عباسی آن دوره بود. و هرگاه آن حضرت ظاهرا در حبس نبود، شیعیان به سختی با آن حضرت ملاقات داشتند و امکان ملاقات آزادانه و دور از کنترل مأموران عباسی میسّر نبود، به طوری که گاه شیعیان مشکلات و مسائل و تقاضاهای خود با آن امام را هنگام حرکت ایشان به سمت دار الخلافه به منظور اعلام حضور خود به دربار، با آن حضرت درمیان می گذاشتند. بدیهی است این زمان، فرصت مناسبی برای مشتاقان زیارت آن حضرت و حل مشکلات آنها به صورت حضوری و مستقیم بود، لکن گاه همین فرصت هم با ممانعت مأموران خلیفه و خطر همراه بود.

به هرحال سکونت اجباری امام عسکری علیه السّلام در سامرا که به دنبال احضار امام هادی و امام عسکری علیهما السّلام به دستور متوکل عباسی واقع شد، در واقع به مفهوم حبس و کنترل این دو امام بزرگوار بوده است. مؤید این مطلب بازداشتهای متعدد امام عسکری علیه السّلام و سرانجام به شهادت رساندن ایشان است.

از آنجایی که در دوران امامت امام عسکری علیه السّلام نیز علویان قیامهای پراکنده و بیشتری در نواحی جدید برپا کردند، حکومت وقت به دستگیری برخی از شخصیتهای امامیه به اتهام دخالت و یا رهبری آشوبها و قیامها پرداخت که در زمره آنان امام حسن عسکری علیه السّلام را نیز دستگیر کردند.

در مورد بازداشت شدن امام عسکری علیه السّلام روایتهای مختلف و گاه متضاد نقل شده است که بعضا به دلیل تعدد بازداشت آن حضرت و یا به دلیل اشتباه در نام خلفای دوران آن امام بوده است.

از مجموع گزارشها در این باره چنین به دست می آید که قطعا آن حضرت در دوران خلافت معتز (252- 255 ه. ق) به زندان رفته است، چنان که طبرسی آورده است که (در زمان خلافت معتز، عده ای از شیعیان از جمله ابو هاشم جعفری در زندان بوده اند و در همین دوران حسن بن علی عسکری علیه السّلام و برادرش جعفر بن علی نیز در زندان بوده اند که متولی حبس این دو صالح بن وصیف بود و این حبس

در سال 258 هجری قمری بوده است. آنگاه ابو هاشم جعفری گوید: در بین افراد زندانی مرد جمحیّ جاسوسی نیز در حبس بود که ادعای علوی بودن می کرد.

ابو محمّد علیه السّلام به آن عده از شیعیان فرمود: اگر نبود که این مرد مخفیانه حرکاتتان را به خلیفه گزارش می دهد، به شما می گفتم که چه زمانی از زندان آزاد می شوید، و سپس اشاره به مرد جمحی کرد که خارج شو، پس او خارج شد ...، ابو هاشم در ادامه گوید: پس ما روزی این مرد را غافلگیر کرده و به تفتیش او پرداختیم و نوشته ای از او به دست آوردیم که در آن گزارشهای مهم و خطرناکی درباره هریک از ما برای خلیفه آماده کرده بود). ⁽¹⁾

علّامه مجلسی ضمن نقل این روایت، به تعارض در آن اشاره کرده و می فرماید:

(ظاهرا در روایت اشتباه یا تصحیف رخ داده است؛ زیرا معتز در سال 255 ه. ق یعنی سه سال قبل از تاریخی که در روایت ذکر شده، کشته شده بود. وانگهی صالح ابن وصیف نیز که مأمور حبس بود حدود 2 سال قبل یا بیشتر از آن کشته شده بود! پس ظاهرا زمان زندانی شدن امام عسکری علیه السّلام و برادرش حدود سالهای (252- 253 ه. ق) بوده است). ⁽²⁾

آن چیزی که در بررسی روایت صحیح تر به نظر می رسد، آن است که با توجه به آغاز خلافت معتز در 252 ه. ق و شهادت امام هادی علیه السّلام در سال 254 ه. ق، احتمالا زمان محبوس شدن امام و برادرش حدود سال (254- 255 ه. ق) بوده است. طبق بعضی روایات، آن حضرت در دوران خلافت مستعین (248- 352 ه. ق) نیز تحت بازداشت بوده است و مطابق این روایات، مستعین دستور بازداشت امام و احضار وی به کوفه را به سعید حاجب داد و لیکن سه روز بعد مستعین خلع شد و بدین سان خطر از امام علیه السّلام مرتفع گردید. ⁽³⁾ا.

چون این روایات، با آغاز امامت عسکری علیه السّلام در سال 254 ه. ق منافات دارد، پس چه بسا در روایت مزبور نام مستعین اشتباها به جای نام معتز آمده باشد که در این صورت سال کشته شدن معتز (255 ه. ق) با آغاز امامت آن حضرت (در سال 254 ه. ق) سازگارتر است.

همچنین نقل شده است که امام عسکری علیه السّلام در دوران مهتدی عباسی (255- 256 ه. ق) نیز به زندان رفته است، چنان که از ابو هاشم داود بن قاسم جعفری نقل است که گوید: (در دوران مهتدی بن واثق، هنگامی که در زندان بودم امام عسکری علیه السّلام را نیز به زندان آوردند که با کشته شدن مهتدی (در سال 256 ه. ق) خداوند جان امام را از مرگ نجات داد؛ زیرا خلیفه قصد کشتن آن حضرت را داشت، و بدین سان ما نیز در امان ماندیم). ⁽¹⁾

همچنین نقل است که امام در دوران خلافت معتمد عباسی (256- 279 ه. ق) نیز در بازداشت بوده است چنان که در روایتی آمده است که امام علیه السّلام در سال 259 ه. ق در زندان معتمد عباسی بوده است و علی بن جرین مأمور حبس آن حضرت بوده است. و وقتی معتمد درباره امام علیه السّلام از او سؤال کرد، پاسخ داد:

همواره روزها را روزه دار است و شبها را به نماز قیام دارد. ⁽²⁾

مؤید این مطلب، روایتی است که از سعد بن جناح کشّی نقل شده که گفته است:

(از محمّد بن ابراهیم سمرقندی شنیدم که گفت: عازم حج بودم. تصمیم گرفتم در سر راه به یکی از دوستان بنام بورق بوشنجانی که معروف به صدق و صلاح و ورع بود سری بزنم. نزد او بودم تا آنکه سخن از فضل بن شاذان شد، بورق از بیماری نفخ معده خود خبر داد که شدت گرفته است. و آنگاه گفت: یک بار در سفری که به قصد حج عازم مکه بودم نزد محمّد بن عیسی عبیدی که شیخی فاضل بود رفتم، دیدم در خانه او عده ای با حالتی افسرده نشسته بودند، علت را جویا شدم، گفتند:0.

ابو محمّد علیه السّلام زندانی شده است. من سفر خود را دنبال کردم و در بازگشت بار دیگر به دیدن محمّد بن عیسی رفتم. این بار او را با چهره ای شاد و سرحال دیدم، علت را جویا شدم، گفت: امام علیه السّلام آزاد شده است. بورق در ادامه گفت: پس از آن من در حالی که کتاب یوم و لیله (از یونس بن عبد الرحمان) را به همراه داشتم به سامرا رفته و به محضر ابو محمّد علیه السّلام شرفیاب شدم و آن کتاب را به ایشان عرضه کردم. امام علیه السّلام درحالی که ورق به ورق آن کتاب را با دقت می نگریستند، فرمودند: عمل به آن شایسته است. آنگاه عرض کردم: فضل بن شاذان سخت بیمار است و شنیده ام که به خاطر نفرین شما به این بیماری دچار شده است درحالی که نسبتهای دروغی را درباره او به اطلاع شما رسانده اند ...، امام فرمود: بله، به او نسبتهای دروغ بسته اند، خداوند فضل را رحمت کند. بورق گفت: من بازگشتم و دیدم در همان ایامی که امام علیه السّلام برای فضل بن شاذان طلب رحمت از خدا کرده بود، فضل از دنیا رفته بوده است). ⁽¹⁾

در بررسی این روایت، آنچه مؤید مطلب می باشد، این است که چون فضل بن شاذان در سال 260 ه. ق وفات یافت پس قطعا امام عسکری علیه السّلام حدود اواخر سال 259 ه. ق در زندان معتمد عباسی بوده است.

