مشخصات کتاب

سرشناسه : ارباب قمی محمد بن محمدتقی ۱۲۷۳ - ۱۳۴۱ق

عنوان و نام پدیدآور : الاربعین الحسینیه تالیف محمد اشراقی معروف به ارباب [مستطر]

مشخصات نشر : تهران سازمان اوقاف و امور خیریه ، انتشارات اسوه ۱۳۷۹.

مشخصات ظاهری : ۳۵۰ص.

شابک : ۱۳۵۰۰ریال ؛ ۱۳۵۰۰ریال چاپ دوم 978-964-865-366-3

یادداشت : چاپ دوم : ۱۳۸۸( فیپا ).

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع : حسین بن علی (ع)، امام سوم، ۴ - ۶۱ق -- احادیث

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۴

موضوع : اربعینات -- قرن ۱۴

موضوع : واقعه کربلا، ۶۱ق. -- احادیث

شناسه افزوده : سازمان اوقاف و امور خیریه. انتشارات اسوه

رده بندی کنگره : BP۴۱/۴/الف۳۶الف۴ ۱۳۷۹

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۵۳

شماره کتابشناسی ملی : م ۷۹-۸۴۲۰

اشاره

مقدمه

بسم الله الرحمن الرحیمسالیان درازی بود که علاقمندان والد فقیه و بزرگوار «مرحوم آیةالله حاج میرزا محمد» - قدس سره - از من می خواستند که گوشه هایی از زندگی آن مرد علم و فضیلت را به رشته ی تحریر درآورم و خاطره ی آن روحانی بزرگوار را در تاریخ علم و روحانیت، جاودانی نمایم. از جمله تقاضا داشتند که کتاب «الأربعین الحسینیه» ایشان به چاپ برسد.موانع و مشکلاتی پیش می آمد که انجام این مهم را به تأخیر می انداخت تا این که نظام مقدس جمهوری اسلامی که اهتمامی عظیم در حفظ آثار علما و روحانیین دارد، به وسیله ی اداره ی اوقاف قم به این کار همت گماشت، و از این جانب خواسته شد که شرح مختصری در این باره بنگارم تا به عنوان مقدمه ی کتاب، در چاپ جدید در اختیار پژوهشگران و محققان و مورخان قرار گیرد.ضمن سپاس به درگاه خداوند منان، توجه خوانندگان گرامی را به مطالبی که نویسندگان معاصر آن مرحوم در کتب و آثار خود، درباره ی ایشان آورده اند، جلب می کنم و امیدوارم زحمات خالصانه ی آن عالم جلیل القدر مورد قبول صاحب شریعت قرار گیرد و خداوند متعال، به ما نیز توفیق خدمت، مرحمت فرماید.سعید اشراقیبسم الله الرحمن الرحیم و به نستعینشمه ای از شرح زندگانی مرحوم آیةالله حاج میرزا محمد ارباب و خاندانش که به قلم معاصرین و شاگردانش نگاشته شده است:مرحوم آیةالله حاج میرزا محمد ارباب در سال 1273 هجری قمری در یک خانواده ی کشاورز در شهر قم چشم به دنیا گشود. پدرش مرحوم محمدتقی بیک ارباب، معروف به

ارباب جان بابا، از فضلا و ادیبان شهر قم در دوره ی ناصری می باشد. مرحوم میرزا علی اکبر فیض که یکی از فضلا و ادبای معاصر نامبرده بوده، در شرح حال وی می نویسد:«ارباب، داهیة الدهر، نابغة الزمان، طلیق اللسان، رشیق البنان، اللوذعی الألمعی، محمدتقی بیک، خلف الصدق، حسنعلی بیک که در قریحه ی نظم و سلیقه ی نثر و اثارت رأی و کفایت معضلات و کفالت امورات و خبرت در عمل فلاحت و دانایی به رساتیق و مزارع حومه ی ولایت و تنقیح حساب و تشخیص جمع و تلخیص فذلک دیوانی این شهر واحدی است بی ثانی:فتشت اهل دیاری لا اری احدا منهم یشا کله فی العقل و العلم در اواخر عمر اوقات را مصروف مراثی جناب سیدالشهداء، علیه آلاف من التحیة و الثناء نموده، کتابی در بحر تقارب وقایع شهادت آن شافع محشر را با اسلوب و طرز خوش که هم عوام بهره برند و هم خواص فایده گیرند در سمط بیان کشید. الحق سامعین را هنگام استماع:بعد از این از عوض اشک، دل آید بیرون آب در چشمه چو کم گشت گل آید بیرون عبدالله مستوفی در کتاب شرح زندگانی من مفصلا از نامبرده یاد نموده است؛ من جمله می نویسد در نویسندگی و اسلوب خط سبک قائم مقام را پیروی می کرد، هم ساده و روان، هم ادیبانه و سهل و ممتنع، چیز می نوشت. و نیز می نویسد: ممکن است امروز مطلعی مانند او در زراعت و کارهای مربوط به آن یافت شود، و همچنین ممکن است ادیب و نویسنده ای مثل او باشد. ولی من در مدت عمر خود شخصی به این جامعی هیچ ندیده ام. جاج میرزا محمد مجتهد پسرش هم ملای جامع خوش محضر تام العیاری بود که در عالم خود هیچ دست کمی از پدرش نداشت».محقق دانشمند آقای شیخ محمد رازی در صفحه ی 220 کتاب آثار الحجه، شرح حال آیةالله ارباب را چنین بیان می کند:«مرحوم حجة الاسلام و المسلمین آقای حاج میرزا محمد ارباب از اعاظم علمای قم و اکابر فقها و ادبای آن سامان و والد معظم مرحوم حجة الاسلام و المسلمین میرزا محمدتقی اشراقی خطیب فحل و واعظ شهیر و نادر دوران در فن خطابه و سخنوری و برادران حاضر ایشان می باشد. دارای مقام علم و عمل و تقوا و ورع و صاحب مکنت بوده و در تشکیل و تأسیس این دانشگاه روحانی با مرحوم آیةالله حایری همکاری شایانی نمود، و حقا می توان گفت از کسانی است که در این مؤسسه ی دینی (مقصود نگارنده مدرسه و حوزه ی علمیه ی فیضیه ی

قم است) تا قیامت سهم بسزایی داشته و دارد، و در فوت ایشان آیةالله العظمی حایری بسیار متأثر و نگران شده و در تسلیت مرحوم اشراقی و برادران ایشان فرموده بودند: «نه تنها شما یتیم شدید، بلکه برادری هم از دست من رفته است». از مدرسین حوزه ی عملیه است و بسیاری از فضلا و اساتید قم و حوزه چون مرحوم آیةالله فیض و سایر علمای قم نزد ایشان تلمذ نموده اند. در سال 1341 هجری قمری از دنیا رحلت و در شیخان مدفون گردید. صاحب طبع سلیم و ذوق سرشاری بود، و از آثار ذوق فکر و طبع بکر ایشان است قصیده ای که در توسل به امام زمان اراحناله الفداء سروده است که مطلعش این است:چه خوش باشد که بعد از انتظاری به امیدی رسند امیدواران مؤلف کتاب تحفة الفاطمیین در جلد اول این کتاب درباره ی شخصیت ایشان می نویسد: مرحوم حاج میرزا محمد ارباب صاحب «الأربعین الحسینیه» از آیات الهیه و از براهین قاطعه ی طریقه ی حقه ی جعفریه در فقاهت و اجتهاد مقامی بسیار بلند و رتبه ای بس ارجمند داشت. به مقام بزرگواری و بسط ید و نفاذ حکم و قبول عامه که داشت کمتر کسی رسیده است. در حفظ و حمایت شریعت مصطفوی دقیقه ای فرو نگذاشت و در این باب اقدام و اهتمام او را دیگری نداشت. در اوایل جوانی از این بلده ی شریف رخت به عتبات عالیات کشید، در محضر حجة الاسلام حاج میرزا محمدحسن شیرازی استفاده و استفاضه نموده و عمده ی تلمذ وی در فقه و اصول در خدمت حاج میرزا حبیب الله رشتی و ملا کاظم خراسانی بوده تا آن که بعد از تحصیل و تکمیل علوم دینیه به قوه ی قدسیه ی اجتهاد فایز آمده و مجاز شده و به وطن مراجعت نموده، ریاستی عامه و شهرتی تامه پیدا کرد. صیت فقاهت و فضیلت او به همه جا رسیده، مقروع استماع خاص و عام گردیده، مجلس درس و افادت و افاضتش دایر و برقرار بود. منبری داشت شیرین و متین و محضری بس نمکین. در نهی از منکر و منع اهل فجور قلبی قوی داشت و در حفظ حدود شرعیه دقیقه ای فرو نگذاشت. مادام الحیوة به تدریس و ترویج و افاظت و امامت و حکومات شرعیه اشتغال داشت و ساحت مقدس آن بزرگوار به هیچ توهم مشوب نشده و دامن اصحاب و اتباعش هرگز به تهمتی نیالود، و جماعت علما در حضرت وی خویشتن را خرد می شمردند، و بزرگان دین و دنیا نام مبارکش را به حرمت تمام می بردند. از آثار ایشان است الأربعین الحسینیه، و فرزندان فاضل و دانشمندی - ایدهم الله تعالی - که سه نفر آنها به نام آقای محسن و آقای آقا سعید و آقای آقا محمد از فضلا و محصلین و اهل منبر قم، و فرزند ارشدشان مرحوم آمیرزا محمدباقر در تهران و پس از آن

مرحوم حجة الاسلام آمیرزا محمدتقی اشراقی که ترجمه اش گذشت - رحمة الله علیه -.نیز در کتاب شرح زندگانی میرزای شیرازی تألیف آقا بزرگ تهرانی که آقای حمید تیموری آن را به فارسی ترجمه نموده در بخش دست پروردگان میزاری شیرازی ذیل شماره ی 290 در صفحه ی 159 کتاب مزبور شرح حال مختصری از آیةالله ارباب دارد که عینا نقل می شود:290 - حاج میرزا محمد ارباب قمی سالیانی اندک با مولی حسین قمی و مولی عبدالله قمی در سامرا مشرف بوده، سپس با مولی عبدالله به نجف تشرف یافت و چند سال هم در آن اقامت داشت، سپس به قم بازگشت.هم اکنون از مروجین شرع و اهل تحقیق و تألیف می باشد. از کتاب های چاپ شده اش «الأربعین الحسینیه» می باشد که در سال 1328 هجری قمری به اسم متولی باشی سید محمدباقر فرزند سید حسینی از فرزندان حضرت سجاد (ع) نگاشته است. پدرش آقای محمدتقی ارباب عاملی الاصل (جبل عامل از نقاط لبنان) که مؤلف «شرح عینیة الحمیریة» و «شرح بیان شهید» می باشد.و نیز از خدمات برجسته ی نامبرده تصحیح و چاپ بحارالانوار علامه ی مجلسی - رحمة الله علیه - می باشد که به دقت و شایستگی کامل به وسیله ی چاپ کمپانی به زیور طبع آراسته گردیده است.مرحوم آیةالله حاج میرزا محمد ارباب در ماه جمادی الاولی سال 1341 هجری قمری در سن 68 سالگی به مرض ذات الریه در شهر قم در گذشت و مضجع مبارکش در قبرستان شیخان قم و در جوار علمای معظم قم چون مرحوم میرزا قمی و امثالهم قرار دارد.

پیشگفتار

ستایش و ثنا، ذات اقدس خالقی را سزاست که از تمامی موجودات برگزید نوح بنی آدم را برای مظهریت اسماء حسنی و صفات علیا، و به قلم قدرت افاضه نمود مراتب دانش و آگاهی را بر الواح نفوس شریفه ی انسانیه، «علم الانسان ما لم یعلم» ⁽¹⁾، و زیبنده دید تاج کرامت «و لقد کرمنا بنی آدم» ⁽²⁾را بر این نوع، دون سایر امم. زهی شرافت که پدید آوردن هر ناپدیدی برای آدمی بود، و پدید آوردن آدمی برای خود نمود. مهربانی با آفریدگانش به حدی است که هیچ زمانی اعراض از خلق خود نفرمود. همیشه وسایط و رسل میانه ی مردم و ذات اقدسش بود. بعد از تکمل استعداد و استحکام بنیاد، ختم نمود بنیان نبوات را به سید اولاد آدم و جامع شتات صفات و تجلیات ذات، سیدالرسل و خاتم الانبیاء و نتیجة الکل، تاج الأصفیاء محمد بن عبدالله صلی الله علی روحه الطیب اللاهوتی و جده الطاهر الملکوتی، و علی خلفائه، حلفاء الدین، و امناء الوحی المبین، سید الموحدین علی بن أبی طالب أمیرالمؤمنین (ع) و أولاده الأمجاد الداعین الی النجاة و الرشاد، و کتاب مبین او را آخر الشرائع و منتهی الکتب مقرر داشت و علم هدایت به شاهراه ولایت افراشت و راه عذری برای ساکنین طریق عبودیت نگذاشت و عترت طاهره ی او را اولیای خود و اوصیای نبوت انگاشت و از اول آفرینش تا فنای دنیا طرفة العینی زمین را خالی از حجت بالغه نگذاشت «لیهلک من هلک عن بینة و یحیی من حی عن بینة» ⁽³⁾و عرش ولایت را به دوازده برج امامت مزین ساخت، و نور نبوت و هدایت را

در آن مظاهر زاهره مربب داشت و سفینه نجاتی برای غرقی ⁽¹⁾و هلکی ⁽²⁾از امت خود ودیعه گذاشت.و بعد، بنده ی مجرم محروم از فضایل و کمال، بر قلوب صافیه ی اهل دانش و حال، از اخوان الصفار و روحانیین می نگارد که: عادت جاریه از علمای شریعت و سالکین طریقت، همیشه بر تألیف اربعین و شرح چهل حدیث از متعلقات امور دین مبین مستمر بوده، و حقیر همیشه آرزوی این توفیق داشتم که شاید مصداق حدیث مشهور «من حفظ علی امتی أربعین حدیثا بعثه الله فقیها عالما» ⁽³⁾واقع شدم. استغراق وقت به اشتغال به تحصیل و تکمیل و تعلم و تعلیم مجال نمی داد، تا پس از نهایت مسافرت، اقامه در وطن عزیز، دار الایمان «قم» - لا زالت محفوفة بالأمن و الأمان - ⁽⁴⁾نمودم، و این بلده ی شریفه از ایام قدیمه، معدن علوم اهل بیت علیهم السلام و مسکن دوستان این دودمان شرافت بنیان بوده و از بلاد مستحدثه ی اسلامیه است. در «معجم البلدان» و غیره مسطور است که در سنه ی هشتاد و سه هجری که لشکر «عبدالرحمن بن محمد الاشعث» که امیر سیتان بود، بر «حجاج بن یوسف» خروج و سرکشی نمود، پس از شکست، در میانه ی آنها هفده تن از علمای عراق عرب از طبقه ی تابعین بودند، از جمله پنج نفر پسران سعد بن مالک بن عامر الاشعری که نام ایشان عبدالله و عبدالرحمن و اسحاق و نعیم و احوص بود. بعد از انهزام به ناحیه ی «قم» آمدند و در آن جا قریه ای بود «کمندان» نام داشت. [در آن] ساکن شدند، و عموزادگان ایشان پس از استقرار به آنها ملحق شدند و بنای عمارت و آبادی گذارده. عبدالله مذکور را پسری بود امامی مذهب، پس از فرود آمدن به آن مکان، تلقین طریقه ی تشیع به اهل و سکنه ی آن ناحیه آموخت و از اول امر مردم این بلد، غیر تشیع طریقه ای از اسلام نشناختند و رشته ی تبعیت احدی به گردن نینداختند، تا حدی که گویا «قمی» و «شیعی» دو لفظ مترادف باشند. و بر شخص متتبع خبیر بس واضح است که اکثر اصول احادیث شیعه از علمای قم تدوین شده و به بذل جهد ⁽⁵⁾ایشان محفوظ مانده. چنانچه در احادیث معتبره، شرح این جمله مسطور است. و بس است کلام امام صادق (ع) که این بلد را حرم خود و اولاد امجاد خود نامیده و فرموده که معدن شیعیان ما

