مشخصات کتاب

سرشناسه: مجلسی کوپایی، غلامحسین، ۱۳۴۴

عنوان و نام پدیدآور: فدک از غصب تا تخریب / غلام حسین مجلسی کوپائی.

مشخصات نشر: قم: دلیل ما ۱۳۸۹.

مشخصات ظاهری: ۲۹۰ ص.: مصور (رنگی).

شابک: ۴۰۰۰۰ ریال: 978-964-397-481-7

یادداشت: به همراه گزارشی از سفر گروهی ایرانی به همراه آقای هاشمی رفسنجانی به عربستان سعودی (فدک) است.

یادداشت: چاپ قبلی: قم: دلیل ما ۱۳۸۸ (۳۰۷ ص.).

یادداشت: چاپ دوم.

یادداشت: کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع: فاطمه زهرا (س)، ۸؟ قبل از هجرت - ۱۱ق -- خطبه ها

موضوع: خطبه فدک

موضوع: فدک

رده بندی کنگره: BP۲۷/۲۵/م۲۶ف۴ ۱۳۸۹

رده بندی دیویی: ۲۹۷/۹۷۳

شماره کتابشناسی ملی: ۲۰۹۰۶۲۹

اشاره

تصویر

بسم الله الرحمن الرحیم

تقدیم

تقدیم به پیشگاه

خاتم الأنبیاء، حضرت محمّد صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم

و امیرالمؤمنین علی بن أبیطالب علیه السلام

و صدّیقه کبری، فاطمه زهرا سلام اللَّه علیها

و امامان معصوم و مظلوم شیعه علیهم السّلام

بالأخص منجی عالم، انتقام گیرنده از غاصبین فَدَک

حضرت بقیّة اللَّه الأعظم، حجّة بن الحسن العسکری

أرواحنا و أرواح العالمین لتراب مقدمه الفداء

تصویر

تصویر

فهرست مطلب

پیشگفتار 19

فدک در چند جمله 19

فصل اوّل

جنگ خیبر / 27

جنگ خیبر ، ز حوادث سال هفتم هجرت 29

اشغال شبانه نقاط حسّاس 30

فتح دژهای ناعم و قموص 31

کَرّارٌ غَیْرُ فَرّار 32

علی کجاست؟! 33

قتل مرحب به دست حضرت علی علیه السلام 35

خصوصیّات دَرِ قلعه خیبر 36

اعتراف دشمن به فضائل حضرت علی علیه السلام 37

فتح خیبر مقدمه صلح فدک 38

امروز خیبر 40

عکسهای خیبر 41

فصل دوّم

نحله / 45

سؤالات نحله 47

سؤال اوّل: «فدک» ملک چه کسی بود؟ 47

دلائل مالکیت رسول اللَّه صلی الله علیه وآله 47

1 . قرآن 47

2 . روایات 49

3 . اقرار ابابکر 51

4 . اقرار عمر 51

5 . اقرار علمای اهل سنّت 52

سؤال دوّم : در زمان رسول اکرم صلی الله علیه وآله «فدک» در دست چه کسی بود؟ 52

دلائل مالکیت حضرت زهرا علیها السلام 53

1 . آیات قرآن 53

2 . روایات 55

دستور خدا به اعطای حق فاطمه زهراء علیها السلام 55

3 . سند کتبی رسول اللَّه صلی الله علیه وآله 57

پاره کردن نوشته رسول اللَّه صلی الله علیه وآله توسط عمر 58

4 . بخشش های حضرت زهراء علیها السلام از اموال فدک 59

5 . اخراج وکلای حضرت فاطمه علیها السلام از «فدک» توسط ابابکر 59

6 . ادعای حضرت زهراء علیها السلام بر ملکیّت فدک 60

7 . شهادت حضرت علی علیه السلام و ام ایمن 60

8 . نوشتن نامه رد «فدک» توسط خود ابابکر 60

در کتب شیعه 61

در کتب اهل سنّت 61

9 . نامه حضرت علی علیه السلام به عثمان بن حنیف 61

10 . برگرداندن فدک توسط خلفاء 62

11 . اقرار علمای اهل سنّت 63

سؤال سوّم: چرا پیامبراسلام صلی الله علیه وآله «فدک» را به دختر خود حضرت فاطمه علیها السلام بخشید؟ 65

1 . امر خداوند علیم و حکیم 66

2 . زمامداری حکومت 66

3 . تألیف قلوب 66

4 . کمک به بینوایان و فقراء 67

5 . زندگی آبرومند 67

سؤال چهارم: چرا خلیفه و اطرافیانش به فکر غصب «فدک» افتادند؟ 67

1 . رشوه به مخالفان حکومت 67

2 . کمبود بودجه 68

3 . ترس از قدرت اقتصادی امیرالمؤمنین علی علیه السلام 69

غصب فدک یا غصب خلافت؟ 70

سؤال پنجم: آیا درآمد «فدک» به اندازه ای بود که پایه های حکومت را محکم کند؟ 71

دلائل وسعت «فدک» و درآمد بسیار آن 71

1 - اجاره هفتاد هزار دیناری 71

2 - تقسیم فدک بین سه نفر 72

3 - تجهیز سپاه اسلام 72

4 - شهر فدک 72

مقدمه سؤال ششم 73

سؤال ششم: آیا شاهد خواستن ابابکر از حضرت زهراء علیها السلام امری صحیح بود؟ 74

1 . قانون ذوالید 74

2 . عصمت حضرت زهراء علیها السلام 76

3 . علم قاضی 77

4 . برخورد قبلی خلیفه با دو تن از صحابه 78

مقدمه سؤال هفتم 79

سؤال هفتم: آیا ابابکر حق داشت شهود حضرت فاطمه علیها السلام را رد کند؟ 80

نکته اوّل 80

1 . آیه کریمه مباهله 80

2 . آیه کریمه تطهیر 81

3 . صدّیق اکبر 81

4 . حق همیشه با اوست 81

5 . همراه با قرآن تا قیامت 82

6 . بالاترین قاضی 82

نکته دوّم 83

نکته سوّم 84

آخرین نکات 87

فصل سوّم

ادّعای ارث / 89

سؤالات ادّعای ارث 91

سؤال أوّل: آیا با تمسک به حدیث «لا نورث» می شود حضرت زهراء علیها السلام را از ارث محروم کرد؟ 92

چهارده اشکال بر حدیث «لانورث» 92

این خبر با قرآن تعارض دارد 93

سؤال دوّم: آیا آیات ذکر شده ، بر ارث گذاردن انبیاء دلالت می کند؟ 96

سؤال سوّم: آیا با این خبر می شود قرآن را تخصیص زد ؟ 99

سؤال چهارم: آیا ابابکر در مسند قضاوت می توانست با علم خود که با شنیدن روایت از پیامبر صلی الله علیه وآله به دست آمده بود حکم کند؟ 100

سؤال پنجم: آیا عدم ایراد واشکال بر ابابکر (در جریان غصب فدک) از طرف صحابه و مردم آن زمان می تواند دلیل بر صحت مدعای او باشد؟ 101

1 . بی تفاوتی مردم آن زمان 102

2 . اشکال نگرفتن مردم بر تغییر سنتهای رسول اللَّه صلی الله علیه وآله 102

3 . ترس و وحشت از حکومت 103

نقشه قتل حضرت علی علیه السلام 103

این روایت خبر واحد است و فقط ابابکر آن را نقل کرده است 106

منازعه حضرت علی و عباس بن عبدالمطلب در زمان عمر 108

سؤال ششم: عثمان ، عبدالرحمن بن عوف ، زبیر و سعد راویان خبر «لانورث» یا شاهدان بر آن؟ 115

دو نکته زیبا 116

استثنائی ترین دادگاه تاریخ 116

راوی خبر ، فاسق است 117

سؤال هفتم: اگر اموال پیامبر صلی الله علیه وآله صدقه بود ، چرا آن را برای دخترش بیان نکرد؟ 119

جهل ابابکر و عمر به احکام اسلامی ، در صحّت حدیث «لا نورّث» و تمسّک به آن ، ایجاد شک می کند 120

اضطراب روایات ابی بکر در حدیث لانورّث 122

متضاد بودن عمل ابابکر به حدیث لانورث و نهی او از نقل حدیث 122

سؤال هشتم: اگر اموال پیامبر صلی الله علیه وآله صدقه است و ارث نمی رسد ، چرا همسران پیامبر بعد از او بدون ارائه دلیل در حجره های پیامبر صلی الله علیه وآله سکونت داشتند؟ 124

سؤال نهم: ابوبکر و عمر با چه حقی در حجره پیامبر صلی الله علیه وآله دفن شدند؟ 125

نکته ای دیگر 128

سؤال دهم: چرا حدیث «لانُوَرِّث» توسط ابابکر ، عمر ، عثمان ، عایشه ، حفصه ، خلفاء بنی امیه و بنی عباس نقض گردید؟ 128

1 . ابابکر 128

2 . عمر 129

3 . عثمان و زنان پیامبر صلی الله علیه وآله 130

4 . عایشه 131

نقض حدیث «لانورث» توسط خلفا در طول تاریخ 133

و اینک نمونه ای از این اختلافات 134

تشکیل جلسه هزار نفری علماء در امر «فدک» در زمان مأمون 139

سؤال یازدهم: چرا حضرت علی علیه السلام در زمان حکومت خود «فدک» را برنگرداند؟ 144

1 . تقیّه ایشان ، حتی در زمان زمامداری و حکومت 144

2 . ما اهل بیت ، چیزی را که از روی ظلم از ما غصب شده ، پس نمی گیریم 146

3 . حضرت علی علیه السلام کراهت داشتند چیزی را که خداوند غاصبش را کیفر داده ، باز پس بگیرند 147

4 . بی ارزش بودن بُعد مادّی فدک برای اهل بیت علیهم السلام 148

گرفتن نامه رد «فدک» از ابابکر و جسارتهای بی شرمانه عمر 148

حضرت زهراء در حالی که بر غاصبین «فدک» غضبناک بود ، از دنیا رفت 150

جزای غاصبین «فدک» به دست امام زمان عجل اللَّه تعالی فرجه الشریف 156

فصل چهارم

باغهای هفتگانه / 157

باغهای هفتگانه (عوالی أو الحوائط السّبعه) 159

مالکیّت پیامبر صلی الله علیه وآله بر باغهای هفت گانه (عوالی أو الحوائط السّبعه) 159

اسامی این هفت باغ در کتب تاریخی 160

غصب عوالی و مطالبه حضرت زهراء علیها السلام 161

فصل پنجم

خطبه فدکیّه / 165

خطبه فدکیّه در کتب علماء 167

از علماء اهل سنّت 167

از علماء شیعه 168

مدارک خطبه فدکیّه 169

متن خطبه فدکیّه ( احتجاج حضرت زهرا علیها السلام در مقابل مردم پس از غصب فدک ) 170

1 . حمد و شکر خداوند 171

2 . شهادت به وحدانیّت خداوند 171

3 . شهادت به رسالت حضرت محمّد صلی الله علیه وآله 172

4 . علت رسالت پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله 173

5 . رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله 174

6 . امر مردم به تبعیت از قرآن 174

7 . فلسفه احکام الهی 175

8 . ای مردم بدانید من فاطمه دختر محمّد صلی الله علیه وآله هستم 177

9 . شما مردمی ضعیف و ذلیل بودید که توسط پدرم عزیز شدید 178

10 . در هنگام جنگها حضرت علی علیه السلام خاموش کننده آن بود و شما فرار می کردید و منتظر نزول بلاها بر ما بودید؟ 179

11 . چرا بعد از پیامبر پیرو یک شیطان فرومایه پست شدید 180

12 . مقابل جسارتهای شما مانند کسی که نیزه ای در شکم دارد صبر می کنیم 181

13 . استدلال به آیات قرآن برای ارث بردن از پدرش رسول گرامی اسلام 182

14 . سه سؤال بیدار کننده 183

15 . چرا در حق من سستی می کنید؟! 184

16 . شما قدرت نظامی آن را دارید که حق مرا باز پس بگیرید 186

17 . هشدار بر شما که رفاه طلبی شما را خانه نشین کرده است 187

18 . حضرت فاطمه زهرا علیها السلام در پاسخ ابوبکر چنین فرمود 190

19 . حضرت زهرا علیها السلام روی به مردم کرده فرمود 191

20 . سپس روی به قبر رسول اللَّه صلی الله علیه وآله نمود و فرمود 192

21 . سپس حضرت فاطمه زهرا علیها السلام ساکت شد و به خانه برگشت 194

گفتار علماء و بزرگان درباره عظمت این خطبه 196

فصل ششم

اشعار فدکیّه / 199

خطبه حضرت زهرا علیها السلام «حاج غلامرضا سازگار» 201

خطبه فدکیّه «محمّد علی مردانی» 212

فدک ، غدیر ، سقیفه «حاج غلامرضا سازگار» 225

حدود فدک «حاج سیّد رضا مؤیّد» 229

فدک «حاج سیّد رضا مؤیّد» 230

کوچه ، سیلی ، فدک «حسن ژولیده نیشابوری» 231

فدک «حبیب اللَّه چایچیان» 232

احتجاج حضرت زهرا علیها السلام «خوشدل» 233

سرگذشت فدک «امیر ایزدی همدانی» 237

فصل هفتم

امروزِ فدک / 243

طرح مسئله فدک در روزنامه جمهوری اسلامی 246

مقدمه ای برای احیاء فدک 247

زهرای عزیز ، ما به «فدک» رسیده ایم 249

نکته های این مقاله 253

طرح مسئله فدک در خطبه های نماز جمعه تهران 254

خلفا بیست و چهار بار فدک را گرفتند و بازگرداندند 259

گزارش سفر به فدک 262

نکته های برجسته این سخنرانی 265

گفتگو با شبکه اوّل سیمای جمهوری اسلامی ایران 267

طرح مسئله فدک در فصلنامه میقات حجّ 273

گزارش سفر به «فدک» در اجلاسیه جامعه محترم مدرسین حوزه علمیه قم توسط حضرت آیة اللَّه ، هاشمی رفسنجانی 274

از صفا تا فدک 279

گزارشی از فدک ، دوشنبه 20/3/1387 284

گزارش خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران «ایرنا» از حضور نخستین گروه ایرانی در فدک 286

برپایی نمایشگاههای عکس «باغ فدک» در 7 استان کشور «خبرگزاری فارس» 287

دیدار تعدادی از مسئولان ، از نمایشگاه عکس باغ فدک «خبرگزاری مهر» 4 تیر 1387 287

مسئولیت ما ... 289

پیشنهادات 289

تصاویر منطقه فدک 291

پیشگفتار (فَدَک در چند جمله

ما در این قسمت در نظر داریم ماجرای «فَدَک» را به صورت کلی و خلاصه خدمت شما بیان کنیم تا یک آگاهی اجمالی در زمینه «فَدَک» به شما داده باشیم، اما برای تکمیل مطالب و بحثهای پیرامون آن همراه با منابع و مآخذ آن به متن کتاب مراجعه فرمائید.

در سال هفتم هجرت به علت همدست شدن یهود با کفار در جنگ خندق، پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم تصمیم گرفتند یهودیان منطقه خَیْبَر را زیر لوای اسلام در آوردند. که این مهم با جنگ خَیْبَر و فتح دژهای مستحکم خَیْبَر، توسط لشکر اسلام و به وسیله شجاعت ها و رشادت های امیرالمؤمنین علی علیه السلام انجام گرفت همزمان با فتح خَیْبَر، اهل «فَدَک» چون خبر قدرت لشکر اسلام، در فتح خَیْبَر را شنیدند برای حفظ جان خود گروهی را برای مذاکره نزد رسول خدا صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم فرستادند.

نتیجه این مذاکره چنین شد که سرزمین «فَدَک» و نصف درآمد آن، از آنِ پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم باشد و یهودیان منطقه به عنوان کارگر در آن کار کنند و از نصف دیگر در آمد «فَدَک» استفاده نمایند.

لازم به ذکر است که: سرزمینهایی که بدون جنگ و خونریزی به دست پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم

برسد طبق آیه «فَیْ ء» ⁽¹⁾

سوره مبارکه حشر، آیات 6 و 7.

بعد از این قضایا پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم طبق دستور خداوند و آیه شریفه:

«وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّه» «فَدَک» را به دخترشان حضرت فاطمه زهرا علیها السلام بخشیدند و بعد از دادن سند کتبی به او، حضرت علی علیه السلام و اُم اَیْمَن را بر این مسأله شاهد گرفتند ⁽³⁾.

فَدَک از سال هفتم تا دهم هجری به مدت سه سال در زمان حیات پیامبر اکرم صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم در اختیار حضرت فاطمه زهرا علیها السلام بود، تا اینکه رسول اللَّه رحلت فرمود، و ابوبکر خلافت را غصب کرد، و برای استحکام خلافت خود با کمک و مشورت رفیقش عمر تصمیم به غصب «فَدَک» گرفتند، و بر این مبنا وکیل حضرت فاطمه علیها السلام را از «فَدَک» اخراج کردند.

زمانی که خبر به حضرت فاطمه زهرا علیها السلام رسید، ایشان برای باز پس گرفتن حق خود به مسجد آمدند و ابوبکر را خطاب قرار داده فرمودند: چرا وکیل مرا از فَدَک اخراج کردی؟ ابوبکر گفت: «فَدَک» ملک پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم بوده است و من الآن جانشین پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم هستم پس «فَدَک» باید در اختیار من باشد.

حضرت زهرا علیها السلام سند کتبی را که پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم به ایشان داده بودند به عنوان مدرک و دلیل ارائه دادند ولی عمر آن را گرفت آب دهان در آن انداخت و سپس آن را پاره کرد ⁽⁴⁾

هدایة الکبری، صفحه 46

مختصر بصائر الدرجات، صفحه 161

فَدَک و العوالی، صفحه 278.

بعد از این جسارت بی شرمانه عمر، حضرت زهرا علیها السلام به منزل رفتند. به دنبال آن حضرت علی بن ابیطالب علیه السلام به مسجد آمده و خطاب به ابوبکر (در حالی که مهاجرین

و انصار در مسجد اطراف او نشسته بودند) فرمودند: چرا حق فاطمه را از او گرفتی در حالی که او در زمان حیات رسول اللَّه مالک «فَدَک» بود؟

ابوبکر گفت: «فَدَک» حق مسلمانان است، اگر فاطمه شهودی بر مالک بودن بیاورد فَدَک از آن اوست و الاّ در آن حقّی ندارد.

حضرت علی علیه السلام فرمودند: ای ابابکر آیا تو بر خلاف حکم خدا برای ما حکم می کنی؟ گفت: نه.

در اینجا حضرت علی علیه السلام به قانون ذوالید اشاره کردند و فرمودند: ای ابابکر اگر در دست مسلمانان چیزی باشد و من ادعای مالکیت آن شیی ء را داشته باشم تو از چه کسی شاهد می خواهی؟ گفت از شما که ادعای مالکیت داری حضرت فرمودند: پس چرا الآن که «فَدَک» در دست حضرت زهرا علیها السلام است و در زمان حیات رسول اللَّه در آن تصرف داشته (و به اصطلاح فقهی ذوالید می باشد) از فاطمه شاهد می خواهی، در حالی که شما ادعای ملکیت «فَدَک» را دارید و شما باید شاهد بیاورید ⁽¹⁾

بحارالانوار جلد29 ص 127

عوالم العلوم جلد11/2 ص 752 (البیّنة علی المدّعی) و مراجعه شود به سؤال ششم.

پس ابوبکر که متوجه اشتباه خود شده بود ساکت شد و عمر به سخن در آمد و گفت: یا علی این حرفها را رها کن.

اگر شهود عادلی بر این مطلب شهادت دادند «فَدَک» از آن شماست و الاّ «فَدَک» از آن مسلمانان است و تو و فاطمه در آن حقی ندارید.

حضرت علی علیه السلام برای اینکه باز آنها را متوجه اشتباه خود کنند.

فرمودند: آیا کتاب خدا، قرآن را خوانده اید؟ گفتند: بله، حضرت فرمودند پس به من بگویید آیه تطهیر: «إِنَّما یُرِیْدُ اللَّه لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرا» ⁽²⁾درباره چه کسی نازل شده است؟

آیا درباره ما اهل بیت یا درباره دیگران؟

گفتند: درباره شما.