3- 2- 3. بررسی علل فشار، سختگیری و بازداشتهای مکرّر امام عسکری علیه السّلام

3- 2- 3. بررسی علل فشار، سختگیری و بازداشتهای مکرّر امام عسکری علیه السّلام

همچنان که ذکر شد، در دوران خلافت عباسیان در سامرا، نهضتهای متعددی از سوی علویان (در سالهای 227- 279 ه. ق) به وقوع پیوست که از سویی نشانگر ضعف حکومتی و فساد کارگزاران حکومتی و از سوی دیگر نشان نارضایتی علویان بوده است. از آنجا که حکّام عباسی دوام حکومت و قدرت خود را در از میان بردن شورش و قیام علویان و شعار آنان که همان تحقق حکومت امامان بر حق و تحقق حکومت عدل مصلح جهانی، حضرت صاحب الامر (عج) بود، می دیدند لذا به0.

سرکوبی نهضتهای علویان و دستگیری ایشان پرداختند و چون ائمه معصوم علیهم السّلام را به عنوان رهبران جهت دهنده و حمایت کننده از این قیامهای حق طلبانه می دانستند، لذا در دوران ائمه متأخر خصوصا از دوران امام هادی علیه السّلام به اعمال فشار و خشونت مجدّد بر ائمه علیهم السّلام اقدام کردند.

پس قطعا علت احضار امام هادی و امام عسکری علیهما السّلام به سامرا، آن هم در محله عسکر، تحت کنترل قرار دادن امام و رفت وآمد شیعیان با ایشان بوده است که در دسترس و نزدیک به مرکز خلافت عباسیان آن دوره باشند. این امر بالاترین فشار سیاسی بر آن دو امام بزرگوار بود که تا شهادت امام هادی علیه السّلام و پس از آن تا زمان شهادت امام عسکری علیه السّلام ادامه یافت. آن همه فشار و محدودیت خصوصا در دوران حیات امام عسکری علیه السّلام در مدت 17 سال سکونت اجباری در سامرا (243- 260 ه. ق) و علاوه بر آن حبسها و بازداشتهای متعدد آن امام در دوران کوتاه امامت شش ساله (254- 260 ه. ق)، قطعا مرتبط با کنترل شیعیان و از بین بردن تشکلات آنها بوده است که از دوران امام هادی علیه السّلام شکل گرفته بود. از همین رو بود که حکّام وقت از امام عسکری علیه السّلام خواستند که به طور مداوم هردوشنبه و پنجشنبه ⁽¹⁾حضور خود در سامرا را به اطلاع دار الخلافه برساند.

از دیگر دلائل فشارهای سیاسی- اجتماعی آن دوره بر امام علیه السّلام ترس حکومت از موقعیت علمی و اخلاقی امام عسکری علیه السّلام و گرایش مردم نسبت به آن حضرت بود که برای حکومت ناخوشایند بود.

روایتهای زیادی در منابع و مصادر معتبر نقل شده که حاکی از موقعیت علمی و اخلاقی برجسته امام علیه السّلام و جذب تعداد زیادی از دوستان حتی دشمنان آن حضرت در طی مدت امامت ایشان بوده است، به طوری که شیعیان زیادی در این مدت به منظور زیارت آن حضرت به سامرا هجوم آورده بودند.

جلالت، هیبت، و حسن منظر آن حضرت، از امتیازات و خصوصیات ایشان بود0.

که هرملاقات کننده ای را تحت تأثیر و جذبه قرار می داد. مؤید این مطلب، آن است که با وجود آنکه حتی در زندان هم بر امام سخت می گرفتند و از زندانبانان سخت گیر و قسیّ القلب همچون نحریر، صالح بن وصیف، و دیگران در کنترل و نظارت بر امام بهره می گرفتند؛ لکن بواسطه مکارم اخلاقی، جلالت و هیبت، حسن رفتار، و عبادات مستمر و خالصانه ایشان در زندان، در موارد زیادی اتفاق می افتاد که نگهبانان زندان تحت تأثیر قرار گرفته و در مقابل آن حضرت خضوع کرده و گاه حتی موفق به توبه شوند.

چنان که در این مورد روایتی از (احمد بن عبید اللّه بن خاقان)، در مورد اکرام و عزت پدرش که وزیر معتمد عباسی بود، نسبت به امام عسکری علیه السّلام در زمان حیات و شدت بیماری و رحلت آن حضرت ذکر شده است. ⁽¹⁾

همچنین نقل شده که صالح بن وصیف (کشته شده در سال 256 ه. ق) که از طرف خلفای عباسی مأمور سخت گیری نسبت به امام عسکری علیه السّلام در زندان بود، اعتراف کرده است که (دو تن از مأموران را که بدترین مردم می دانستم بر امام گماشتم، ولی آنها چنان تحت تأثیر ابو محمّد علیه السّلام قرار گرفتند که در عبادت و نماز و روزه به مقام والایی رسیدند. پس چون علت آن از ایشان سؤال شد، آن دو تن گفتند: ما چیزی نمی گوییم در مورد فردی که روزها روزه می گیرد و شبها نماز بپای می دارد و جز به عبادت اشتغال ندارد ...، عباسیان چون این مطلب را شنیدند سرافکنده بازگشتند. ⁽²⁾

شیخ مفید نیز از محمّد بن اسماعیل علوی روایت کرده است که گفته است:

(امام عسکری علیه السّلام نزد نگهبانی بنام علی بن اوتامش زندانی بود، این نگهبان مردی قسیّ القلب و از دشمنان سرسخت آل محمّد صلّی اللّه علیه و آله و آل ابی طالب علیهم السّلام بود. به وی دستور داده شد که درباره امام هرچه می تواند انجام دهد و سختگیری کند. امّا وی8.

با دیدن آن حضرت درحالی از ایشان جدا شد که بیش از دیگران نسبت به عظمت الهی آن حضرت بصیرت و شناخت پیدا کرده بود و از آن حضرت ستایش می کرد). ⁽¹⁾

و امّا عمده ترین عاملی که موجب حساسیت و کنترل شدید دستگاه خلافت حاکمه عباسی نسبت به امام عسکری علیه السّلام به طور خاص بود، مسئله تولد حضرت صاحب الزمان (عج) به عنوان آخرین حجت خدا و امام شیعیان بود.

امام عسکری علیه السّلام به دلیل شرایط خاص و فشار سیاسی و اجتماعی حاکم بر آن دوران، بهترین راه برای حفظ جان امام دوازدهم (عج) و باقی ماندن حجت خدا بر زمین، یعنی پنهان کردن تولد آن حضرت را به کار برد و خبر ولادت فرزند خود را آشکارا منتشر نساخت، جز برای عده اندکی از پیروان و شیعیان خاص و معتمد خود، آن هم بدون آنکه عباسیان متوجه شوند.

امّا خلفای عباسی حاکم بر سامرا و بغداد که خبر تولد فرزندی از صلب وجود مقدس امام عسکری علیه السّلام را از ائمه پیشین شیعیان شنیده بودند، برای یافتن فرزندی از آن حضرت که نامش مهدی (عج) باشد، از هیچ کوششی فروگذار نکردند تا بلکه بتوانند به گمان باطل خود، راه امامت شیعه را مسدود کنند. به طوری که مأموران عباسی بارها به کاوش و تحقیق در منزل امام عسکری علیه السّلام پرداخته و از هرجهت آنجا را تحت کنترل خود قرار دادند. تا جایی که معتمد پنج تن از افسران مورد اعتماد خود را که نحریر، ندیم وی نیز در میان آنان بود، به منزل امام فرستاد تا ایشان را تحت نظر بگیرند. این امر در ایام شدت بیماری امام علیه السّلام نیز ادامه یافت و حتی بعد از رحلت امام علیه السّلام به دستور خلیفه عباسی (معتمد) هیأتی جهت تفتیش منزل آن حضرت اعزام شد، که خانه آن حضرت را مهر و موم کردند و تلاشهای مستمری را برای یافتن فرزندی از آن حضرت آغاز کردند، به طوری که حتی کنیزان امام را تحت).