است ⁽¹⁾، و خبر داده که این بلده، معدن علم و فضل خواهد شد ⁽²⁾، و علوم اهل بیت از این شهر فایض به سایر بلاد مشرق و مغرب شود ⁽³⁾، و بلایا و فتنه های دینیه از این شهر مدفوع است ⁽⁴⁾، و یکی از درهای بهشت برای ایشان است که کنایه از باب ولایت اهل بیت باشد. ⁽⁵⁾و نیز فرموده که این شهر جایگاه فاطمیین و جای آسایش مؤمنین است و آشیانه ی آل پیغمبر است ⁽⁶⁾.و مصداق این کلام معجز نظام آن که مقابر شریفه ی علویین به قدری که در این بلده واقع شده در هیچ ناحیه ای واقع نشده، چه آن بلد در زاویه ای از بلاد عظیمه واقع شده بود و مطمع اهل دنیا نبوده، و خلفا متوجه «ری» و «خراسان» و «اصفهان» و امثال آنها بوده اند و به بلاد صغیره عنایتی نداشته اند. به این سبب «قم» و قرای آن از شر اعادی اهل بیت محفوظ بوده و علویین را مأمن آسایش بوده، و شرح این جمله در کتاب «تاریخ قم» که از کتب معتبره و در عداد اصول حدیث محسوب است، مسطور است.و از مقابر معظمه که در این بلده واقع است، قبر «فاطمه» دختر «موسی بن جعفر» - علیهماالسلام - است که در غربی این بلده واقع است، در زمین موسوم به «بابلان» که ملک خاص موسی بن خزرج بوده، و فضیلت و شرافت زیارت این مقبره ی مشرفه در اخبار معتبره ی امامیه مشهور است و از قدیم الأیام، این بقعه ی متبرکه، معظم و محترم بوده، و در پهلوی این قبر، قبوری دیگر از علویات محترمات است: دو دختر از موسی مبرقع و سه دختر از حضرت امام جواد محمد بن علی الرضا - علیه و آله و آبائه السلام - است. و اول بقعه ای که به این مقبره ی بضعه ی موسویه بنا شد از زینب دختر حضرت جواد - ع - بود که قبر او نیز در این بقعه ی مبارکه است. و لا یزال این بقعه ی محترمه، قبله گاه شیعه ی اثنا عشریه بوده و کرامات باهرت از او مشاهد شده، و در زمان سلاطین صفویه و پیش از آن، اوقاف و خدام و ترتیبات مقرره داشته و هیچ یک از سلاطین، فروگذار از احترامات آستانه مقدسه نکرده اند، خصوصا از زمانی که تولیت این آستان جلالت نشان با دودمان نجابت بنیان سادات حسینیه ی جبل عامل که از احفاد امجاد و اولاد سید الساجدین - ع - بودند مقرر بوده، و نسب شریف آنها در دفاتر و طوامیر نسابین محفوظ و موجود است، «اثر النجابة ساطع البرهان»، و خلفا عن سلف در خدمات این آستانه ی

مقدسه، ساعی و حامی بوده اند، و هر لاحقی بهتر از سابق، از عهده ی نظام و انتظام امور برآمده، چنانچه در این زمان که حدود سنه ی 1328 هجری است به تصویب علمای اعلام واولیای امور عظام، مفوض است این منصب جلیل به سید معظم نبیل، مفخر الأشراف و السادات، جامع مزایا الانسانیة و الکمالات، البحر الزاخر الذی له من الجلالة و النجابة حظ وافر، تاج الحاج، و قبلة المحتاج «میرسید محمدباقر» - دام عمره السعید و عیشه الرغیة - نجل السید الآیة الذی کان لنوع الانسان عین و للناس انسان و العین، المشمول له رحمة الله الواسعة فی النشأتین، «میر سید حسین» علیه شآبیب الرحمة کوکوف الماطرین، حفید السادة الأنجبین من سلالة سیدالمرسلین المنتهی نسبهم الی سیدالساحدین - علیهم صلوات الله اجمعین - ⁽¹⁾.نسب أضاء عموده فی رفعة کالصبح فیه ترفع و ضیاءو مناقب شهد العدو بفضلها الفضل ما شهدت به الأعداء ⁽²⁾.چنان آثار جلالت در این خانواده هویداست و علامات نجابت و عروق شرافت در جبهه ی او پیدا، که به هیچ وجه حاجت به تعریف معرفی یا ستایش در تألیف مؤلفی نباشد؛ «آفتاب آمد دلیل آفتاب». فواید انعام و احسان آن جناب شامل عامه ی اهل ایمان است، اختصاص به طایفه ای در رفتن ندارد، چون بلده ی دارالایمان قم محل عبور و مرکز مرور است، و این بیت شریف محل امید هر محتاج و فقیر، و هر درمانده را دستگیر، خصوصا جناب معظم از همه ی اسلاف اشراف و اجداد امجاد قدم بالاتر نهاد.و کم أب قد علا بابن ذوی حسب کما علت برسول الله عدنان ⁽³⁾در اجابت ارباب حاجت، و در کمال بشاشت و طلاقت وجه ⁽⁴⁾و با آن که بهره مند از عظمت هاشمی و مهابت مطلبی و سیادت محمدی و سخاوت علوی است، در کمال تواضع و فروتنی با بندگان خدا رفتار نماید - شعر:فتی یشتری حسن الثناء بماله و یعلم أن الدائرات تدور ⁽⁵⁾

أقر الله عیون العباد بطول بقائه و طول عطائه و تبکیت اعدائه. حقیر کثیر التقصیر به حسب اطاعت امر سامی، چهل حدیث از اخبار متعلقه ی به حضرت سیدالشهداء علیه السلام را ترجمه و شرح نمود، با اشاره به اعتقادات حقه ی شیعه ی اثنا عشریه در باب «رجعت» و «بداء» و «برزخ» و تطبیق معجزات و کرامات ائمه بر قواعد متینه ی صحیحه و رفع شبهات ملاحده و زنادقه ی این زمان در جمله ی مسائل دینیه و در احادیث معتبره ی امامیه، و کمتر تعرض نمود از نگاشتن و ترتیب وقعه ی طف، زیرا که کتب معده ی معتبره، زیاده از قدر حاجت است، و نامیده شد این تألیف لطیف به «الأربعین الحسینیه».و قبل از شروع مقدمه لازم است که متدینین از اهل مذهب اثناعشریه آگاه شوند که در عصر ما شعاری در مذهب شیعه شایع تر از مراسم تعزیه داری و گریستن بر مصایب سید مظلومین نیست، بلکه اکثر آثار و سنن و آداب شرعیه مهجور شده جز توسل به حضرت سیدالشهداء علیه السلام که مایه ی امیدواری شیعه است روز به روز در ترقی و کمال است.

انتقاد از مقتل نویسان

پس شایسته باشد که حدود این عمل به طوری مضبوط شود که مطابق قواعد شرعه اقدس باشد و مورد طعن و اعتراض مذهب خارجه نباشد. و چون در این زمان معاشرت و مخالطه ی تامه ⁽¹⁾است میانه ی اهالی این مذهب با مذاهب دیگر، و واقعه ی کربلا و ابتلای حضرت سیدالشهداء (ع) در اکثر تواریخ ملل مذکور و مضبوط است، و شایسته باشد که در مجامع تعزیه داری از امور مبتدعه و منهیات شریفه ی مقدسه ی احتزار تمام نماید، مانند نواختن سازها و خوانندگیهای طرب آمیز، و بسا باشد که مجالس لهو و لعب به پرداختگی بعضی از مجاع تعزیه داری نباشد، نباشد، و در حدیثی حال این گونه مردم بیان شده که گفته اند: یطلبون الدنیا باعمال الآخرة ⁽²⁾، و این حرکات موجب محرومی از ثوابهای عظیمه خواهد شد و شیطان را عداوات تمامی با نوع انسان است، پس هر عملی که نفعش بیشتر باشد، توجه شیطان به افساد آن عمل زیاده خواهد بود، به حضرت سیدالشهداء (ع) که به حسب ضرورت دین و اخبار ائمه ی طاهرین، موجب نجات و رستگاری در دنیا و آخرت است، و هر عملی که موجب فواید دنیویه شود، نا اهلان توجهی تام و هجومی عام در آن عمل خواهند نمود، مانند ذکر

مصایب که یکی از وسایل معتبره ی معاش شده و جهت عبادیت کمتر ملحوظ شود، تا رفته رفته کار به جایی رسیده که در مجامع علمای مذهب، اکاذیب صریحه ذکر می شود و نهی از این منکر میسیر نیست، و جمله ای از ذاکرین مصایب، باک از اختراع وقایع مبکیه ⁽¹⁾ندارند؛ بسا باشد که اختراع سخنی کند و خود را مشمول حدیث «من أبکی فله الجنة» ⁽²⁾می داند، و به طول زمان همان حرف دروغ، شیوعی در تألیفات جدیده پیدا کند، و هرگاه محدث مطلع امین، منع از آن اکاذیب نماید، نسبت به کتاب مطبوع یا به کلامی مسموع دهد، یا تمسک به قاعده ی تسامح در ادله ی سنن نماید و دستاویز نقلهای ضعیفه قرار دهد و موجب ملامت و توبیخ ملل خارجه خواهد شد، مانند جمله ای از وقایع معروفه که در کتب جدیده مضبوط و نزد اهل علم و حدیث، عین و اثری از آن وقایع نیست، مانند عروسی قاسم در کربلا که در کتاب «روضة الشهداء» تألیف فاضل کاشفی نقل شده و «شیخ طریحی» که از اجله ی علمای معتمدین است از او نقل نموده ولی در کتاب «منتخب» مسامحات بسیاری نموده که بر اهل بصیرت و اطلاع پوشیده نیست و علمای تاریخ می دانند که واقعه ی کربلا از وقایع معروفه و اکثر وقایع آن سرزمین در کتب معتبره مضبوط است و جمله ای از اهل مغازی در سیر در این باب کتاب مخصوص نوشته اند. اگر چه برخی از آن کتب در زمان ما مفقود شده مانند کتاب «ابی مخنف لوط بن یحیی» که از معتمدین اهل سیر است و آن کتاب تا حدود سنه ی هزار بوده و شیخ مفید بعض وقایع را در «ارشاد» از آن کتاب نقل کرده اما کتاب «مقتل ابی مخنف» معروف در این زمان، مجهول الحال و غیر معلوم المؤلف است، اگر چه مشتمل بر بعض روایات «ابی مخنف» است، لیکن محل اعتماد اهل علم نیست، مانند اکثر کتب مارسیه ی جدید التألیف که مشتمل بر غرایب و عجایب است که اهل حدیث را از آن امور اطلاعی حاصل نیست و ما اینک شروع به نقل چهل حدیث کنیم.

الحدیث 01

اشاره

ما أرویه اجازة عن جماعة من مشایخی العظام و فقهاء الاسلام - جزاهم الله أحسن الجزاء - بحق روایتهم، منهم شیخی و استاذی و معتمدی فی الحدیث و سنادی، العالم العامل، و المحدث الکامل، الثقة، النقة، المزکی من کل شین، الحاج میرزا حسین النوری الطبرسی قدس سره القدوسی، عن شیخ مشایخنا الاعلام، الشیخ مرتضی الانصاری - طالب رمسه - عن السید السند، السید صدرالدین العاملی، عن استاد الفقهاء الأواخر الآغا محمد باقر البهبهانی، عن أبیه الأجل المولی محمد أکمل، عن العلامة المجلسی، عن ابیه، عن الشیخ بهاء الملة و الدین محمد العاملی، عن أبیه، عن الشهید الثانی، عن الشیخ علی بن عبدالعالی المیسی، عن الشیخ محمد بن داودد الجزینی - رحمه الله - عن الشیخ ضیاءالدین علی عن والده الاجل شیخنا الشهید الأول، عن شیخه فخرالدین بن العلامة - قدس روحهما - عن أبیه، عن شیخه المحقق الحلی، عن السید فخار الموسوی، عن شاذان بن جبرائیل، عن محمد بن قاسم الطبری، عن أبی علی بن شیخ الطائفة، عن والده الأجل، عن شیخنا المفید عن رئیس المحدثین شیخنا الصدوق القمی - قدس الله نفوسهم الطیبة - فی کتاب «عرض علی المجالس» ⁽¹⁾عن جعفر بن محمد بن مسرور، عن الحسین بن محمد بن عامر، عن عمه عبدالله بن عامر، عن ابراهیم بن أبی محمد قال: قال الرضا (ع): «ان المحرم شهر کان أهل الجاهلیة یحرمون فیه القتال فاستحلت فیه دماؤنا، و هتک حرمتنا، و سبی فیه ذرارینا و نساؤنا، و اضرممت النیران فی مضاربنا، و انتهب ما فیها من ثقلنا، و لم ترع لرسول الله (ص) حرمة فی أمرنا. ان یوم الحسین أقرح جفوننا، و أسبل دموعنا و أذل عزیزنا بأرض کرب و بلاء، و أورثنا الکرب و البلاء الی یوم الانقضاء،

فعلی مثل الحسین فلیبک الباکون، فان البکاء علیه تحط الذنوب العظام، ثم قال علیه السلام: کان أبی اذا دخل شهر المحرم لا یری ضاحکا، و کانت الکابة تغلب علی حتی یمضی منه عشرة أیام، فاذا کان یوم العاشر کان ذلک یوم مصیبته و حزنه و بکائه، و یقول: هو الیوم الذی قتل فیه الحسین علیه السلام».

ترجمه

ابراهیم پسر ابی محمود گفت که فرمود علی بن موسی الرضا (ع) که محرم ماهی بود که مردم جاهلیت نابایست می شمردند و در آن ماه کشتار و جنگ را، و روا شمرده شد در او خونهای ما، و دریده شد پرده ی احترام ما، و اسیر شد در او کودکان و زنان ما، و افرخته شد آتشها در سراپرده های ما، و به غارت برده شد آنچه در آنها بود از متاعهای نفیسه ی ما، و رعایت نشد از پیغمبر خدا احترامی درباره ی ما. به درستی که روز گرفتاری حسین، ریش کرده پلکهای چشمان ما را و روان نمود اشکهای ما را و خوار نمود عزیز ما را به سرزمین اندوه و گرفتاری، و باز داد ما را اندوه و گرفتاری تا هنگام گذشتن دنیا. پس بر مانند حسین شایسته است گریه کنند گریه کنندگان، پس به درستی که گریستن بر او می ریزد گناهان بزرگ را.پس فرمود حضرت رضا (ع) که عادت پدرم موسی بن جعفر (ع) بر این بود که همین که ماه محرم می رسید دیگر خندان دیده نمی شد و شکسته حالی بر او غالب می شد تا ده روز از ماه می گذشت، همین که روز دهم می شد، آن روز مصیبت و غم و گریه ی او بود و می گفت: در این روز کشته شد حسین.