آن وقت حضرت علی علیه السلام فرمودند: حال اگر شهودی در مقابل شما شهادت بدهند که (نعوذ باللَّه) حضرت فاطمه اشتباهی انجام داده است شما چه می کنید.

ابوبکر گفت: بر او حدّ جاری می کنم مثل جاری کردن حدود بر سایر زنان مسلمان.

حضرت علی علیه السلام فرمودند: الآن تو کافر شدی.

ابوبکر گفت: به چه علّت؟ حضرت علی علیه السلام فرمودند:

لِأَنَّکَ رَدَدْتَ شَهادَةَ اللَّه لَها بِالطَّهارَةِ وَ قَبِلْتَ شَهادَةَ النّاسِ عَلَیها. ⁽¹⁾

بحارالانوار، جلد 29 صفحه 127 و 124

عوالم العلوم، جلد11/2 صفحه 752 و 763

علل الشرایع، جلد 1 صفحه 190.

چون تو شهادت خداوند به پاک بودن حضرت زهرا سلام اللَّه علیها را رد کرده ای و شهادت مردم را بر علیه او پذیرفته ای.

همانطور که اکنون حکم خدا و رسول خدا که «فَدَک» را ملک حضرت فاطمه قرار داده اند رد نموده ای و شهادت یک اعرابی که بر پشت پای خود بول می کند را پذیرفته ای.

در این حال مهاجرین و انصار که اطراف ابوبکر و عمر نشسته بودند به همدیگر نگاه کردند و گفتند: به خدا قسم علی بن ابیطالب راست می گوید.

تا اینجا حضرت علی علیه السلام بر آنها ثابت کرد که ردِّ قول فاطمه ردِّ قول خدا و رسول خدا است و شاهد خواستن از فاطمه امری اشتباه می باشد.

روز دیگر حضرت فاطمه علیها السلام، برای اثبات حق خود حضرت علی علیه السلام و اُم اَیْمَن را برای ادای شهادت در مسجد حاضر نمودند، اُم اَیْمَن برای شهادت حاضر شد و گفت: شما را به خدا قسم می دهم آیا از رسول خدا شنیده اید که فرمود: فاطمه سرور زنان اهل بهشت است، عمر و ابابکر گفتند: بله شنیده ایم.

آیا شما از رسول خدا شنیده اید که فرمود: اُم اَیْمَن یک زن بهشتی است، گفتند: بله شنیده ایم.

اُم اَیْمَن گفت: پس آیا ممکن است فاطمه که سرور زنان بهشت است و من که یک زن بهشتی هستم دروغ بگوییم.

عمر گفت: اُم اَیْمَن این حرفها را رها کن بگو بدانم بر چه چیزی شهادت می دهی؟!

آنگاه اُم اَیْمَن در مقام شهادت گفت: من در خانه ی حضرت فاطمه علیها السلام در حضور رسول اللَّه نشسته بودم که جبرئیل از طرف خداوند پیام آورد:

«وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ»

حق خویشاوندان را عطا کن.

و بدنبال آن حضرت رسول اکرم صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم «فَدَک» را به فاطمه عطا کردند و حضرت علی و من را بر این مطلب شاهد گرفتند.

بعد از شهادت اُم اَیْمَن، حضرت علی علیه السلام هم به همین صورت شهادت دادند.

اما آنها برای ردِّ این شهادت چاره ای جز تهمت نداشتند به همین خاطر عمر گفت: اُم اَیْمَن یک زن است و شهادت یک زن کافی نیست وَ أمّا عَلیّ فَیَجُرُّ إلی نَفْسه و اما علی در این شهادت نفع می برد پس به سوی خودش می کشد. ⁽¹⁾

بحارالانوار، جلد 29، صفحه 194

عو العلوم، جلد 11/2، صفحه 635

فَدَک و العوالی، صفحه 278.

(به خدا پناه می بریم از این حرفهای زشت و تهمتهای دروغ به ولیّ خدا).

بعد از این احتجاجات واضحه و ردّ آن توسط غاصبین خلافت، حضرت فاطمه زهرا علیها السلام برای احقاق حق خود به صورت دیگر استدلال نموده و خطاب به ابوبکر و عمر فرمودند: شما اقرار می کنید که «فَدَک» ملک رسول اللَّه بوده و قبول دارید که من

تنها فرزند و وارث پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم می باشم، پس مالکیت «فَدَک» بعد از پدرم رسول اللَّه به عنوان ارث به من می رسد. ولی ابوبکر که ظاهراً از قبل خود را برای چنین استدلالی آماده کرده بود در جواب حضرت زهرا علیها السلام به یک حدیث ساختگی تمسک جست و گفت: من از پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم شنیدم که حضرت فرمودند:

نَحْنُ مَعاشِرَ الْاَنْبِیاء لا نُوَرِّثُ؛ ⁽¹⁾

ما گروه انبیاء ارث نمی گذاریم.

حضرت زهرا علیها السلام در جواب این حدیث ساختگی به قرآن استدلال نموده و فرمودند: ای پسر ابی قحافه آیا در کتاب خدا چنین آمده که تو از پدرت ارث ببری و من از پدرم ارث نبرم.

مگر قرآن نمی فرماید:

«وَ وَرِثَ سُلَیمانُ داوُودَ» ⁽²⁾

حضرت داود از حضرت سلیمان ارث بُرد.

و در سرگذشت یحیی بن زکریا علیهما السلام نقل فرموده که:

«فَهَبْ لی مِنْ لَدُنْکَ ولیّاً یَرِثُنی وَ یَرِثُ مِنْ آلِ یَعْقُوب» ⁽³⁾

مراجعه شود به عوالم العلوم، جلد 11/2 صفحه 630 تا 637.

خدایا از جانب خود فرزندی به من ببخش که از من و از آل یعقوب ارث ببرد.

و بعد از استدلال به پنج آیه از قرآن کریم ⁽⁴⁾فرمودند:

أَفَخَصَّکُمُ اللَّه بِآیَةٍ أَخَرَجَ أَبِی مِنْها أَمْ تَقُولُونَ إنَّ أَهْلَ مِلَّتَینِ لا یَتَوارِثانِ أَوَ لَسْتُ أَنَا وَ أَبِی مِنْ أَهْلِ مِلَّةٍ واحِدَةٍ أَمْ أَنْتُمْ أَعْلَمُ بِخُصُوصِ الْقُرْآنِ

مِنْ أَبِی وَ بْنِ عَمِّی.

آیا خداوند اختصاصاً برای شما آیه ای فرستاده که پدرم را از آن استثناء کرده باشد؟! و یا اینکه می گویید اهل دو ملت از یکدیگر ارث نمی برند و من و پدرم اهل یک ملت و آئین نیستیم؟! یا شما به خاص و عام قرآن از پدرم و پسر عمویم علی علیه السلام داناتر هستید؟!.

حضرت زهرا علیها السلام با استدلال به قرآن برای همگان ثابت نمودند که این حدیث، سخن پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم نیست چون با قرآن تناقض دارد. بلکه این سخن خود ابابکر است که آن را به دروغ به رسول اللَّه نسبت می دهد تا «فَدَک» را غصب نماید.

امّا مثل اینکه گوشهای خلفاء غاصب کر گردیده و بر قلبهای آنان مهر زده اند و آنها قصد عمل کردن به آیات قرآن و دستورات رسول خدا صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم را ندارند. و حضرت زهرا علیها السلام با دلی پر از غم و حالتی پریشان به منزل بازگشتند و باز با امیرالمؤمنین علیه السلام در این زمینه به مشورت پرداختند.

حضرت علی علیه السلام راه جدیدی را ارائه داده و به حضرت زهرا علیها السلام فرمودند:

در زمانی که ابوبکر تنها باشد (عمر در کنار او نباشد) پیش او برو و به او بگو: تو ادعا می کنی که جای پدرم نشسته ای و جانشین پدرم هستی، حال اگر «فَدَک» از آن تو بود و من از تو تقاضا می کردم که «فَدَک» را به من ببخشی بر تو لازم بود که آن را به من برگردانی.

حضرت زهرا علیها السلام فردا برای اجرای پیشنهاد امیرالمؤمنین به مسجد آمده و به صورتی با ابوبکر سخن گفتند که ابوبکر تسلیم گردید و نوشت که باید فَدَک به حضرت زهرا علیها السلام برگردد.

حضرت زهرا علیها السلام نامه ردّ «فَدَک» را گرفته و در حالی از مسجد خارج شدند که نامه در دستانشان بود اما عمر از راه رسید و گفت: ای دختر محمّد این کتابت چیست؟ حضرت زهرا علیها السلام جواب دادند نامه ای است که ابوبکر در ردّ فَدَک برای من نوشته

است، عمر نامه را طلب نمود و حضرت زهرا علیها السلام از دادن نامه ابا کردند.

فَرَفَسَها بِرِجْلِهِ وَ کانَتْ حامِلَةٌ بِإبْنٍ اِسْمُهُ الْمُحْسِنُ فَأسْقَطَتْ الْمُحْسِنَ مِنْ بَطْنِها ثُمَّ لَطَمَها فَکَأَنِّی اَنْظُرُ إلی قُرْطٍ فِی اُذُنِها حِینَ نُفَقَتْ ثُمَّ أَخَذَ الْکِتابَ فَخَرِقَه. ⁽¹⁾

بحارالأنوار، جلد 29، صفحه 189

عوالم العلوم، جلد 2، صفحه 650

سیره حلبیه، جلد 3، صفحه 362.

برای توضیح بیشتر مراجعه شود به فصل سوّم «گرفتن نامه ردّ فَدَک از ابابکر و …» که منابع بیشتری از کتب شیعه و سنّی ذکر شده است.

پس عمر با لگد به حضرت زهرا سلام اللَّه علیها جسارت کرد در حالی که او به فرزندش محسن حامله بود و محسن را سقط کرد. سپس با سیلی به صورت حضرت فاطمه زد و گویا من (امام صادق) می بینم که گوشواره در گوش مادرم در اثر آن سیلی شکسته شده است، پس عمر نامه را گرفت و پاره کرد.

آنگاه حضرت زهرا علیها السلام در آن حال به او نفرین کردند و فرمودند:

بَقَرَ اللَّه بَطْنَکَ کَما بَقَرْتَ صَحِیفَتِی.

خداوند شکمت را پاره کند همانطور که نامه مرا پاره کردی.

و اما زمانی که حضرت زهرا علیها السلام احساس کردند تمام راهها برای برگرداندن فَدَک که مقدمه بازگشت خلافت به حضرت علی علیه السلام بود بسته است، و عمر و ابابکر تصمیم بر غصب خلافت و «فَدَک» دارند، برای اتمام حجت بر مردم و بیدار کردن تمام مسلمانان جهان در تمام اعصار به مسجد تشریف آوردند و در حضور مهاجر و انصار و غاصبین خلافت خطبه ای با فصاحت و بلاغت کامل ایراد نمودند.

شما می توانید متن عربی و ترجمه خطبه را در فصل پنجم کتاب مطالعه فرمائید.

فصل اوّل: جنگ خَیْبَر (از حوادث سال هفتم هجرت

[علل وقوع جنگ خَیْبَر]

جلگه وسیع حاصلخیزی را که در شمال مدینه به فاصله سی دو فرسنگی ⁽¹⁾آن قرار دارد «وادی خَیْبَر» می نامند و پیش از بعثت پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم، ملت یهود برای سکونت و حفاظت خویش در آن نقطه، دژهای هفتگانه محکمی ساخته بودند از آنجا که آب و خاک این منطقه برای کشاورزی آمادگی کاملی داشت، ساکنان آنجا در امور زراعت و جمع ثروت و تهیه سلاح و طرز دفاع، مهارت کاملی پیدا کرده بودند و آمار جمعیت آنها بالغ بر بیست هزار نفر بود، و میان آنها مردان جنگاور و دلیر فراوان به چشم می خورد ⁽²⁾

تاریخ یعقوبی، جلد 2، صفحه 46.

جرم بزرگی که یهودیان خَیْبَر داشتند، این بود که تمام قبائل عرب را برای کوبیدن حکومت اسلام تشویق کردند و سپاه شرک با کمک مالی یهودیان خَیْبَر، در یک روز از نقاط مختلف عربستان حرکت کرده خود را به پشت مدینه رسانیدند. در نتیجه، جنگ احزاب (خندق) رخ داد و سپاه مهاجم با تدابیر پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم و جانفشانی یاران او پس از

یک ماه توقف در پشت خندق، متفرق شدند و به وطن خود از آن جمله یهودیان خَیْبَر به خَیْبَر باز گشتند و مرکز اسلام آرامش خود را باز یافت. نا جوانمردی یهودیان خَیْبَر، پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم را بر آن داشت که این کانون خطر را برچیند، و همه آنها را خلع سلاح کند.

زیرا بیم آن می رفت که این ملت لجوج و ماجراجو، بار دیگر با صرف هزینه های سنگین، بت پرستان عرب را بر ضد مسلمانان برانگیزند، و صحنه نبرد احزاب بار دیگر تکرار شود. بخصوص تعصب یهود نسبت به آئین خود، بیش از علاقه مردم قریش به بت پرستی بود، و برای همین تعصب کور بود که هزار مشرک اسلام می آورد، ولی یک یهودی حاضر نبود دست از کیش خود بردارد.

خلاصه پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم فرمان داد که مسلمانان برای تسخیر آخرین مراکز یهود در سرزمین عربستان آماده شوند و پرچم سفیدی به دست حضرت علی علیه السلام داد و فرمان حرکت را صادر نمود و رهبر بزرگ اسلام با هزار و شش صد سرباز که دویست سواره نظام در میان آنها بود به سوی خَیْبَر پیشروی کرد ⁽¹⁾.

اشغال شبانه نقاط حسّاس

دژهای هفتگانه خَیْبَر، هر کدام نام مخصوصی داشتند و نامهای آنها به قرار زیر بود: نَاعِم، قَمُوص، کَتِیبة، نسطاة، شِقّ، وَطِیح، سَلَالِم. برخی از این دژها گاهی به یکی از سرداران آن دژ منسوب می شد مثلا می گفتند: دژ مَرْحَب، همچنین برای حفاظت و کنترل اخبار دژ، در کنار هر دژی، برج مراقبت ساخته شده بود، تا نگهبانان برجها، جریان خارج قلعه را به داخل گزارش دهند، و طرز ساختمان برج و دژ طوری بود که ساکنان آنها بر بیرون قلعه کاملا مسلط بودند و با منجنیق و غیره می توانستند دشمن را سنگباران کنند ⁽²⁾.

در میان این جمعیت بیست هزار نفری، دو هزار مرد جنگی و دلاور به چشم می خورد که فکر آنها از نظر آب و ذخائر غذایی کاملا آسوده بود، و در انبارها، ذخایر زیادی داشتند.

نخستین کاری که برای تسخیر این دژهای محکم صورت گرفت این بود که تمام نقاط حساس و راهها به وسیله سربازان اسلام به صورت مخفیانه و شبانه اشغال گردید که نگهبانان برجها نیز از این کار آگاهی نیافتند و صبحگاهان که کشاورزان «خَیْبَر» با لوازم کشاورزی از قلعه ها بیرون آمدند چشمهای آنها به سربازان دلیر و مجاهد اسلام افتاد و آنها با دیدن این منظره با ترس و وحشت پا به فرار گذاردند و به دژها پناه بردند و در داخل دژها شورای جنگی تشکیل گردید. و نتیجه شورا این بود که زنان و کودکان را در یکی از دژها، و ذخائر غذایی را در دژ دیگر جای دهند.

دلیران و جنگاوران هر قلعه با سنگ و تیر از بالا دفاع کنند و قهرمانان هر دژ در موقع خاصی از دژ بیرون آیند و در بیرون دژ با دلیران اسلام بجنگند.

دلاوران یهودی با این نقشه توانستند مدت یک ماه در برابر ارتش نیرومند اسلام مقاومت کنند به طوری که گاهی برای تسخیر یک دژ ده روز تلاش انجام می گرفت و نتیجه ای به دست نمی آمد.

فتح دژهای نَاعِم و قَمُوص

درباره جزئیات نبرد خَیْبَر نمی توان نظر قاطع ابراز کرد، ولی از مجموع کتابهای تاریخ و سیره نویسان چنین استفاده می شود که سربازان اسلام دژها را یک یک محاصره می کردند و کوشش می نمودند که ارتباط دژ محاصره شده را از دژهای دیگر قطع نمایند، و پس از گشودن آن دژ، به محاصره دژ دیگر می پرداختند. دژهایی که با یکدیگر ارتباط زیر زمینی داشتند و یا رزمندگان و دلاوران آنها به دفاع سرسختانه بر می خواستند گشودن آنها سخت تر صورت می گرفت.

به عقیده گروهی از تاریخ نویسان، نخستین دژی که از خَیْبَر پس از رنجهای فراوان به دست ارتش اسلام افتاد دژ «نَاعِم» بود گشودن این دژ به قیمت کشته شدن

یکی از سرداران بزرگ اسلام به نام «محمود بن مسلمه انصاری» ⁽¹⁾و زخمی گشتن پنجاه تن از سربازان اسلام تمام شد.

شورای نظامی تصویب نمود که پس از فتح دژ نَاعِم، سربازان متوجه قلعه «قَمُوص» شوند. ریاست این دژ با فرزندان «أَبِی الْحَقِیق» بود. این دژ نیز با فداکاری سربازان اسلام گشوده شد و «صفیه» دختر «حُیَیّ بن أَخْطَب» که بعدها در ردیف زنان پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم قرار گرفت، اسیر گردید. این پیروزی بزرگ روحیه سربازان اسلام را تقویت کرد و رعب و وحشت بر قلوب یهودیان مستولی گشت. ولی مسلمانان از نظر مواد غذایی در مضیقه عجیبی بودند به طوری که برای رفع گرسنگی، از گوشت برخی از حیوانات که خوردن گوشت آنها مکروه است استفاده می نمودند. و دژی که مواد غذایی فراوانی در آنجا بود هنوز به دست مسلمانان نیفتاده بود.

کَرّارٌ غَیْرُ فَرّار

پس از فتح قلعه های مزبور، سپاهیان اسلام به طرف دژهای «وَطِیح» و «سَلَالِم» یورش بردند. ولی مسلمانان در طی ده روز جنگ و دادن تلفات سنگین نتوانستند نتیجه ای بگیرند.

در یکی از روزها «ابوبکر» مأمور فتح گردید و با پرچم سفید تا لب دژ آمد ولی پس از مدتی مسلمانان بدون نتیجه بازگشتند و فرمانده و سپاه هر کدام گناه را برگردن یکدیگر انداختند و همدیگر را به فرار متهم می نمودند.

روز دیگر فرماندهی لشکر به عهده «عمر» واگذار شد. او نیز داستان دوست خود را تکرار کرد ⁽²⁾

و ما انس لا انس اللذین تقدما

و فرهما و الفر، قد علما.

اگر همه چیز را فراموش کنم، هرگز سرگذشت این دو نفر را فراموش نخواهم کرد، زیرا آنان شمشیر به دست گرفته و با اینکه می دانستند فرار از دشمن حرام است، پشت به دشمن کرده فرار نمودند.

و بنا بر نقل طبری، ⁽¹⁾عمر، پس از بازگشت از صحنه نبرد، با توصیف دلاوری و شجاعت فوق العاده فرمانده دژ مَرْحَب، یاران پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم را مرعوب می ساخت. این وضع، پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم و یاران او را سخت ناراحت کرده بود. در این لحظات پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم افسران و دلاوران ارتش را گرد آورد و جمله ارزنده زیر را که در صفحات تاریخ ضبط است فرمودند:

لَاَعْطِِینَّ الرّایه غَدَاً رَجُلاً یُحِبُّ اللَّه وَ رَسُولَه وَ یُحِبُّهُ اللَّه وَ رَسُوُلُهُ یفْتَحُ اللَّه عَلی یدَیه لَیسَ بِفَرَّارٍ. ⁽²⁾

سیره حلبی، جلد 2، صفحه 43

تاریخ ابن هشام، جلد 3، صفحه 349.