نظر گرفتند تا به بررسی احتمال بارداری در مورد آنها بپردازند. ⁽¹⁾

... لکن چون به فضل خدای تعالی دسترسی به امام دوازدهم (عج) نیافتند یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ اللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکافِرُونَ ⁽²⁾و از سویی با ابتکار امام عسکری علیه السّلام که مادر خود را به عنوان وصی خود تعیین و وصیت کرد که ما ترک او به مادرش بخشیده شود و به میان نیاوردن نامی از فرزند خود به عنوان جانشین- چنان که امام حسین علیه السّلام نیز زینب علیها السّلام را به عنوان وصی خود قرار داد- موجب شد که خلفای عباسی آخرین حربه را به کار برند و این شبهه را القا کنند که امام عسکری علیه السّلام فرزندی نداشته است، ⁽³⁾تا بلکه بدین وسیله شیعیان را سردرگم و یا متفرق سازند.

درحالی که به دلیل تأیید و تصدیق گروهی از شیعیان مورد اعتماد و موثق و تعدادی از وکلای امام عسکری علیه السّلام و عده ای از خدمتکاران منزل آن حضرت که به اذن و دستور امام عسکری علیه السّلام از تولد مهدی صاحب الزمان (عج) آگاه شده بودند و عده ای از ایشان نیز موفق به دیدار حضرت مهدی (عج) در زمان حیات امام عسکری علیه السّلام شده بودند، ⁽⁴⁾و نیز به دلیل وجود احادیث قطعی و صحیح وارده از ناحیه پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سایر ائمه معصومین علیهم السّلام تا امام عسکری علیه السّلام مبنی بر امامت امام دوازدهم و غیبت آخرین حجّت خدا ...، ⁽⁵⁾قطعا جای هیچ گونه اشکال و ابهامی برای اثبات تولد آن حضرت (عج) در میان شیعیان پاکدل و حقیقت بین باقی نمی گذارد، ازاین رو اکثریت شیعه امامیه بر همین عقیده هستند، هرچند عده ای پس از رحلت امام یازدهم، به گروهها و فرق مختلف ⁽⁶⁾تقسیم شدند...

3- 3. شرایط فرهنگی حاکم بر عصر امام عسکری علیه السّلام و نقش آن حضرت

اشاره

3- 3. شرایط فرهنگی حاکم بر عصر امام عسکری علیه السّلام و نقش آن حضرت

قطعا شرایط فشار و اختناق حاکم بر عصر امام عسکری علیه السّلام بر شرایط و اوضاع فرهنگی آن زمان بی تأثیر نبوده است، امّا آنچه حائز اهمیت است، ضرورت هدایتگری امت توسط امام و ارتباط با آنها و نیز نقش و راهکارهای عملی امام عسکری علیه السّلام به منظور ارائه رهنمودهای لازم و رفع مشکلات علمی و فقهی و مالی شیعیان و از همه مهم تر حفظ میراث حدیثی شیعه در آن دوران علی رغم محدودیتها و فشارهای سیاسی اجتماعی حاکم می باشد، که لازم است به بررسی این روشها و راهکارهای فرهنگی بپردازیم.

3- 3- 1. نحوه ارتباط امام با شیعیان و گسترش سیستم وکالت

3- 3- 1. نحوه ارتباط امام با شیعیان و گسترش سیستم وکالت

به دنبال اوج فشار و اختناق نسبت به علویان و شیعیان در عراق، بسیاری از شیعیان مجبور به مهاجرت به مناطق امن تر شدند. این موضوع خصوصا از زمان امام رضا علیه السّلام تا اواخر دوران حضور ائمه علیهم السّلام ادامه داشت، لذا تعدادی از شیعیان به سمت شرق و خصوصا نقاط مختلف ایران پراکنده شدند. در دوران شش ساله امامت امام عسکری علیه السّلام نیز وضع به همین منوال بود. از جمله مناطقی که شیعیان فراوانی را در زمان امام عسکری علیه السّلام در خود جای داده بود، شهر نیشابور بود که در قسمت شرق ایران واقع شده و در قرن سوم و چهارم هجری از نظر علمی و فرهنگی اهمیت زیادی داشت و تعدادی از علما و اصحاب شیعه در آنجا بودند مانند فضل

ابن شاذان نیشابوری. همچنین مناطق سمرقند، بیهق و طوس از استان خراسان محل تجمع شیعیان و علمای شیعه بوده است. ⁽¹⁾

در قم و شهر ری نیز عده ای از علمای شیعه و اصحاب آن حضرت جای داشتند که شهر قم از امتیاز بیشتری برخوردار بود؛ زیرا این شهر از زمان امام صادق علیه السّلام به طور منظم با ائمه معصومین علیهم السّلام در ارتباط بوده است. از جمله شخصیتهای شیعی قم که با امام عسکری علیه السّلام رابطه داشت، احمد بن اسحاق بن عبد اللّه اشعری بود که واسطه بین مردم قم و امام بوده است. ⁽²⁾

پراکندگی شیعیان از سویی، و شدت فشار و محدودیتهای سیاسی و اجتماعی حاکم بر آن دوران از سوی دیگر، موجب شد که آن حضرت اکثرا در خفا و تقیه زندگی کند و به دلیل محدودیت و کنترل شدید خلفای عباسی خصوصا در دوران معتمد عباسی، اکثر پیروان آن حضرت نیز از تماس آزاد با ایشان محروم بودند، از این رو ضرورت ارتباط امام با شیعیان در جهت رفع مشکلات و پاسخگویی و رهنمودهای لازم علمی و سیاسی و اجتماعی آنها دوچندان بود. امام عسکری علیه السّلام نیز بنا به همین ضرورت، علی رغم محدودیتهای موجود و بنا به مصلحت گاه به ندرت از طریق ملاقات مستقیم با شیعیان در ایام حج و یا در ضمن طی مسیر حرکت به سمت دار الخلافه- اگر ممانعتی یا خطری برای شیعیان در پی نداشت- و گاه از طریق ملاقاتهای نهانی و مخفیانه با اصحاب خاص و گاه از طریق مکاتبه و ارسال نامه، و غالبا با تعیین وکلایی از جانب خویش که به صورت نهانی با شیعیان ارتباط برقرار می کردند و اکثرا به صورت مکاتبه بود و گاه حضوری، نقش هدایتگری امت و ارتباط با آنها را ایفا می نمود.

کانال مهمی که امام عسکری علیه السّلام در دوران حیات و خصوصا در دوران امامت خویش، به علت فقدان تماس آزاد مستقیم با پیروانشان در نظر گرفته بودند، وجودن.

رابطان و نمایندگان آن حضرت تحت عنوان (وکلای امام) بود که به منظور ارائه رهنمودهای لازم به شیعیان، به عنوان مرجعی برای اثبات حقانیت امامت امام علیه السّلام و زمینه سازی امامت جانشین آن حضرت یعنی امام دوازدهم (عج) وجود آنها ضروری بود.

این وکلا، در واقع مهم ترین رابط بین شیعیان و امام عسکری علیه السّلام بودند که از سوی امام برای رسیدگی در امور مختلف علمی، فقهی، نامه ها و خصوصا اخذ وجوهات شرعی و اداره اموال به منظور رسیدگی به نیازمندان و امور ضروری شیعیان تعیین می شدند و لذا نامه های فراوانی به صورت مکتوب میان شیعیان و امام از طریق این وکلا، ردّ و بدل می شده است. ⁽¹⁾

این وکلا در شهرستانها و نواحی مختلف به دستور امام پراکنده شده و مخفیانه به امور شیعیان می پرداختند. عده ای از وکلای امام به ناحیه بغداد و مدائن و سواد و کوفه، عده ای دیگر به بصره و اهواز، عده ای به ناحیه قم و همدان، و عده ای به ناحیه حجاز، یمن و بصره فرستاده شده بودند. وکلای امام غالبا از طریق مکاتبه با امام به ارائه رهنمودهای لازم و نظرات و مواضع علمی، فقهی، سیاسی امام برای شیعیان می پرداختند. ⁽²⁾

بدیهی است که وکلای امام از بین شخصیتهای معتمد، باتقوا، رازدار، واجد آگاهیهای لازم و با سابقه علمی و مذهبی تعیین می شدند. ازاین رو امام علیه السّلام طی توقیعاتی به افراد مطمئن، به صورت مکاتبه آن وکلا را معرفی کرده و در مورد آنها تأکید و سفارش می نمود. بااین همه صرف وکالت از ناحیه امام علیه السّلام فی حد نفسه موجب وثاقت فرد نمی شد. اگرچه امام عسکری علیه السّلام از بین شخصیتهای معتمد مذهبی و علمی چنین افرادی را به عنوان رابط بین خود و مردم، و آن هم با رعایت سلسله مراتب، تعیین و منصوب می فرمود و آن گاه آنها را به نمایندگان خود معرفی3.