بیانات

قال الله تبارک و تعالی: «ان عدة الشهور عند الله اثنا عشر شهرا فی کتاب الله یوم خلق السموات و الارض منها أربعة حرم...» ⁽¹⁾.دلت الکریمة علی الحترام الاشهر الاربعة، واحد فرد و هو رجب، و ثلثة سرد و معنی کونها حرم أنها یعظم انتهاک المحارم فیها اکثر مما یعظم فی غیرها، و کانت العرب تعظمها، حتی لو أن رجلا رأی قاتل أبیه فیها لم یهجمه لحرمتها. و انما جعل الله تعالی بعض هذه الشهور أعظم حرمة من بعض، لما علم من المصلحة فی الکف عن الظلم فیها، لعظم منزلتها، و لانه ربما أدی

ذلک الی ترک الظلم أصلا، لاطفاء النائرة و انکسار الحمیة فی ذلک المدة. قال عز من قائل: «و یسئلونک عن الشهر الحرام قتال فیه قل قتال فیه کبیر و صد عن سبیل الله و المسجد الحرام اخراج أهله منه اکبر عند الله» ⁽¹⁾.دلت الکریمة علی حرمة قتال الکفار فی الاشهر الحرم و التعرض لهم و اخراج المسلمین من المسجد الحرام و ذکر المفسرون و أهل السیر أن أهل الجاهلیة مع کونهم غیر متأدبین بأدب نبی کانوا یعظمون الاشهر الحرم، حتی ذکروا أن المحرم سمی محرما لتحریم القتال فیه و الحرب و الغارات، و جاء الاسلام شاهدا لتعظیم هذه الاشهرا. و العجب من اقوام کانوا یدعون الاسلام و قد هجموا علی انتهاک محارک الله و حرمة آل الرسول من اخراجهم من أوطانهم، فقی رجب الحرام فی الثامن و العشرین من ضیقوا علی الحسین علیه السلام بین علی (ع) و سایر الذریة الطیبة حتی أخرجوهم من عقر دارهم ظلما و عتوا مکرهین علی الجلاء من الوطن، مهد دین، علی القتل، ففی جملة من الکتب لما عزم الحسین علیه السلام علی الخروج تلا قوله تعالی: «فخرج منها خائفا یترقب قال رب نجنی من القوم الظالمین» و التقت حین الخروج الی عبدالله بن عباس و قال له: ما تقول فی قوم أخرجوا ابن بنت تبیهم عن وطنه و داره و حرم جده لایستقر من قرار یریدون بذلک قتله و لم یشرک بالله شیئا؟و قد کره علی الخروج من مکة و المسجد الحرام یوم الثامن من ذی الحجة بعد أن کان قد أحرم للحج فلما لم یتمکن من اتمام الحج و خاف علی نفسه و عشیرته طاف و سعی و أحل احرامه و جعلها عمرة و ذلک لأن یزید بن معاویة لعنه الله أنفذ من الشام عمرو بن سعید بن العاص فی عسکر عظیم و ولآه امر الموسوم و أمره علی الحاج کله، و کان قد اؤصاه بقبض الحسین (ع) سرأ أینما تمکن منه، و ان لم یتمکن یقلته غیلة، و دس من الحاج فی تلک السنة ثلثین رجلا من شیاطین بنی امیة و أمرهم بقتل الحسین (ع) علی کل حال، و قال علیه السلام لبعض ناصحیه و مانعیه علی المسیر:«لئن أقتل و بینی و بین حرم الله ذراع أحب الی من أن اقتل و بینی شبر، و لا أحب أن یهتک حرمة البیت بسفک دمی، و فی محرم الحرام وقع وقعة الطف.

فائدة

اخبار، گویای آن هستند اول سال، ماه رمضان است. در دعای منسوب به امام رضا (ع) در اقبال آمده است که اول سال، محرم است، چنان که در تاریخ عرب معروف است. شاید آنچه که در اخبار درباره ی نو شدن نزول رویدادها و اندازه گیری و نزول آنها از آسمان به سوی امام زمان (ع) آمده و روایات شب قدر نیز گویای آن است، علت آن باشد. کفعمی (ره) در حاشیه ی کتاب آورده که: تنها سه ماه از سال با اضافه ی «شهر» (ماه) به کار می روند، و این سه ماه، ربیع الأول و ربیع الثانی و رمضان هستند، و ماهها را با «الف و تا» و یا واو و نون» جمع صحیح نمی بندند، و همچنین جمع مکسر هم بسته نمی شوند و نمی توان گفت: محارم، اصفر، جمائد، ارجاب، و شابین و... بلکه هر کدام کلمه ی شهر بر سر آنها درآید، همان کلمه را جمع می بندیم و می گویم: «شهور الربیع (ماههای ربیع).» پایان.روز اول آن نزد شاهان عرب گرامی بوده است، و در آن روز دعای زکریا نزد خدا پذیرفته شد و ادریس به بهشت رفت، و در سوم آن یوسف از چاه به در آمد، و در پنجم آن موسی از دریا گذشت، و در چهارم آن در کوه طور با خدایش سخن گفت، و در نهم آن یونس از شکم ماهی به در آمد. و سخن که فرمود: «و لیال عشر» را در برخی از تفاسیر به ده شب اول محرم تعبیر کرده اند و این خود نشانه ی بزرگداشت این روزهاست، ولی از خبر میثم تمار در «امالی» چنین بر می آید که آنچه درباره ی خوبی ماه محرم در روایات ما آمده حمل بر تقیه می شود و ساخته ی بنی امیه و پیروان آنهاست، و آنچه در این خبر درباره ی اسیر کردن فرزندان پاک امام و زنان فاطمی (دختران فاطمه) آمده روایاتی مشهور است که در کتابهای مقتل و سیره فراوان نقل شده و خود بهترین گواه بر بی دینی این گردنکشان نافرمان است.ابوالفرج ابن الجوزی بر کفر یزید چنین استدلال کرده که چون او خاندان پیامبر را بر پشت شتران نهاد، و خواست که فاطمه دختر امام حسین را به کنیزی به مردی دهد، و به او گفت: بر من حلال است که تو را کنیز او سازم، این سخنی است که تنها با لعنت از کنار آن نمی توان گذشت. اگر در دل او کینه های جاهلی و بدری نبود، با خاندان پیامبر به خوبی رفتار می کرد.آتش زدن خیمه ها که در این روایت آمده، در بسیاری از کتابها نوشته شده، هر چند برخی نیز آن را ندارد چون مثیر الاحزان، نوشته ی استاد فقیه «ابن نما» و کتاب «اللهوف علی قتلی الطفوف» نوشته ی سید بزرگوار رضی الدین ابن طاوس. پیامبر از شکنجه ی با آتش جلوگیری فرمود، و این شیوه ای است که سابقه دارد. گویا آنان نیز از پشتیبان خود پیروی کرده اند و آتش زدن خانه ی فاطمه را برای آنها باز کرد، چنانکه در کتاب «العقد الفرید» نوشته ی «ابن عبد ربه مالکی آمده است. چه خوب گفته اند:آتش به آشیانه ی مرغی نمی زنند گیرم که خیمه، خیمه ی آل عبا نبوداینخبر با آنچه در «ارشاد» نوشته ی شیخ مفید آمده دوگانگی ندارد. در آنجا آمده است:چون ابن سعد به سوی خیمه ها آمد، زنان فریاد برآوردند و در برابر او گریستند. او به یارانش گفت: کسی به خیمه ی این زنان نرود، و گروهی از سربازان را فرمود تا از خیمه ها پاسداری کنند و گفت: هشدار که کسی از آنان بیرون نرود، و سپس به خیمه ی خود بازگشت.شاید آتش در همه ی خیمه ها نیفروختند، و گروهی از زنان را برای اسیری زندانی کردند. و به همین دلیل فرمان داد تا از آنها نگهبانی دهند، و یا این که چون بازگشت سخنش را نشنیده گرفتند، مانند این که وقتی دستور داد هر چه از آنها گرفته اند پس بدهند، کسی فرمان نبرد.داستان غارت و چپاول خیمه ها و ربودن زیور زنان و کودکان نیز پیش همه ی سیره نویسان، مقتل نویسان و تاریخ نویسان روشن است. شیخ دانشمند ابن نما در «مثیرالاحزان» می نویسد: «سپس به چپاول خانوده ی حسین (ع) و زنانش پرداختند، تا آن جا که روسری زنان و انگشتر و گوشواره و خلخال آنها را می ربودند، و آنها را برهنه گذاشتند.در مناقب آمده است: «شمر رو به چادرهای امام نهاد. آنها هر چه را می یافتند می ربودند، تا آن جا که گوش ام کلثوم را بریدند تا گوشواره اش را بگیرند.صدوق در امالی با سند خود از فاطمه دختر امام حسین (ع) نقل می کند که گفت:«غارتگران به خیمه ی ما آمدند. من دختر کوچکی بودم و دو خلخال طلا در پاهایم بود. مردی خلخال را از پاهایم می کشید و می گریست. گفتم: چرا گریه می کنی ای دشمن خدا؟ گفت: چرا نگریم؟ من دارم دختر رسول خدا را غارت می کنم گفتم: خوب غارت نکن! گفت: می ترسم اگر من نبرم دیگری بیاید و اینها را ببرد. هر چه در چادرها بود چپاول کردند، تا آن که رواندازها را از پشت ما کشیدند.می گویم:رایت این گونه است، ولی اندکی شگفت آور می نماید: زیرا فاطمه دختر امام حسین (ع) پیش از رویداد کربلا به همسری پسر عمویش حسن بن مثنی درآمده بود، چنان که ابوالفرج اصفهانی و دیگران آورده اند. پس چگونه می تواند دخترکی خردسال باشد؟ و دانشمندان نسبت شناس، دختر دیگری به نام فاطمه را جز این دختر برای امام حسین ثبت نکرده اند.سیره نویسان می گویند که مردم برای چپاول خیمه ها و بردن زعفران و زیور و زینت و شتر یورش آوردند و تن پوش زنان را بردند. در کتاب نورالعین آمده که مردی روسری از سر زنی ربود و گوشواره اش را دید. کوشید آن را به در آورد و چون نتوانست، با دندان گوش او را برید، خون بر لباسش ریخت، و آن زن از درد بسیار، فریاد برآورد.در کتاب «کشف الغمه» آمده است: شمر ملعون در بار و بنه ی امام حسین (ع) مقداری طلا یافت، اندکی از آن را به دختر خود زرگر برد. هنگامی که زرگر طلا را در بوته نهاد، خاک و مس شد. چون به پدرش خبر داد، نزد زرگر آمد و گفت: در حضور من آن طلا را ذوب کن، چنین کرد باز هم مانند اول شد. هشدارامانتهای پیامبر و یادگارهای امامت پیش صاحبان گم ماند و به غارت نرفت، زیرا امام حسین (ع) آنها را به کربلا نیاورد، بلکه در مدینه نزد ام سلمه نهاد، زیرا می دانست که در کربلا چه می شود.روی فی الکافی بسنده عن الصادق (ع) قال: ان الحسین (ع) لما صارر الی العراق استوع ام سلمة - رضی الله عنها - الکتب و الوصیة، فلما رجع علی بن الحسین دفعتها الیه و فیه أیضا عن الباقر (ع) قال ان الحسین لما حضره الذی حضره، دعا ابنته الکبری فاطمة بنت الحسین فدفع الیها کتابا ملفوفا و وصیة ظاهرة، و کان علی بن الحسین مطبونا فدفعت الکتاب بعد ذلک الی علی بن الحسین (ع).و بمعنا هما روایات فی کتاب «البصائر» و غیره نقلها العلامة المجلسی (ره) فی امامة البحار فی باب ما عندهم من سلاح رسول الله (ص). و فی کتاب «اثبات الوصیة» للمسعودی (ره) فی آخر الکتاب: أن الحسین أوصی الی اخته زینب بنت علی فی الظاهر، فکان ما یخرجمن علی بن الحسین ینسب الی زینب، سترا علی علی بن الحسین و تقیة و اتقاء علیه. و الی بعض ما ذکرنا أشار السید فی اللهوف.قوله (ع): «و لم ترع لرسول الله حرمته» یعنی أنهم لو کانوا یحبون نبیهم لراعوا ذریته، و لم کرم علیهم رسول الله لکرم علیهم من کان کریما علیه، و لقد ذبحوا من کان اکرم علیه من کریمته، و کثیر عزة أصدق منهم، حیث قال:لقد علمت بالغیب أنی أخونها اذا هو لم یکرم علی کریمهاو قال الصادق (ع): عجبا للعرب، کیف لا تحملنا علی رؤسهم و الله یقول: «و کنتم علی شفا حفرة من النار فأنقذ کم منها..» الخبر.و أقول: و لقد عمل المنافق عمر بن سعد بتمنی مولینا الصادق (ع) حیث نصب رأس الحسین علیه السلام علی رمح طویل فوق رأسه یوم ورد الکوفة. قوله (ع): «ان یون الحسین...» یدل علی أن مصاب الحسین لا یندرس علی کرور اللیالی و مرور الأیام، و لا یطفی حزنهم علیه بتکاثر السنین و الاعوام، و أنهم کانوا یجددون المآتم فی کل المحارم، و یتکففون فیها عن لذائذ المشارب و المطاعم، و یحبون لمحبیهم تذکار تلک الملاحم، و لهذا اتسی بهم شیعتهم فی کل البلاد سیما بلاد الأعاجم، بل دل بعض النصوص علی أن نفوسهم المقدسة متفجعة علی هذا المظلوم فی کل العوالم، و أن هذا الحزن سار فی جمیع الموجودات حتی أهل النار و الجنات و الوحوش فی الخلوت و الاراضی و البلاد، و لعل الله یوفقنی لشرح هذه الجملة فی الأحادیث الآتیة ان شاء الله.روی الشیخ الثقة «ابن قولویه» فی کتاب «کامل الزیارة» عن أبی بصیر، قال: کنت عند أبی عبدالله (ع) أحدثه، فدخل علیه ابنه، فقال: مرحبا، و ضمه الیه و قبله و قال: حقر الله من حقررکم، و انتقم ممن و ترکم، و خذل من خذلکم و لعن الله من قتلکم، و کان الله لکم ولیا و حافظا و ناصرا، فقد طال بکاء النساء و بکاء الأنبیاء و الصدیقین و الشهداء و ملائکة السماء ثم بکی و قال: یا أبا بصیر، اذا نظرت الی ولد الحسین أتانی مالا أملک بما أوتی الی أبیهم و الیهم یا أبا بصیر، ان فاطمة لتبکیة و تشهق، فتزفر جهنم زفرة السماء، ثم بکی و قال: یا أبا بصیر، اذا نظرت الی ولد الحسین أتانی مالا أملک بما أوتی الی أبیهم و الیهم. یا أبابصیر، ان فاطمة لتبکیه و تشهق، فتزفر جهنم زفرة لولا أن الخزنة یسمعون بکائها و قد استعدوا لذلک مخافة أن یخرج منه عنق أو یشرد دخانها فتحرق أهل الأرض فیکبحونها مادامت باکیة و یزجرونها و یوثقون من ابوابها مخافة علی أهل الارض، فلا تسکن حتی یسکن صوت فاطمة، و ان البحار تکاد أن تنفتق فیدخل بعضها علی بعض مخافة علی الدنیا و من فیها و من علی الأرض، فلا یزال الملائکة مشفقین، یبکون لبکائها و یدعون الله و یتضرعون الیه، و یتضرع أهل العرش و من حوله، و ترتفع أصوات الملائکة بالتقدیس لله سبحانه مخافة علی أهل الأرض، و لو أن صوتا من اصواتهم یصل الی الأرض لصعق أهل الأرض و تقلعت الجبال و زلزلت الارض باهلها، قلت: جعلت فداک ان هذا الأمر عظیم! قال: غیره أعظم منه مالم تسمعه! ثم قال: یا أبابصیر، أتحب أتکون ممن یسعد فاطمة؟ فبکیت حین قالها.. الخبر، و نعم ما قیل:در بارگاه قدس که جای ملال نیست سرهای قدسیان همه بر زانوی غم است.