این پرچم را فردا به دست کسی می دهم که خدا و پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم را دوست دارد و خدا و پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم هم او را دوست دارند و خداوند این دژ را به دست او می گشاید او مردی است که هرگز پشت به دشمن نکرده و از صحنه نبرد فرار نمی کند.

و بنا بر نقل طبرسی و حلبی، پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم چنین فرمودند: «کَرّارٌ غَیْرُ فَرّار»، یعنی به سوی دشمن حمله کرده و هرگز فرار نمی کند.

این جمله که حاکی از فضیلت و برتری و شهامت آن سرداری است که قرار بود فتح و پیروزی به دست او صورت بگیرد، غریوی از شادی توأم با اضطراب و دلهره در میان ارتش و سرداران سپاه برانگیخت. هر فردی آرزو می کرد که این مدال بزرگ نظامی نصیب وی گردد و این قرعه به نام او افتد.

علی کجاست؟!

سیاهی شب همه جا را فرا گرفت، سربازان اسلام به خوابگاه خود رفتند، نگهبانان در مواضع مرتفع مراقب اوضاع دشمن بودند. آفتاب با طلوع خود، سینه افق را شکافت و خورشید با اشعه طلایی خود دشت و دمن را روشن ساخت. سرداران گرد پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم آمده

و دو سردار شکست خورده با گردنهای کشیده ⁽¹⁾متوجه دستور پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم شده می خواستند هر چه زودتر بفهمند که این پرچم پر افتخار به دست چه کسی داده خواهد شد.

سکوت پر انتظار مردم، با جمله پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم که فرمودند: «علی کجاست؟» در هم شکست. در پاسخ او گفته شد: دچار چشم درد گردیده و در گوشه ای در حال استراحت است. پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم فرمودند: او را بیاورید، طبری می گوید: علی را بر شتر سوار نموده و در برابر خیمه پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم فرود آوردند. این جمله حاکی است عارضه چشم به قدری سخت بوده که سردار را از پای درآورده بود.

پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم دستی بر دیدگان او کشید و در حق او دعا نمود. این عمل و آن دعا، مانند دم مسیحایی آن چنان اثر نیک در دیدگان او گذارد که سردار نامی اسلام تا پایان عمر به چشم درد مبتلا نگردید.

پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم پرچم را به دست حضرت علی علیه السلام دادند. و چنین یاد آور شدند که قبل از جنگ نمایندگانی را به سوی سران دژ اعزام بدارد و آنها را به آئین اسلام دعوت نماید. اگر آن را نپذیرفتند آنها را به وظایف خویش تحت لوای حکومت اسلام آشنا نماید که باید خلع سلاح شوند و با پرداخت جزیه در سایه حکومت اسلامی آزادند زندگی کنند و اگر به هیچ کدام گردن ننهادند با آنان بجنگد. آخرین جمله ای که مقام فرماندهی بدرقه راه علی ساختند این چنین بود:

لَئِنْ یهْدِی اللَّه بِکَ رَجُلاً واحِداً خَیرٌ مِنْ اَنْ یکُونَ لَکَ حُمْرُ النِّعَمِ. ⁽²⁾

صحیح بخاری، جلد 5، صفحه 23 و22.

هرگاه خداوند یک فرد را به وسیله تو هدایت کند بهتر از این است که مالک چهارپایان (شتران) سرخ موی باشی.

آری پیامبر عالی قدر اسلام صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم در بحبوحه جنگ، باز در فکر راهنمایی مردم بود و همین می رساند که تمام این نبردها برای هدایت مردم بوده است.

قتل مَرْحَب به دست حضرت علی علیه السلام

هنگامی که امیرمؤمنان علیه السلام از ناحیه پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم مأمور شد که دژهای «وَطِیح» و «سَلَالِم» را بگشاید (دژهایی که دو فرمانده قبلی موفق به گشودن آنها نشده بودند و با فرار خود ضربه جبران ناپذیری بر حیثیت ارتش اسلام زده بودند) زره محکمی بر تن کرد و شمشیر مخصوص خود، ذوالفقار را حمایل نموده هروله کنان و با شهامت خاصی که شایسته قهرمانان ویژه میدان های جنگی است، به سوی دژ حرکت کرد و پرچم اسلام را که پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم به دست او داده بود، در نزدیکی خَیْبَر بر زمین نصب نمود.

در این لحظه در خَیْبَر باز گردید و دلاوران یهود از آن بیرون ریختند. نخست برادر مَرْحَب به نام «حارث» جلو آمد، هیبت نعره او آن چنان مهیب بود که سربازانی که پشت سر امیرالمؤمنین بودند بی اختیار عقب رفتند ولی حضرت علی علیه السلام مانند کوه، پا برجا ماند، لحظه ای نگذشت که جسد مجروح «حارث» به روی خاک افتاد و جان سپرد.

مرگ حارث، «مَرْحَب» را سخت غمگین و متأثر ساخت، و او را برای گرفتن انتقام خون برادر برانگیخت، و در حالی که غرق سلاح بود، زره یمانی بر تن داشت و کلاهی که از سنگ مخصوص تراشیده شده بود بر سر گذاشته و «کلاه خود» را روی آن قرار داده بود جلو آمد، و به رسم قهرمانان عرب رجزی خواند.

حضرت علی علیه السلام نیز رجزی در برابر او سرود و چنین فرمود:

اَنَا الَّذِی سَمَّتْنِی اُمّی حِیدَرَة

ضَرْغامُ آجامٍ وَ لَیثٍ قَسْوَرَة

من همان کسی هستم که مادرم مرا حیدر (شیر) خوانده، مرد دلاور و شیر بیشه ها هستم.

عَبْلُ الزِّراعَینِ غَلِیظُ الْقَصِرَة

کَلَیثِ غاباتٍ کَرِیرَ الْمَنْظِرَة

بازوان قوی و گردن نیرومند دارم، در میدان نبرد مانند شیر بیشه ها، صاحب منظری مهیب هستم.

رجزهای دو قهرمان پایان یافت. صدای ضربات شمشیر و نیزه های دو قهرمان اسلام

و یهود، وحشت عجیبی در دل ناظران پدید آورد ناگهان شمشیر برنده و کوبنده قهرمان اسلام، بر فرق مَرْحَب فرود آمد و سپر و کلاه خود و سنگ و سر را تا دندان دو نیم ساخت، این ضربت آن چنان سهمگین بود که برخی از دلاوران یهود که پشت سر مَرْحَب ایستاده بودند، پا به فرار گذارده، به دژ پناهنده شدند، و عده ای ماندند، که در جنگ تن به تن به دست حضرت علی علیه السلام کشته شدند.

علی علیه السلام یهودیان فراری را تا در حصار تعقیب نمود. در این کشمکش یک نفر از جنگجویان یهود با شمشیر بر سپر حضرت علی علیه السلام زد و سپر از دست ایشان افتاد. امیرمؤمنان حضرت علی بن ابیطالب علیه السلام فوراً متوجه در قلعه گردید و آن را با قدرت الهی از جای کند و به جای سپر استفاده نمود. در نتیجه قلعه ای که مسلمانان ده روز پشت آن معطل شده بودند در مدت کوتاهی به دست توانای حضرت علی علیه السلام گشوده شد.

حال برای اینکه به عظمت کار پی ببرید به نظر چند تن از تاریخ نویسان درباره در قلعه خَیْبَر توجه کنید.

خصوصیّات دَرِ قلعه خَیْبَر

طبری و ابن هشام می نویسند: پس از آنکه حضرت علی علیه السلام در را روی زمین افکند، هشت نفر از نیرومندترین سربازان اسلام از آن جمله ابورافع، سعی کردند آن را از این رو به آن رو کنند ولی نتوانستند ⁽¹⁾

سیره ابن هشام، جلد 3، صفحه 349.

شیخ مفید در ارشاد ⁽³⁾به سند خاصی از امیرمؤمنان، سرگذشت کندن در خَیْبَر را چنین نقل می کند: من در خَیْبَر را کنده به جای سپر به کار بردم و پس از پایان نبرد آن را مانند پلی به روی خندقی که یهودیان کنده بودند قرار دادم. سپس آن را میان خندق

پرتاب کردم، مردی پرسید: آیا سنگینی آن را احساس نمودی؟ گفتم به اندازه سنگینی که از سپر خود احساس می کردم. نویسندگان سیره، مطالب شگفت انگیزی درباره کندن در خَیْبَر و خصوصیات آن، در رشادتهای حضرت علی علیه السلام نوشته اند.

این حوادث هرگز با قدرت های معمولی بشری وفق نمی دهد. أمیر مؤمنان خود در این باره توضیح داده و شک و تردید را از بین برده اند. آن حضرت در پاسخ شخصی چنین فرموده اند:

ما قَلَعْتُها بِقُوَّةٍ بَشَرِیة وَلکِنْ قَلَعْتُها بِقُوَّةٍ إِلهِیَّةٍ وَ نَفْسٍ بِلِقاءِ رَبِّها مُطْمَئِنَّةٍ راضِیةٍ ⁽¹⁾.

من هرگز آن در را با نیروی بشری از جا نکندم، بلکه در پرتو نیرویی الهی و با نفسی که به ملاقات با خدایش مطمئن و خشنود است، این کار را انجام دادم. ⁽²⁾

اعتراف دشمن به فضائل حضرت علی علیه السلام

روزی معاویه به سعد وقاص اعتراض کرد که چرا به علی علیه السلام ناسزا نمی گوئی؟!

او در پاسخ وی چنین گفت: من هر موقع به یاد سه فضیلت از فضائل علی علیه السلام می افتم، آرزو می کنم ای کاش من یکی از این سه فضیلت را داشتم:

پرتو جانبازی او پیروزی بزرگی را نصیب ما کرد.

اللَّهُمَّ هؤُلاءِ أَهْلِی ⁽¹⁾

فتح خَیْبَر مقدمه صلح فَدَک

آری پس از پیروزی لشکر اسلام در جنگ خَیْبَر و فتح قلعه های خَیْبَر با شجاعتها و رشادتهای حضرت علی بن ابیطالب علیه السلام اهالی یهودی «فَدَک» برای حفظ جان خود از باب صلح و مصالحه با پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم وارد شدند.

معجم البلدان، از کتب مشهور اهل تسنن در این زمینه چنین می نویسند:

فَدَک قَرْیةٌ بِالْحِجازِ بَینَها وَ بَینَ الْمَدِینَةِ یوْمانِ وَ قِیلَ ثَلاثَةَ، أَفاءَ اللَّه عَلی رَسُولِهِ فِی سَنَةِ سَبْع صُلْحَاً …

فَدَک دهکده ای است در حجاز که فاصله اش تا مدینه دو یا سه روز است و خداوند متعال آنرا در سال هفتم هجری به صورت صلح به پیامبرش بخشید …

… و داستان از این قرار بود که رسول خدا، پس از ورود به خَیْبَر و فتح قلعه ها و دژهای محکم آن، سه روز در آن جامانده و حلقه محاصره را بر یهودیان سخت گرفت. آنان نمایندگانی نزد حضرت فرستاده، در خواست کردند که به آنان اجازه دهد تا از آن سرزمین کوچ کنند. رسول خدا چنین اجازه ای را به آنان داد این خبر به اهل «فَدَک» رسید نماینده ای نزد حضرت فرستاده در خواست کردند که حضرت با آنان بر نصف میوه ها و اموالشان مصالحه کند، حضرت با تقاضای آنان موافقت فرمود بنابراین «فَدَک» از جمله آبادی ها و املاکی است که به صورت جنگ و تاخت و تاز فتح نشده

است و از این رو به صورت خالص ملک آن حضرت شد

… وَ فِیها عَینٌ فَوّارَةٌ وَ نَخِیلٌ کَثِیرَةٌ (وَ هِی الَّتِی قالَتْ فاطِمَة رَضِی اللَّه عَنْها إنَّ رَسُولَ اللَّه نَحَلَنِیها فَقالَ اَبُوبِکرُ اُرِیدُ لِذلِکَ شُهُوداً وَ لَها قِصَّةٌ)؛ …

و این سرزمین دارای چشمه ای جوشان و درختان خرمای فراوان بود … ⁽¹⁾.

تاریخ نویس مشهور اهل سنّت محمّد بن جریر طبری (متوفای 310 ه ق) در تاریخ الامم و الملوک می نویسد: … رسول اللَّه اهالی خَیْبَر را در قلعه های خودشان به نام های «وَطِیح و سَلَالِم» محصور کرد، تا جایی که یقین به هلاکت و نابودی خود کرده، از حضرت در خواست کردند که آنان را از آنجا کوچ دهد تا بدین وسیله خون خود را حفظ کنند. حضرت با درخواست آنان موافقت کرد. سپس پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم بر تمام اموال آنان دست گذاشته و نواحی «شق و نَطَاة و کَتِیبة» و تمامی دژها و قلعه ها را غیر از قلعه «وَطِیح و سَلَالِم» تصرف کرد.

اهالی «فَدَک» که از این ماجرا خبردار شدند نماینده ای نزد حضرت فرستادند و درخواست کردند که همین رفتار را با آنان نیز داشته باشد، و بدین وسیله خون و جانشان را حفظ کرده، و دست از اموال خویش برداشتند. حضرت با پیشنهاد آنان موافقت کرد. فردی که بین آنان و حضرت رسول وساطت می کرد «مُحَیِّصَة بن مسعود» هم پیمان قبیله بنی حارثه بود هنگامی که کار اهالی خَیْبَر به انجام رسید از حضرت خواستند که با آنان بر نصف اموالشان مصالحه کند و گفتند: ما نسبت به این سرزمین از شما آشناتریم و بهتر می توانیم آنجا را آباد و سرسبز کنیم.

حضرت بر مبنای نصف با آنان مصالحه کرده، قرار گذاشت که این اختیار را داشته باشد که هرگاه خواست آنان را از این سرزمین بیرون کند و حق اخراج آنها را داشته باشد. اهالی «فَدَک» نیز به همین گونه با آن حضرت مصالحه کردند. خَیْبَر «فَیْ ء» و متعلق به مسلمانان بود، ولی «فَدَک» از آن رسول خدا بود زیرا آنان تاخت و تازی نسبت به آنجا نداشتند ⁽²⁾.

امروز خَیْبَر

روایت آقایان حسین مظفر و علی آقا محمّدی (از اعضاء هیئتی که امسال به فَدَک رفتند) از سفر به خَیْبَر چنین است: دیدن قلعه خَیْبَر که فتح آن خاطراتی حماسی و فتح الفتوحی بزرگ را در اذهان شیعیان شیفته علی علیه السلام مصور می سازد، از آرزوهای بزرگ ما بود کما این که آرزوی همه زائران مشتاق است. صبح روز سوّم استقرار در مدینه (یکشنبه 19/3/1387) به سوی خَیْبَر حرکت کردیم و 180 کیلومتر به طرف شمال مدینه پیش رفتیم و بعد از دو ساعت به منطقه خَیْبَر رسیدیم. ابتدا وارد روستایی متروکه شدیم که خانه هایی با دیوارهای گِلی و اتاق های تو در تو و قدیمی داشتند. از نخلستانی قدیمی و بی رمق با برگ های آغشته به گرد و غبار، که بعضی از آنها زرد بودند، عبور کردیم و در انتهای باغستان به تپه ای بزرگ رسیدیم که با سیم هایی محصور شده بود. قلعه معروف خَیْبَر در بالای همین تپه قرار داشت؛ قلعه ای با سنگ های بسیار سخت و خشن، تصور رفتن به بالای قلعه در وضع عادی بسیار مشکل و شاید ناممکن بود. هیبت این دژ نفوذ ناپذیر که اعاظم صدر اسلام از تسخیر آن عاجز شده بودند کاملاً مشهود بود اما تسخیر آن توسط مولای خَیْبَر شکن، علی رغم همه تجهیزات و سربازان آماده و تا دندان مسلح و تسلط آنها بر اطراف قلعه، اعجاب انگیز و چیزی شبیه معجزه بود و نشان داد که در برابر ایمان مولای متقیان حتی قلعه خَیْبَر نیز از مصادیق بارز «وَ إِنَّ أَوهَنَ البُیوتِ لَبَیتُ العَنکَبُوت» است … درباره موقعیت مکانی خَیْبَر و فَدَک، با توجه به مسیری که پیمودیم و با توجه به فاصله 180 کیلومتری که خَیْبَر تا مدینه دارد می توان به این نتیجه رسید که آنچه در تاریخ درباره تسلیم شدن اهالی «فَدَک» بعد از فتح خَیْبَر آمده و نشان دهنده نزدیکی مکانی فَدَک با خَیْبَر می باشد درست است. زیرا مسیر نیم دایره ای که ما برای رفتن به «فَدَک» پیمودیم موقعیت مکانی آن را در شرق خَیْبَر ترسیم می کند. جایی که به طور طبیعی و میان بر، باید حدود 80 کیلومتری شرق خَیْبَر باشد. ⁽¹⁾

عکس های خَیْبَر

تصویر

قلعه خیبر ، روی تپه ای بلند با زیرساختی محکم و مرتفع ساخته شده است تا سربازان | مسلح بهود ضمن تسلط بر اطراف قلعه ، با پرتاب سنگ از نزدیک شدن سربازان اسلام جلوگیری کنند . به راستی فتح این دژ نفوذ ناپذیر فقط با دستان پر قدرت امیر المومنین علی بن ابیطالب علیه السلام امکان پذیر بوده است .

تصویر

آیا ، خیبر ، که یادآور نام با عظمت رسول اکرم حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه و آله و نشانه پیروزی اسلام بر یهود و شجاعت های حضرت علی بن ابیطالب علیه السلام است ، باید به فراموشی سپرده شود ؟!

تصویر

چشمه ای که در خیبر به دست حضرت علی علیه السلام جاری شده و به چشمه علی معروف است اکثر چشمه های خیبر بر اثر بی توجهی خشکیده است .

تصویر

سقف فرو ریخته و قلعه خیبر د و خانه های ویران شده پائین قلعه ، نشانه توطئه ی دیگری از وهابیت در جهت محو نمودن آثار تاریخی باقیمانده اسلام از زمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است

فصل دوّم: نحله (سؤالات نحله)

اشاره

ما بحث را از این جا به بعد با طرح سؤال ادامه می دهیم. سؤالاتی که ممکن است در ذهن هر طالب حقیقتی درباره مسأله «فَدَک» پیش بیاید و بعد از طرح سؤال، با استفاده از کتب شیعه و اهل سنّت در صدد پاسخ گویی با جوابهای متعدد و قانع کننده بر آمده ایم.

سؤال اوّل: «فَدَک» ملک چه کسی بود؟

آیا «فَدَک» جزء بیت المال مسلمین بود یا ملک خاص رسول اکرم صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم؟

[«فَدَک» جزء اموال شخصی پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم بود]

این مسأله در تاریخ و کُتب فریقین ثابت شده است که «فَدَک» جزء اموال شخصی پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم بود و می توان گفت علماء شیعه و سنّی بر این مسأله اجماع دارند.

دلائل مالکیت رسول اللَّه صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم

1. قرآن

قرآن کریم می فرماید:

«وَ ما أَفاءَ اللَّهُ عَلی رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَما اَوْجَفْتُمْ عَلَیهِ مِنْ خَیلٍ وَ لا رِکابٍ

وَلکِنَّ اللَّهَ یسَّلِطُ رُسُلَهُ عَلی مَنْ یَشاءُ وَاللَّهُ عَلی کُلِ شَی ءٍ قَدِیر» «ما أَفاءَ اللَّه عَلی رَسُولِهِ مِنْ اَهْلِ الْقُری فَلِلّهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیتمی وَ الْمَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ کَی لا یکُونَ دُوْلَةً بَینَ الاَغْنِیاءِ مِنْکُمْ وَ ما اتیکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهیکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّه إِنَّ اللَّه شَدِیدُ الْعِقابِ». ⁽¹⁾

خداوند هر غنیمتی از آنان (یهودیان بَنِی النَّضِیر) به رسول خود بر گردانید، بدون جنگ شما بود. و شما بر اموال آنان هیچ اسب و شتری نتاختید، لکن خداوند رسولان خود را بر هر کس که بخواهد مسلّط می گرداند و او قادر بر هر چیزی می باشد.