و اعلام می فرمود، لکن بااین همه گاه شبهاتی در مورد بعضی وکلا مطرح می شد که در این مورد، چنانچه آن شبهه بی اساس بود، امام علیه السّلام خود صراحتا و با تأکید در جهت رفع شبهه اقدام می فرمود، چنان که در مورد وکالت (ابراهیم بن عبده) از ناحیه آن حضرت، شبهه ای در اصالت و صحت دستخط امام علیه السّلام درباره او مطرح شده بود که امام عسکری علیه السّلام بلافاصله با توقیع مجدد، وی را تأیید کرده و بر وکالت او صحّه گذاشت. ⁽¹⁾

البته گاه که شبهه به جا بود، یعنی برخی از وکلا از طریق استقامت خارج شده و یا دچار وسوسه و خیانت می شدند، در این موارد هم امام علیه السّلام بلافاصله و به صراحت توقیعی متضمن لعن و سرزنش و هشدار صادر می فرمود و آنها را از وکالت عزل می نمود. چنان که این مطلب در مورد (عروة بن یحیی) معروف به دهقان دیده می شود که وکیل امام و مسئول خزانه داری اموال بود و به جرم اختلاس، مشمول لعن و نفرین و طرد از ناحیه امام علیه السّلام شد. ⁽²⁾

و نیز در مورد احمد بن هلال، که پس از دوران استقامت در دین و عقیده و مصاحبت با امام، به دلیل خودرأی بودن و گرایشهای غالی گرایانه و نفوذ افکار انحرافی، مورد طرد امام عسکری علیه السّلام واقع شد. ⁽³⁾قطعا امام علیه السّلام در این موارد، برای اطمینان و صحت اعتقاد شیعیان و آگاهی آنان از صحت رأی خود، نامه های مفصّل و مستمر برای علما و اصحاب خاص خود و علت طرد چنین افرادی صادر می فرمود.

نام وکلای ممدوح منصوب شده از ناحیه امام عسکری علیه السّلام در منابع معتبر آمده است، که مشهورترین آنها عبارتند از:

احمد بن اسحاق بن عبد اللّه اشعری قمی، از خواص اصحاب امام عسکری علیه السّلام که0.

واسطه بین قمیین و امام علیه السّلام و وکیل امام عسکری علیه السّلام در اوقاف قم بود. ⁽¹⁾بعد از رحلت امام عسکری علیه السّلام وکیل نائب اول در بغداد و عراق بود و از ممدوحین بوده که توقیع شریف در مدح وی صادر شده است. وی به شرف ملاقات حضرت صاحب الزمان (عج) نیز نائل شده است. ⁽²⁾

ابراهیم بن عبده، که طی توقیع شریف امام عسکری علیه السّلام با اعلام و معرفی به عبد اللّه بن حمدویه بیهقی و اسحاق بن اسماعیل نیشابوری، به عنوان وکیل امام بر تمام نواحی خراسان و بیهق منصوب شده و مسئول اخذ وجوهات شرعی بود. ⁽³⁾

ابراهیم بن مهزیار اهوازی، از وکلای امام عسکری علیه السّلام بود. ⁽⁴⁾

ابو الادیان، وکیل امام عسکری علیه السّلام در حمل و ارسال نامه ها بود. ⁽⁵⁾

عثمان بن سعید عمروی، از طرف امام هادی علیه السّلام و امام عسکری علیه السّلام وکالت داشت و آن دو بزرگوار تأکید بر اعتماد نسبت به وی داشته اند، ⁽⁶⁾به طوری که مطابق روایت احمد بن اسحاق، همان تعبیراتی را که امام هادی علیه السّلام در وثاقت و اعتماد به وی به کار برده است، امام عسکری علیه السّلام نیز درباره او به کار برده است. ⁽⁷⁾

عثمان بن سعید از مهم ترین وکلای امام عسکری علیه السّلام بود که در رأس سلسله مراتب وکلا و رابطان امام قرار داشت. به طوری که مسایل یا اموال و وجوهاتی که می بایست به دست امام عسکری علیه السّلام برسد، از طریق او به آن حضرت می رسید. ⁽⁸⁾

وی از جمله افرادی است که همراه چهل نفر دیگر توفیق زیارت حضرت مهدی علیه السّلام را در زمان حیات امام عسکری علیه السّلام داشته است و امام عسکری علیه السّلام در آن زمان پس از0.

معرفی امام دوازدهم فرمود: (بعد از من، این امام شما و جانشین من می باشد. از وی پیروی کنید و پراکنده نگردید که در امر دین به هلاکت می رسید، بدانید که بعد از امروز دیگر او را نخواهید دید تا عمر او کامل گردد). و سپس در شأن عثمان بن سعید فرمود: (هرچه عثمان بن سعید از جانب او به شما خبر می دهد بپذیرید، او نماینده امام شماست و نیابت به وی تفویض می گردد). ⁽¹⁾این وعده بعد از رحلت آن حضرت تحقق یافت و عثمان بن سعید عمروی طی توقیع شریف به عنوان اولین نائب از نواب اربعه در غیبت صغری معیّن و معرفی شد.

احمد بن محمّد بن مطهّر، وی مأمور کارهای امام عسکری علیه السّلام بوده است، این سمت کاشف از آن است که وی مقامی ممتاز و ویژه داشته است. در سفری که مادر امام عسکری علیه السّلام با حضرت صاحب الزمان علیه السّلام به مکه داشت، احمد بن محمّد بن مطهّر از سوی امام عسکری علیه السّلام متولی کارهای ایشان بوده است. ⁽²⁾

به هرحال گسترش سیستم وکالت مخفیانه در زمان امام عسکری علیه السّلام و شیوه مخفی ماندن امام از دید مردم که اغلب ارتباط شیعیان با آن حضرت به صورت مکاتبه بود، آن هم مکاتبه از طریق وکلا، علاوه بر آنکه نشانگر شدت فشار سیاسی- اجتماعی حاکم بر آن دوران است در واقع ابتکاری بجا و ضروری از ناحیه امام عسکری علیه السّلام به شمار می رود که به تبع شرایط سخت سیاسی- اجتماعی- فرهنگی، بهترین راه ارتباط شیعیان و تشکلات آنها با امام علیه السّلام بوده است و از طریق وکلا از رأی امام در زمینه های لازم برای رفع مشکلات بهره می گرفتند. از سوی دیگر ابتکار گسترش سیستم وکالت مخفیانه، زمینه غیبت امام دوازدهم علیه السّلام را نیز فراهم کرد.

چنان که امام هادی علیه السّلام و امام عسکری علیه السّلام عمدا گاه با اصحاب خاص خود از پشت پرده صحبت می کردند تا کم کم مردم به غیبت آخرین حجت خدا عادت کنند و با این موضوع مأنوس شده و منکر غیبت امام زمان علیه السّلام نشوند.6.

3- 3- 2. حفظ میراث حدیثی شیعه از طریق تربیت شاگردان خاص

3- 3- 2. حفظ میراث حدیثی شیعه از طریق تربیت شاگردان خاص

از مهم ترین عملکردهای امام عسکری علیه السّلام حفظ میراث حدیثی شیعه از طریق تربیت شاگردان و اصحاب خاص بود. اینان گاه به صورت مستقیم و اکثرا از طریق مکاتبه جواب مسائل خود را از امام علیه السّلام دریافت می کردند.

اصحاب امام با تألیف و تصنیف کتب، در جمع آوری روایات شیعه و انتقال نظرات ائمه به شیعیان در علوم مختلف فقهی، علمی و تاریخی نقش مؤثری داشته و آثار باارزشی برجای گذاشته اند، خصوصا آنکه مدوّنات اصحاب و اصولی که اصحاب ائمه علیهم السّلام از دوران امامت امام علی علیه السّلام تا این دوره (یعنی زمان امام عسکری علیه السّلام) تألیف نمودند، پایه های اصلی جوامع حدیثی شیعه را در قرن چهارم همچون کافی، من لا یحضره الفقیه، تهذیب و استبصار تشکیل داده است.