نطقت الأخبار بأن أول السنة شهر رمضان، ⁽¹⁾و فی دعاء مروی عن مولینا الرضا (ع) فی الاقبال ⁽²⁾ما یقتیضی أن أول السنة هو المحرم، کما هو المعروف فی التاریخ العربی، و لعل ما دلت علیه الأخبار بیان تحخدید دورة نزول الحوادث و تقدیرها و نزولها من السماء الی ولی

العصر [ع] کما یدل علیه احادیث لیلة القدر، و ذکر الکفعمی (ره) فی حواشیه أنه لیس شیی ء من الشهور یضاف الیه «الشهر» الا ثلاثة: الربیعان و رمضان، و أن الاشهر [لا] تجمع بالالف و التاء تصحیحا و لا بالوا او و النون [و لا] تکسیرا فتقول: المحارم و الاصفار و الجمائد و الارجاب و الشعابین، و ما أضیف منها یقع الجمع علی الأول، فیقال: شهور الربیع... النتهی. و الیوم الأول منه معظم عند ملوک العرب، و فیه استجاب الله زکریا و دخل ادریس الجنة، و فی ثالثه خلص یوسف من الجب، و فی خامسه عبر موسی البحر، و فی رابعه کلم ربه علی الطور، و، فی تاسعه خرج یونس من بطن الحوت، و فسر قوله تعالی: «و لیال عشر» فی بعض التفاسیر بالعشر الأول من المحرم، و فیه دلالة علی تعظیم هذه الأیام، و لکن یظهر من خبر میثم التمار المروی فی الأمالی ⁽¹⁾أن ما ورد فی فضل شهر محرم فی اخبارنا خارج مخرج التقیة، و أنها من موضوعات بنی امیة و اتباعهم.و ما فی هذه الراویة من سبی الذریة الطاهرة و النسوة الفاطمیات، و استقاضت به النقل من ارباب السیر و المقاتل، من أعظم الشواهد الدالة علی کفر هؤلاء العتاة المردة.و استدل ابوالفرج ابن الجوزی علی کفر یزید حیث حمل آل رسول الله علی اقتاب الجمال، و عزم علی أن یدفع بنت الحسین (ع) الی الرجل الذی طبها و قوله لها: «لی أن أسبیکم»، و هذا قول لا یقنع لقائله و فاعله باللعنة، و لو لم یکن فی قلبه احقاد جاهلیة و اضغان بدریة لأحسن الی آل الرسول، و ما اشتملت علیه الروایة من اضرام النار فی الخیم فمذکور فی جملة من الکتب، و ان خلا بعضها منه، مثل «مثیر الاخزان» للشیخ الفقیه «ابن نما» و کتاب «اللهوف علی قتلی الطوف» للسید الأجل رضی الدین ابن طاووس، و قد النبی (ص) عن التعذیب بالنار، و هذه السیاسة شنشنة أعرفها من أخرم، و کأنهم اقدوا فیها بمن تقدم تعلیهم و مهد لهم الملک حین أراد حرق بیت فاطمة (س)، کما فی کتاب «العقد الفرید» ⁽²⁾لابن عبدریه المالکی.آتش به آشیانه ی مرغی نمی زنند گیرم که خیمه، خیمه ی، آل عبا نبودو لا ینا فی هذا الخبر ما ذکره «المفید» فی الارشاد من أن عمر بن سعد لما جاء الی الخیم صاح النساء و بکین فی وجهه، فقال لأصحابه: لا یدخل أحد منکم بیوت هذه النسوة، فوکل بالفسطاط و بیوت النسوة و علی بن الحسین (ع) جماعة ممن کانوا معه، و قال: الحفظوهم لئلا

یخرج منهم أحد، ثم عاد الی مضربه، فلعله لم تضرم النار فی جمیع الفساطیط و بقیت بقیة دخلت النسوة فیها محبوسة للأسر و السبی، و لأجله أمر بحفظهن، أو أنه لما عاد الی مضربه لم یبطعه هؤلاء الأجلاف الکفار، کما أنه لما أمر برد ما أخذ منهن لم یسمع منه احد.و أما حدیث نهب الخیم و سلب النساء و الاطفال فمما اتفقت علیه کلمة أهل السیر و المقاتل و التواریخ. قال الشیخ الفقیه ابن نما فی «مثیر الأحزان» و غیره: ثم اشتغلوا بنهب عیال الحسین (ع) و نسائه حتی تسلب المرأة من رأسها و خاتمها من اصبعها و قرطها من أذنها و حجلها من رجلها و بقین عرایا. ⁽¹⁾و فی المناقب: «و قصد شمر الی الخیام فنهبوا ما وجدوا حتی قطعت أذن أم کلثوم لحلقة کانت فیها.» و روی الصدوق فی الأمالی باسناده عن فاطمة بنت الحسین (ع) قالت: «دخلت علینا الغانمة و أنا جاریة صغیرة و فی رجلی خلخالان من ذهب، فجعل رجل یفض الخلخالین من رجلی و هو یبکی، فقلت: لا تسلبنی. قال: انی أخاف أن یجیی ء غیری فیأخذه. قالت: و انتهبوا ما فی الأبینة حتی کانوا ینزعون الملاحف من ظهورنا» ⁽²⁾.و اقول: هکذا جاءت الروایة، و فیها غرابة، فان فاطمة بنت الحسین کانت مزوجة من ابن عمه الحسن بن الحسن المثنی قبل وقعة الطف، کما ذکره «ابوالفرج الاصبهانی» و غیره، فکیف یصح کونها جاریة صغیرة؟ و لم یذکر النسابون للحسین علیه السلام بنتا أخری تسمی فاطمة غیر هذه.و ذکر ارباب السیر هجوم الناس علی نهب ما فی الخیم من الورس و الزعفران و الحلی و الحلل و الأبل ⁽³⁾و سلب النساء بزتهن. و فی کتاب «نور العین»: أخذ رجل مقنعة امرأة فنظر الی قرطها فعالجه فلم یخرج، فقطع الأذن بالسنانه و جری الدم علی ثیابها، و صاحت المرأة من شدة الوجع.«وجد شمر - لعنه الله - ذهبا فی ثقل الحسین (ع) فدفع بعضا منه الی ابنته،قد فعته الی صائغ، فلما أدخله النار صار هباء و نحاسا، فلما أخبرت أباها بذلک جاء الی الصائغ فقال: صغه بحضرتی، فعاد مثل الحالة الأولی. ⁽⁴⁾.

تنبیه

ودائع النبوة و ذخائر الامة محفوظة عند أهله و لم تنهب شیی ء منها فی الطف، و ما جاء بها الحسین (ع) الی کربلا، بل أودعها فی المدینة عند أم سلمة، لعلمه (ع) بما روی فی الکافی بسنده عن الصادق (ع) قال: ان الحسین (ع) لما صار الی العراق استودع ام سلمة - رضی الله عنها - الکتب و الوصیة، فلما رجع علی بن الحسین دفعتها الیه. و فیه أیضا عن الباقر (ع) قال: ان الحسین لما حضره الذی حضره، دعا ابنته الکبری فاطمة بنت الحین فدفع الیها کتابا ملفوفا و وصیة ظاهرة، و کان علی بن الحسین مبطونا فدفعت الکتاب بعد ذلک الی علی بن الحسین (ع).و بمعنا هما روایت فی کتاب «البصائر» و غیره نقلها العلامة المجلسی (ره) فی المامة البحار فی باب ما عند هم من سلاح رسول الله (ص). و فی کتاب «اثبات الوصیة» للمسعودی (ره) فی آخر الکتاب: أن الحین أوصی الی اخته زینب بنت علی فی الظاهر، فکان ما یخرج من علی بن الحسین ینسب الی زینب، سترا علی علی بن الحسین و تقیة و اتقاء علیه. و الی بعض ما ذکرنا أشار السید فی اللهوف.قوله (ع): «و لم ترع لرسول الله حرمته» یعنی أنهم لو کانوا یحبون نبیهم لراعوا ذریته، و لو کرم علیهم رسول الله لکرم علیهم من کان کریما علیه، و لقد ذبحوا من کان أکرم علیه من کریمته، و کثیر عزة أصدق منهم، حیث قال:لقد علمت بالغیب أنی أخوتها اذا هو لم یکرم علی کریمهاو قال الصادق (ع): عجبا لبعرب، کیف لا تحملنا علی رؤسهم و الله یقول: «و کنتم علی شفا حفرة من النار فأنقذکم منها...» الخبر.و أقول: و لقد عمل المنافق عمر بن سعد بتمنی مولینا الصادق (ع) حیث نصب رأس الحسین (ع) علی رمح طویل فوق رأسه یوم ورود الکوفة.قوله (ع): «ان یوم الحسین...» یدل علی أن مصاب الحسین لا یندرس علی کرور اللیالی و مرور الأیام، و لا یطفی حزنهم علیه بتکاثر السنین و الاعوام، و أنهم کانوا یجددون المآتم فی کل المحارم، و یتکففون فیها عن لذائذ الشمارب و المطاعم، و یحبون لمحبیهم تذکار تلک الملاحم، و لهذا اتسی بهم شعتهم فی کل البلاد سیما بلاد الأعاجم، بل دل بعض النصوص علی أن نفوسهم المقدسة متفجعة علی هذا المظلوم فی کل العوالم، و ان هذا الحزن سار فی جمیع الموجودات حتی أهل النار و الجنات و الموحوش فی الخلوات و الاراضی و الاراضی و البلاد، و لعل یوفقنی لشرح هذه الجملة فی الأحادیث الآتیة ان شاء الله.

روی الشیخ الثقة «ابن قولویه» فی کتاب «کامل الزیارة» عن أبی بصیر، قال: کنت عند أبی عبدالله (ع) أحدثه، فدخل علیه ابنه، فقال: مرحبا و ضمه الیه و قبله و قال: حفر الله من حقرکم، و انتقم ممن و ترکم، و خذل من خذلکم، و لعن الله من قتلکم، و کان الله لکم ولیا و حافظا و ناصرا، فقد طال بکاء النساء و بکاء الأنبیاء و الصدیقین و الشهداء و ملائکة السماء، ثم بکی و قال: یا أبابصیر، اذا نظرت الی ولد الحسین أتانی بما لا أملک بما أوتی الی أبیهم و الیهم. یا أبابصیر، ان فاطمة لتبکیه و تشهق، فتزفر جهنم زفرة لولا أن الخزنة یمسمعون بکائها و قد استعدوا لذالک مخافة أن یخرج منها عنق أو یشرد دخانها فتحرق أهل الأرض فیکبحونها مادامت باکیة و یزجرونها و یوثقون من ابوابها مخافة علی أهل الارض، فلا تسکن حتی یسکن صوت فاطمة، و ان البحار تکاد أن تنفتق فیدخل بعضها علی بعض مخافة عیل الدنیا و من فیها و من علی الأرض فلا یزال الملائکة مشفقین، یبکون لبکائها و یدعون الله و یتضرعون الیه، و یتضرع أهل العرض و من حوله، و ترتفع أصوات الملائکة بالتقدیس لله سبحانه مخافة علی أهل الارض، و لو أن صوتا من اصواتهم یصل الی الارض لصعمق أهل الأرض و تقلعت الجبال و زلزلت الارض بأهلها، قلت: جعلت فداک أن هذا الأمر عظیم! قال: غیره أعظم منه مالم تسمعه! ثم قال: یا أبابصیر، أتحب أن تکون ممن یسعد فاطمة؟ فبکیت حین قالها... ⁽¹⁾الخبر، و نعم ما قیل:در بارگاه قدس که جای ملال نیست سرهای قدسیان همه بر زانوی غم است

سر لطیف

گریستن تمام موجودات بر سید مظلومین، مستفیض در اخبار است؛ و بر مردم هشیار آشکار است که مکالمه ی اولیا به اندازه ی عقول مخاطبین است و غالبا از باب استعمال الفاظ در معانی کلیه است. و در خبری امام صادق (ع) می فرماید: مباش از کسانی که لفظی را بشنود و بر یک معنی خاص حمل کند. و اکثر تأویلات که در احادیث امامیه وارد است مبنی بر این قاعده است. و بعد از آگاهی بر آن قاعده، بسیاری از الفاظ فرقه ی حقه ی امامیه از غرابت ⁽²⁾و تنافی ⁽³⁾خارج شود؛ مثل این است که الفاظ صراط و میزان و مرصاد و اعراف، هر یک در معانی متعدده استعمال شده، شخص جاهل که غافل از این قاعده باشد، گمان کند این تأویلات مجاز یا

مجازفه ⁽¹⁾در اقوال است. و در توان گفت این معنی مجاز نباشد، و هرگاه اهل عربیت، تصدیق این مطلب نکرده، از باب عدم احاطه و اطلاع است؛ مثلا گریستن معنی عامی دارد که عبارت از اظهار اندوه و غمناک بودن باشد؛ این معنی در انسانی به ریختن اشک و انقباض جبهه کشف شود؛ و خصوصیات که القاء شود، در صاحب شعوری که اندوهناک بر چیزی شود و گرفتگی در ذات او هویدا شود، گریان خواهد بود. بلی گریه ی انسان، ریختن اشک چشم است، اما بودن چشم و جریان دمع مدخلیتی در حقیقت گریستن ندارد. چه در صدق مفاهیم تحقق مبادی ⁽²⁾معتبر است و تحقیق غایات ⁽³⁾، نه اعتبار تحقیق کواشف ⁽⁴⁾، مثل اینکه در اطلاق اسماء الله مانند رحیم و علیم، روح رحمت و انکشاف معتبر است، نه آن که رقب قلب صنوبری یا بودن قوای جسمانیه ی ادراک دخلی در تحقق حقیقت رحم و علم داشته باشد. و به این مطلب جمله ای از بزرگان مفسرین تصریح کرده اند که اسماء الهیه به اعتبار غایات صادق است نه به اعتبار مبادی. و نیز باید دانست که هر موجودی که در عالم جسمانیات پیدا شده، از عالم غیب به عالم شهادت آمده، و هر موجود جسمانی صورتی عقلانی دارد؛ چنان که گفته اند: «صورتی در زیر دارد آنچه در بالاستی» بلکه همان نحو که انواع کلیات، مانند ارض و سماء، رب النوع عقلانی دارد، آحاد و اشخاص هم صور عقلیه دارند، و ابواب بسیاری از احادیث دلالت بر این مطلب دارد، مثل احادیث حمله ی عرش که چهار ملک است: یکی به صورت آدمی و یکی به صورت کرکس و یکی به صورت شیر و یکی به صورت گاو، و هر یک طلب روزی برای افراد و نوع خود می نماید ⁽⁵⁾، و احادیثی نیز در باب آواز خروس در سحر و این که همه ی خروسها تابع خروس عرش هستند. ⁽⁶⁾و در تفسیر «یا من أظهر الجمیل و ستر القبیح» ⁽⁷⁾وارد شده که هر شخصی صورتی در آسمان دارد، و این صور عقلانیه اتحاد شخصی با صورت جسمانیه دارند. پس هرگاه اندوهی برای ملایک و ارباب انواع پیدا شود، سرایت به تمام موجودات حتی جمادات و نباتات خواهد کرد. این است مراد به حدیث شریف که فرمودند:

گریست بر حسین بن علی (ع) «ما یری و ما لا یری» ⁽¹⁾و استثنای بعض اماکن مانند بصره و دمشق و بعض طوایف مانند آل حکم بن العاص از جهت اهالی آن بلاد و عداوت ایشان بوده با اهل بیت عصمت، و گرنه ارض شام از اراضی مقدسه و ممدوحه در اخبار است، و شرح رفتار و کردار اهل شام در ایام عاشورا در حدیث سی و چهارم ذکر می شود ان شاء الله.