آنچه خدا از اموال اهل قری به رسول خود برگردانید از آنِ خدا و رسول او و از آنِ خویشان رسول و فقیران و مساکین و درماندگان در راه است تا اموال بین توان گران دست به دست نچرخد و هر دستوری که رسول به شما داد بگیرید و از هر گناهی نهیتان کرد آن را ترک کنید و از خدا بترسید که خدا عقابی سخت دارد.

برای روشن شدن ترجمه آیه، أوّل باید معنای «فَیْ ء» بیان شود.

«فَیْ ء» مصدر فاء، یفی ء و در لغت به معنای «رجوع و بازگشت» می باشد و چون پیامبر و امام علیهما السلام مالک حقیقی تمام اموال می باشند زمانی که صاحبان اراضی و املاک بدون جنگ و خونریزی تسلیم شوند این اموال دوباره به آن بزرگواران بر می گردد و ملک خاص آنها می شود که در اصطلاح به آن «فَیْ ء» می گویند.

و آیه شریفه «وَ ما أَفاءَ اللَّه عَلی رَسُولِهِ» تصدیق بر این مطلب دارد که فَیْ ء سرزمینی است که «بلا خَیْلٍ وَ لا رِکابٍ» بدون جنگ و خونریزی به دست پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم رسیده و مالک آن، ایشان می باشند.

علاّمه طباطبایی در «تفسیر المیزان» ذیل آیه دوّم، این چنین می فرماید:

این آیه در مقام بیان مصرف فَیْ ء است که در آیه أوّل ذکر شده، از ظاهر این آیه بر می آید که می خواهد موارد مصرف فَیْ ء در آیه قبلی را بیان کند و فَیْ ء در آن آیه را که خصوص بنی النضیر بود به همه فَیْ ءهای دیگر عمومیت دهد و بفرماید: حکم فَیْ ء مخصوص فَیْ ء بنی النضیر نیست، بلکه همه فَیْ ءها همین حکم را دارد.

سپس فرموده: «فَلِلّهِ وَ لِلرَّسُولِ» یعنی قسمتی از فَیْ ء مخصوص خدا و قسمتی از آن مخصوص رسول خداست. منظور از اینکه گفتیم مخصوص خداست این است که باید زیر نظر رسول خدا صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم در راه رضای خدا صرف شود و آنچه سهم رسول خدا است در مصارف شخصی آن جناب مصرف شود.

سپس فرموده: «وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیتمی وَ الْمَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ» منظور از ذی القربی خویشانِ رسول خدا و دودمان آن جناب است. معنا ندارد که ما آن را به قرابت عموم مؤمنین حمل کنیم و مراد از یتامی و مساکین و ابن سبیل هم، یتیمان و مساکین و ابن السبیل اهل بیت می باشند و از اهل بیت نیز در این زمینه روایت رسیده است ⁽¹⁾

و مراجعه شود به کتاب خمس، حضرت آیه اللَّه حاج سیّد حسن فقیه امامی صفحه 15.

قالَ عَلی بْنِ الْحُسَینِ علیه السلام: هُمْ قُرَبائُنا وَ مَساکِینُنا وَ اَبْناءُ سَبِیلِنا. ⁽²⁾

مجمع البیان، جلد 9، صفحه 261.

امام چهارم حضرت زین العابدین علیه السلام فرمودند: منظور این آیه قُرَبای ما و مسکینان ما و ابن السبیل ما می باشد.

و روایتی به همین مضمون از حضرت علی علیه السلام نیز نقل شده است.

2. روایات

از ابن عباس روایت شده است که آیه شریفه:

«ما أَفاءَ اللَّه عَلی رَسُولِهِ مِنْ اَهْلِ الْقُری» درباره اموال کفار «اهل قُری» نازل شد

و اهل قَری عبارت بودند از بَنِی النَّظِیرِ و بنی قُرَیْظَة (که در مدینه بودند) و اهل «فَدَک» (که سرزمینی است در سه میلی مدینه) و اهل خَیْبَر و دهات عُرَیْنَة و یَنْبُع، که خدای تعالی اختیار اموال اینان را به رسول خدا صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم سپرد، تا بر هر نحوی که خواست در آن حکم کند و خبر داد که تمامی این اموال ملک شخصی اوست و لذا وقتی عده ای اعتراض کردند که چرا پیامبر اکرم صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم این اموال را تقسیم نمی کند؟ در پاسخشان آیه مذکور نازل شد. ⁽¹⁾

ابن ابی الحدید روایت کرده که ابوبکر گفت: ابو زید عُمَر بن شَبَّة از حیَّان بن بشْر از یحیی بن آدم از ابن ابی زائده از محمّد بن اسحاق از زُهْرِی روایت کرده که گوید: تعدادی از اهالی خَیْبَر در حصار خود باقی مانده و از رسول خدا درخواست کردند که خونشان را نریزد و به آنان اجازه دهد تا از آن سرزمین کوچ کنند. حضرت با درخواست آنان موافقت فرمود. اهالی «فَدَک» از این قرار داد با خبر شدند و درخواست کردند که با آنان نیز بدین گونه رفتار شود و حضرت با تقاضای ایشان موافقت فرمود.

وَ کانَتْ لِلنَبِّی خاصَّه لِأَنَّهُ لَمْ یُوجَفْ عَلَیها بِخَیلٍ وَ لا رِکابٍ ⁽²⁾

و از آنجا که «فَدَک» با قهر و غلبه و تاخت و تاز لشکر اسلام فتح نشده بود تمامی آن ملک خاص رسول خدا صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم می باشد.

و فخر رازی نیز گفته است: خداوند این آیات را در جواب اصحاب فرستاد و بیان نمود که، غنیمت با «فَیْ ء» فرق می کند زیرا در مورد تحصیل غنیمت شما مسلمین سختی و مشقت تحمل کرده اید و با جنگ و لشکر کشی بر آن مسلط شده اید، بر خلاف «فَیْ ء» که دشمن خود تسلیم شده است، پس امر آن به رسول خدا واگذار گردیده و در هر مصرفی که وی مصلحت بداند آن را خرج می کند ⁽³⁾.

3. اقرار ابابکر

دلیل دیگر بر اینکه «فَدَک» ملک پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم بوده است (نه جزء بیت المال مسلمین) اقرار خود ابابکر در جواب حضرت فاطمه علیها السلام می باشد. زمانی که حضرت فاطمه علیها السلام برای گرفتن «فَدَک» به ابابکر مراجعه نمودند ابابکر نگفت فَدَک جزء بیت المال بوده و حق تو نیست بلکه گفت: پیامبران ارث نمی گذارند و معنای این جمله اقرار به این مطلب است که «فَدَک» ملک پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم بوده ولی چون پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم ارث نمی گذارد این ملک از پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم به شما نمی رسد.

4. اقرار عمر

جامع الاصول از صحیح ابی داود روایت می کند که عمر گفت: اموال بنی نضیر اموالی است که خداوند بدون جنگ و خونریزی و لشکرکشی به رسول خدا باز گردانید.

فَکانَتْ لِرَسُولِ اللَّه خاصَّةً قُری عُرَیْنَةٍ وَ فَدَک وَ کَذا وَ کَذا ینْفِقُ عَلی اَهْلِهِ مِنْها نَفَقَةَ سَنَتِهِمْ … ⁽¹⁾

بحارالأنوار، جلد 29، صفحه 348

عوالم العلوم، جلد 11/2، صفحه 709.

پس قریه های عُرَیْنَة و فَدَک و کذا و کذا ملک خاص رسول خدا صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم بود و ایشان نفقه سالیانه اهل خود را از این اموال می داد. و ما بقی آن را در تهیه اسلحه و چهار پا برای آماده ساختن سپاه برای جهاد در راه خدا صرف می کرد و سپس آیه «ما أَفاءَ اللَّه عَلی رَسُولِهِ مِنْ اَهْلِ الْقُری فَلِلّهِ وَ لِلرَّسُولِ» را تلاوت می نمود.

همچنین در روایتی که در صحیح مسلم آمده و در آن منازعه حضرت علی علیه السلام و عباس ذکر شده است، در ابتدای آن عمر با خواندن آیه «ما أَفاءَ اللَّه» بر این مسأله اقرار می نماید. ⁽²⁾

5. اقرار علمای اهل سنّت

شیخ شهاب الدین یاقوت حموی در معجم البلدان می نویسد:

… بنابراین «فَدَک» از جمله آبادی ها و املاکی است که به صورت جنگ و تاخت و تاز فتح نشده و از این رو به صورت خالص ملک آن حضرت شد … ⁽¹⁾

تاریخ نویس مشهور محمّد بن جریر طبری متوفای سال 310 می گوید:

… خَیْبَر «فَیْ ء» مسلمانان، ولی «فَدَک» از آن رسول خدا بود، زیرا آنان تاخت و تازی نسبت به آنجا نداشتند. ⁽²⁾

ابن منظور در لسان العرب گوید: … «فَدَک» دهکده ای در خَیْبَر است و گفته شده که در ناحیه حجاز می باشد. در آنجا چشمه و نخلستانی است، خداوند آن را به پیامبرش بخشید … ⁽³⁾

مورخ بزرگ اهل سنّت، عزّالدین ابوالحسن معروف به ابن اثیر می گوید: خَیْبَر «فَیْ ء» برای مسلمانان بود و «فَدَک» مخصوص رسول خدا صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم چون سرزمینی بود که بدون جنگ و خونریزی به دست رسول خدا رسید. ⁽⁴⁾

با توجه به دلایل ذکر شده، اینگونه روشن گردید که، «فَدَک» ملک اختصاصی پیامبر اکرم صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم بوده و شیعه و سنّی بر این مسأله اتفاق نظر دارند.

سؤال دوّم: در زمان رسول اکرم صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم «فَدَک» در دست چه کسی بود؟

[«فَدَک» در زمان رسول الله صلی علیه و آله و سلم در ملکیت و اختیار حضرت فاطمه زهرا علیها السلام بود]

ادّله بسیاری بر این مطلب دلالت می کند که پیامبر اکرم صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم «فَدَک» را به دخترش

حضرت فاطمه علیها السلام بخشید و تا زمان رحلت رسول اکرم به مدّت سه سال «فَدَک» در ملکیت و اختیار حضرت فاطمه زهرا علیها السلام بود.

در اینجا به یازده دلیل اشاره می کنیم:

دلائل مالکیت حضرت زهرا علیها السلام

1. آیات قرآن

الف) سوره مبارکه بنی اسرائیل، آیه 26

«وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّه»

ب) سوره مبارکه روم، آیه 38

«فَآتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّه»

حق خویشاوندان و ارحام خود را عطا کن

طبق تفسیر اکثر مفسرین شیعه و سنّی، این دو آیه مربوط به جریان «فَدَک» و اعطای آن به حضرت فاطمه علیها السلام می باشد.

در اینجا به ذکر بعضی از منابع تفسیری، و روایتی در ذیل این آیه اکتفا می نماییم.

عیون اخبار الرضا با ذکر سند از ریان بن صلت روایت می کند؟

علی بن موسی الرّضا علیه السلام فرمودند: اما قول خداوند «وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّه»؟

دلالت می کند بر اینکه خصوصیتی در اهل بیت است که خداوند ایشان را به این خصوصیت مختص نموده و آنها را بر امت برگزیده است.

زمانی که این آیه بر پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم نازل شد، فرمودند: فاطمه را به پیش من بخوانید و چون حضرت فاطمه خدمت پدر رسیدند، پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم فرمودند:

یا فاطِمَةُ فَقالَتْ: لَبَیکَ یا رَسُولَ اللَّه فَقالَ: هذِهِ فَدَک هِی مِمَّا لَمْ یُوجَفْ عَلَیْها بِخَیلِ وَ لا رِکابٍ وَ هِی لِی خاصَّةً دُونَ الْمُسْلِمِینَ وَ قَدْ جَعَلْتُها لَکِ لِما أَمَرَنِی اللَّه تَعالی بِهِ فَخُذیها لَکِ وَ لِوُلْدِکِ. ⁽¹⁾

بحارالأنوار، جلد 25، صفحه 223

فَدَک و العوالی، صفحه 141.

ای فاطمه این فَدَک از اموالی است که بدون جنگ و لشکر کشی به دست ن رسیده است و ملک خاص من است و مسلمانان در آن حقی ندارند و با امر خداوند آن را برای تو قرار دادم پس فَدَک را بگیر تا از آنِ تو و فرزندان تو باشد.

اکنون به تفسیر آیه «وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّه» در کتب اهل سنّت توجه کنید:

عبدالرّحمن جلال الدین سیوطی ⁽²⁾، ذیل آیه شریفه «وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّه» می گوید: بزاز و ابویعلی و ابن ابی حاتم و ابن مردویه از ابوسعید خُدْرِی روایت می کنند:

هنگامی که آیه «وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّه» نازل شد پیامبر اکرم صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم فاطمه را طلبید و «فَدَک» را به او بخشید.

ابن مردویه از ابن عباس روایت نموده: هنگامی که آیه «وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّه» نازل شد رسول خدا صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم «فَدَک» را به فاطمه بخشید.

هیثمی در کتاب خود ⁽¹⁾از ابوسعید خُدْرِی نقل می کند:

لَمَّا نَزَلَتْ «وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّه» دَعا رَسُولُ اللَّه فاطمَه وَ اَعْطاها فَدَکاً

«چون آیه شریفه نازل شد پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم فاطمه را صدا زد و «فَدَک» را به او عطا نمود.»

هیثمی می گوید که طبرانی نیز این روایت را نقل کرده است.

ذهبی ⁽²⁾، این روایت را ذکر کرده و آن را روایتی صحیح دانسته است.

متّقی ⁽³⁾از ابوسعید چنین روایت کرده:

چون آیه شریفه «وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّه» نازل شد پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم فرمودند: ای فاطمه «فَدَک» از آن تو می باشد. ⁽⁴⁾

2. روایات:

دستور خدا به اعطای حق فاطمه زهرا علیها السلام

در این قسمت به نقل بعضی از روایاتی که دلالت بر اعطای «فَدَک» به حضرت زهرا علیها السلام بعد از نزول آیه شریفه «وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّه» توسط پیامبر اکرم صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم دارند می پردازیم:

الف) اعلام الوری: ابان می گوید زراره برای من چنین حدیث کرد که امام محمّد باقر علیه السلام فرمودند: … چون پیامبر گرامی اسلام از جنگ خَیْبَر فارغ شدند، به حضرت علی علیه السلام فرمودند: به سوی «فَدَک» برو و آن را بگیر، ایشان به سوی فَدَک رفتند و اهل «فَدَک» با او مصالحه نمودند تا اینکه خونشان حفظ گردد پس «فَدَک» از اموال خاص

و خالص رسول خدا صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم می باشد.

فَنَزَلَ جِبْرِئیلُ فَقالَ: إنَّ اللَّه عَزَّوَجَّلَ یأْمُرُکَ أَنْ تُؤْتِی ذَوی الْقُرْبی حَقَّه فَقالَ یا جِبْرِئیلُ: وَ مَنْ قُرَبایی وَ ما حَقّها؟ قالَ: فاطِمَه فَاعْطِها حَوائِطُ فَدَک وَ ما للَّه وَ لِرسُولِه فیها.

جبرئیل نازل شد و گفت: خداوند عزّو جلّ تو را امر می کند که حَقِّ ذِی الْقُرْبی را عطا فرمائی، پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم فرمود: ای جبرئیل خویشان من چه کسانی هستند و حق آنها چیست؟ گفت منظور از ذوی القربی، فاطمه علیها السلام می باشد، پس فَدَک و آنچه برای خدا و رسول خدا در آن می باشد به او عطا کن.

فَدعا رَسُولُ اللَّه فاطِمَةَ وَ کَتَبَ لَها کِتاباً جاءَتْ بِه بَعدَ مَوْتِ اَبیها الی ابی بَکر وَ قالَتْ: هذا کِتابُ رَسُولِ اللَّه لی وَ لِإِبْنی. ⁽¹⁾

بحارالأنوار، جلد 21، صفحه 22

عوالم العلوم، جلد 11 / 2، صفحه 615.

آنگاه پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم فاطمه را صدا زدند و سند فَدَک را به نام وی نوشتند که البته بعدا ایشان با این قباله در مقابل ابابکر احتجاج کرده و فرمودند این نوشته رسول خدا برای من و فرزندان من است.

ب) تفسیر عَیَّاشِی: عبدالرحمن از امام صادق علیه السلام چنین روایت کرده که امام صادق فرمودند: چون آیه شریفه «وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّه وَ الْمِسْکِینَ» نازل شد پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم فرمودند: ای جبرئیل مسکین را شناختم ولی بگو منظور از ذوی القربی کیست؟ جبرئیل گفت: آنها خویشان تو می باشند. پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم، حسن و حسین و فاطمه را صدا زدند و فرمودند: پروردگارم به من امر فرموده که عطا کنم به شما آن چیزهایی را که خداوند به من برگردانده است و من «فَدَک» را به شما عطا کردم. ⁽²⁾

تفسیر عَیَّاشِی، جلد 2، صفحه 287

برهان، جلد 2، صفحه 415

غایة المرام، صفحه 323 به نقل از عوالم العلوم، جلد 11/2؛ صفحه 617 حدیث (18 و 17).

ج) تفسیر عَیَّاشِی: اَبَان بن تَغْلِب می گوید: خدمت امام جعفر صادق علیه السلام عرض کردم:

آیا رسول خدا «فَدَک» را به فاطمه عطا کردند؟

قال: کانَ لَها مِنَ اللَّه. ⁽¹⁾

تفسیر عَیَّاشِی، جلد 2، صفحه 287

برهان، جلد 2، صفحه 415

غایة المرام، صفحه 323 به نقل از عوالم العلوم، جلد 11/2، صفحه 617 حدیث (18 و 17).

خداوند فاطمه را مالک فَدَک قرار داد.

در بحارالأنوار، جلد 29، از صفحه 105 الی 129 و در صفحه 195 و همچنین در عوالم العلوم، جلد 11/2، صفحه 612 الی 622 روایات متعددی در تفسیر و توضیح آیه شریفه «وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّه» و اعطای «فَدَک» به حضرت زهرا علیها السلام نقل شده است.

ضمنا علاّمه مجلسی می فرماید: سیّد بن طاووس ⁽²⁾از قول محمّد بن عباس بن علی بن مروان در کتاب تفسیرش چنین نقل می کند که:

حدیث «فَدَک» در تفسیر قول خداوند «وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّه» از بیست طریق روایت شده است ⁽³⁾.

3. سند کتبی رسول اللَّه صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم

[اُکْتُبْ لِفاطِمَةَ علیها السلام بِفَدَک نِحْلَةً مِن رَسُولِ اللَّه صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم]

ففی الخرائج و الجرائح روی عن ابی عبداللَّه علیه السلام: … فَدَعا بِأَدِیمٍ وَ دَعا عَلیَّ بْنَ اَبِیطالِبْ علیه السلام فقالَ: اُکْتُبْ لِفاطِمَةَ علیها السلام بِفَدَک نِحْلَةً مِن رَسُولِ اللَّه صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم فَشَهِدَ عَلی ذَلک عَلِیَ بْنَ اَبِیطالِب وَ مَوْلَی رَسُولِ اللَّه وَ اُم اَیْمَن. ⁽⁴⁾

امام صادق علیه السلام فرمودند: … پیامبر اکرم صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم پوستی طلب کرد و به حضرت علی علیه السلام فرمود: بنویس فَدَک هدیه ای از رسول خدا برای فاطمه است. و بعد حضرت علی و غلام خود (رَبَاح) و اُم اَیْمَن را بر این مسأله شاهد گرفت.

وَ قَالَ الْعلامَّةُ الْمَجلِسی: فَدَعا رَسُولُ اللَّه فاطِمَةَ وَ کَتَبَ لَها کِتابَاً جاءَتْ بِهِ بَعْدَ وَفاةِ اَبْیها اِلی ابِی بَکر وَ قالَتْ: هذا کِتابُ رَسُولِ اللَّه لِی وَ لِاِبْنِی. ⁽¹⁾

علامّه مجلسی می گوید: پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم حضرت فاطمه علیها السلام را خواست و برای او (فَدَک) را نوشت و ایشان بعد از رحلت رسول اللَّه آن کتابت را پیش ابابکر آورد و گفت: این نوشته رسول خدا برای من و فرزندان من است.