مهم ترین شاگردان و اصحاب امام که صاحب تألیف نیز بوده اند عبارتند از:

داشته، از آن جمله است کتاب الردّ علی الواقفیة، ⁽¹⁾که این تألیف با توجه به انحرافاتی که فرقه واقفیه در آن دوران داشت ضروری بود.

است. ثقه، عظیم القدر، و مورد اعتماد ⁽¹⁾و از اصحاب امام عسکری علیه السّلام نیز بوده است. ⁽²⁾وی صاحب کتاب بصائر الدرجات و صاحب مسائلی است که از امام عسکری علیه السّلام پرسیده است. ⁽³⁾نجاشی نام کتاب وی را آورده است. او در سال 290 ه. ق درگذشت. ⁽⁴⁾

(ابو سهل، کتب بسیاری تألیف کرده که بعضی از آنها به خط خود اوست و درباره6.

علم کلام و فلسفه می باشد. کتبی هم در باب امامت نوشته است. جمعی از ناقلین فلسفه مثل ابو عثمان دمشقی، اسحاق، ثابت، و غیر اینها از وجود او استفاده می کردند. ⁽¹⁾

3- 3- 3. بررسی احادیث عرضه شده

3- 3- 3. بررسی احادیث عرضه شده

امام عسکری علیه السّلام علاوه بر نقل احادیث برای شاگردان و اصحاب خود و پاسخگویی به مکاتبات شیعیان در مسائل و مشکلاتی که گاه مستقیما و گاه توسط وکلای آن حضرت به ایشان ارجاع داده می شد، همچون ائمه پیشین علیهم السّلام به بررسی صحت و سقم احادیث عرضه شده که توسط اصحاب طی مکاتبات و یا حضور شفاهی (به صورت انفرادی یا مجموعه ای) با آن حضرت در میان گذاشته می شد می پرداخت و پاسخ و رأی صریح خویش در آن مورد را بیان می کرد.

بدیهی است که این عرضه های اجمالی و پراکنده، و گاه مجموعه ای، در غنای فرهنگی شیعه و پاکسازی و اطمینان بخشی به احادیث مأثور از اهل بیت علیهم السّلام تأثیر به سزایی داشته است. اگرچه با توجّه به دوران کوتاه شش ساله امامت امام عسکری علیه السّلام آن هم درحالی که در بازداشتهای متعدد به سر می برده است، مقدار و تعداد احادیث عرضه شده بر آن امام علیه السّلام نسبت به دوره ائمه قبل کمتر بوده است، لکن این نقص ظاهری با توجه عمیق امام علیه السّلام نسبت به ضرورت اصلاح احادیث شیعه مرتفع می شد.

نمونه این موارد، مکاتبه ای است که احمد بن محمّد بن مطهر (از اصحاب خاص حضرت) با آن امام علیه السّلام داشته است و در مورد به جای آوردن نمازهای مستحبی رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله در ماه مبارک رمضان، با عرضه روایتی منتسب به ائمه علیهم السّلام نسبت به اطمینان یا عدم اطمینان از صدور آن از ناحیه ائمه علیهم السّلام از آن حضرت سؤال کرده5.

است و آن حضرت ضمن ردّ آن روایت به اصلاح و پاسخ درست پرداخته است. ⁽¹⁾

همچنین از محمّد بن حسن صفّار (از اصحاب خاص امام عسکری علیه السّلام مکاتبه ای نقل شده است که به قصد حل تعارض در احادیث وقف و صدقه به آن حضرت عرضه و کسب تکلیف شده است، که امام به پاسخ صحیح و حل تعارض آنها می پردازد، ⁽²⁾چنان که در موردی دیگر، محمّد بن حسن صفّار درباره حل مشکلات فقهی وقف با عرضه اشکالی از مسائل مربوط به آن سؤال کرده است و آن حضرت به اصلاح و پاسخ آنها پرداخته است. ⁽³⁾

علاوه بر عرضه احادیث منفرد و پراکنده، گاه مجموعه های روایی و یا کتب بر امام عسکری علیه السّلام عرضه می شده است، چنان که در مورد مجموعه روایات کتب بنی فضّال که قبلا شیعی مستقیم المذهب بودند، لکن بعد از شهادت امام صادق علیه السّلام گرایش به مذهب فطحیه پیدا کردند، به دلیل تردید شیعیان در صحت و سقم روایات کتب آنها، از آن حضرت سؤال شد که حضرت فرمودند: (خذوا بما رووا و ذروا بما رأوا)، روایاتشان را اخذ کنید ولی آرا و عقیده شان را قبول نکنید. ⁽⁴⁾

و یا در مورد صحت و سقم کتاب یوم و لیله یونس بن عبد الرحمان، روایتی نقل شده که این کتاب، دوبار بر امام عسکری علیه السّلام عرضه شد؛ بار اول توسط ابو هاشم جعفری (از شیعیان راستین حضرت) که کتاب را به امام هادی علیه السّلام و همچنین آن را بر امام عسکری علیه السّلام عرضه نمود، و آن حضرت آن را تأیید کرد. ⁽⁵⁾

بار دیگر توسط بورق بوسنجانی که معروف به صلاح و ورع بود- چنان که ذکر آن گذشت- ⁽⁶⁾در سامرّا کتاب یوم و لیله را به منظور اطمینان بیشتر شخصا به امام4.

عسکری علیه السّلام عرضه کرد. و امام پس از آنکه ورق به ورق آن را با دقت نگریست، فرمود: (این کتاب، صحیح است و عمل به آن شایسته می باشد). ⁽¹⁾7.

فصل چهارم: معرفی تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام

اشاره

فصل چهارم معرفی تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام

4- 1. آثار مکتوب منسوب به امام عسکری علیه السّلام

4- 2. معرفی تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام

4- 3. دیدگاه علما پیرامون اعتبار یا عدم اعتبار تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام

4- 1. آثار مکتوب منسوب به امام عسکری علیه السّلام

4- 1. آثار مکتوب منسوب به امام عسکری علیه السّلام

دو کتاب به امام عسکری علیه السّلام نسبت داده شده است:

درحالی که خود ابن شهرآشوب تصریح کرده است ⁽²⁾که در ابتدای رساله المقنعه، آمده است: (اخبرنی علی بن محمّد بن علی بن موسی) و همین امر می رساند که ظاهرا محتوای این کتاب از امام هادی علیه السّلام روایت شده است نه از امام حسن عسکری علیه السّلام.

مؤید مطلب در عدم صحت انتساب رساله المقنعة به امام عسکری علیه السّلام، نقل سید ابن طاووس و نجاشی و شیخ آقا بزرگ طهرانی است. چنان که سید بن طاووس می نویسد: (علی بن عبد الواحد با سند خود به رجاء بن یحیی، نقل کرده است که از خانه ابو محمّد حسن بن علی صاحب العسکر، در سال 255 ه. ق کتابی به دست ما رسیده است، و آن گاه الرسالة المقنعة را به طور کامل برای ما نقل کرد). ⁽³⁾

نجاشی نیز در شرح حال رجاء بن یحیی می نویسد: (رجاء بن یحیی از امام0.

ابو الحسن الهادی علیه السّلام روایت می کرده است و به وسیله پدرش که در خانه ابو الحسن مشغول به کار بوده، به خانه آن حضرت راه یافته است و در زمره خواص وی شده است. وی کتابی را با عنوان المقنعة فی ابواب الشریعة از امام هادی علیه السّلام نقل کرده است که ابو المفضل شیبانی آن را از رجاء بن یحیی روایت کرده است). ⁽¹⁾

بنابراین، این رساله، نمی تواند منتسب به امام عسکری علیه السّلام باشد. صاحب الذریعة نیز در این مورد معتقد است:

(اصل محتوای کتاب المقنعة، از امام ابو الحسن الهادی علیه السّلام بوده که توسط رجاء بن یحیی عبرتائی کاتب (م 314 ه. ق) روایت شده است و در سال 255 ه. ق از خانه ابو محمّد حسن بن علی العسکری علیه السّلام به بیرون راه پیدا کرده، و ابو المفضل نیز آن را از رجاء بن یحیی در سال 314 ه. ق نقل کرده است). ⁽²⁾

4- 2. معرفی تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام

اشاره

4- 2. معرفی تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام

تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام (232- 260 ه. ق) تفسیری ناتمام است، شامل تفسیر سوره فاتحة الکتاب و تفسیر آیات پراکنده ای از سوره بقره تا آیه 282 این سوره که بلندترین آیه قرآن است.