خاتمه

ایام عاشورا ایام حزن و اندوه ائمه ی طاهرین ما بوده و شایسته باشد دوستان و پیروان ایشان ادای این عمل به آداب وارده ی شرعیه نمایند؛ چنان که در حدیث مذکور شد که حضرت کاظم (ع) بعد از هلال محرم، خندان دیده نمی شد و روز به روز آثار حزن و اندوه در جبهه ی مبارکش افزون می شد. و در خبری وارد شده که هر روز که حضرت صادق (ع) اسم حسین را می شنید تا شام دیگر تبسم نمی کرد. و در بعض روایات «البسوا اثواب الأحزان» ⁽²⁾وارد شده. پس پوشیدن جامه های سیاه و ترک خضاب مرغوب است و منافات یا کراهت در غیر آن موضع ندارد. و فتوای بعضی به کراهت نماز در لباس سیاه حتی فی مصاب الحسین، از بابت تجمد ⁽³⁾بر ظواهر و ضعیف المأخذ است. و در کتاب محاسن برقی و وسائل حر عاملی (ره) روایت شده که زنان بنی هاشم بعد از واقعه ی کربلا سیاه پوشیدند و پلاس در تن خود نمودند و سید العابدین (ع) برای آنها طعام ماتم فرستاد. و شیخ طوسی - قدس سره القدوسی - ⁽⁴⁾در کتاب «تهذیب» روایت از امام صادق (ع) نموده که فرمود: «و لقد شققن الجیوب و لطمن الخدود الفاطمیات علی الحسین بن علی (ع)، و علی مثله تشق الجیوب و تلطم الخدود»؛ یعنی فاطمیات گریبان چاک زدند و سیلی بر روهای خود زدند در شهادت حسین (ع)، و بر مانند حسین سزاوار است این دو کار.و شیخ فقیه نبیه ⁽⁵⁾صاحب «کشف الغطاء» - طاب ثراه - فتوا داده به جواز لطم ⁽⁶⁾و شق جیب ⁽⁷⁾بلکه خراشیدن روی و سینه را در مصاب ⁽⁸⁾سیدالشهداء (ع) و بیرون است از حرمت این

اعمال در سایر مصایب. و از این کلام نماید که خراشیدن و مجروح کردن رو و سینه را نیز تجویز می نماید. و در هر حال سینه زدن قدر یقینی است که مستحب است؛ اما خراشیدن یا زخم کردن پیشانی مشکل است، خصوص در صورت خوف ضرر. و اما سایر امور که متعارف در بلاد شیعه است در ایام عاشورا حتی مثل تجسم بعضی وقایع، داخل در عنوان ابکاء ⁽¹⁾و ابکاء ⁽²⁾و تعظیم شعائر الله است، به شرط آن که محرمات شرعیه مانند نواختن ساز و تغنیات ⁽³⁾و پوشیدن لباس زنانه و غیر اینها در میان نباشد، و الله الموفق.

الحدیث 02

اشاره

بالسند المتصل الی الشیخ الصدوق رضی الله عنه فی کتاب «الخصال» فی باب أن أمیرالمؤمنین (ع) علم أصحابه فی مجلس واحد أربعمأة باب مما یصلح للمسلم فی دنیه و دنیاه: «کل عین یوم القیامة باکیة، و کل عین یوم القیامة ساهرة الا عین من اختصه الله بکرامته و بکی علی ما ینتهک من الحسین و آل محمد» ⁽¹⁾.

ترجمه

حضرت امیرمؤمنان علی علیه السلام در یک مجلس، چهارصد مطلب دینی و دنیوی به اصحاب خود تعلیم فرمود، از آن جمله فرمود: هر چشمی در روز قیامت گریان است و هر چشمی بی آرام است مگر چشم کسانی که مخصوص کرده باشد خدا آنها را به کرامت خود، و گریسته باشد بر آنچه دریده شده از پرده های احترام حسین و آل محمد علیهم السلام.

بیانات

یوم القیامة یوم انکشاف الحایق، و ظهور نتایج الأعمال، و صیرورة الخبر عیانا، فان الحقایق الملکوتیة فی عالم الملک مستورة بالغواشی الطبیعیة، و لا یدرکها النفوس البشریة، فاذا رفعت الحجب و أبلیت السرائر، شاهدت النفوس آثار الأعمال، و أحست بألم النار، و تأسفت علی ما فاتتهم من الدرجات، و أظهرت الندامة و الحسرات، و حینئذ یتفجعون، و یبکون علی ما ضیعوا بالأمس، و شروا أنفسهم بثمن بخس. و هذا معنی بکاء العیون فی القیامة و معنی «کل امرء بما کسب رهین»، الا من اکرمه الله بأن جعل طینته من علیین، و خلقه مجبولا

علی محبة اولیائه الطاهرین، من النفوس الشریفة اللطیفة، فهم أهل للقرب من جوار الله، و لا یدنسهم دون الاعمال، و لا یکدر صفاء طینتهم ما عرض لهم من الطواری و الأحوال «اولئک یبدل الله سیئاتهم حسنات»، بل هذه النفوس ترقی آنیا، و تنفض ذاته من الشواغل، و ترفض تلک الرذائل، سیما اذا لم تصر ملکة، و هؤلا أهل محبة الله، اذحب اولیائه حبه. و قد أشیر الی هذا السر فی الخبر المشهور: «حب علی بن أبی طالب حسنة لا تضر معها سیئة، و هو أفضل ما کتب فی صحیفة الأعمال».و قد ورد فی الخبر: «هل الدین الا الحب و البغض؟» و هو لا محالة یبعث علی صالح الأعمال بالمآل، و ان ابتلی فی برهة من الزمان بقبایح الافعال ⁽¹⁾

المظلومین من آل الرسول تحط الذنوب العظام، اذا البکاء علیهم من لوازم محبتهم، و ورد: «أن الله یغفر ذنوب الباکین علیه». و قد أشار الیه مولینا الرضا (ع) فی خبر ریان بن شبیب، حیث قال: «یابن شبیب، ان سرک أن تکون معنا فی الدرجات العلی فاحزن لحزننا و افرح لفرحنا و علیک بولایتنا، فلو أن رجلا تولی حجرا لحشره الله معه...» ⁽¹⁾الخبر.فان النفوس التی تهوی الیهم تحشر لا محالة فی زمرتهم، و قد قال تعالی: «و اذا النفوس زوجت» ⁽²⁾یعنی مع مشاکلها و سنخها. و لا یخفی علی العارف البصیر أن الثواب علی البکاء لیس من باب المجازاة علی الأعمال الشاقة، بل هو کاشف عن صفاء الطینة و نورانیة الفطرة.وجد بخط مولینا الرضا (ع) علی ما رآه الشیخ الفقیه «سعید بن هبةالله الراوندی»:«کن محبا لآل محمد و ان کنت فاسقا، و کن محبا لمحبیهم و ان کانوا فاسقین». و هذا سر لطیف یعمه عنه ابصار المحجوبین.و قد حکی لنا عن بعض ملاحدة الاسلام استنکاره ما ورد فی فضیلة الابکاء و البکاء، و لم یدر المحروم أن جمیع نفوس الروحانیین باکیة متأسفة علی ما صنع بالحسین (ع).روی غواص بحارالأنوار عن صفوان، قال: قلت للصادق (ع): مالی أراک کئیبا حزینا منکسرا؟ قال: لو تسمع کما أسمع لاشتغلت عن مسئلتی. قلت: و ما الذی تسمع؟ قال: ابتهال الملائکة علی قتلة امیرالمؤمنین و قتلة الحسین (ع) و نوح الجن علیهما و شدة حزنهم، فمن یتهنأ مع هذا بطعام او شراب او نوم؟! ⁽³⁾... الخبر.

الحدیث 03

اشاره

ما رواه جماعة من الأصحاب منهم الشیخ الفقیه جعفر بن محمد المعروف بابن نما و الشیخ البارع علی بن عیسی الاربلی فی «کشف الغمة» و السید الأجل رضی الدین علی بن طاووس فی کتاب «اللهوف» قالوا: «لما عزم الحسین (ع) المسیر الی العراق من مکة قام خطیبا فقال: الحمدلله و ما شاء الله و لا قوة الا بالله. خط الموت علی ولد آدم مخط القلادة علی جید الفتاة، و ما أولهنی الی أسلافی اشتیاق یعقوب الی یوسف، و خیرلی مصرع أنا لاقیه. کأنی بأوصالی یتقطعها عسلان الفلوات بین النواویس و کربلاء، فیملأن منی اکراشا جوفا و اجربة سغبا، لا محیص عن یوم خط بالقلم، رضا الله رضانا أهل البیت، نصبر علی بلائه و یوفینا اجور الصابرین، لن تشذ عن رسول الله (ص) لحته، و هی مجموعة له فی حظیرة القدس، تقربهم عینه و ینجزبهم وعده، من کان باذلا فینا مهجته و موطنا علی لقاء الله نفسه فلیرحل معنا، فانی راحل مصبحا ان شاء الله» ⁽¹⁾.

ترجمه

زینت شده است مرگ بر پسران آدم مانند زینت بودن گلوبند بر دختران جوان، و چه اندازه آرزومند و سرگشته ام به سوی گذشتگان خود، آرزومندی یعقوب برای یوسف! و برگزیده شده برای من کشتنگاهی که برخواهم خورد او را، و گویا می بینم پیوندهای تن خود را که جدا می کند آنها را گرگان از مردم بیابان میانه ی نوامیس و کربلا، پس پر خواهند کرد از من شکمهای تهی خود را و انبانهای گرسنه ی خود را. چاره نیست از روزی که نوشته شده به خامه ی

خدا. خشنودی خداوند، خشنودی ما خانواده است. شکیبایی کنیم بر گرفتاری از خدا، و به ما خواهد رسید مزدهای شکیبایی کنان، پراکنده نشود از پیغمبر خدا پودهای او، و فراهم می شود برای وی در آغل پاکیزگی، روشن شود به زادگان وی چشم او، و روا کند به ایشان نوید او را، هر کس بخشد در راه ما خون دل خود را و آرام دهد بر برخورداری خدا جان خود را، پس کوچ نماید با ما، که من کوچ کنم بامداد فردا اگر خدا خواهد.

بیانات

پوشیده نیست که در سخن او هنر براعت استهلال (اشاره به مضمون سخنان بعدی) به کار رفته است؛ گویا در کلمه ی (خط) معنای (زین) گنجانیده شده، و معنایش این است که همانند آن زینت است. و زیور بودن مرگ برای آدمی از آن روست که او را از آلودگیهای جهان طبیعت و پستی دنیا می رهاند، و او را از تنگنای جهان جسمانی و زندان جهان امکانی آزاد می کند و به جهان روحانی می برد؛ گویا با مرگ، پاکی جانها و روشنایی آنها پدیدار می شود و از قالب تن می رهند. در روایت آمده است که: «مرگ برای مؤمن مانند کندن جامه ی چرکین و پوشیدن لباسهای گرانبهاست» به همین دلیل، اولیا بسیار به مرگ علاقه داشتند، زیرا آنان را از همنشینی جانوران مردم آزار و درندگان خون آشام می رهاند. سنایی چه خوب گفته:گرفتم که خود مرگ لذت ندارد نه آخر خلاصی دهد جاودانی؟!سپس امام (ع) بر نکته ای که در آغاز گفته، دلیل می آورد که در مرگ، رسیدن به دوستان و دیدار نزدیکان است. این که فرمود: «آرامگاهی برای من برگزیده اند...» نشانه ی بزرگی خاک اوست و این که خدا آن را برای او برگزیده، و موفق همین معناست این روایت که:؛ فرشتگان چیزی از خاک قبر را برمی دارند و در نطفه ی آفریده از آن می پاشند و به همین دلیل مؤمن در هوای آن است».این که فرمود: «گویا می بینم بند بندم را... نشانه ی علم امام است به این که بریدن شریفش چه خواهد گذشت. عسلان به ضم، گویا جمع عاسل یعنی گرگ است، یا تنها گرگ درنده را می رساند، که بر وزن عسل با ضم و تشدید «بر وزن حجت» نیز جمع بسته می شود، و بر وزن عواسل نیز می آید. و عسلان یا جمع عاسل است چون راکب و رکبان، و یا جمع عسلی است که ماده گرگ را می رساند، چنان که در حیاة الحیوان آمده است. پس مانند سکران و سکری است. در هر حال، جمع قیاسی بوده و به همین دلیل اهل لغت در کتابهای خود آن را نیاورده اند. امام (ع) دشمنانش را به گرگ تشبیه کرده، زیرا خشم آنان فراوان و رحم آنان بر شکار خود کم بوده است.نواویس، جمع ناووس (گورستان مسیحیان) است، و گفته اند که نواویس روستای بزرگی بوده که در جای کنونی قبر حر بن یزید واقع می شده است.کربلا در کتاب معجم البدان چنین معنا شده که از کربله یعنی سستی پاها گرفته شده، گویا این زمین خیلی نرم بوده. کربله به غربال کردن گندم و دانه های دیگر نیز گفته می شود، زیرا دانه ها را از سنگ چاک می کند.گروهی از مقتل نویسان آورده اند که چون حسین (ع) به این سرزمین رسید، اسبش جلوتر نرفت و هر چه او را با تازیانه زد، از جای نجنبید. از نام آن زمین پرسید، گفتند: ماریه. گفت: شاید نام دیگری هم داشته باشد؟ گفتند: کربلا. فرمود: الله اکبر، زمین کرب (گرفتاری) و بلاست و جای ریختن خون ما.در مجمع البحرین و نیز بنا به گفته ای در کشکول بهایی آمده است: روایت شده که امام (ع) آن زمینها و حوالی آن را به شصت هزار درهم از مردم نینوا و غاضریه خرید و آن پول را به عنوان صدقه به آنان بخشید و زمین را نیز به آنان داد به شرط آن که قبر او را به مردم نشان دهند و زائران او را تا سه شبانه روز میهمان کنند.این که فرمود: «شکمهای خود را پر می کنند»، از آن جاست که چون حضرت لفظ عسلان (گرگها) را استعاره آورده تا آن جانهای پلید و دلهای سخت را نشان دهد؛ به همین دلیل آنان را دارای کرش (شکنبه) دانست، با آن که کرش مربوط به حیوان است و به جای معده ی انسان حساب می شود.و جوف با ضم جمع أجوف (تهی) است. مقصود حضرت این است که با کشتن من شکم آنها سیر می شود.ابن الأثیر در کامل التواریخ می نویسد: «هنگامی که حسین (ع) به نینوا نزدیک شد، از مجمع بن عبیدالله عامری پرسید که وضع مردم درکوفه چگونه است؟ گفت: بزرگان کوفه رشوه های کلانی گرفته اند و توبره های خود را پر کرده اند...» و غرائر جمع غراره است که همان توبره و معرب کواله است. أجربه جمع جراب (کیسه) است، و سغب به فتح و سکون، جمع ساغب یعنی گرسنه، مانند: سفر و سافر. و مفهوم جمله ی «لا محیص...» این است که «با وجود سرنوشت، احتیاط سودی نمی بخشد».این که فرمود: «خشنودی خدا خشنودی ماست» هدفش خشنودی به تقدیر خداوند است؛ یعنی پرخاش نکردن و خشمگین نبودن بر آن. کسی که بداند خداوند جز خیر بندگانش چیزی را نمی خواهد، ناگزیر به آنچه او کرده راضی می شود، هر چند ریزه کاری های آن را نداند و خیر و سود آن را در نیابد. و این درجه ی مؤمنانی است که خدا از آنان خشنود است، و آنان از او خشنود. در روایت آمده است که: «داناترین مردم به خدا، راضی ترین آنان به قضای اوست». و این درجه از درک رنج سختیها و صبر یعنی خویشتن داری از بی تابی جدا نیست، که نخستین پله ی ایمان است. در روایت است که پیامبر (ص) از گروهی از یاران پرسید: شما کیستید؟ گفتند: مؤمنانیم. فرمود: نشانه ی ایمان شما چیست؟ گفتند: به هنگام سختی شکیباییم و در هنگام فراخی نعمت سپاسگزار، و به هنگام قضا و قدر بدان راضی و خشنودیم. فرمود: به خدای کعبه سوگند که شما مؤمنانید. وء این پذیرش اجمالی این است که خدا بر آنچه بر یکایک بندگان می گذرد، آگاه است و از هیچ چیز عاجر و ناتوان نیست و تنها بهترین و سودمندترین چیزها را برای بندگان خود می پسندد. چه خوب گفته:گر آزرده ور مبتلا می پسندد چه خوش تر از آن کو به ما می پسنددندانم که ناخوش چه و خوش کدامین خوش است آنچه بر ما خدا می پسنددپایه ای دیگر برتر و والاتر از این هم هست، و آن این که عشق، او را از درد و رنج گرفتاریها رهانیده، و هرگاه عشق در دلی جای بگیرد و نیرومند شود و تمام همت کسی را فرا گیرد، گویا از درد غافل می شود و آن را احساس نمی کند؛ درست مانند این که جنگجوی میدان نبرد چه بسیا زخمی شود ولی درد آن را در نیابد و هرگاه خون از بدنش روان شد، آن گاه بفهمد. و راز این نکته آن است که چون عشق چیزی بر دل چیره شد، از چیزیهای دیگر بی خبر می شود، (و خدا برای مرد، دو دل در اندرونش ننهاده) و این درجه ی یاران حسین بود.«کشی» روایت کرده که حبیب بن مظاهر از هفتاد نفری بود که حسین (ع) را یاری کردند و با کوههای آهن روبرو شدند و نیزه ها را به سینه و شمشیرها را با چهره های خود استقبال کردند، در حالی که امان و مال و ثروت فراون به آنها داده می شود و آنها نمی پذیرفتند و می گفتند: اگر حسین (ع) کشته شود، یکی از ما بتوانیم مژگان خود را حرکت دهیم، عذری نداریم، تا این که در اطراف او کشته شدند...و در خرایج است که پیامبر (ص) به حسین (ع) فرمود: به همراه تو گروهی از یارانت کشته می شوند که رنج آهن را نمی چشند. و نبرد عابس بن شبیب و در آوردن زره و کلاه خود مشهور است.درجه ی دیگری نیز داریم که بالاتر و برتر است و آن این که خداوند، صفات بنده را در صفات خود و اراده ی او را در اراده ی خود و خشنودی او را در خشنودی خود و خشم او را در خشم خود محو و گم کند، و دیگر اعتراض و نارضایتی برای او نماند؛ اگر چیزی را از خدا می خواهد به فرمان خود اوست، و یا تنها برای اجرای فرمان دعاست نه رسیدن به مراد؛ به همین دلیل در دعا چیزی را می خواستند پذیرفته نمی شود، و اولیا نیز چنین بودند، و حال آن که دعا با رضا منافاتی ندارد، چنان که در جای خود آمده، و کسی که این شعر را گفته:می شناسم من گروهی ز اولیا که دهانشان بسته باشد از دعایا اشتباه کرده و یا مغالطه نموده. و شاید مراد امام (ع) در این خطبه چنان که خود اشاره دارد این باشد که رضای خود را مقدم می داریم. و در روایات ما آمده است که همواره سوره ی فجر را بخوانید، زیرا آن سوره ی حسین است. در این سوره آمده که: آیا نشنیدی سخن خدای را که: «ای روان آسوده! به سوی پروردگارت بازگرد که تو خشنودی و از تو خشنودند» (سوره ی فجر، آیه ی 28 - 27) و مقصودش حسین (ع) است. محمد بن العباس در کتاب «ما نزل فی العترة» این روایت را آورده است. این که فرمود: «در باغ بهشت» حظیره بر وزن فعلیه از خطر به معنای جلوگیری است، و در اصل نام جایی است که دیواری از نی آن را در میان گرفته باشد، و جای گردآوری گله است. این کنایه از بهشت یا جهات آخرت به طور کلی است، و هدف نزدیک بودن آنها به پیامبر است. مقصود خانه های فرشتگان قدسی است، و می خواهد برساند که تن پاک او را به آسمان می برند، چنان که اگر خدا بخواهد، این نکته خواهد آمد. در جلد دهم بحارالانوار در شرح این خطبه چیزهایی آمده است که انسان را به شگفتنی وا می دارد، و هیچ یک از خردمندان را یارای پذیرش آنها نیست. احترام بدنهای آنان (ع) بر درندگان بلکه بر زمین با روایات قطعی ثابت شده و یاران او نیز از شر درندگان در امانند.نزدیک به مضامین این خطبه در خطبه ی زینب آمده است که فرمود: این بدنهای پاکیزه گرفتار گرگان و کفتارها شده، یعنی در بیابانهای دور افتاده، و جز درندگان صحرا کسی به سراغ آنها نمی آید و دیدار کننده ای ندارند. نمونه ی این کنایات در قصیده ی دعبل درباره ی شمارش قبرهای بنی هاشم فراوان است، از جمله:(دیدار کننده اش کم است، جز آن که چند کفتار و عقاب و لاشخور به دیدار آن می روند).