مرحوم حاج شیخ عباس قمی نیز در سفینة البحار این مسأله را ذکر نموده اند ⁽²⁾.

پاره کردن نوشته رسول اللَّه صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم توسط عمر

حضرت زهرا علیها السلام زمانی که از ظلم ظالمان بر خود خبر می دادند فرمودند:

… وَ ظَلَمُونِی وَ اَخَذُوا اِرْثِی، وَ خَرَّقُوا صَحِیفَتِی اَلَّتِی کَتَبَها لِی اَبِی بِمِلکِ فَدَک وَ الْعَوالِی وَ کَذَّبُوا شُهُودِی. ⁽³⁾

بر من ظلم کردند و ارث مرا گرفتند و صحیفه ای که پدرم در ملکیت فَدَک و عوالی برای من نوشته بود، پاره کردند و شاهدان من را تکذیب نمودند.

در حدیثی امام صادق علیه السلام برای مُفَضَّل در رابطه با رجعت و بازگشت ائمه به دنیا و شکایات آنها نزد رسول اللَّه سخن می گویند و می فرمایند:

ثُمَّ تَبْدَأُ فاطِمَةُ علیها السلام فَتَشْکُوا مِنْ عُمَر وَ ما نالَها مِنْهُ وَ مِنْ اَبِی بَکرٍ وَ اَخْذِ فَدَک، وَ ما رَدَّ عَلَیها مِنْ قَوْلِهِ «اِنَّ الْأَنْبِیاءَ لا تُورَثُ» وَ إحِْتِجاجِها بِقولِ یحیی و زَکَرِیا علیهما السلام وَ قِصَّةِ داوُدَ وَ سُلَیمانَ وَ قَوْلِ صاحِبِهِ:

هاتِی صَحِیفَتَکِ الَّتِی ذَکَرْتِ اِنَّ اَباکِ قَدْ کَتَبَها لَکِ وَ إِخْراجِهَا الصَّحِیفَةَ، وَ اَخْذِها مِنها وَ نَشْرِها عَلی رُؤُسِ الْاَشْهادِ

مِنْ قُرَیشٍ وَ سائِرِ الْمُهاجِرینَ وَ الانْصارِ وَ سائِرِ العَرَبِ، وَ تَفِله فِیها وَ تَمْزِیقِهِ اِیاها … ⁽¹⁾

فَدَک و العوالی، صفحه 279.

حضرت فاطمه زهرا علیها السلام شکایت می کنند: از عمر و از آن ستمهایی که از جانب او رسیده و از ابابکر و از گرفتن فَدَک، و جعل حدیث ما انبیاء ارث نمی گذاریم … و از قول رفیقش عمر که گفت: نوشته ای که گفتی پدرت درباره فَدَک به تو داده بیاور و از گرفتن آن نامه و نشان دادن آن بر تمام مردم از مهاجرین و انصار و از آب دهان انداختن به آن نامه و پاره کردن آن و …

4. بخشش های حضرت زهرا علیها السلام از اموال فَدَک

آنچه مسلم است حضرت زهرا علیها السلام در طول حیات خود، بخششهای فراوانی داشته اند که بی شک یکی از منابع مهم این بخششها، طی سه سال آخر عمر ایشان، از درآمدهای «فَدَک» بوده است.

5. اخراج وکلای حضرت فاطمه علیها السلام از «فَدَک» توسط ابابکر

قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: لَمَّا بُویِعَ أبُوبَکْر وَ اسْتَقَامَ لَهُ الأمْرُ عَلی جَمیعِ الْمُهَاجِرینَ وَ الأنْصَارِ، بَعَثَ إلی فَدَک مَنْ أخْرَجَ وَکیلَ فَاطِمَةَ علیها السلام بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم مِنْهَا … ⁽²⁾

عنه بحارالانوار، جلد 29، صفحه 127

عوالم العلوم، جلد 11/2، صفحه 751

فَدَک و العوالی، صفحه 257.

امام صادق علیه السلام فرمودند: چون مردم با ابوبکر بیعت کردند و پایه های حکومت وی بر مهاجرین و انصار محکم گردید، کسی را به سوی فَدَک فرستاد تا وکیل فاطمه، دختر رسول اللَّه، علیهما السلام را از فَدَک بیرون کند …

قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: لَمَّا قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ وَ جَلَسَ أبُوبَکْر مَجْلِسَهُ بَعَث إلَی

وَکیلِ فَاطِمَةَ علیها السلام فَأخْرَجَهُ مِنْ فَدَک. ⁽¹⁾

عوالم العلوم، جلد 11/2، صفحه 423

فَدَک و العوالی، صفحه 260.

چون پیامبر اکرم صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم از دنیا رفتند، ابوبکر به جای ایشان نشست، و کسی را به سوی وکیل فاطمه در فَدَک فرستاد، پس او را از فَدَک بیرون کرد …

6. ادعای حضرت زهرا علیها السلام بر ملکیّت فَدَک

معصوم بودن حضرت فاطمه زهرا علیها السلام از هر گناه، احتمال ادعای دروغین را در ایشان به طور کلی منتفی می سازد و این عصمت توسط آیه تطهیر ثابت شده و مورد قبول علماء شیعه و سنّی می باشد و حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام در احتجاج با ابابکر هم به همین آیه استدلال نمودند.

7. شهادت حضرت علی علیه السلام و اُم اَیْمَن

البته بعد از شهادت حضرت علی علیه السلام و اُم اَیْمَن، امام حسن و امام حسین علیهما السلام و رباح (غلام پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم) و اسماء بنت عمیس نیز شهادت دادند که «فَدَک» را پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم در زمان حیات به دختر خود حضرت فاطمه علیها السلام بخشیدند. ⁽²⁾

عوالم العلوم، جلد 11 / 2 صفحه 635

فَدَک و العوالی، صفحه 278، دلیل ششم و هفتم در بحثهای بعدی توضیح بیشتری داده خواهد شد.

8. نوشتن نامه رد «فَدَک» توسط خود ابابکر

[روایت امام صادق علیه السلام]

عَن أَبی عَبْدِاللَّه علیه السلام: فَدَعا بِکتابٍ فَکَتَبَهُ لَها بَردِّ فَدَک فَقال: فَخَرَجَتْ وَ الْکِتابُ مَعها فَلَقِیها عُمَرَ فَقال: یا بِنتَ مُحَمَّد ما هذا الْکتاب الّذی مَعَک؟ فَقالَتْ: کِتابٌ کَتَبَ لِی اَبُوبِکر بِرَدِّ فَدَک … ⁽³⁾

بحارالأنوار، جلد 29، صفحه 194

عوالم، جلد 11/2، صفحه 650.

امام صادق علیه السلام در یک روایت طولانی می فرماید: … پس ابوبکر ورقه ای را (وسائل نوشتن) را طلبید و رد فَدَک را برای حضرت زهرا علیها السلام نوشت، هنگامی که حضرت نامه را گرفته و از نزد ابابکر خارج شدند در بین راه با عمر برخورد کردند، عمر گفت: ای دختر محمّد، این نوشته ای که در دست داری چیست؟ حضرت جواب دادند: این نامه ای است که ابوبکر به عنوان ردّ فَدَک برای من نوشته است …

البته این مضمون در روایات و کتب مختلف شیعه و سنّی ذکر شده است و ما به ذکر بعضی از منابع این روایات اکتفا می نماییم:

[مضمون روایت] در کتب شیعه

بحارالأنوار، جلد 29 در صفحات 123، 128، 157، 189 و 342 - عوالم العلوم، جلد 11/2 در صفحات 647، 650، 651 و 752 - کامل بهائی، جلد 1، صفحه 309- الغدیر، جلد 7، صفحه 195- احتجاج، جلد 1، صفحه 92- فَدَک و العوالی، صفحه 277 تا 282.

[مضمون روایت] در کتب اهل سنّت

شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، جزء 16، صفحه 101 و صفحه 274 و دو روایت در جزء 16، صفحه 87 - سیره حلبیّه، جلد 3، صفحه 362.

9. نامه حضرت علی علیه السلام به عثمان بن حنیف

… بَلی کانَتْ فِی اَیدِینا فَدَک مِنْ کُلِّ ما أظَلَّتْهُ السَماءُ فَشَحَّتْ عَنها نُفُوسُ قَوْمٍ وَ سَخَتْ عَلَیها نُفُوسُ قَوْمٍ آخَرِین وَ نِعْمَ الْحَکَمُ اللَّه. ⁽¹⁾

آری از تمام آنچه آسمان بر آن سایه افکنده است فَدَک در دست ما بود که گروهی بر آن بخل ورزیدند. (آن را از ما غصب کردند) و دیگران بخشش نموده و از آن گذشتند و بهترین حاکم خداوند می باشد.

10. برگرداندن فَدَک توسط خلفاء

بعضی از خلفاء بنی امیه و بنی عباس «فَدَک» را به فرزندان حضرت فاطمه علیها السلام برگرداندند، ⁽¹⁾از جمله مأمون، در ضمن نامه ای به قُثَم بن جعفر، فرماندار خود در مدینه به مالکیت حضرت فاطمه علیها السلام در زمان رسول خدا صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم این چنین اقرار می کند:

و اما بعد، همانا أمیرالمؤمنین (مأمون) با توجه به موقعیت و مقامی که نسبت به دین خدا و جانشینی رسول خدا و قرابتی که نسبت به آن حضرت دارد، شایسته ترین فرد است که به سنّت رسول خدا عمل کرده، دستورات او را به کار ببندد. به هر کس که آن حضرت بخششی کرده، ببخشد و هر کس را مورد تصدّق و صدقه خود قرار داده، مورد آن عطا و صدقه قرار دهد. توفیق و نگهداری امیرالمؤمنین با خداست و به او (در عمل کردن به آنچه موجب تقرب به اوست) رغبت و تمایل دارد.

وَ قَدْ کانَ رَسُولُ اللَّه صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم أَعْطی فاطِمَه بِنْتَ رَسُولِ اللَّه فَدَکاً وَ تَصَدَّقَ بِها عَلَیها وَ کانَ ذلِکَ أَمْراً ظاهِراً مَعْرُوفَاً لاإِخْتلافَ فِیهِ بَین آلَ رسول اللَّه صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم. ⁽²⁾

عوالم العلوم، جلد، 11/2، صفحه 780

مجمع البلدان.

و همانا رسول خدا فَدَک را به دخترش فاطمه بخشیده و آن را به او هدیه داد، این یک عمل ظاهر و آشکار و معروفی بود که در بین خاندان پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم اختلافی در آن وجود نداشت، و پیوسته کسانی که نسبت به آن اولویت داشتند مدعی و خواهان آن بودند، از این جهت امیرالمؤمنین (مأمون) چنین صلاح دید که آن را به ورثه حضرت رسول برگرداند …

11. اقرار علمای اهل سنّت:

دانشمندان شیعه و گروهی از محدثان اهل تسنن اتفاق نظر دارند، که وقتی آیه «وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّه وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیل» نازل گردید، پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم «فَدَک» را به دختر خود حضرت فاطمه علیها السلام بخشیدند.

سند حدیث به دو صحابی بزرگ أبوسعید خُدْرِی و ابن عباس منتهی می گردد و از محدثان اهل تسنن شخصیت های بزرگی این حدیث را نقل کرده اند از جمله:

این حدیث را محدثانی مانند: بزاز و ابویعلی و ابن ابی حاتم و ابن مَردویه از صحابی معروف ابو سعید خُدْرِی نقل کرده اند. و نیز می گوید «ابن مردویه» از ابن عباس نقل کرده است وقتی آیه یاد شده نازل گردید پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم «فَدَک» را به فاطمه تملیک کرد. ⁽¹⁾

و همچنین اضافه می کند: محدثانی مانند ابن النّجار و حاکم در تاریخ خود حدیث را از ابوسعید خُدْرِی نقل کرده اند. ⁽²⁾

والی مدینه نوشته، این چنین نقل کرده است: پیامبر خدا صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم سرزمین «فَدَک» را به فاطمه بخشید و آن را به او هدیه داد. این عملی ظاهر و معروف و شناخته شده بود که در بین افراد خاندان رسول خدا هیچ گونه اختلافی در آن وجود نداشت. ⁽¹⁾

معجم البلدان، جلد 4، صفحه 240.

هنگامی که عمر بن عبدالعزیز زمام امور را به دست گرفت نخستین مظلمه ای را که به صاحبانش پس داد این بود که «فَدَک» را به حسن بن حسن بن علی علیه السلام باز گردانید. ⁽²⁾از این جمله استفاده می شود که «فَدَک» ملک دختر پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم بوده است.

پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم «فَدَک» را به من بخشیده است خلیفه شاهد خواست و … (سرانجام می نویسد) در دوران خلافت عمر، «فَدَک» به دودمان پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم باز گردانیده شد زیرا وضع در آمد مسلمانان بسیار رضایت بخش بود ⁽¹⁾.

فَدَک در دوران خلافت عُمَر بن عبد العزیز به خاندان حضرت زهرا علیها السلام باز گردانیده شد. ⁽²⁾

حضرت علی علیه السلام می گوید: که پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم آن را در زمان حیات خود به فاطمه علیها السلام بخشید.

سرزمین «فَدَک» چه به صورت بخشش و یا به عنوان ارث، حق خالص فاطمه بود که نمی شود بحث و جدل و شک و تردیدی در آن ابراز داشت. ⁽³⁾

سؤال سوّم: چرا پیامبر اسلام صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم «فَدَک» را به دختر خود حضرت فاطمه علیها السلام بخشید؟

اشاره

با اینکه ما می دانیم اهل بیت علیهم السلام دلبستگی به دنیا نداشتند پس چرا پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم «فَدَک» را به دختر خود بخشید؟ در جواب این سؤال با استفاده از قرائن می توانیم به پنج مطلب اشاره کنیم:

1. امر خداوند علیم و حکیم

امام باقر علیه السلام می فرمایند: پیامبر گرامی اسلام صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم بعد از نزول آیه کریمه:

«وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّه» از جبرئیل سؤال فرمود: ذوی القربی کیست؟ و حق او کدام است؟ جبرئیل از طرف خداوند پیام آورد: منظور از ذوی القربی حضرت فاطمه علیها السلام است و حق او «فَدَک» می باشد، آنگاه پیامبر اکرم صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم، «فَدَک» را به دختر خود بخشیدند. ⁽¹⁾

عوالم العلوم، جلد 11/2، صفحه 615 و مراجعه شود به سؤال قبل.

2. زمامداری حکومت

پس از پیامبر اکرم صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم، امیرالمؤمنین علیه السلام باید حکومت و ولایت جامعه را به دست می گرفتند، و چون هر حکومتی برای پیاده نمودن اهداف خود، نیازمند به سرمایه مادی می باشد، درآمد فَدَک، می توانست بهترین سرمایه برای تحقق اهداف پیشرفته حضرت علی علیه السلام در جامعه اسلامی محسوب گردد، و گویا دستگاه حکومت ابوبکر نیز به این نتیجه رسیده بود، لذا در همان روزهای نخست فَدَک را از دست خاندان پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم خارج نمود، تا ضمن محکم نمودن پایه های لرزان حکومت غاصبانه خود، دستان حضرت علی علیه السلام را از این سرمایه مادی کوتاه کند.

3. تألیف قلوب

پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم می دانست که گروهی کینه حضرت علی علیه السلام را در دل دارند زیرا بسیاری از خویشان آنها در میدانهای نبرد به شمشیر وی کشته شده اند و یکی از راههای از بین بردن کینه ها و تالیف قلوب آنها کمکهای مالی و دلجویی از آنها می باشد تا از این طریق خارهایی که بر سر خلافت بود از میان برداشته شود، و به همین خاطر حضرت علی علیه السلام غیر از بیت المال باید مالی را در دست داشته باشند که اختیار آن به دست

خودشان باشد و در مواقع خاص بتوانند از آن استفاده کنند.

4. کمک به بینوایان و فقراء

احسان و کرم نسبت به افراد جامعه، بالأخص فقراء و ضعیفان، همیشه جزء اخلاق زندگی اهل بیت علیهم السلام بوده، و در آمد «فَدَک» می توانست سرمایه خوبی برای رفع نیاز محتاجان و بینوایان، با دستان پرمهر حضرت علی و زهرا علیهما السلام باشد.

5. زندگی آبرومند

آخرین انگیزه ای که می تواند دلیل بخشش «فَدَک» به حضرت زهرا علیها السلام باشد این است که دختر پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم و فرزندان او در آینده با توجه به حوادثی که ممکن است اتفاق بیفتد، باید زندگانی آبرومندی داشته باشند، و قسمتی از درآمد «فَدَک» می تواند زندگی مادی و اجتماعی آنها را تامین کند.

سؤال چهارم: چرا خلیفه و اطرافیانش به فکر غصب «فَدَک» افتادند؟

دلایل

1. رشوه به مخالفان حکومت

همانگونه که می دانید و در تاریخ ذکر شده بعد از رحلت رسول گرامی اسلام صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم، عده ای خاص در سقیفه تصمیم گرفتند بر خلاف سفارشات پیامبر اکرم صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم، خلافت را به ابوبکر واگذار کنند و هر چند این تصمیم نابخردانه مورد تأیید عده ای در جامعه قرار گرفت، ولی این پیروزی نسبی برای ادامه خلافت کافی نبود، چون این تصمیم مخالفان زیادی داشت، از جمله بنی امیّه، که در رأس آنها ابوسفیان قرار گرفته بود، و خلافت خلیفه را به رسمیت نمی شناختند. ⁽¹⁾

در چنین شرائطی باید با دادن بعضی از پستها به سران مخالف و رشوه مالی به عده ای دیگر، مخالفان را همراه و همیار حکومت نمود یا از سکوت آنها به نفع حکومت استفاده کرد. مثلاً خلیفه برای ساکت کردن ابوسفیان فرزند وی معاویه را برای حکومت شام انتخاب کرد، که ابوسفیان با شنیدن این خبر گفت: ابوبکر صله رحم کرده است. ⁽¹⁾

همچنین خلیفه باید برای ساکت کردن مهاجر و انصار به ویژه خزرجیان، که از روز نخست با او بیعت نکردند و با دلی پر از خشم از سقیفه بیرون آمدند، اموالی را بین آنها تقسیم کند. ⁽²⁾

2. کمبود بودجه

خلیفه غاصب، دچار کمبود بودجه شدیدی شده بود. چون هم بیت المال خالی بود و هم قبایل اطراف از دادن زکات به مأموران حکومتی خودداری می کردند.

این در حالی بود که احتمال جنگ های داخلی و خارجی داده می شد و در صورت چنین مسائلی خلیفه می خواست از درآمد «فَدَک» در این راه استفاده کند، چنانکه عمر به گونه ای به این مطلب اعتراف کرده است.

مورخ معروف «حلبی» در سیره خود می نویسد: ابوبکر مایل بود که «فَدَک» در دست دختر پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم باقی بماند، و حتی مالکیت فاطمه را در ورقه ای تصدیق کرد. اما عمر از دادن ورقه به فاطمه مانع گردید و رو به ابوبکر کرد و گفت: فردا تو به در آمد

«فَدَک» نیاز شدیدی پیدا خواهی کرد زیرا اگر مشرکان عرب بر ضد مسلمانان قیام کنند، از کجا هزینه جنگی آنها را تأمین خواهی نمود؟! ⁽¹⁾.

3. ترس از قدرت اقتصادی امیرالمؤمنین علی علیه السلام

حضرت علی علیه السلام تمام شرائط رهبری جامعه و جانشینی رسول گرامی اسلام صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم از علم و دانش، تقوی و پرهیزکاری، شجاعت، سخاوت، سوابق درخشان، قرابت و خویشاوندی با پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم و بالخصوص توصیه ها و سفارشات پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم درباره جانشینی او را داشت. و هرگاه فردی با این شرایط و زمینه، قدرت مالی و اقتصادی هم داشته باشد و بخواهد با خلافت لرزان خلیفه رقابت کند، دستگاه خلافت با خطر بزرگی روبرو می گردد و چنین شخصی اگر با حکومت به مبارزه رو در رو هم نپردازد، خود با چنین موقعیتی حکومتی در کنار آن حکومت تشکیل داده است.