بنابه روایت شیخ صدوق، کتاب تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام، اثر دو نفر به نامهای ابو یعقوب یوسف بن محمّد بن زیاد و ابو الحسن علی بن محمّد بن سیّار است که این دو با امام عسکری علیه السّلام رفت و آمد داشتند و هرروز مقداری از آنچه که آن حضرت برایشان تعلیم می فرمود، می نوشتند. لذا این تفسیر، در واقع املای این دو نفر است از گفته های امام عسکری علیه السّلام در طی هفت سالی که ملازم با آن حضرت1.

بوده اند.

در صدر نسخ مطبوع تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام، در مقدمه آن، بعد از تسمیه و تحمید و انتهای سند به ابن بابویه آمده است که ابن بابویه گوید:

(ابو الحسن محمّد بن قاسم مفسر استرآبادی خطیب به ما خبر داد که ابو یعقوب یوسف بن محمّد بن زیاد و ابو الحسن علی بن محمّد بن سیّار که هردو از شیعیان امامیه بوده اند، نقل کرده اند که پدران ما شیعه امامیه بودند و در آن هنگام ما در استرآباد که زیدیه حاکم بودند می زیستیم و تحت حکومت حسن بن زید علوی ملقّب به الدّاعی الی الحق بودیم. در آن زمان شیعه امامیه تحت فشار قرار داشتند، به طوری که اموال پدران ما را که از تجّار امامیه بودند مصادره کردند و ما از ترس حسن بن زید همراه خانواده های خود به سامرا و امام عسکری علیه السّلام پناه آوردیم. در سامرا در کاروانسرایی جای گرفته و سپس به دیدار امام علیه السّلام شتافتیم. امام علیه السّلام برای ما دعای خیر و گشایش کرد و فرمود: (مرحبا به پناهندگان ما، به آستان ما خوش آمدید، اینک پناه یافتید، خداوند سعی و تلاش شما را بپذیرد و ترس شما را به ایمنی مبدّل سازد و شما را کفایت کند، بعد از اطمینان خاطر نسبت به مال و جانتان بازگردید). ما با وجود آنکه از درستی سخن آن حضرت تردیدی نداشتیم، با شگفتی به ایشان گفتیم: چه دستور می فرمایید در بازگشتن به شهری که از آن خارج شده ایم؟ چگونه به جایی رویم که از آن گریخته ایم؟ با آنکه حاکم آنجا پیوسته در تعقیب ماست و ما را تهدید می کند. امام علیه السّلام فرمود: این دو فرزند خود را به من واگذارید تا آنها را دانشی بیاموزم که خداوند بدان شرافتتان بخشد و شما نسبت به بدگویی سعایت کنندگان و تهدیدهای حاکم، بی توجه باشید و بیم و هراسی نداشته باشید که خداوند در مورد شما سعادت را کامل خواهد کرد و به زودی دشمنان شما نزد حاکم شفاعت کنند ...؛ پدرانمان پس از مشورت، به آنچه حضرت فرموده بود عمل کردند و ما را نزد امام علیه السّلام گذاشتند و خودشان بازگشتند ...، تا آنکه پیکی از طرف پدرانمان با مژده آمد که موانع رفع شده و حاکم زیدیه پس از تنبیه بدخواهان، قول داده است که اموال آنها را به ایشان بازگرداند و کمبودها را جبران کند و آنان را

امان داده است. سپس بعد از ده روز نامه ای از جانب پدرانمان رسید مبنی بر اینکه حسن بن زید الداعی الی الحق به تمام وعده های خود وفا کرده است. امام علیه السّلام پس از اطلاع از جریان فرمود: اینک زمان آن فرارسیده است که به وعده ام وفا کنم و به شما تفسیر قرآن را بیاموزم. آن گاه اوّل چیزی که امام علیه السّلام بر ما املا فرمود احادیثی در فضیلت قرآن و اهل آن و موالات محمّد صلّی اللّه علیه و آله و خاندان مطهرش بود و سپس به تفسیر (اعوذ باللّه السمیع العلیم من الشیطان الرجیم) با ذکر روایتی از علی بن ابی طالب علیه السّلام پرداخت، و پس از آن به تفسیر سوره فاتحة الکتاب پرداخت ...؛ و ما طی مدت اقامت خود نزد آن حضرت در هفت سال هرروز آن مقداری را که در توان و خاطر داشتیم، می نگاشتیم). ⁽¹⁾

البته آنچه که از قرآن در این کتاب تفسیر و تدوین شده، شامل تفسیر تمام آیات قرآن نیست بلکه بعد از فراغ از مقدمه و شرح استعاذه، ابتدا تفسیر سوره فاتحة الکتاب آمده است و سپس تفسیر سوره بقره از آیه اوّل تا آیه 114 وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ وَ سَعی فِی خَرابِها أُولئِکَ ما کانَ لَهُمْ أَنْ یَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِینَ لَهُمْ فِی الدُّنْیا خِزْیٌ وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِیمٌ آمده است.

سپس قطع شده و تفسیر آیه 158 إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِما وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً فَإِنَّ اللَّهَ شاکِرٌ عَلِیمٌ تا آیه 179 وَ لَکُمْ فِی الْقِصاصِ حَیاةٌ یا أُولِی الْأَلْبابِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ آمده است.

سپس قطع شده و تفسیر آیه 198 لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّکُمْ فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْکُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَ اذْکُرُوهُ کَما هَداکُمْ وَ إِنْ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّینَ تا آیه 210 آمده است هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ یَأْتِیَهُمُ اللَّهُ فِی ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَ الْمَلائِکَةُ وَ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ إِلَی اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ.

آن گاه باز هم تفسیر بعضی آیات پس از آن قطع شده است و تفسیر آیه 282 که بلندترین آیه قرآن است ... فَإِنْ کانَ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ سَفِیهاً أَوْ ضَعِیفاً أَوْ لا یَسْتَطِیعُ أَنْ یُمِلَ).

هُوَ فَلْیُمْلِلْ وَلِیُّهُ بِالْعَدْلِ وَ اسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ مِنْ رِجالِکُمْ ... آمده است تا آیه 283 وَ إِنْ کُنْتُمْ عَلی سَفَرٍ وَ لَمْ تَجِدُوا کاتِباً فَرِهانٌ مَقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُکُمْ بَعْضاً فَلْیُؤَدِّ الَّذِی اؤْتُمِنَ أَمانَتَهُ وَ لْیَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَ لا تَکْتُمُوا الشَّهادَةَ وَ مَنْ یَکْتُمْها فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ، و سپس تفسیر تمام شده است.

4- 2- 1. نسخ خطی و چاپی تفسیر

4- 2- 1. نسخ خطی و چاپی تفسیر

نسخ خطی موجود این تفسیر عبارتند از:

و اما نسخه های چاپی این تفسیر عبارتند از:

المازندرانی، سال 1268 ه. ق، در طهران، دار الطباعه ملا عباسعلی، بدون شماره صفحه.

آنچه که در تمام نسخ موجود چاپی و خطی تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام مشهود است، آن است که همه آنها مشتمل بر تفسیر سوره فاتحة الکتاب و آغاز سوره بقره تا آیه 283 بقره می باشند.

4- 2- 2. شیوه و سبک نگارش تفسیر

4- 2- 2. شیوه و سبک نگارش تفسیر

تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام به سبک تفاسیر روایی (اثری) استوار است که در زمره تفاسیر مأثور از اهل بیت علیهم السّلام قرار می گیرد. در این کتاب، تفسیر آیات قرآن5.

به نقل از امام عسکری علیه السّلام گاه به صورت تفسیر قرآن به قرآن (یعنی تفسیر آیات با کمک آیات دیگر) و اکثرا با استناد به روایات مأثوره از نبی صلّی اللّه علیه و آله و یا پدران بزرگوار آن حضرت از ائمه معصومین علیهم السّلام و گاه نیز با بیان و تفسیر آیات از جانب خود آن حضرت نقل شده است.