لا یخفی ما فی کلامه من البراعة و الاستهلال لما هو بصدده، و کأنه ضمن «خط» معنی

«زین» یعنی قدر زینة له، و کون الموت زینة لولد آدم باعتبار تخلصه من کثافات عالم الطبیعة و درن الدنیا و الخروج عن ضیق العالم الجسانی و حبس العالم الامکانی و الانتقال الی العالم الروحانی، فکأنه یظهر صفاء النفوس و بهائها بواسطة الموت و الانسلاخ من قالب البدن، و ورد: «أن الموت للمؤمن کنزع ثیاب و سخة و لبس ثیاب فاخرة» ⁽¹⁾و من هنا کان الأولیاء شدید الشوق الی الموت، لما فیه من التخلص من معاشرة الحیوانات الموذیة و السباع الضاریة، و نعم ما قاله السنائی:گرفتم که خود، مرگ لذت ندارد نه آخر خلاصی دهد جاودانی؟!ثم استدل علیه السلام لما بدء به الکلام بأن فی الموت مواصلة الأحباء و ملاقاة الأقرباء.قوله علیه السلام: «و خیرلی مصرع...» یدل علی شرافة مدفنه (ع) و أنه مما اختاره الله له، و یأتی ما یدل علیه من شرافة أرض کربلاء، و یؤیده ما ورد من أن «الملائکة یأخذ شیئا من تراب المدفن و یذره فی النطفة المخلقة منها، و لا زال قلب المولود یحن الیه». ⁽²⁾.قوله: «و کأنی بأوصالی...» یدل علی علمه (ع) بما یجری علی جسده الشریف، و «العسلان بالضم کأنه جمع عاسل، و هو الذئب او العادی منه، یجمع أیضا علی العسل بالضم و التشدید. و العواسل و العسلان اما جمع العاسل کراکب و رکبان، و اما جمع العسلی و هی أنثی الذئب، کما فی «حیاة الحیوان»، فیکون کسکران و سکری. و علی أی حال فالجمع قیاسی، و لذا لم یضبطه اهل اللغة فیما عندنا من کتبهم. شبه (ع) اعدائه بالذئاب، لما فیها من شدة الغضب و قلة الترحم علی الفریسة.و النواویس جمع ناووسی و هی مقبرة النصاری، و قیل ان النواویس کانت قریة عظیمة حیث الآن مقبرة الحر بن یزید (رضی الله عنه)، و اما کربلاء فعن «معجم البلدان» أنها مأخوذة من «الکربلة» بمعنی الرخاوة قی القدمین، سمیت بذلک لرخائة فی تلک الأراضی، و الکربلة تنقیة الحنطة من الحصباء و نحوها أیضا، سمیت بذلک لنقاوتها من الحصباء ⁽³⁾.و روی جمع من ارباب المقاتل و السیر أن الحسین (ع) لما وصل الی تلک البقعة لم یتخط فرسه، و کلما ضربه بالسوط لم یتحرک، فسئل عن اسم الأرض، قالوا: ماریة، قال: و لعل لها اسما آخر؟ قالوا: کربلاء، فقال: الله اکبر! أرض کرب و بلاء و مسفک الدماء ⁽⁴⁾.

و فی «مجمع الحرین» و نقل کشکول البهائی أیضا: «روی أنه (ع) اشتری تلک الاراضی و النواحی من أهل نینوا و الغاضریة بستین الف درهم و تصدق بها علیهم و شرط علیهم أن یرشدوا الی قبره و یضیفوا من زاره ثلثة أیام» ⁽¹⁾.قوله علیه السلام: «فیملأن منی اکراشا» لما استعار علیه السلام لفظة «العسلان» لتلک القلوب القاسیة و النفوس الغلیظة، أثبت لهم أکراشا، و هی جمع کرش، و هو للحیوان بمنزلة المعدة للانسان، و الجوف بالضم جمع أجوف، یرید أن بطونهم تشبع اذا أقدموا علی قتلی.قال ابن الأثیر فی کامل التواریخ: أن الحسین (ع) لما قارب نینوی سئل مجمع بن عبیدالله العامری عن خبر الناس بالکوفة، فقال له: اما اشراف الناس فقد أعظمت رشوتهم و ملئت غرائرهم، و الغرائر جمع غرارة و هی ما یحمل فیه التین، معرب کواله، و الأجربة جمع جراب، و السغب بالفتح و السکون جمع ساغب بمعنی جائع، مثل سفر و سافر، و مفاد قوله (ع): لا محیص، مفاد قولهم: «لاینفع الحذر مع القدر» ⁽²⁾.قوله ارواحنا فداه: «رضا الله رضانا»، الرضا بالتقدیر و هو عدم الاعتراض و السخط، فمن علم أن الله لایفعل بعباده الا الأصلح فلا محالة یرضی بما صنع، و أن لم یحط بتفاصیل الحکم و المصالح، و هذه مرتبة المؤمنین رضی الله عنهم و رضوا عنه. و فی الخبر: أعلم الناس بالله أرضاهم بقضاء الله» ⁽³⁾و هذه المرتبة لا تنفک عن ادراک ألم المکاره و لا عن الصبر و هو ترک الجزع، و هو اول درجات الایمان، روی أن النبی صلی الله علیه و آله سئل طائفة من اصحابه: ما أنتم؟ قالوا: مؤمنین، فقال: ما علامة ایمانکم؟ قالوا: نصبر عند البلاء و نشکر عند الرخاء و نرضی بمواقع القضاء، فقال (ص): «مؤمنون و رب الکعبة» ⁽⁴⁾.و هو تصدیق اجمالی بأن الله محیط بما یجری علی آحاد خلقه، و أنه لا یعجز عن شیئی و لا یفعل الا ما هو الأصلح بحالهم و أنفع فی مآلهم، و نعم ما قال:گر آزرده ور مبتلا می پسندد چه خوش تر از آن کو به ما می پسنددندانم که ناخوش چه و خوش کدام خوش است آنچه بر ما خدا می پسنددو لها مرتبة اعلی من السابقة، و هی أن یدهشه الحب عن احساس ألم المکاره و المصائب، فانه اذا استقر الحب فی القلب و قوی و استغرق الهم به فکأنه یغفل عن الألم و لا یحس به، کما

أن المحارب اذا غضب ربما أصابته الجراحة و لا یدرک ألمها، فاذا جری الدم استدل به علیها، و السر فیه أن القلب اذا استولی علیه حب شیئی غفل عن ما عداه «و ما جعل الله لرجل من قلبین فی جوفه»، و هذه مرتبة أصحاب الحسین (ع). روی الکشی أن حبیب بن مظاهر کان من السبعین الرجال الذین نصروا الحسین (ع) و لقوا جبال الحدید، و استقبلوا الرماح بصدورهم و السیوف بوجوهم، و هم یعرض علیهم الأمان و الاموال، فیأبون و یقولون: لا عذر لنا عند رسول الله ان قتل الحسین و منا عین تطرف، حتی قتلوا حوله... الخبر.و فی «الخرایج»: قال النبی (ص) للحسین (ع): «سیشهد معک جماعة من اصحابک لا یجدون ألم مس الحدید...» و مبارزة عابس بن شبیب و خلع الدرع و المغفر مشهورة.و لها مرتبة أخری أعلی، و هی أن یمحو الله صفات العبد بصفاته و یکون ارادته ارادة الله، و رضاه رضاه، و سخطه سخطه، فلا یبقی ثمة اعتراض و مکروه؛ و ان دعا الله فی شیئی فبأمر الله، او للتعبد بنفس الدعاء، لا قصد حصول المراد، و لذا کان الأنبیاء یدعون فیما یعلمون عدم الاستجابة، و کذلک الأولیاء، مع أن الدعاء غیر مناف للرضا، کما بین فی محله، و قد غلط أو غالط من قال:می شناسم من گروهی ز اولیا که دهانشان بسته باشد از دعاو لعل هذه المرتبة مراده (ع) فی الخطبة، کما یؤمن الیه تقدیم رضا الله. و ورد فی اخبارنا ادمان قرائة سورة الفجر معللا بانها سورة الحسین، و فیه: «... ألا تسمع الی قوله تعالی: «یا ایتها النفس المطمئنة ارجعی الی ربک راضیة مرضیة» یعنی بها الحسین علیه السلام؛ رواها محمد بن العباس فی کتاب «ما نزل فی العترة». قوله (ع): فی «حظیرة القدس» فعیلة من الحظر بمعنی المنع، و هی فی الاصل موضغ یحاط علیه من قصب و نحوه لیأوی الیه الغنم، و هو کنایة عن الجنة او مطلق عالم الأخر، و المراد اتصاله (ع) بالنبی (ص)، او المراد منازل القدیسین من الملائکة، و یکون المراد رفع جثته الشریفة الی السماء، کما یأتی ان شاء الله. و فی عاشر البحار فی شرح بعض فقرات هذه الخطبة ما یقضی منه العجب مما لم یذکر فی کتاب و لم یحتمله أحد من اولی الألباب، و حرمة أبدانهم علیهم السلام علی السباع بل علی الأرض معلومة بقواطع الأخبار، و حاشا أصحابه من ذلک أیضا.و یقرب مما فی هذا الخطبة ما ورد فی خطبة زینب حین قالت: «و تلک الجثث الزواکی الطواهر تنتابه العواسل و تعنوها امهات الفراعل، یعنی انها متروکة غیر مدفونة فی مفازة قفر، و لا تأتیها الا و حوش الفلوات، و لیس لها زوار یأتیها، و امثال هذه الکنایة کثیرة. و فی قصیدة

دعبل فی تعداد قبور الها شمیین قوله:قلیلة زوار سوا أن زوارا من الضبع و العقبان و الرخمات

تتمة مهمة

ائمه ی اثنا عشر - سلام الله علیهم - هنگام مرگ و اجل محتوم خود را می دانند و به اختیار از دنیا می روند، چنانچه در این معنی اخبار بسیار است در کتاب کافی و غیره.و در کافی مروی است که جناب صادق (ع) فرموده که هر امامی که نداند آنچه به او می رسد و به کجا کشد کار او، پس نیست حجت خدا. ⁽¹⁾.و نیز حضرت رضا (ع) فرمود که امیرالمؤمنین (ع) می شناخت قاتل خود را و مکان و زمان شهادت خود را، لکن بایستی مقدرات واقع شود. ⁽²⁾و نیز در اخبار بسیار وارد شده بلکه ضرورت مذهب است که أئمه، علم به ما کان ⁽³⁾و ما یکون ⁽⁴⁾دارند و هیچ امری بر ایشان پوشیده نیست، و آنچه جناب سیدالشهداء (ع) در این خطبه اخبار به خبر شهادت خود فرموده متواتر در اخبار است، بلکه تمامی اهل بیت کشته شدن آن حضرت را در این مسافرت می دانستند. حدیث «ام سلمه» و «ام یمن» و غیر هما مشهور است. و نیز می دانستند که چاره ای از وقوع واقعه نیست، و در تقدیر حتمی مقدر و در لوح محفوظ مصور است، و چون این نحو از علم مناط ⁽⁵⁾تکالیف شرعیه نیست، بلکه تکالیف منوط ⁽⁶⁾به علوم رسمیه ⁽⁷⁾و حاصل از اسباب عادیه ی علم ⁽⁸⁾است؛ و نیز باید دانست که ائمه و اولیا را جهت قدسیه ی ملکوتیه ای هست و ارواح خاصه به ایشان، و از این جهت بسط می شود علم برای آنها و قبض نمی شود، و از این جنبه و جهت تمام فعل و قول خالق را به خود نسبت دهند و افعال و اقوال خود را به خدا، بلکه خود را به مرتبه ی جوارح و اعضاء الله خوانند؛ مانند «ید الله» ⁽⁹⁾و «عین الله» ⁽¹⁰⁾.