ابوبکر و اطرافیانش با توجه به این نکات و با علم به اینکه فضایل درونی حضرت علی علیه السلام قابل غصب نیست، به فکر سلب قدرت اقتصادی آن حضرت افتادند، تا با خالی بودن دستان حضرت علی علیه السلام گروهی از مردم دور ایشان جمع نشوند. این حقیقت از گفتگوی عمر با خلیفه به روشنی استفاده می شود. که به ابابکر گفت:

انَّ النّاسَ عَبِیدُ هذِهِ الدُّنْیا لا یرِیدُونَ غَیرَها فَامْنَعْ عَنْ عَلی وَ أَهْلِ بَیتِهِ الْخُمْسَ وَ الْفَی ءَ وَ فَدَکاً فَإِنَّ شِیعَتَهُ إِذا عَلِمُوا بِذلِک تَرَکُوا عَلِیاً وَ أَقْبِلُوا إِلیک رَغْبَةً فِی الدُّنْیا. ⁽²⁾

بحارالانوار، جلد 29، صفحه 194.

مردم بندگان این دنیا هستند و جز آن هدفی ندارند، تو خمس و فَیْ ء و فَدَک را از علی بگیر. وقتی مردم و پیروان او دستان او را خالی دیدند او را رها می کنند و به خاطر رغبت مردم به دنیا به تو متمایل می گردند.

به همین دلیل دستگاه حکومت نه تنها خاندان پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم را از «فَدَک» محروم کرد، بلکه آنان را از یک پنجم غنایم جنگی که به تصریح قرآن ⁽¹⁾مربوط به خویشاوندان پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم است، نیز محروم ساخت و پس از درگذشت پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم، دیناری از این راه به آنان پرداخت نشد. ⁽²⁾

[جمع بندی:] غصب فَدَک یا غصب خلافت؟

از مطالب فوق به وضوح روشن می شود پیامبر اکرم صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم به خاطر محکم کردن خلافت جانشین خود، یعنی: حضرت علی علیه السلام «فَدَک» را به دخترشان فاطمه علیها السلام بخشیدند و غاصبان خلافت هم به خاطر تضعیف حضرت علی علیه السلام و محکم نمودن پایه های لرزان حکومت خود، دست به غصب «فَدَک» آلوده نمودند و در نتیجه معلوم می شود بحث «فَدَک» یک بحث مادی و دنیوی نبوده بلکه مسأله، حقانیت حضرت علی علیه السلام و جانشینی رسول اکرم صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم بوده است، به همین علت حضرت زهرا و علی علیهما السلام بر باز پس گیری «فَدَک» اینقدر اصرار نمودند. حال به روایت زیر توجه کنید، تا مطلب روشن تر گردد.

علی بن اسباط می گوید: زمانی که امام موسی بن جعفر علیه السلام دیدند مهدی عباسی رد مظالم می کند و حقوق غصب شده را به صاحبان حق برمی گرداند. به مهدی عباسی فرمودند: چرا حق غصب شده ما را بر نمی گردانی؟

مهدی عباسی گفت حق شما چیست؟ حضرت فرمودند: «فَدَک» ⁽³⁾.

پس مهدی عباسی گفت: حدّ آن را برای من معین کنید، تا آن را به شما بر گردانم. حضرت موسی بن جعفر علیه السلام فرمودند: حدّ أوّل آن کوه احد و حدّ دیگرش عدیش مصر، حد سوّم آن سیف البحر و حد آخرش دُومَة الْجَنْدَلِ، مهدی عباسی با تعجب

پرسید تمام اینها؟ حضرت فرمودند بله.

یعنی: حضرت موسی بن جعفر علیه السلام به مهدی عباسی فهماندند: که غصب فَدَک برابر بود با غصب خلافت رسول اللَّه و اگر کسی بخواهد «فَدَک» را برگرداند، باید خلافت بر تمام سرزمینهای اسلامی را برگرداند. ⁽¹⁾

بحارالأنوار، جلد 48، صفحه 156

عوالم العلوم فاطمة الزهرا، جلد 2، صفحه 773 و در روایتی دیگر حضرت موسی بن جعفر علیه السلام در جواب هارون الرشید جوابی مشابه این جواب را دادند.

باز برای تایید مطلب به این اقرار استاد و شاگرد اهل تسنن توجه فرمائید:

ابن ابی الحدید می گوید: به استاد بزرگ و مدرس بغداد علی بن الفار گفتم: آیا زهرا علیها السلام در ادعای خود در مورد «فَدَک» راستگو بوده؟ گفت: بلی. گفتم خلیفه می دانست که او زنی راستگو است؟ گفت: بلی. گفتم پس چرا خلیفه حق مسلم او را در اختیارش نگذاشت؟

در این موقع استاد لبخندی زد و با کمال وقار گفت: هرگاه آن روز سخن او را می پذیرفت و روی این جهت که او یک زن راستگو است بدون درخواست شاهد، فَدَک را به وی باز می گردانید، فردا او از این موقعیت به نفع علی علیه السلام استفاده می کرد و می گفت: خلافت مربوط به شوهرم علی است و او در این موقع ناچار بود، خلافت را به علی علیه السلام واگذار کند. ولی او برای اینکه باب تقاضا و مناظرات بسته شود، حضرت زهرا را از حق مسلم خود محروم ساخت.

سؤال پنجم: آیا درآمد «فَدَک» به اندازه ای بود که پایه های حکومت را محکم کند؟

دلائل وسعت «فَدَک» و درآمد بسیار آن:

1 - اجاره هفتاد هزار دیناری

سیّد بن طاووس می نویسد: پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم سرزمین «فَدَک» را به مبلغ 24000 دینار اجاره داده بودند و در برخی از احادیث 70000 دینار نیز نقل شده است، که ظاهراً این

اختلاف به حسب تفاوت درآمد سالیانه «فَدَک» بوده است. ⁽¹⁾

2 - تقسیم فَدَک بین سه نفر

هنگامی که معاویه به خلافت رسید «فَدَک» را میان سه نفر تقسیم کرد:

مروان بن حکم، عمر بن عثمان و یزید فرزند خودش ⁽²⁾.

از این تقسیم استفاده می شود که «فَدَک» یک سرزمین قابل ملاحظه ای بود که معاویه توانست آن را میان سه نفر (با اشتها) که هر کدام نماینده فامیل بزرگی بودند تقسیم کند.

3 - تجهیز سپاه اسلام

هنگامی که حضرت فاطمه علیها السلام با ابابکر درباره «فَدَک» گفتگو نمود و گواهان خود را برای اثبات مدعای خود پیش او آورد، ابوبکر در پاسخ دختر پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم گفت: «فَدَک» ملک شخصی پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم نبود، بلکه از اموال مسلمانان بود که از درآمد آن سپاهی را مجهز می کرد و برای نبرد با دشمنان می فرستاد و در راه خدا نیز انفاق می کرد. یعنی درآمد «فَدَک» برای تجهیز سپاه کافی بود، و این نشانه بزرگیست. ⁽³⁾

4 - شهر فَدَک

در کتب تاریخی از «فَدَک» به عنوان قریه یا شهر «فَدَک» تعبیر شده است، و اکنون نیز اگر به عکسهای «فَدَک» نگاه کنید خانه ها و برج ها و …، شهر بودن «فَدَک» را نشان می دهد و عبدالرحمن جابر در توضیحاتش برای هیئت ایرانی می گوید: وسعت منطقه «فَدَک» 50 کیلومتر در 50 کیلومتر می باشد. ⁽⁴⁾

مقدمه سؤال ششم:

تاکنون ثابت شد، که «فَدَک» ملک خاص رسول اکرم صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم بوده آن را در زمان حیاتش به حضرت فاطمه علیها السلام بخشیده است. اما بعد از رحلت رسول اکرم صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم ابابکر غاصبانه به جای پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم نشست و دستور داد: وکیل حضرت فاطمه علیها السلام از «فَدَک» خارج شود و بدین طریق «فَدَک» را نیز غصب کرد.

بدنبال غصب «فَدَک» حضرت علی و فاطمه زهرا علیهما السلام برای باز پس گرفتن حق خود پیش خلیفه غاصب آمده و به غصب «فَدَک» اعتراض نمودند. ابابکر گفت: فَدَک ملک رسول اللَّه صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم بوده و الآن من جانشین رسول اللَّه هستم و «فَدَک» باید در دست من باشد. و اگر شما مالک «فَدَک» هستید باید بر این مطلب شاهد بیاورید.

سؤالی که اینجا مطرح می شود این است که: آیا طبق قوانین شرع مقدس اسلام شاهد خواستن از حضرت زهرا علیها السلام امری صحیح بود یا نه؟

توضیح مطلب: اگر در یک جامعه اسلامی ملک کسی را که در دست او بوده است از او غصب کنند، او برای باز پس گرفتن ملک خود باید به دادگاهی شکایت کند و آن دادگاه طبق قوانین اسلامی به نفع یا ضرر او حکمی را صادر نماید.

الآن در این مسأله ثابت شد که «فَدَک» در تصرف حضرت زهرا علیها السلام بوده و کارگزاران ایشان در آن مشغول کار بوده اند، و در این حال «فَدَک» غصب شده است.

حضرت زهرا علیها السلام برای طرح شکایت خود به تنها مرجع اسلامی زمان یعنی ابابکر که خود را خلیفه رسول اللَّه می داند رجوع کرد. تا با قوانین شرع برای او حکمی صادر شود، با گذشت از این اشکال که قاضی دادگاه - ابوبکر - خود طرف دعوی است.

سؤالی که اینجا مطرح است این است که: آیا این قاضی طبق قوانین شرعی از چه کسی باید شاهد بخواهد؟

سؤال ششم: آیا شاهد خواستن ابابکر از حضرت زهرا علیها السلام امری صحیح بود؟

پاسخ:

[این کار مخالف با قوانین شرع اسلام می باشد]

به یقین این کار ابابکر صحیح نبوده و مخالف با قوانین شرع اسلام می باشد، برای اثبات این مطلب به دلائل زیر توجه فرمایید:

[دلایل]

1. قانون ذوالید:

از نظر اسلام اگر ملکی در دستان شخصی باشد (ذوالید) مالک آن شناخته می شود، و اگر غیر از این باشد لازمه آن هرج و مرج در نظام جامعه است.

حال اگر شخص دیگری که ذوالید نیست، ادعای ملکیت داشته باشد، باید بر این ادعای خود دلیل بیاورد، و شارع مقدس در مقام قضاوت در این مسأله فرموده:

الْبَینَةُ عَلَی الْمُدَّعِی

مدعی برای اثبات ادعای خود باید بیّنه (دو شاهد) بیاورد.

اما در مسأله فَدَک، ثابت شد که «فَدَک» در اختیار حضرت زهرا علیها السلام بود، حال اگر مسلمانان یا ابابکر ادعا دارند که آنها مالک «فَدَک» می باشند باید بر این ادعا دو شاهد بیاورند. ولی اینجا ابابکر بر خلاف حکم اسلام، از حضرت فاطمه زهرا علیها السلام که ذوالید و مالک می باشند طلب شاهد نموده است.

اکنون به روایتی اشاره می کنیم که امیرالمؤمنین علی علیه السلام چگونه ابابکر را بر اشتباه خود آگاه نمود.

علل الشرایع: امام صادق علیه السلام فرمودند: چون ابابکر «فَدَک» را از حضرت فاطمه علیها السلام گرفت و وکیل حضرت را از «فَدَک» خارج کرد. امیرالمؤمنین علی علیه السلام به مسجد آمدند و ابابکر در مسجد نشسته بود و مهاجرین و انصار در اطراف او قرار گرفته بودند، حضرت رو به ابابکر کرده و فرمودند:

یا اَبابَکر لِمَ مَنَعْتَ فاطِمَه علیها السلام ما جَعَلَهُ رَسُولُ اللَّه صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم لَها وَ وَکِیلِها فِیهِ مُنْذَ سَنِینَ؟

ای ابابکر چرا فاطمه را از فَدَک منع نمودی در حالی که پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم فَدَک را برای او قرار داده بود و وکیل او چندین سال در فَدَک بود.

ابابکر جواب داد: «فَدَک» ملک مسلمین است، اگر فاطمه شاهد عادلی بر اثبات ملکیت خود بیاورد، پس «فَدَک» از آن اوست و گرنه هیچ حقی در «فَدَک» ندارد.

حضرت علی علیه السلام فرمودند: ای ابابکر آیا برای ما بخلاف حکم خدا بر مسلمانان حکم می کنی؟ ابابکر: نه، حضرت فرمودند: به من بگو اگر در دست مسلمانان چیزی باشد و من ادعا کنم آن چیز از آن من است از چه کسی تقاضای بیّنه (دو شاهد) می کنی. ابابکر: از شما، دوباره حضرت فرمودند: و اگر در دست من چیزی باشد و مسلمانان در آن ادعای ملکیت کنند، باز از من تقاضای بیّنه می کنی؟ پس ابابکر خاموش شد. ⁽¹⁾

بحارالأنوار، جلد 29، صفحه 124، (طبع حجر، جلد 8، صفحه 91)

عوالم العلوم، جلد 11/2، صفحه 762.

و در روایت احتجاج از امام صادق علیه السلام چنین آمده:

قال علی علیه السلام: فَما بالَ فاطِمَةَ سَأَلْتَهَا الْبَینَةَ عَلی ما فِی یدَیها؟ وَ قَدْ مَلَکَتْهُ فِی حَیاةِ رَسُولِ اللَّه صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم وَ بَعْدَه.

حضرت علی علیه السلام فرمودند: پس چرا از حضرت فاطمه علیها السلام برای فَدَکی که در دستهای اوست تقاضای بینه می کنی؟! و حال آن که این فَدَک را در زمان حیات رسول خدا و بعد از آن مالک بوده است.

ای ابابکر چرا تو از مسلمانان به خاطر این ادعایشان طلب بیّنه نمی کنی.

پس ابابکر خاموش شد و سپس عمر گفت: یا علی این صحبتها را رها کن، ما قدرت بر دلیل شما نداریم، اگر شهود عادلی آوردی حق با شماست و گرنه «فَدَک» از

آن مسلمانان است و برای تو و فاطمه در آن حقی نیست … ⁽¹⁾

(در ادامه روایت حضرت از راه دیگری استدلال نمودند که در ادامه بحث به آن اشاره خواهیم کرد).

2. عصمت حضرت زهرا علیها السلام:

دلیل دیگر بر اینکه ابابکر نمی بایست از حضرت زهرا علیها السلام شاهد بخواهد «عصمت» حضرت می باشد، که معصوم بودن حضرت زهرا علیها السلام از هر گناه، احتمالِ ادعای دروغین را، در ایشان به طور کلی منتفی می سازد و این عصمت توسط آیه تطهیر ثابت شده، و مورد قبول تمام علمای شیعه و سنّی می باشد.

بهترین سخن در اینجا کلام امیرالمؤمنین علی علیه السلام در احتجاج با ابابکر است که می فرمایند:

یا اَبابَکر تَقْرَاُ کِتابَ اللَّهِ؟ قالَ: نَعم قالَ أَخْبِرْنِی عَن قَولِ اللَّه عَزَّوجَلَّ: «إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرا» فِیمَنْ نَزَلَتْ فِینا اَمْ فِی غَیرِنا؟ قالَ: بَلْ فِیکُمْ …

ای ابابکر آیا قرآن می خوانی؟ گفت: بله، پس به من خبر بده از قول خداوند عزّوجل که می فرماید:

همانا خداوند اراده کرده تا رجس و پلیدی را از شما اهل بیت دور کند و شما را پاک گرداند. درباره چه کسانی نازل شده است، درباره ما یا غیر ما؟ ابابکر گفت: درباره شما …

حال ای ابابکر بگو چه کار خواهی کرد اگر شهودی شهادت بدهند که فاطمه علیها السلام دختر رسول خدا صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم کار خلافی انجام داده است.

ابابکر گفت: حد بر او جاری می کنم، همانگونه که بر زنان مسلمان چنین می کنم.

قالَ: إِذَنْ کُنْتَ عِندَاللَّه مِنَ الْکافِرین، قالَ لِمَ؟ قالَ: لِأَنَّکَ رَدَدْتَ شَهادَةَ اللَّه لَها بِالْطَّهارَة، وَ قَبِلْتَ شَهادَةَ النّاسِ عَلَیها … فَدَمْدَمَ النّاسُ وَ انْکَرُوا، وَ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إلی بَعْضٍ، وَ قالُوا: صَدَقَ وَ اللَّه عَلی بْنُ أَبِی طالِبْ علیه السلام …

علی علیه السلام فرمود: در این صورت تو در نزد خدا کافر به شمار می روی. ابابکر گفت: به چه علت؟ حضرت فرمودند: چون تو شهادت خداوند به طهارت و پاک بودن حضرت فاطمه علیها السلام از هر گناهی را رد کرده ای و شهادت مردم را بر علیه او پذیرفته ای …

پس مردم با کلماتی آمیخته از غضب، ابابکر را انکار کرده، و در حالی که همدیگر را نگاه می کردند می گفتند: به خدا قسم علی بن ابیطالب راست می گوید …» ⁽¹⁾

بحارالأنوار، جلد 29، صفحه 127 حدیث 27

عوالم العلوم، جلد 11/2، صفحه 752.

3. علم قاضی:

دلیل دیگر بر اینکه ابابکر نباید شاهد مطالبه کند، این است که او باید به علم خود عمل می کرد، چون حاکم می تواند در مواردی که علم به وقوع چیزی دارد، بدون اینکه کسی شهادت بدهد حکم کند، زیرا علم او از گواهی شاهدان قوی تر است. و دلیل بر درستی گفتار ما روایت زیر می باشد:

مرد اعرابی در مورد ناقه ای با رسول خدا به نزاع برخاست. حضرت به او فرمود: این ناقه مال من است و من پولش را به تو داده ام. اعرابی گفت: چه کسی بر این مطلب به نفع تو شهادت می دهد؟ «خُزَیْمَة بن ثابت» گفت: من بر این مطلب شهادت می دهم. پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم از او پرسیدند: تو از کجا علم پیدا کردی؟ آیا در آنجا که من این شتر را خریدم حاضر بودی؟ گفت: نه، لکن من از آنجا که یقین به رسالت شما دارم به این مطلب نیز یقین دارم. حضرت فرمود: من شهادت تو را نافذ

و قابل اجرا می دانم و آن را به منزله دو شهادت قرار می دهم. بدین جهت او را ذوالشهادتین نامیدند. ⁽¹⁾

این داستانی مشهور و شبیه به داستان حضرت زهرا علیها السلام است، از آن جهت که «خُزَیْمَة» ندیده بود که پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم پول شتر را داده اند ولی چون می دانست او رسول خداست و معصوم از هر گناه می باشد و جز به حق و راستی سخن نمی گوید، علم به صدقِ ادعای پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم پیدا کرد و به نفع او شهادت داد.

پیامبر اکرم صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم هم نه تنها کار او را امضاء کرده و شهادت او را قبول نمودند، بلکه او را نیز مورد تشویق قرار دادند، در مسأله «فَدَک» هم، چون ابابکر می دانست حضرت زهرا علیها السلام طبق آیه تطهیر معصوم بوده ⁽²⁾و از هر گناه پاک می باشد، و در آنچه ادعا می کند صادق است، پس باید از این علم خود استفاده می کرد و به نفع حضرت زهرا علیها السلام حکم به رد «فَدَک» می داد، و دیگر احتیاج به طلب بیّنه نبود.

4. برخورد قبلی خلیفه با دو تن از صحابه:

دلیل دیگر بر اینکه ابابکر نباید طلب بیّنه می کرد، برخورد او با جابر بن عبد اللَّه و جریر بن عبداللَّه است. چون در روایت آمده است که:

ابابکر بعد از رحلت پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم اعلام عمومی کرد که هر کس طلبی یا وعده ای از پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم دارد حاضر شود، پس جریر بن عبداللَّه و جابر بن عبد اللَّه حاضر شدند و ادعا کردند که چیزی از پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم طلبکارند، ابابکر بدون درخواست بیّنه طلب آنان را پرداخت نمود.