ممیزات شیوه و سبک نگارش این تفسیر عبارتند از:

4- 2- 3. پیشینه بررسیها پیرامون تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام

4- 2- 3. پیشینه بررسیها پیرامون تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام

عمده ترین منابعی که به نقد و بررسی (سندی و یا محتوایی)، تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام پرداخته اند، عبارتند از:

شیخ آقا بزرگ طهرانی، به این رساله اشاره کرده است و آن را دیده است.

نسخه ای از این رساله (نسخه نجف اشرف مورخ 1343 ه. ق) نزد یکی از تلامیذ ایشان بنام حاج شیخ مرتضی مظاهری نجفی اصفهانی موجود بوده که ایشان در سال 1398 ه. ق، از روی آن استنساخ کرده است. ⁽¹⁾

اخیرا آیة اللّه استادی، اقدام به استنساخ از روی نسخه حاج شیخ مرتضی مظاهری و نگارش مقدمه و تحقیق بر آن کرده است. ⁽²⁾

ایشان معتقد است: (طریق شیخ صدوق به این تفسیر منحصر به محمّد بن قاسم استرآبادی نبوده است، بلکه در بعضی تصانیف صدوق مثل امالی طریق دیگری یافت می شود، و آن اینکه صدوق از محمّد بن علی استرآبادی، از آن دو راوی (یوسف بن محمّد بن زیاد و علی بن محمّد بن سیار) روایت کرده است ⁽⁵⁾که ظاهرا7.

این نسخه صحیح است. لذا ممکن است ضعف رجال سند تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام از طریق دیگری قوّت داشته باشد و بتوان از نظر سندی قائل به اعتبار این تفسیر شد. ⁽¹⁾

اشاره کرده است و به نقد محتوایی آنها پرداخته است. ⁽¹⁾

4- 3. دیدگاه علما پیرامون اعتبار یا عدم اعتبار تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام

اشاره

4- 3. دیدگاه علما پیرامون اعتبار یا عدم اعتبار تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام

تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام از قرن چهارم هجری تا به امروز با قضاوتهای مختلف روبرو شده است و به طور کلی سه دسته رأی در اعتبار یا عدم اعتبار آن مطرح شده است.

الف- گروهی معتقد به ساختگی بودن این تفسیر و عدم اعتبار آن هستند و معتقدند صدور چنین تفسیری از ناحیه امام معصوم علیه السّلام محال است. بیشتر این قضاوتها متکی بر سندیت کتاب تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام است، علاوه بر آنکه محتوای این تفسیر نیز مشتمل بر احادیث منکر و عجایب دروغین است که بطلان آنها حتمی است.

ب- گروهی دیگر این تفسیر را از اسرار و آثار ائمه معصومین علیهم السّلام می دانند، و لذا روایات آن را معتبر دانسته و آنها را نقل می کنند.

ح- گروهی دیگر قائل به تفصیل هستند، اینان معتقدند بخشی از روایات این تفسیر مشتمل بر روایات معتبره است که باید آنها را پذیرفت و بخش دیگر مشتمل بر روایات غیر معتبره است که باید رد کرد.

4- 3- 1. ادلّه قائلین به عدم اعتبار تفسیر

اشاره

4- 3- 1. ادلّه قائلین به عدم اعتبار تفسیر

از جمله قائلین به رأی گروه اوّل یعنی عدم اعتبار این تفسیر عبارتند از:

است و قائل به ضعف تفسیر و ساختگی بودن آن و عدم انتساب آن به امام عسکری علیه السّلام می باشد و دلیل این امر را اوّلا اضطراب در سند و راویان این تفسیر می داند و معتقد است که سبک بیان و نگارش این تفسیر و اضطراب و تناقض در عبارات آن هیچ شباهتی به سبک بیان و منقولات صادره از امام معصوم علیه السّلام ندارد و آن گاه به مواردی از اضطراب و تناقض در سند اشاره می کند. و ثانیا وجود سخنان ضد و نقیض در کلام راویان و متن روایات و وجود روایات عجیبه ای را که با قرآن کریم و سیره قطعیه و مسلّمات تاریخی منافات دارد، دلیل بر بی اعتباری این تفسیر دانسته است و آن گاه مواردی از روایات نادرست را بررسی کرده است. ⁽¹⁾

اوّل- گواهی ناقدان آثار حدیثی همچون احمد بن حسین غضایری و استاد نجاشی بر ضعف تفسیر و کذب و تضعیف راوی این تفسیر (یعنی محمّد بن قاسم مفسر استرآبادی) و مجهول بودن آن دو راوی که محمّد بن قاسم از آنها این تفسیر را روایت کرده است، و ساختگی بودن تفسیر توسط سهل دیباجی از پدرش، و وجود احادیث منکر و نادرست در این تفسیر.

دوم- اینکه در بررسی اخبار و روایات این تفسیر، به مواردی برمی خوریم که بطلان آنها واضح و جعل آنها عیان است. آن گاه علّامه تستری حدود چهل روایت از این تفسیر را مورد بررسی قرار می دهد که به نظر او کذب و جعلی است. ⁽³⁾

ایشان در ادامه می فرماید: (هرچند که این تفسیر معجزات شگفت انگیز فراوانیا.

را ذکر کرده است و آنها را به پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و حضرت علی علیه السّلام و شهادت قرآن نسبت داده است، لکن صحت انتساب آنها به امام عسکری علیه السّلام دور از حقیقت است. و می توان گفت که کتاب مزبور ساخته و پرداخته جمعی از غلات شیعه می باشد که در ذکر فضائل پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و حضرت علی علیه السّلام زیاده روی کرده اند. همان طوری که بعضی از ناصبین و معاندین نیز اخبار زشتی را در فضائل و معجزات ایشان به قصد تخریب دین وضع کردند تا آنکه مردم با مشاهده بطلان این گونه روایات از راه حق منحرف شده و کافر گردند). ⁽¹⁾

شیخ طبرسی، مصنّف مجمع البیان، در مورد تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام چیزی نگفته است، لکن علّامه حلّی در مورد محمّد بن قاسم استرآبادی گفته است که او این تفسیر را روایت کرده است و این تفسیر ساخته سهل بن احمد دیباجی است و احادیث منکر و زشت در آن وجود دارد؛ و من می گویم که از جمله اشتباهات وارده در این تفسیر که به دروغ نقل شده، آن است که مختار بن ابی عبیده پس از رهایی از زندان حجّاج انتقام خون امام حسین علیه السّلام را گرفت، درحالی که در تاریخ آمده است که حکومت حجّاج در سال 75 هجری بوده است و مختار قبل از این تاریخ به قتل رسیده بود، به طوری که در سال 64 ه. برای گرفتن انتقام خون امام حسین علیه السّلام قیام خود را آغاز کرد و سپس توسط مصعب بن زبیر به قتل رسید. این داستان سراپا دروغ نشان می دهد که نگارنده تفسیر هیچ گونه آشنایی با تاریخ نداشته است ... و جای تعجب است که علّامه مجلسی نیز در کتاب بحار الانوار این موضوع را رد نکرده است) ⁽²⁾.

علی بن محمّد بن سیّار و یوسف بن محمّد بن زیاد نقل شده است و توجه و اعتنایی به روایت این دو از امام علیه السّلام نمی شود- با وجود اهتمام امام علیه السّلام در مورد اینها و طلب کردن از پدرانشان که نزد آن حضرت بمانند تا علم تفسیر به آنان تعلیم دهد ... و این بدان جهت است که هرکه در این تفسیر بنگرد، شک نمی کند که ساختگی است و صدور چنین کتابی از محقق عالم بعید است تا چه رسد به امام معصوم علیه السّلام!) ⁽¹⁾

نتیجه بحث

نتیجه بحث

با بررسی اقوال و آرای قائلین به عدم اعتبار تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام7.