و «جنب الله» ⁽¹⁾و غیرها، و جهت ملکیه و جنبه ی بشریه را دارا هستند، چنان که در قرآن مجید فرموده:«قل انما أنا بشر مثلکم. ما أدری ما یفعل بی و لا بکم. و لو کنت أعلم الغیب لا ستکثرت من الخیر» ⁽²⁾و این جهت، جهت بندگی است که موجب خضوع و خشوع و خوف و خشیت از عذاب و گریه ی بر گناهان شود، و به زبان این جنبه گویند: «ما غیب نمی دانیم». و به اسباب عادیه و طبیعیه متوسل شوند، بکله از مردم استعلام بعض امور کنند، مانند سؤالات حضرت حسین (ع) حال کوفه و اهل آن جا را از اعراب بیابان با اطلاع کامل بر حقیقت امر. و چون مناط تکلیف علوم رسمیه ی ظاهره از اسباب متعارفه است باید اقدام در امور به حسب ظاهر باشد. و توجه امام مظلوم به عراق موافق با رفتار عقلا و موافق با سیاسات مدنیه بود، و اختیار حرکت، بعد از تواتر نامه های بسیار و معاهدات بی شمار نمود. و محل ندارد که کسی از اهل جهل و عناد اعتراض نماید که این مسافرت القای در هلاکت بود؛ خصوصا که در احادیث شیعیه وارد است که امام هر عصری تکالیف خاصه دارد و از جانب خداوند مأمور است که به آن وظیفه عمل نماید. و در حدیث معتبر از حضرت صادق (ع) روایت شده که هنگام حرکت از مدینه، و در خبر «لهوف» ابن طاوس وقت حرکت از مکه، افواجی ⁽³⁾از ملائکه آمدند:قال: لما سار أبو عبدالله من المدینة لقیه افواج من الملائکة المسومین فی ایدیهم الحراب علی نجب الجنة، فسلموا علیه و قالوا: یا حجة الله علی خلقه، ان الله أمد جدک بنا فی مواطن کثیرة و ان الله أمدک بنا، فقال لهم: الموعد حفرتی و بقعتی التی استشهد فیها و هی کربلاء فاذا وردتها فأتونی. الی أن قال: و أتته افواج مسلمی الجن، فقالوا: یا سیدنا، نحن شیعتک، فلو امرتنا بقتل کل عدولک و أنت بمکانک لکفیناک. الی أن قال (ع): اذا أقمت بمکانی فبماذا یبتلی هذا الخلق المتعوس؟ و بماذا یختبرون؟ و من ذا یکون ساکن حفرتی بکربلاء؟ و قد اختارها الله تعالی یوم دحی الارض و جعلها معقلا لشیعتنا... ⁽⁴⁾» الخبر بطوله.

مؤلف الأربعین الحسینیه «میرزا محمد القمی» - عفی عنه - مضامین این حدیث شریف را نظم نمود، شاید در عداد نوحه کنندگان بر سید مظلومان محسوب و محشور شود ان شاء الله:پس ملایک بهر نصرت آمدند هم پری با آه و حسرت آمدندکای تو شاهنشاه اقلیم وجود خلقت روحانیان بهر تو بوددوش و زانوی نبی جای تو بود سینه ی پاکش قدمگاه تو بوداز چه گردیدی زبون قوم دون رفتی از شهر و دیار خود برون ما همه در آستانت چاکریم انبیا را در مواطن یاوریم از تو فرمان دادی ای سلطان عشق تا برد باد فنا خاک دمشق گفت من با این گروه بدستیز دادخواهی دارم اندر رستخیزخوش ستودی آن رسول خوش پیام ذات ایزد را عزیز ذو انتقام کربلا گردیده قربانگاه من هست هفتاد و دو تن همراه من بقعه ی من کعبه ی اهل دل است هر گروه شیعیان را معقل است گر بمانم من به جای خویشتن پس که مدفون گردد اندر قبر من تا پناه خیل زواران شود شافع جرم گنهکاران شودامتحان مردم برگشته خو کی شود گر من گریزم از عدوموعد من با شما در کربلاست روز عاشورا که روز ابتلاست

الحدیث 04

اشاره

ما رواه الشیخ الثقة الجلیل ابن قولویه فی «الکامل» بسنده عن عبدالله بن بکر قال: قلت للصادق (ع): یابن رسول الله، لو نبش قبر الحسین بن علی (ع) هل کان یصاب فی قبره شیئی؟ فقال: یابن بکر، ما اعظم مسائلک! ان الحسین بن علی مع أبیه و أمه و أخیه فی منزل رسول الله، و معه یرزقون و یحبرون، و لو نبش فی ایامه لوجد، فاما الیوم فهو حی عند ربه، و انه لعن یمین العرش متعلق به و یقول: یا رب أنجزلی ما وعدتنی، و انه لینظر الی زواره، فهو أعرف بهم و بأسمائهم و اسماء آبائهم و ما فی رحالهم من احدهم بولده، و انه لینظر الی من یبکیه فیستغفر له و یقول: ایها الباکی، لو علمت ما أعد الله لک لفرحت اکثر مما حزنت، و انه لیستغفر له من کل ذنب و خطیئة. ⁽¹⁾.

ترجمه

عبدالله پسر بکر گفت به امام صادق (ع): ای پسر پیغمبر خدا! هرگاه بشکافد گور حسین را آیا یافت می شود در او چیزی؟ گفت: ای پسر بکر! چه بزرگ است پرسشهای تو! به درستی که حسین (ع) پسر علی (ع) با پدر و مادر و برادر خود در فرودگاه پیغمبر خداست و با او روزی خورند و شادکامند، و هرگاه شکافته می شد در روزهای او هر آینه یافت می شد. و او از کنار راست عرش خدا آویخته و گوید: ای پروردگار! روا نما برای من آنچه را نوید داده ای مرا. و به درستی که حسین هر آینه نگاه می کند به سوی دیدن کنان وی، و او شناساتر است به ایشان و نامهای ایشان و نامهای پدرانشان و به آنچه در جای باش آنهاست از یکی آنها به زاده ی خود. و به درستی که نگاه می کند به سوی آن که گریه بر او، و آمرزش خواهد برای او، و

از پدر خود خواهد که او هم آمرزش درخواست نماید برای او، و می گوید: ای گریان! هرگاه بدانی آنچه را آماده کرده خدا برای تو هر آینه شاد می شدی بیشتر از آنچه اندوهناک شدی، و آمرزش خواهد برای گریان از هر گناه و ناراستی.

بیان

به مضمون این حدیث شریف، در رفع اجساد طاهره احادیث متعدده وارد شده، آنها را نیز نقل کنیم آن گاه به شرح پردازیم:شیخ طوسی (ره) در کتاب «أمالی» از امام صادق (ع) روایت کرده:قال: «ان الحسین بن علی (ع) عند ربه ینظر الی معسکره و من حل معه من الشهداء و ینظر الی زواره» و ساق الحدیث نحوا مما مر ⁽¹⁾.و «محمدین» ثلاثه - رضوان الله علیهم - در کافی و فقیه و تهذیب از زیاد بن ابی حلال روایت کرده اند از حضرت صادق (ع):قال: «ما من نبی أو وصی نبی یبقی فی الأرض اکثر من ثلثة ایام حتی یرفع روحه و لحمه و عظمه الی السماء، و انما تؤتی مواضع آثارهم لأنهم یبلغون من بعید السلام و یسمعونهم فی مواضع آثارهم من قریب». و رواه ابن قولویه فی «کامل» أیضا ⁽²⁾.و فی التهذیب عن عطیة الأبزاری عن الصادق (ع) یقول:«لا تمکث جثة نبی و لا وصی فی الأرض اکثر من أربعین یوما» ⁽³⁾.و اختلاف زمان مکث ⁽⁴⁾در اخبار شاید از جهت اختلاف مراتب و درجات انبیا و اولیا باشد. و در روایاتی وارد است که زمین را نصیبی در بدنهای انبیا و اولیا نیست، و حشرات را نیز سهمی نیست.و فی «بصائر الدرجات» بسنده عن الصادق (ع) عن النبی (ص) قال:

ان الله حرم لحو منا علی الأرض أن تطعم منها شیئا» ⁽¹⁾.و نیز روایت کرده که: رسول خدا فرموده در جواب منافقی که گفت: بدن شما پوسیده خواهد شد؟ فرمود:«چنین نیست که: ان الله حرم لحو منا... الخ» ⁽²⁾.و شیخ صدوق - ره - نیز همین روایت را نقل نموده به زیادتی: «و حرم علی الدود أن تطعم منها شیئا». ⁽³⁾. و این احادیث اخیره همین قدر دلالت دارند که زمین و جانوران در ابدان مقدسه ی انبیا و اولیا تصرفی نمی نمایند، اما به آسمان بالا می رود یا آن که محفوظ در تحت الأرض ⁽⁴⁾است، دلالتی بر هیچ یک ندارد، و شاید مؤید احادیث رفع باشد. و لکن از جمله ی وافره ای ⁽⁵⁾از احادیث - بلکه بعضی دعوای تواتر آنها را کرده اند - ظاهر می شود که ابدان مقدسه ی انبیا در زمین باقی است؛ مثل آنچه شیخ صدوق و دیگران روایت کرده اند از امام صادق (ع) که خدا وحی فرمود به «موسی بن عمران» که برون آورد استخوانهای یوسف را از مصر، و حمل نمود او را در صندوق مرمر به سوی شام. و نیز در چند خبر معتبره وارد شده که نوح استخوانهای آدم را از کعبه بیرون آورد و حمل به نجف نمود. و در زمان حضرت امام حسن عسکری (ع) مرد نصارایی استخوان پیغمبری در دست داشت و به آن سبب هرگاه خواستی باران فرود آوردی؛ و حضرت عسکری (ع) فرمود که استخوان پیغمبر هرگاه هویدای آسمان شود، باران می بارد. و این معنی منافی با احادیث رفع ابدان عنصریه ⁽⁶⁾است به آسمان. و نیز ظاهر این اخبار تفسخ ابدان ⁽⁷⁾و تناثر لحوم ⁽⁸⁾و بقای عظام ⁽⁹⁾است، مگر آن که مراد به عظام، تمام جثه ⁽¹⁰⁾باشد.و از کلام شیخ مفید - طاب نفسه - و کلام شیخ ابوالفتح کراجکی معلوم می شود که مذهب

فقهای شیعه از قدیم، مستقر ⁽¹⁾بوده بر رفع اجساد مقدسه و عدم بقای در قبور؛ چنانچه در کتاب «مقالات» و «مسائل عکبریه» و «شرح عقاید صدوق» تصریح کرده بر این که انبیا و ائمه (ع) بعد از موت نقل می شوند از زیر خاک و ساکن شوند به جسمها و روحها در بهشت، و این مذهب فقهای امامیه کافه ⁽²⁾و مذهب اهل حدیث از ایشان است.و متکلمین را در این باب سخنی یاد ندارم، و از بنی نوبخت در این باب خلافی نقل شده و بعضی فرق امامیه (رضی الله عنهم) منکر این مطلب شده اند، و شیخ کراجکی نیز تصریح به آنچه مفید گفته نموده، و شیخ مفید در «مسائل عکبریه» نیز گوید: لیس الأئمة عندنا فی القبور حالین و لا فی الثری ساکنین و انما جاءت العبارة بالسعی الی مشاهدهم و المناجاة لهم عند قبورهم امتحانا و تعبدا کالحج الی البیت الحرام، فکذلک یجعل مشاهد الأئمة مزورة و قبروهم مقصودة، و ان لم تکن ذواتهم لها مجاورة و لا أجسادهم فیها حالة ⁽³⁾.و شیخ کراجمی در «کنز الفوائد» گوید: «قد ورد الخبر عن النبی (ص) أنه قال: أنا اکرم علی الله أن یدعنی فی الأرض اکثر من ثلاث، و هکذا عندنا حکم الأئمة (ع)، و لیس زیارتنا لمشاهدهم علی أنهم بها، لکن لشرف المواضع، فکانت غیبة الاجسام فیها، و لعبادة ندبنا الیها» ⁽⁴⁾.و صاحب کتاب «وافی»، فیض کاشانی - أفاض الله علیه رحمته - ابدان مرفوعه به آسمان را حمل بر بدن مثالی نموده و اجساد باقیه ی در قبور را حمل بر جسد عنصری، و این وجه را جامع میانه ی اخبار و رافع تنافی انگاشته، ⁽⁵⁾و غواص بحارالأنوار احتمالاتی ذکر نموده و تحیراتی اظهار کرده.