حضرت زهرا علیها السلام این برخورد دو گانه را به آنها گوشزد فرمود و چون عمر گفت: ای دختر محمّد برای اثبات ادعای خود بینه بیاور حضرت فاطمه علیها السلام جواب داد:

«قَدْ صَدَقْتُمْ جابِر بْنِ عَبْدِاللَّه وَ جَریرِ بْنِ عَبداللَّه وَ لَمْ تَسْأَلُوا هُمَا الْبَینَه». ⁽¹⁾

شما ادعای جابر بن عبداللَّه و جریر بن عبداللَّه را قبول نمودید، و از او بیّنه طلب نکردید.

پس چگونه از دختر پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم طلب بیّنه می کنید، جواب مضحکانه عمر این بود که جابر و جریر چیز کم ارزشی را طلب می کردند، ولی تو امر بزرگی را ادّعا می کنی.

از اتفاق مأمون نیز در هنگام ردّ فَدَک، با تمسک به این روایت با علمای مخالف معارضه کرد و حتی راویان رساله مأمون می گویند:

فَتَعَجَّبَ الْمأمون مِنْ ذلک وَ قالَ: أما کانَتْ فاطِمَةُ وَ شُهُودُها تُجْرَوْنَ مَجْری جَرِیرِ بْنِ عَبْدِاللَّه وَ جابِرِ بْنِ عَبْدِاللَّه. ⁽²⁾

مأمون از این برخورد دوگانه ابابکر تعجب کرد و گفت: آیا فاطمه و شاهدان او به اندازه جریر بن عبداللَّه و جابر بن عبداللَّه ارزش نداشتند.

مقدمه سؤال هفتم:

ثابت شد در این دادگاه از حضرت فاطمه علیها السلام نباید شاهد بخواهند، ولی حضرت فاطمه علیها السلام برای اثبات حق خود، حضرت علی علیه السلام و اُم اَیْمَن را به عنوان شاهد (بر این مطلب که پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم به امر خداوند «فَدَک» را به ایشان بخشیده بود) حاضر نمود، جواب وقیحانه ابابکر و عمر این بود که: اُم اَیْمَن یک زن است و شهادت یک زن کافی نیست، و حضرت علی علیه السلام هم به نفع خود شهادت می دهد. و بدین صورت شهود حضرت فاطمه علیها السلام را رد کردند.

حال سؤالی که اینجا مطرح می شود این است که: آیا ابابکر حق داشت شهود حضرت فاطمه علیها السلام را رد کند؟

سؤال هفتم: آیا ابابکر حق داشت شهود حضرت فاطمه علیها السلام را رد کند؟

نکته اوّل:

[شاهد اول اُم اَیْمَن و رد کردن شهادت او]

اولین نکته ای که باید به آن اشاره کنیم این است که: طبق اکثر روایات، شهود حضرت فاطمه علیها السلام، حضرت علی علیه السلام و اُم اَیْمَن بوده اند، و مشاهده می کنیم که اُم اَیْمَن أوّل از غاصبان «فَدَک» اقرار می گیرد که آیا پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم در مورد من نفرمود: «اُم اَیْمَن یک زن بهشتی است» ⁽¹⁾

بحارالأنوار، جلد 29، صفحه 127

عوالم العلوم، جلد 11/2، صفحه 751.

و معلوم است که: پیامبری که مقام عصمت دارند و قرآن در مدحشان فرموده:

«ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی إِنْ هُوَ إِلا وَحیٌ یُوحی ⁽²⁾.

«از روی هوی و هوس صحبت نمی کند، بلکه آنچه را می گوید کلام خداوند است که به ایشان وحی می شود». یک زن دروغگو را از اهل بهشت نمی خواند.

در نتیجه، رد کردن شهادت اُم اَیْمَن رد کردن کلام رسول خدا صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم می باشد، که ابابکر حق چنین کاری را نداشت.

[شاهد دوم علی علیه السلام و رد کردن شهادت او]

[از بزرگترین ردّ شهادت حضرت علی علیه السلام بود]

و امّا ردّ شهادت حضرت علی علیه السلام از بزرگترین اشتباهات ابابکر بوده است، برای روشن شدن مطلب به دلائل زیر توجه فرمایید:

[دلائل این اشتباه ابابکر]

1. آیه کریمه مباهله:

طبق این آیه:

«قُل تَعالَوا نَدْعُ اَبنائَنا و اَبْنائَکُمْ وَ نِسائَنا وَ نِسائَکُمْ وَ اَنْفُسَنا و اَنْفُسَکُمْ»

خداوند حضرت علی علیه السلام را نفس رسول اللَّه صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم

قرار داده است، و رسول اللَّه صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم، حضرت علی علیه السلام را برادر خود، و گوشت او را گوشت خود، و خون او را خون خود می داند. پس ردّ شهادت حضرت علی علیه السلام برابر با ردّ شهادت رسول اللَّه صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم می باشد.

2. آیه کریمه تطهیر:

خداوند در آیه تطهیر حضرت علی علیه السلام را از هرگونه رجس و گناهی پاک دانسته، و این سخن بی شرمانه آنها که: علی به سوی خودش می کشد، رد کلام خدا و توهین به آیات قرآن است.

3. صدّیق اکبر

پیامبر اکرم صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم حضرت علی علیه السلام را صدّیق اکبر ⁽¹⁾

کنز العُمّال، جلد 11، صفحه 616.

4. حق همیشه با اوست

پیامبر اکرم صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم فرموده اند:

عَلِیٌ مَعَ الْحَقّ وَ الْحَقُّ مَعَ عَلِی لن یَفْتَرِقا حَتّی یَرِدا عَلَی الْحَوض ⁽²⁾

مستدرک الصحیحین، جلد 3، صفحه 124 و 119

تاریخ بغداد، جلد 14، صفحه 321

مجمع هیثمی، جلد 7، صفحه 235.

علی با حق است و حق با علی است، و این دو هرگز از هم جدا نمی شوند، تا در کنار حوض کوثر بر من وارد شوند.

اینجا هم طبق فرمایش رسول اللَّه صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم، ابابکر باید می گفت حق با علی است نه اینکه به او تهمت بزند.

5. همراه با قرآن تا قیامت

پیامبر اکرم صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم فرمودند:

عَلِیٌ معَ القُرآن و القُرآنُ معَ عَلی لا یَفْتَرِقان حتّی یَرِدا عَلَیَّ الْحَوْض ⁽¹⁾

کنزالعمال، جلد 11، صفحه 603

ذخائر العقبی، صفحه 83.

همیشه علی با قرآن است و قرآن با علی است و این دو از هم جدا نمی شوند تا در کنار حوض کوثر بر من وارد شوند.

پس ردِّ علی، ردّ قرآن است، و ردّ قرآن ردّ کلام خداوند است.

6. بالاترین قاضی

پیامبر اکرم فرمودند:

أقْضی اُمَّتی عَلِیّ.

علی بن ابیطالب در قضاوت بالاترین فرد امت من است.

و عمر نیز به این مسأله اقرار کرده و گفته: اَقْضَانَا عَلِیّ ⁽²⁾. عالم ترین ما به قضاوت، حضرت علی است.

و در مسأله قضاوت بارها برای عمر مشکل پیش آمد، و برای حل مشکل به حضرت علی علیه السلام رجوع کرد و گفت:

لَوْلا عَلِیٌ لَهَلَکَ عُمَر. ⁽³⁾

ذخائر العقبی، صفحه 82.

اگر علی نبود عمر هلاک شده بود.

انصاف بدهید آیا چنین شخصیتی که در مسأله قضاوت، فقیه ترین مردم است،

ممکن است به نفع خود شهادت دهد!! ⁽¹⁾.

مأمون بعد از جلسه هزار نفری علما و شنیدن حرف های موافق و مخالف تصمیم گرفت فَدَک را به فرزندان حضرت فاطمه علیها السلام برگرداند و در دفاع از کار خود چنین گفت: آیا می توان گفت و یا معتقد شد که علی بن ابی طالب علیه السلام با آن زهد و پرهیز کاری، بی جهت و به دروغ به نفع فاطمه علیها السلام گواهی دهد با این که خداوند و رسولش او را به داشتن این فضائل ستوده اند؟ و آیا می توان گفت: که او با آن همه علم و فضلی که داشت، حکم نمی دانسته، و از روی جهل به محکمه رفته و شهادت داده است؟ و آیا جایز است که گفته شود حضرت فاطمه علیها السلام با آن طهارت و عصمتی که داشت و با اینکه او بانوی زنان جهانیان و بانوی زنان اهل بهشت است (بدان گونه که روایت کردید) چیزی را بخواهد که به او تعلق نداشته و در این ادعا به همه مسلمانان ستم روا دارد؟ و بر این مطلب به خداوند یکتا سوگند یاد کند، و یا جایز است که بگوییم: اُم اَیْمَن و اسماء بنت عمیس به دروغ شهادت داده اند، با این که آن دو از اهل بهشت می باشند؟

طعن و ایراد بر حضرت فاطمه علیها السلام و گواهان او طعن و ایراد بر کتاب خدا و الحاد و کژاندیشی در دین اوست. خداوند پاک و منزه است که قضیه و داستان چنین باشد که ذکر شده است.

نکته دوّم:

در اینجا بعضی از علماء اهل سنّت به دفاع برخاسته و در توجیه عمل ابابکر، گفته اند: علت ردّ شهادت اُم اَیْمَن علیها السلام این بوده که ابابکر در مقام قضاوت می خواسته است بین مسلمانان فرق نگذارد، و چون این شهادت از حد نصاب کمتر بوده شهادت آنها را قبول نکرده است.

در جواب این سخن باید گفت:

اولاً: با ذکر مطالب فوق، تفاوت بین حضرت علی علیه السلام و اُم اَیْمَن با دیگر مسلمانان بسیار واضح است.

ثانیاً: از نظر فقهی اگر ابابکر می خواست صحیح قضاوت کند و فرقی با دیگران نگذارد باید حضرت زهرا علیها السلام را دعوت به قسم خوردن می نمود، تا با یک شاهد و قسم خوردن حق به ایشان برگردد.

و این حکم در روایات اهل سنّت نیز به آن تصریح شده است. همانطور که در صحیح مسلم در آغاز کتاب قضاء از ابن عباس روایت شده است: «رسول خدا صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم با قسم خوردن مدعی و شهادت یک شاهد حکم نمود.» ⁽¹⁾

و در کتاب «الکنز» نیز از دار قطنی از پسر عمر روایت شده است که گفت: «خدا درباره حق با دو شاهد حکم داده است. اگر مدعی دو شاهد آورد حقش را می گیرد و اگر یک شاهد آورد باید علاوه بر آن قسم بخورد تا حقش را بگیرد.» ⁽²⁾

نکته سوّم:

این است که بنا بر بعضی از روایات، شهود از نظر تعداد در حد نصاب و بلکه بالاتر بودند، ولی ابابکر و عمر قصد قضاوت عادلانه و اسلامی را نداشتند، بلکه تمام هدف آنها تصرف «فَدَک» بود، تا با در آمد آن بتوانند پایه های حکومت غاصبانه خود را حفظ نمایند، و اگر شما به روایت زیر دقت کنید کاملا بر این امر آگاه خواهید شد.

علاّمه حلی، در کشکولی که منصوب به ایشان است از مفضل از امام صادق علیه السلام روایت می کند:

… فقالَ لَها عُمر: دَعِینا مِنْ اَباطِیلِک وَ احْضُرِینا مَنْ یَشْهَدُ لَکِ بِما

تَقُولِینَ. فَبَعَثَتْ إلی عَلی و َالْحَسَنِ وَ الْحُسَینِ علیهم السلام وَ اُم اَیْمَن وَ أَسْماءِ بِنْتَ عُمَیسِ وَ کانَتْ تَحْتَ أَبِی بَکرِ بْنِ أبِی قُحافَه فَأَقْبَلُوا إلی أَبِی بَکرِ وَ شَهِدُوا لَها بِجَمِیعِ ما قالَتْ وَ ادَّعَتْهُ.

پس عمر به حضرت زهرا علیها السلام گفت: این حرف های باطل را رها کن (نعوذ باللَّه) و کسی را حاضر کن تا بر ادعای تو شهادت بدهد. پس حضرت فاطمه علیها السلام حضرت علی و حسن و حسین علیهم السلام، و اُم اَیْمَن و اسماء بنت عمیس ⁽¹⁾(که در آن زمان همسر ابوبکر بود) را حاضر نمود و همه این بزرگواران سخنان حضرت فاطمه را تصدیق کردند و بر صحت ادعای آن حضرت شهادت دادند.

ولی ابابکر تمام شهود را به بهانه های مختلف رد کرد و گفت: اما علی پس او شوهر فاطمه است و اما حسن و حسین فرزندان فاطمه می باشند و اُم اَیْمَن کنیز ایشان است. و اما اسماء بنت عمیس تحت جعفر بن ابی طالب بوده پس وی نیز به نفع بنی هاشم شهادت می دهد و او در خانه فاطمه نیز خدمت می کند.

وَ کُلُّ هؤُلاءِ یَجُرُّونَ إلی أَنْفُسِهِمْ.

و تمام این شهود به نفع خودشان شهادت می دهند.

فَقالَ عَلی علیه السلام: أَمَّا فاطِمَةُ فَبِضْعَةٌ مِنْ رَسُولِ اللَّه صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم وَ مَنْ آذاها فَقَدَ آذی رَسُولَ اللَّه وَ مَنْ کَذَّبَها فَقَدْ کَذَّبَ رَسُولَ اللَّه …

پس حضرت علی علیه السلام در مقابل این عمل ابابکر (ردِّ شهود) چنین فرمودند: اما حضرت فاطمه علیها السلام، پس او پاره تن رسول خدا صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم است و کسی که او را اذیت کند پس رسول خدا را اذیت کرده است و کسی که سخنان او را تکذیب کند پس رسول خدا صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم را تکذیب کرده است.

و اما حسن و حسین، آنان نیز فرزندان رسول خدا صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم می باشند، و طبق فرمایش رسول خدا صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم آقای جوانان اهل بهشت می باشند و کسی که این دو را تکذیب کند رسول خدا صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم را تکذیب کرده، چون اهل بهشت راستگویانند.

وَ أَمّا أَنَا فَقَدْ قالَ رَسُولُ اللَّه صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم: أَنْتَ مِنِّی و أَنَا مِنک وَ أَنْتَ أَخی فِی الدُّنیا وَ الآخِرةَ، وَالرّادُّ عَلَیکَ هُوَ الرّادُّ عَلَیَّ، مَنْ أَطاعَکَ فَقَدْ أَطاعَنِی، وَ مَنْ عَصاکَ فَقَدْ عَصانِی.

اما من، پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم درباره ام فرمود: تو از من و من از تو هستم. تو برادر من در دنیا و آخرت می باشی و کسی که تو را رد کند من را رد کرده است. و کسی که از تو اطاعت کند از من اطاعت کرده است و کسی که تو را نافرمانی کند نا فرمانی من را کرده است.

و اما اُم اَیْمَن، او زنی است که پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم به بهشتی بودن او شهادت دادند.

و اما اسماء بنت عمیس، زنی است که پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم در حق او و ذریه او دعای خیر نمودند.

فقالَ عُمر: أَنْتُمْ کَما وَصَفْتُم بِهِ أَنْفُسَکُمْ وَلکِنْ شَهادَةُ الْجارِ إِلی نَفْسِهِ لاتُقْبَلُ.

عمر در مقابل این دفاع علی علیه السلام از شهود، چنین گفت:

تمام این صفات در مورد شما صادق است و شما همانطور هستید که خودتان وصف نمودید، و لکن شهادت ذی نفع برای خودش قبول نمی شود.

علی علیه السلام فرمودند: اگر تو به این فضائل ما اقرار داری و انکار نمی کنی و در همین حال شهادت رسول خدا صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم را قبول نداری پس باید گفت: إنّا للَّهِ وَ إنّا إلَیْهِ راجِعُون اگر ما ادعایی برای خودمان داشته باشیم و تو از ما بیّنه و شهود مطالبه کنی، پس یاری کنده ای نیست که ما را یاری نماید، و حال آنکه شما بر حکومت خدا و حکومت

رسول خدا صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم غلبه کرده اید، و آن را بدون بیّنه و دلیلی از خانه او به خانه غیر برده اید.

«وَ سَیَعْلَمُ الذِّینَ ظَلَمُوا أیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ» ⁽¹⁾

پس آگاه باشید که کسانی که ظلم و ستم کرده اند بزودی بر ایشان معلوم خواهد شد که به کدامین کیفر گاه بازگشت خواهند کرد.

سپس حضرت علی علیه السلام به فاطمه علیها السلام فرمودند: برگردید تا اینکه خداوند بین ما حکم کند که او بهترین حکم کنندگان است. ⁽²⁾

عوالم العلوم، جلد 11/2، صفحه 635.

آخرین نکات

ابابکر و عمر بن خطاب شهود حضرت فاطمه را به اتّهام نفع بردن در شهادت رد کردند در حالی که:

بله اگر شاهد با شهادت خود قسمتی از مال را مالک شود، مثل شهادت شریک برای شریک، و شهادت مولی برای عبدش، شهادت او قابل قبول نیست.

ولی این مسأله در شهود حضرت فاطمه علیها السلام منتفی بوده و ای کاش می دانستیم چه کسی باید برای حضرت زهرا علیها السلام شهادت بدهد در حالی که شهادت علی چون شوهر فاطمه است و شهادت حسن و حسین چون فرزندان فاطمه اند و شهادت اُم اَیْمَن و اسماء و هر کس دیگر چون دوستان فاطمه اند مورد قبول نمی گردد، آیا دشمنان به نفع حضرت فاطمه زهرا علیها السلام شهادت می دهند؟!!.

علمای اهل سنّت تصریح کرده اند. ⁽¹⁾

در حالی که:

فصل سوّم: ادّعای ارث

[علت استدلال حضرت فاطمه علیها سلام به مسأله ارث فَدَک]

آنچه تاکنون در سؤالات مطرح شد، بحث نِحْلَهْ (بخشش) و مسائل پیرامون آن بود و اما مسأله بعد این است که حضرت زهرا علیها السلام وقتی از طریق ادعای نحله نتوانستند حق خود را باز پس بگیرند از طریق دیگری با ابابکر احتجاج و بحث نمودند و آن ادعای ارث بود. یعنی حضرت فرمودند:

اگر شما قبول ندارید که پیامبر گرامی اسلام صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم «فَدَک» را در زمان حیات به من بخشیده لااقل باید قبول کنید، «فَدَک» بعد از درگذشت آن حضرت، به عنوان ارث به تنها فرزندش می رسد.

ابابکر، وقتی با این احتجاج جدید فاطمه علیها السلام رو به رو شد، و دید با هیچ دلیلی نمی تواند حضرت را از حق خود محروم کند به یک روایت تمسک جست و گفت:

إِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّه یقُولُ: إِنّا (نَحنُ) مَعاشِرَ الْأَنْبِیاء لا نُوَرِّثُ مَا تَرَکْنَاهُ صَدَقَةً. ⁽¹⁾

صحیح مسلم، جلد 5، صفحه 153

دلائل الصدق، جلد 3، صفحه 40.

من از رسول خدا شنیدم که فرمودند: ما گروه انبیاء، ارث نمی گذاریم و آنچه از ما باقی می ماند، صدقه است.

اکنون در ذیل این حدیث مباحث و سؤالات مختلفی پیش می آید که توجه شما را به این مباحث جلب می کنیم و بحث را با یک سؤال شروع می کنیم.