به دست می آید که مؤیّد ادعای این دسته از علما چند مطلب است:

دلیل اول- اشتمال مطالب این تفسیر بر بسیاری از خرافات و اکاذیب و جعلیات که نه با مسلّمات تاریخی و سیره سازگاری دارند نه با مقصد شرع، لذا این گونه روایات موجب انکار بسیاری از محققان نسبت به روایات این تفسیر شده است. همچون قضیه حجّاج و مختار، یا شخصی که می خواسته حدّ بر او جاری شود امّا کرامات برایش ظاهر می گردد! یا روایتی که از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله وارد شده که آن حضرت میوه ای را از بهشت گرفت و چون آن را باز کرد حوریّه ای را دید ...، و امثال این گونه اکاذیب که با اعتبار و صحّت انتساب این تفسیر به امام سازگاری ندارد و موافقت با آنها ممکن نیست. پس مصدر نظر کسانی که قائل به جعل این کتاب هستند مثل ابن غضایری و بعد از او علّامه حلّی و تفرشی و دیگران که از ابن غضایری پیروی کرده اند، همین موارد خاص بوده است. البته چنان که گفتیم انتساب کتاب الضعفاء به ابن غضایری که از قول وی این کلام در تضعیف و کذب تفسیر امام عسکری علیه السّلام و نسبت جرح به راویان آن ذکر شده، جای تأمل است. در این مورد در قسمت بعد در نتیجه بررسی ادلّه موافقین با اعتبار تفسیر منسوب به عسکری علیه السّلام بحث خواهد شد.

دلیل دوم- تضعیف ابن غضایری نسبت به راویان این تفسیر، یعنی نسبت کذب و ضعف به محمّد بن قاسم استرآبادی (شیخ و استاد صدوق که صدوق از او بسیار روایت کرده است) و نیز مجهول الحال دانستن دو نفر دیگر که محمّد بن قاسم از آنها روایت کرده است (یعنی ابو یعقوب یوسف بن محمّد بن زیاد و ابو الحسن علی ابن محمّد بن سیّار)، که در نقد این مطلب باید گفت که اولا کلام ابن غضایری مورد اعتماد نیست؛ زیرا هم صحّت انتساب کتاب الضعفاء به او مورد تردید است و هم دلیلی بر ثبوت جرح نسبت به راویان این تفسیر وجود ندارد و ابن غضایری در تضعیف و جرح نسبت به راویان متفرد است و دیگران از او تبعیت کرده اند. ثانیا آنکه این مطلب با اعتماد شیخ صدوق نسبت به راویان این تفسیر سازگاری ندارد،

مسلما شیخ صدوق که معاصر با عصر امام عسکری علیه السّلام بوده نسبت به ابن غضایری آگاه تر به حال راویان بوده است. به خصوص التزام شیخ صدوق در اول الفقیه (که روایات زیادی از این تفسیر در آن ذکر شده) که روایات آن را حجّت بین خود و خدا قرار داده است با تضعیفات ابن غضایری منافات دارد. لکن در هرحال باید بگوییم حجّت بودن روایت نزد شیخ صدوق دلیل بر وثاقت روات نبوده است، به طوری که وی پس از ذکر نام محمّد بن قاسم استرآبادی در الفقیه و امالی و علل الشرائع و معانی الاخبار و کتب دیگر، عبارت ترضّی و ترحّم را آورده است که نشان از مدح دارد نه وثاقت.

دلیل سوم- عدم توثیق راویان این تفسیر در کتب رجالی معروف است که دلالت بر ضعف سندی تفسیر دارد و اعتماد شیخ صدوق به بعضی از روایات این تفسیر نمی تواند دلالت بر وثاقت آنها باشد. ⁽¹⁾

در نقد این دلیل باید گفت، دلیلی کافی است که می توان حکم به ضعف روایات این تفسیر نمود نه جعلی بودن آنها، مگر آنکه ما از طریقی غیر از سندی که ذکر شده، اعتبار بعضی از راویان و موثوقة الصدور بودن آن را احراز نماییم، در آن صورت می توانیم حکم به صحّت آن کنیم ⁽²⁾و اگر جعلی بودن یا تحریف و تصحیف آن را احراز کردیم، در آن صورت می توانیم حکم به کذب آن دهیم. پس دلیلی برای جعلی بودن کلّ تفسیر وجود ندارد.

4- 3- 2. ادلّه قائلین به اعتبار تفسیر و مناقشه در آن

اشاره

4- 3- 2. ادلّه قائلین به اعتبار تفسیر و مناقشه در آن

گروه دوم کسانی هستند که قائل به اعتبار تفسیر و معتقد به صدور آن از ناحیه امام و اشتمال آن بر گنجینه و اسرار ائمه علیهم السّلام هستند. لذا این تفسیر را کتاب معتبرد.

حدیثی دانسته و احادیث آن را نقل می کنند.

از جمله کسانی که قائل به این رأی هستند، عبارتند از: شیخ صدوق، طبرسی (صاحب احتجاج)، قطب الدین راوندی، ابن شهرآشوب، محقق ثانی (محقق کرکی)، شهید ثانی، مجلسی اول و دوم، شیخ حرّ عاملی، مولی محسن فیض کاشانی، سید هاشم بحرانی، حویزی (صاحب تفسیر نور الثقلین)، حسن بن سلیمان حلّی (شاگرد شهید اول صاحب کتاب المحتضر)، سید نعمت اللّه جزایری، مولی محمّد جعفر خراسانی (صاحب اکلیل الرجال)، شیخ سلیمان بحرانی (صاحب الفوائد النجفیة)، ابو علی (صاحب منتهی المقال)، وحید بهبهانی (صاحب التعلیقة علی منهج المقال استرآبادی)، شیخ ابو الحسن شریف (صاحب تفسیر مرآة الانوار)، شیخ محمّد طه، سید عبد اللّه شبّر، سید حسین بروجردی (صاحب تفسیر الصراط المستقیم)، حجة الاسلام تبریزی (صاحب صحیفة الابرار)، شیخ مرتضی انصاری، شیخ عبد اللّه مامقانی، آیة اللّه بروجردی (صاحب جامع احادیث الشیعة)، مولی علی ابن حسن زواری (صاحب المنهج)، شیخ آقا بزرگ طهرانی، و محدث نوری.

مختلف از آن نقل کرده ⁽¹⁾و به آنها استناد جسته است. البته صدوق در مقدمه من لا یحضره الفقیه گفته است که روایاتی را که در این کتاب آورده است حجّت بین خود و خدا قرار داده و مطابق آنها فتوا داده است. ⁽²⁾

علّامه شوشتری در مورد اعتماد شیخ صدوق به تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام می گوید: (اولا حجّیت سخن شیخ صدوق و مانند او در اموری است که بدانیم صحیح است، درحالی که تفسیر موجود مشتمل بر دروغهای واضح و بزرگی است. ثانیا احمد بن حسین غضایری که از ائمه نقّاد و استاد نجاشی بوده و شیخ اعتراف کرده به اینکه وی فهرستی را تألیف کرده که احدی از اصحاب ما مثل آن را تألیف نکرده است، قائل به اعتماد آن نیست. ثالثا منقولات شیخ صدوق از این تفسیر در کتبش، غیر از امور باطل و مطالب منکر واضحی است که در تفسیر موجود وجود دارد، لذا چه بسا شیخ صدوق آن مطالب درست را از کتابی غیر کتاب موجود نقل کرده باشد ...). ⁽³⁾

عسکری علیه السّلام نقل کرده ام؛ زیرا اگرچه آن روایات مشتمل بر اوصاف مذکوره است لکن در حد شهرت منابع و کتب دیگر نیست لذا در آغاز کتاب خود سند آن را ذکر کرده ام و روایات پیامبر صلّی اللّه علیه و آله را از این کتاب با سند واحدی که در تفسیر ذکر شده، روایت کرده ام). ⁽¹⁾

محدّث نوری درباره گفتار ابن شهرآشوب می نویسد: (از گفته ابن شهرآشوب در معالم العلماء دو مطلب ظاهر می گردد: اول آنکه سند تفسیر امام عسکری علیه السّلام و طریق شیخ صدوق به این تفسیر منحصر در مفسر استرآبادی نیست، بلکه حسن بن خالد برقی نیز- که در رجال نجاشی و فهرست شیخ طوسی ثقه معرّفی شده است، آن را از برادرزاده اش (احمد بن محمّد بن خالد) روایت کرده است که مشایخ، طریق صحیح به او دارند. دوم آنکه معلوم می شود که تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السّلام تفسیر بزرگ و کاملی بوده است بیش از تفسیر فعلی موجود که فقط مشتمل بر تفسیر سوره فاتحه و قسمتی از سوره بقره آن هم در یک جلد است). ⁽⁴⁾