سؤال أوّل: آیا با تمسک به حدیث «لا نُوَرِّثُ» می شود حضرت زهرا علیها السلام را از ارث محروم کرد؟

جواب

در جواب باید گفت: این حدیث ساخته خود ابابکر است و کلام رسول اللَّه نیست و ابابکر و عمر چون حدس می زدند که حضرت فاطمه زهرا علیها السلام با این استدلال حق خود را مطالبه می کند آنها این حدیث را ساختند و به رسول اللَّه نسبت دادند به همین علت اشکالات بسیار زیادی بر این حدیث وارد است که ما ابتداءً سر فصل این اشکالات را ذکر می کنیم و در ادامه به بحث های پیرامون آن می پردازیم:

چهارده اشکال بر حدیث «لا نُوَرِّثُ»

اکنون به صورت تفصیلی به شرح این چهارده اشکال می پردازیم:

[مهمترین اشکال روایت این است که] این خبر با قرآن تعارض دارد

در بحث دلالت این روایت باید گفت بزرگترین و مهمترین اشکال روایت این است که با آیات ارث در قرآن کریم تعارض دارد و حضرت زهرای مرضیه علیها السلام در احتجاجات ⁽¹⁾خود با ابوبکر و در خطبه فَدَکیّه با استدلال به آیات ارث، ابوبکر را بر اشتباه خود آگاه ساخته و او را محکوم نمودند. آنجا که فرمودند:

یا بْنَ أَبِی قُحافَه! أَفِی کِتابِ اللَّه أَنْ تَرِثَ أَباکَ وَ لا أَرِثَ أَبِی؟ لَقَدْ جِئْتَ شَیئَاً فَرِّیا!

ای فرزند ابوقحافه، آیا در کتاب خدا است که تو از پدرت ارث ببری و من از پدرم ارث نبرم؟ چه دروغ عجیبی ساخته ای!!.

یعنی این حدیثی که تو از پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم نقل می کنی، کلام رسول خدا صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم نیست چون با قرآن مطابقت ندارد و بعد از این استدلال کلّی، به بعضی از آیات ارث بالخصوص

اشاره کرده و فرمودند:

اَفَعَلی عَمْدٍ تَرَکْتُمْ کِتابَ اللَّه وَ نَبَذْتُمُوهُ وَراءَ ظُهُورِکُمْ إِذْ یقُولُ:

«وَ وَرِثَ سُلَیمانُ داوُودَ.» ⁽¹⁾وَ قالَ فِی مَا اقْتَصَّ مِنْ خَبَرِ یحْیی بْنِ زَکَرِیا إِذْ قالَ: «فَهَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ وَلِیاً یَرِثُنِی وَ یَرِثُ مِنْ آلِ یَعْقُوب» ⁽²⁾.

وَ قالَ: «وَاُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلی بِبَعْضٍ فِی کِتابِ اللَّه» ⁽³⁾وَ قالَ: «یُوصِیکُمُ اللَّه فِی أَوْلادِکُمْ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیینِ.» ⁽⁴⁾وَ قالَ: «إِنْ تَرَکَ خَیرَاً الْوَصِیةُ لِلْوالِدَینِ وَ الْأَقْرَبَینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقّاً عَلَی الْمُتَّقِینَ» ⁽⁵⁾

آیا از روی عمد کتاب خدا را ترک گفتید و در پشت سر انداختید که می گوید: سلیمان از داوود ارث برد و در سر گذشت یحیی بن زکریا نقل فرموده که: خدایا از جانب خود فرزندی به من ببخش که از من و از آل یعقوب ارث ببرد و فرمود: در کتاب خدا خویشاوندان در ارث از یکدیگر اولی هستند.

و فرمود: خداوند به شما درباره فرزندان توصیه می کند که سهم پسران دو برابر دختران است.

و فرمود: اگر شخصی مالی را پس از خود باقی گذاشت برای پدر و مادر و خویشاوندان نزدیک به طور شایسته وصیت کند این بر همه پرهیزکاران حق است.

که این آیات بر ارث بردن فرزندان و خویشان و همچنین ارث بردن فرزندان انبیاء و مستثنی نبودن آنها از احکام ارث دلالت دارد.

آنگاه حضرت زهرا علیها السلام فرمودند: با توجه به این آیات قرآن و با توجه به اینکه

شما می دانید من فاطمه دختر رسول خدا صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم می باشم، پس چرا شما گمان می کنید که من از پدرم ارث نمی برم؟ و سپس برای محکم کردن جوانب استدلال با جملاتی بسیار زیبا و پر معنی که شامل سؤالاتی بود، در بیان اشکالات و پاسخ آنها بر آمده و می فرمایند:

أفَخَصَّکُمُ اللَّه بِآیةٍ أَخْرَجَ أَبِی مِنْها؟

آیا خداوند اختصاصاً برای شما آیه ای فرستاده که پدرم را از آن استثناء کرده باشد؟

أَمْ هَل تَقُولُونَ: إنَّ أَهْلَ مِلَّتَینِ لا یَتَوارَثانِ. أَوَلَسْتُ أَنَا وَ أَبِی مِنْ أَهْلِ مِلَةٍ واحِدَة؟.

و یا این که می گویید اهل دو ملت از یکدیگر ارث نمی برند، و من و پدرم اهل یک ملت و آیین نیستیم؟!

أَمْ أَنْتُمْ أَعْلَمُ بِخُصُوصِ الْقُرْآنِ مِنْ أَبِی وَ ابْنِ عَمِّی؟!

یا شما به خاص و عام قرآن از پدرم و پسر عمویم علی علیه السلام داناترید؟!!

و چون برای حضرت زهرا علیها السلام ثابت شد که اینها قصد عمل کردن به قرآن کریم و رد «فَدَک» به ایشان را ندارند، فرمودند:

فَدُونَکَها مَخُطُومَةً مَرْحُولَةً تَلْقاکَ یومَ حَشَرَکَ فَنِعْمَ الْحَکَمُ اللَّه، وَالزَّعِیمُ مُحَمَّدٌ وَ الْمَوعِدُ الْقِیامَةُ وَ عِنْدَ السّاعَةِ یخْسَِرُ الْمُبْطِلُونَ وَ لا ینْفَعُکُمْ إذْ تَنْدِمُونَ «وَ لِکُلِّ نَبَاءٍ مُسْتَقَرٌّ وَ سَوفَ تَعْلَمُونَ مَنْ یاتِیهِ عَذابٌ یخْزِیهِ وَ یحِلُّ عَلَیهِ عَذابٌ مُقِیمٌ.» ⁽¹⁾

پس بگیر ارث مرا که همچون مرکب آماده و مهار شده، آماده بهره برداری است. اما بدان در روز حشر با تو روبه رو خواهد شد. در دادگاهی شایسته که داور آن خدا و به سرپرستی محمّد صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم و به هنگام قیامت بر پا خواهد شد

و در آن روز است که باطل گرایان در زیان خواهند بود و آن وقت پشیمانی برای شما سودی ندارد. و برای هر خبری قرار گاهی است و بزودی می دانید که چه کسی دچار عذاب خوار کننده و عذابی جاویدان خواهد شد. ⁽¹⁾

سؤال دوّم: آیا آیات ذکر شده، بر ارث گذاردن انبیاء دلالت می کند؟

اولاً: باید گفت استدلال نمودن به این آیات توسط حضرت زهرای مرضیّه علیها السلام که خانه ایشان محل نزول وحی الهی بوده بالاترین دلیل بر دلالت این آیات بر مطلب فوق می باشد.

ثانیاً: باید متذکر شویم که از حاضران در مسجد، کسی اشکال بر دلالت این آیات وارد ننمود، و حتی ابابکر و عمر نیز در مقام جواب نگفتند: این آیات دلالت بر ارث گذاردن انبیاء نمی کند، بلکه خواستند با یک حدیث ساختگی بگویند: این آیات با این روایت تخصیص خورده است.

ثالثاً: اشکالی که بعضی از علمای اهل سنّت مطرح نموده، و منظور از ارث در آیه «وَ وَرِثَ سُلَیمانُ داوُودَ» ⁽²⁾را، نبوت و علم دانسته اند صحیح نیست، زیرا متبادِر از لفظ ارث، ارث در اموال است، نه نبوت و علم، و آیه دیگر که می فرماید:

«وَ کُلاًّ آتَیناهُ حُکْمَاً وَ عِلْمَاً» ⁽³⁾

ما به هر یک از آن دو (سلیمان و داود) حکم نبوت و علم دادیم.

قرینه بر این مطلب است که نبوت و علم ارث نبوده، بلکه موهبتی الهی می باشد.

چون معلوم می شود که نبوتِ سلیمان در حال حیات پدرش به او موهبت شده بود

و دیگر احتیاجی نیست که خداوند بفرماید: سلیمان بعد از در گذشت داود نبوت را از او ارث برد در نتیجه با این قرینه قطعی مراد از ارث، در آیه شریفه همان میراث مالی است، چنانچه صدّیقه طاهره علیها السلام بدان استدلال نمودند.

و علاّمه طباطبایی رحمه الله در تفسیر «وَ وَرِثَ سُلَیمانُ داوُودَ» می نویسد: یعنی سلیمان مال و ملک را از داود ارث برد و اینکه بعضی مفسرین گفته اند مراد از این ارث، ارث بردن نبوت و علم است صحیح نمی باشد، برای اینکه نبوت ارثی نیست چون قابل انتقال نیست.

و اما علم، هر چند با نوعی مسامحه و مجاز می توان گفت که قابل انتقال است، اما این انتقال حقیقی نیست، برای اینکه استاد، علم خود را به شاگرد انتقال نمی دهد، و گرنه باید دیگر خودش علم نداشته باشد، لیکن این انتقال مجازی هم، در علم فکری و حصولی متصور است، که با درس خواندن بدست می آید ولی علمی که انبیاء اختصاص به آن داده شده اند از مقوله درس خواندن نیست بلکه کرامتی است از خدا به ایشان که دست فکر و ممارست بدان نمی رسد. بله ممکن است با همان عنایت و مجاز بگوییم: فلان مرد عادی، علم را از پیغمبری ارث برده، یعنی آن پیغمبر وی را تعلیم داده، ولی نمی شود گفت: فلان پیغمبر علم خود را از پیغمبر دیگر یا از غیر پیغمبر ارث برده است. ⁽¹⁾

سوره مبارکه نمل، آیه 16.

و اما آیه بعد تصریح بر ارث بردن یحیی از زکریا دارد:

«وَ إِنِّی خِفْتُ الْمَوالِی مِنْ وَرَایی وَ کانَتِ امْرَأَتِی عَاقِراً فَهَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ وَلِیاً یَرِثُنِی وَ یَرِثُ مِنْ آلِ یعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِ رَضِیاً.» ⁽²⁾

من از خویشاوندان و اقاربی که از من ارث می برند می ترسم و زن من نازا است پس از جانب خود ولیی (فرزندی) به من عطا کن که او از من و از خاندان یعقوب (خاندان همسرم) ارث ببرد و پروردگارا او را مورد پسند خود قرار ده.

اما وجه دلالت آیه بر مراد این است که: لفظ میراث در شریعت، عرف و لغت و وقتی به صورت مطلق و بدون قید ذکر شود، فقط معنای ارث مالی از آن فهمیده می شود و در غیر آن استفاده نمی گردد، مگر مجازاً و جایز نیست از ظاهر لفظ و حقیقت آن عدول کنیم، مگر اینکه برای معنای مجازی آن قرینه ای داشته باشیم و حال آنکه ما در این آیه قرینه بر معنای حقیقی این لفظ یعنی ارث مالی داریم، زیرا ترس زکریا از انتقال نبوت به خویشان معنایی ندارد، چون اگر آنها لایق این منصب باشند جای نگرانی و ترس نیست، و خداوند حکیم می داند رسالت را در کجا قرار دهد «اللَّهُ یَعْلَمُ حَیثُ یَجْعَلُ رِسالَتَهَ» و اگر آن خویشان شایسته مقام نبوت نباشند باز جای ترس برای زکریا باقی نمی ماند چون خداوند فرموده من رسالت را به ظالمین واگذار نمی کنم «لا یَنالُ عَهْدِی الظّالِمِینَ» و در نتیجه ترس از انتقال نبوت صحیح نیست و با این قرینه قطعی، ثابت می شود ترس زکریا، از امور مالی بوده چون او می ترسد ارث و ترکه او را خویشان فاسدش در معصیت استفاده کنند.

لذا از خدای متعال در خواست فرزندی شایسته برای ارث بردن از مالش نمود چنانچه از دعای او (بارالها او را مایه خشنودی خود قرار بده) همین معنی استفاده می شود. برای اینکه در خواست این قید با ارث بردن نبوت مناسبت ندارد، زیرا مانند آن است که شخصی بگوید: خداوندا پیامبری برای ما مبعوث گردان که مورد رضایت تو باشد. و این نکته نیز قرینه دیگری است که منظور از «یَرِثُنِی» در آیه شریفه ارث مال است همانطور که حضرت زهرا علیها السلام از این آیه چنین استفاده ای نموده اند. ⁽¹⁾

تفسیر المیزان، جلد 14، صفحه 10 الی 18.

ضمناً اکثر علمای اهل سنّت نیز بر این مسأله اقرار دارند که، انبیاء ارث مالی می گذارند. از جمله در کُتبِ، تفسیر الکبیر، تفسیر القرطبی، جامع البیان، معانی البیان، فتح القدیر، زاد المسیر، فتح الباری، الدرالمنثور و کشّاف، علمای اهل سنّت در ذیل آیات ارث بر این مسأله اذعان کرده اند که، انبیاء برای فرزندان خود مال به ارث گذارده اند. ⁽²⁾

و مسأله دیگر که باید به آن اشاره کنیم این است که اگر ارث در آیات، ارث مالی نباشد و منظور ارث نبوت است پس باید فرزندان تمام انبیاء پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم باشند در حالی که یقیناً این چنین نیست.

سؤال سوّم: آیا با این خبر می شود قرآن را تخصیص زد؟

بعضی از علمای اهل سنّت، از جمله قاضی القضاة صاحب مغنی، گفته اند: که این روایت عمومات آیات ارث را تخصیص می زند. به این معنی که قرآن می گوید: همه مکلفین ارث می گذارند ولی این روایت انبیاء را جدا نموده و می گوید: انبیاء ارث نمی گذارند.

در جواب باید گفت: این روایت بر (فرض صحت) مخصص آیات نیست، بلکه معارض با آیات ارث می باشد، یعنی: روایت به صورت کلی می گوید: انبیاء ارث نمی گذارند، ولی قرآن می گوید: سلیمان از داود ارث برد، و یحیی از زکریا ارث می برد، یعنی دو نفر از انبیاء که ارث گذارده اند را به تصریح نام برده است.

علاّمه امینی رحمه الله در جواب این عده می فرماید:

تخصیص قرآن تنها با دلیلِ ثابتِ قطعی جایز است، نه با خبر واحدی که نمی توان عموم آن را به خاطر مخالفت آن با سیره انبیاء گذشته پذیرفت. و نه با خبر واحدی که صدّیقه این امت علیها السلام و صدّیق آن، که وارث علم پیامبر اکرم صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم است و خداوند سبحان در قرآن او را جان پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم شمرده است آن را نپذیرفت. نه با خبر واحدی که همه این محنتها و کینه ها را بر امت تحمیل کرد، و باب دشمنی را کاملاً گشود و آتش بغض و دشمنی را در قرن های بعدی در میان آنها شعله ور ساخت و اجتماع مسلمین را از روز نخست از هم گسست و سلامتی و ملایمت و وحدت کلمه آنها را نابود ساخت. ⁽¹⁾

برگزیده ای جامع از الغدیر، صفحه 652.

حال اگر گفته شود:

شما بر عکس سخن بالا عمل کنید یعنی عمومیت خبر را با آیات قرآن تخصیص بزنید.

(توضیح اینکه: خبر «لا نُوَرِّثُ» به صورت کلی می گوید که، همه انبیاء ارث نمی گذارند و قرآن می فرماید: به استثناء دو نفر از آنها (حضرت داود و یحیی) ارث گذارده اند. در این صورت، دیگر بین خبر و آیات تعارضی پیش نیامده، بلکه آیه مخصص خبر گردیده است.)

در جواب می گوییم: استثناء کردن این دو پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم از حکم انبیاء، مخالف اجماع امّت است، چون تمامی علمای شیعه و اکثر علمای سنّی بر این مطلب اجماع دارند که انبیاء ارث می گذارند، و اجماع عدّه خاصی از علمای اهل تسنّن بر این است که انبیاء ارث نمی گذارند، و استثناء نمودن این دو پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم، (هیچکدام از انبیاء ارث نمی گذارند، مگر حضرت داود و یحیی) قول جدیدی است که مخالف هر دو اجماع می باشد، و هیچ کس قائل به آن نشده است. ⁽¹⁾

سؤال چهارم: آیا ابابکر در مسند قضاوت می توانست با علم خود که با شنیدن روایت از پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم به دست آمده بود حکم کند؟

اولاً: باید گفت رای بعضی از علماء بر این است که: قاضی با علم خود نمی تواند حکم بدهد، چون او همیشه در مظان تهمت می باشد، و بویژه در اینجا که قرائنی بر این تهمت وجود دارد. چون با صدقه شدن اموال باقیمانده از پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم، خود ابابکر هم در آن سهیم می گردد، و بالاتر و مهمتر اینکه او می خواهد به عنوان: خلیفه مسلمین «فَدَک» را در اختیار کامل خود قرار دهد، تا به عنوان یک منبع بزرگ مالی پایه های حکومت غاصبانه خود را محکم گرداند.

مؤید این مطلب روایتی است که ابوالطفیل از ابوبکر نقل می کند: که چون حضرت فاطمه علیها السلام برای طلب میراث پدرش رسول خدا صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم به نزد ابابکر آمد، ابابکر به او گفت:

«من از رسول خدا شنیدم که ایشان فرمودند: همانا زمانی که خداوند مالی را در اختیار پیامبری قرار داد پس مالک آن مال، جانشین آن پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم می باشد.» ⁽¹⁾

کنز العمال، جلد 4، صفحه 371، حدیث 10960.

و مرحوم علاّمه مظفر می گوید:

وَالظّاهِرُ إِنَّ فَدَک صارَتْ مِنْ مُخْتَصاتِ أَبِی بَکرِ وَ عُمَر کَما عَنِ السُّیوطِی فِی تارِیخِ الْخُلَفاءِ. ⁽²⁾

و ظاهر این است که فَدَک از اموال شخصی ابوبکر و عمر گردید همانطور که سیوطی در کتاب تاریخ الخلفاء ذکر کرده است.

ثانیاً: چرا علمایی که در اینجا عقیده دارند قاضی با یک خبر معارض قرآن، علم پیدا کرده، و باید به علم خود عمل کند، در باب نِحلَه (بخشش) چنین رأیی نداشتند، و نمی گفتند قاضی باید به علمی که از صدق گفتار صدّیقه طاهره، حضرت فاطمه زهرا علیها السلام به دست آورده، باید به نفع او قضاوت کند، و «فَدَک» را به عنوان بخشش پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم به او برگرداند.

سؤال پنجم: آیا عدم ایراد و اشکال بر ابابکر (در جریان غصب فَدَک) از طرف صحابه و مردم آن زمان می تواند دلیل بر صحت مدعای او باشد؟

پاسخ

یقیناً این سکوت مردم دلیل بر رضایت آنها نبوده است برای روشن شدن مطلب به نکات زیر توجه فرمائید:

[دلایل اینکه سکوت مردم دلیل رضایت آنها نبوده است]

1. بی تفاوتی مردم آن زمان

پس باید بگوئیم: مردم آن زمان به هیچ یک از دو طرف درگیری کار نداشتند، و نسبت به جریانات سیاسی بی تفاوت بودند، در نتیجه ما نمی توانیم سکوت آنان را در مقابل ابابکر دلیل بر رضایت آنها و در نتیجه، دلیل بر صحت مدعای ابابکر بگیریم.

2. اشکال نگرفتن مردم بر تغییر سنتهای رسول اللَّه صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم

چگونه می توان ایراد نگرفتن و سکوت مردم را حجت قاطع و دلیل روشن بر حقانیت ابابکر دانست، در حالی که آنها علناً حلال خدا را حرام و حرام خدا را حلال می کردند، و سنتهای پیامبر صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم را تغییر می دادند، و کسی بر آنها اشکال نمی گرفت. آیا عمر بی پروا بر روی منبر فریاد نزد:

«دو متعه، متعه حج و متعه زنان، در زمان رسول خدا حلال بود و من آنها را منع کرده، بر انجام آنها کیفر می کنم»؟ ⁽¹⁾

آیا کسی بر این گفته بی شرمانه او ایراد گرفت؟ آیا کسی به او اعتراض کرد که تو چه حقی داری که حلال خدا را حرام می کنی؟ و یا لااقل کسی از او توضیحی در این رابطه خواست؟.