قال بعد ذکر التنافی بین الأخبار: «منهم من حمل اخبار الرفع علی أنهم یرفعون بعد ثلثة ایام ثم یرجعون الی قبورهم، و منهم من حملها علی أنها صدرت لنوع من المصلحة و التوریة، لقطع أطماع الخوارج و النواصب الذین کانوا یریدون نبش قبورهم، و قد عزموا علی ذلک مرارا و لم یتیسر لهم، و یمکن حمل اخبار نقل العظام علی أن المراد نقل الصندوق المتشرف بعظامهم و جسدهم فی ثلثة ایام» انتهی ⁽¹⁾.و این گونه احتمالات بسیار عجیب است. و از این غریب تر کلام محدث بحرانی است در کتاب «الدرة النجفیة» بعد از رد کلام محدث کاشانی و علامه ی مجلسی و انکار بلیغ از بدن مثالی، و آن گاه اختیار نموده که در مشاهد شریفه عین و اثری از ابدان شریفه ی ائمه نیست و به آسمان بالا رفته و گفته: «این معنی منافاتی با بقای عظام آدم و یوسف ندارد، زیرا که ابدان انبیا و اولیا اگر در مواضع اصلیه که تربت ایشان از آن جا مأخوذ است دفن شود به آسمان بالا رود، و هرگاه سپرده شود در غیر آن موضع یا بدون دفن باقی ماند به آسمان نرود».و سقوط این کلام محتاج بیان نیست و مأخذی ندارد.و شیخ احسائی در کتاب «جوامع الکلم» تبعیت از «فیض» علیه الرحمة نموده و ملتزم شده به رفع بدنهای مثالیه به آسمان و بقای عنصریه در قبور و عدم تفرق اعضا، لیکن گفته: اگر قبور شریفه نبش شود، غیر معصوم مشاهده ی چیزی ننماید. و این کلام بی مغز است، و لیکن در این مقام کلام نیکویی گفته که احادیث گفته که احادیث رفع ابدان، «ظواهر» است و احادیث نقل عظام آدم و یوسف «نصوص»، پس باید ظاهر را مطابق با نص نمود و تصرف در احادیث رفع نمود ⁽²⁾.مؤلف گوید: رفع اشکال و بیان حقیقت حال محتاج به طول مقال ⁽³⁾است و نفوس اهل عصر را از سخن طولانی ملال ⁽⁴⁾است، و لیکن مقدماتی به اجمال اشاره کنیم که در بسیاری مواضع در فهم احادیث نافع و مفید باشد. پس گوییم: اهل ظاهر که غافل از روحانیات هستند، بلکه زیاده از علم عربیت و فهم لغت بهره مند نباشند، هر لفظی را که در کتاب و سنت

ملاحظه نمایند حمل بر عالم محسوس جسمانی نمایند، و به این سبب بسیاری از احادیث به نظر ایشان مجمل و مشکل نماید، و محروم از مقاصد و اسرار اولیای وحی شوند؛ مثلا در احادیث رفع ابدان، الفاظی وارد است مثل: بدن و جثه و قبر و رفع و ارض و سماء و ایام. هرگاه شخص ملتزم به معنای لغویه باشد، چاره ای جز آنچه علمای اعلام که نقل کلامشان شد گفته اند ندارد، و هرگاه عالم نحریری ⁽¹⁾یا ماهر خیبری ⁽²⁾احتمالی که خلاف معانی محسوسه یا لغات مأنوسه ی أهل ظاهر باشد، ذکر کند او را نسبت به تعرف ⁽³⁾و تصوف ⁽⁴⁾یار می به تحکم ⁽⁵⁾و تفلسف ⁽⁶⁾دهند و به جمله ای از قواعد موروثه از قدمای عامه، ابطال حقایق و اهمال دقایق ⁽⁷⁾نمایند، و گویند این مجاز بلا قرینه و خلاف اصالت حقیقت است، و به دعوای تبادر معانی محسوسه خود را محروم از فواید معقوله نمایند و گویند ایراد ماله ظاهر و اراده ی خلاف ظاهر، یا تأخیر بیان از وقت خطاب جایز نیست، غافل از این که التزام به این قواعد موجب حرمان از بسیاری از لطایف کتاب و سنت شود، بلکه صاحب این مسلک بایستی بسیاری از محکمات را داخل در متشابهات نماید، یا قلم تأویل بر اکثر آیات و احادیث بکشد و گوید این کلمات مجملات است. لیکن هرگاه کسی آگاه شد که الفاظ غالبا معانی کلیه دارند و استعمال در موارد خاصه از بابت فردیت آن خاص است نه از باب خصوصیت، و از قبیل اطلاقی کلی بر فرد است، می داند که بسیای از استعمالات نه مجاز است نه محتاج به تأویل؛ مثلا لفظ ارض و سماء را تصور کند که وضع برای پایین و بالا شده و جسم عنصری زمین و جرم اثیری فلک یکی از مصادیق است و جهت سفل و علو هم یکی از مصادیق، و در قرآن مجید و احادیث در هر دو معنی به نسق ⁽⁸⁾واحد استعمال شده: «و أنزلنا من السماء ماء طهورا» ⁽⁹⁾، بدیهی است که باران از فلک نیاید، و، «فی السماء رزقکم و ما توعدون»، ⁽¹⁰⁾واضح است که مقصود آسمان

نیست، و «زینا السماء الدنیا بزینة الکواکب»، ⁽¹⁾پوشیده نیست که ستارگان در آسمان اول نباشند، «خلق سبع سموات و من الارض مثلهن» ⁽²⁾مراد افلاک سبعه و طبقات کره ی خاکی است، یا آن که در احادیث وارد است که دوزخ در زمین و بهشت در آسمان است، یا آن که هر دو در نشأه اخرویه ⁽³⁾و خارج از عالم دنیا، و بر مطلع متتبع موارد مشتبه نیست. و همچنین جثه و بدن، گاهی بر برزخی و مثالی اطلاق شود، مثل «رأیت فلانا فی النوم» ⁽⁴⁾یا حدیث ابدان برزخیه ی نورانیه: «لو رأیته لقلت فلان بن فلان» ⁽⁵⁾. و این ابدان به وجهی عین ابدان عنصریه و دارای عظم و لحم است، چون جامع وحدات مراتب بدن، نفس ناطقه است و در همه حال، وحدت شخصیه دارد. همان طور که مشاهده می شود که انسان از زمان طفولیت تا آخر پیری شخص واحد است، همین نحو با بدن برزخی یک شخص است. پس مفاد مجموع اخبار سابقه دو امر است: یکی آن که ابدان عنصریه ی انبیا و اولیا را خاک تصرف نکند و تغییر ندهد، و این معنی از خصایص ایشان است که به واسطه ی قوت و شدت نورانیت نفوس مقدسه ابدان را محافظت نماید و فیض توجه، به سبب موت، منقطع نشود، و این به طور توجه مجرد روحانی است بر مادی جسمانی که ظل عنایت خود را باز نداشته، به خلاف غیر انبیا که لا محاله بعد از موت، ترکیب رو به انحلال نماید و ضعف نفس مانع از توجه خواهد بود. پس صحیح شد که جسدهای مقدسه را زمین تصرف نکند و متلاشی نشود و در مشاهد مشرفه موجود و باقی است، و تأکیدات بلیغه در اتیان مشاهد مشرفه بسی گواه صدقی است بر بقای ابدان در قبور، و همچنین اخبار آداب زیارت و دعای در بالای سر، و جایز نبودن تقدم بر قبر در حال نماز و تعلیل به این که تقدم بر امام جایز نیست، و استحباب استقبال وجه امام در حال زیارت.و اما انکار شیخ مفید و اتباع، از بودن ابدان مقدسه در قبور، احتمالی است به غایت بعید و مبنی است بر فهم و اجتهاد غیر سدید ⁽⁶⁾از اخبار وارده در این باب، و انکار تجرد نفس و بدن مثالی و حصر نشأه ی وجود و زندگانی در عالم جسمانی فانی. و آنچه احتمال داده که اوامر زیارت مشاهد مشرفه به محض تعبد و تبرک باشد و قیاس زیارت کعبه نموده، خالی از وجه

و مأخذ است. و بسیاری از آثار معتره دلالت دارد بر بقای اجساد ائمه در مقابر، مانند واقعه ی ابراهیم دیزج که مأمور نبش قبر و زراعت ارض حائر شد و جسد مقدس را بر بوریایی ⁽¹⁾جدید یافت، و شکایت موسی بن جعفر (ع) در عالم رؤیا از دفن یکی از نواصب در نزدیک مضجع ⁽²⁾شریف او، و از این وقایع بسیار است. و مخفی نباشد که بقای بدن عنصری در قبر از خصایص انبیا و اولیاست و شاید بعض صلحای مسلمین نیز بهره داشته؛ چنانچه جماعت کثیره ای از سکنه ی شهر طهران در نزدیک این زمان جسد شیخ صدوق را مشاهده نموده بودند که اصلا تغییر صوری نکرده.امر دوم آن که ابدان مقدسه ی انبیا و ائمه به عالم بالا رود و در عالم اراضی اندکی بیش درنگ نکند یا سه روز یا زیاده، و دلیل واضح بر این که مراد، مطلق عالم علوی ⁽³⁾است اختلاف تعبیر اخبار است که در حدیث «کامل الزیارة» در طرف راست عرش ذکر شده، در حدیث «امالی» نزد پروردگار تعبیر شده و در اخبار دیگر رفع به آسمان دارد، و در اخبار دیگری درنگ نکردن در زمین فرموده اند. و در اخبار دیگر رفع به آسمان دارد، و در اخبار دیگری درنگ نکردن در زمین فرموده اند. و حق این مقام، بسط کلام است لیکن به اشاره ی اجمالیه قناعت کنیم که عوالم، سه عالم است: عالم عقلی و عالم نفسی و عالم حسی، و نفوس بشریه که به فیض وجود فایز شوند به عوالم ثلثه عبور کنند، و به همان ترتیب صدور، رجوع نمایند. و بسا باشد که در اکتسابات عملیه، به حد حیوانیت بر نفس غلبه کند که قابل صعود و رفع به عالم علوی نباشد و مخلد و باقی در عالم سفل و جهنم بماند. و برخی از نفوس به سبب آلایش به اعمال و اخلاق، درنگ ایشان در عالم سفل، ⁽⁴⁾، طولانی شود و به آسمان عالم عقلی، دیر فایز شود به حسب اختلاف مراتب آلودگی؛ چنانچه وارد شده: «أخوف ما أخاف علیکم البرزخ، فان منکم من لا تناله شفاعتنا الا بعد ثلثمائة الف سنة» ⁽⁵⁾. و نفوس مقدسه ی انبیا و اولیا به سبب قوت و شدت نورانیت در آنها، درنگی در عالم برزخ و قبر ننمایند، و بعد از سه روز از عالم سفلی که عبارت از ارض باشد به آسمان عالم عقل و عندالله ⁽⁶⁾و فی العرش ⁽⁷⁾بالا روند، و این مطلب شریف در این احادیث افاده شده. و این است مراد به عدم مکث جثه ی نبی و وصی

در زمین و بالا رفتن به آسمان و هویدا شدن، که این شرافت، مختص به مقام نبوت و ولایت است، و این صعود و رفع را منافاتی نیست با توجه به عالم برزخ و ابدان ملکوتیه، بلکه به عالم سفلی و ابدان عنصریه، زیرا که هر عالی، محیط و متوجه به سافل خواهد بود، پس صحیح است که با ارتفاع به عالم بالا به صور مثالیه و ابدان ملکوتیه در نزد محتضرین و در مقام اظهار معجزه ظاهر شوند و حاضر باشند، زیرا که عالی فاقد سافل نیست، و آنچه ذکر شد در نهایت لطف و متانت است. و ختم کنیم شرح این حدیث را به نقل کلام بعض علمای روحانین تا رافع حجاب و کاشف نقاب شود.سرچشمه فیض سبحانی، محدث خبیر و محقق نحریر ملا محسن فیض کاشانی، علیه شآبیب الرحمة من مزن الکرم مادامت الاوائل تتبع بالثوانی ⁽¹⁾- در کتاب وافی گفته بعد از نقل روایت زیاد بن أبی الحلال - و نعم ما قال -:لعل المراد باللحم و العظم المرفوعین المثالیان منهما دون العنصریین، و ذلک لعدم تعلقهم بهذه الأجساد العنصریة، فکأنهم و هم بعد فی جلابیب من أبدانهم قد نضوها و تجردوا عنها، فضلا عما بعد وفاتهم، و الدلیل علی ذلک من الحدیث قولهم (ع): «ان الله خلق ارواح شیعتنا مما خلق منه ابداننا. فابدانهم لیست الا تلک الأبدان اللطیفة المثالیة، و اما العنصریة فکأنها ابدان الأبدان. و یدل علی ذلک حدیث حمل موسی (ع) عظام یوسف، فلولا أن الاجسام العنصریة منهم تبقی فی الارض لما کان لاستخراج العظام بعد سنین معنی «و انما یبلغونهم من بعید السلام» لأنهم فی الأرض و هم (ع) فی السماء «و انما یسمعونهم من قریب» لقربهم من آثارهم و حضور اسماعهم عند المسلمین علیهم» ⁽²⁾. انتهی.و علی البدن المثالی أیضا حمل اخبار لحوق بدن کل وصی نبیه. و قال تلمیذه «السعید» فی «شرح التوحید» مفصلا لبعض ما أجمله شیخه الفرید: «اعلم أن الله اذا قبض الأرواح من هذه

الأجسام العنصریة الطبیعیة أو دعها فی صور جسدیة، أی حصص حقیقیة من المادة الجسمیة التی لا یتخلف نفس مادامت نفسا منها من دون شائبة کیفیات عنصریة او تخطیطات مزاجیة، و هو ملکوت هذا البدن» الی أن قال: «و بالجملة العوالم الکیة ثلثة لیس غیر: احدها العالم العقلی، ثم العالم النفسی، ثم العالم الحسی. و للنفس وجه الی العالم العقلی الذی هو اصله، و منشأه، و الی العالم النفسی الذی هو مقامه و مرتبته، و الی العالم الحسی الذی هو سجنه و محبسه، فاذا فارقت هذه النشأة العنصریة باضطرار من الموت الطبیعی رجعت الی عالمها النفسی فی مادتها الجسمیة النوریة التی أنارها باعمالها الزکیة ان کانت من السعداء، و فی مقابلها ان کانت من الاشقیاء، علی التفاصیل التی نطق بها الشرع الأقدس فی خصوصیات الأعمال، و نعم ما قال «العطار»: ⁽¹⁾ز حشرت نکته ای روشن بگویم تو بشنو تا منت بی من بگویم همین جسمت بود اما منور و گر بی طاعتی جسمی مکدرو ان کسبت فی النشأة الدنیا الدنیاویة ما یتجاوز به عن المرتبة النفسیة بسرعة کالأنبیاء و الأولیاء وقفت فی الأرض الجسمانیة التی هی القبر الحقیقی ثلثة ایام أو اکثر علی تفاوت مراتب النبوة و الولایة، ثم تصعد الی سماء العالم النوری و المقام الأعلی العقلی، کما ورد فی الخبر ان الأئمة علیهم السلام اذا ماتوا یقفون فی القبر ثلثة ایام، ثم یصعدون الی السماء. ثم اعلم أنه لا ینافی ذلک کونهم فی هذا الضریح المبارک، و ذلک لما عرفت من معنی الصعود الی السماء و انها لیست تلک التی فوق رؤوسنا». انتهی بعبارته.شایسته باشد به نظر انصاف در کلام این دو محدث جلیل تأملی شود که چه بسیار از

مشکلات اخبار امامیة قبل از تألیف کتب ایشان در پرده ی خفا باقی بود «و رب حامل فقه الی من هو أفقه منه» ⁽¹⁾.

الحدیث 05

اشاره

و بالسند المتصل الی الشیخ الأجل ثقة الاسلام الکلینی عن الحسین بن أحمد، قال: حدثنی أبو کریب و أبو سعید الأشجع، قالا: حدثنا عبدالله بن ادریس، عن أبیه ادریس بن عبدالله الأودی، قال: «لما قتل الحسین (ع) أراد القوم أن یوطئوه الخیل، فقالت فضة لزینب: یا سیدتی ان سفینة کسر به فی البحر فخرج الی جزیرة فاذا هو بأسد، فقال: یا أبا الحارث! أنا مولی رسول الله، فهمهم بین یدیه حتی وقفه علی الطریق و الأسد رابض فی ناحیة، فدعینی أمضی الیه فاعلمه ما هم صانعون غدا، قال: فمضت الیه فقالت: یا ابا الحارث! فرفع رأسه، ثم قالت: أتدری ما یریدون أن یعملوا غدا بابی عبدالله (ع)؟ یریدون أن یوطنوا الخیل ظهره، قال: فمشی حتی وضع یدیه جسد الحسین، فاقبلت الخیل، فلما نظروا الیه قال لهم عمر بن سعد لعنه الله: فتنة لا تثیروها، انصرفوا. فانصرفوا» ⁽¹⁾.

ترجمه

عبدالله پسر ادریس گفت: هنگامی که کشته شد حسین (ع)، خواستند گروه مردم پایمال کنند او را اسبها، پس گفت فضه مر زینب را که: ای خاتون من! سفینه آزاد کرده ی پیغمبر خدا شکسته شد کشتی او، و بیرون رفت به سوی بیشه ای، پس ناگاه برخورد به شیری، پس به وی گفت: ای شیر! من آزاد کرده ی پیغمبر خدایم. پس آواز کرد شیر برابر او، و به راه شد، تا واداشت او را به راه، و در این بیابان شیری در کناری است، بگذار بروم به سوی او و آگاهش کنم به آنچه این گروه کردار می نمایند فردا، و رفت فضه به سوی شیر و گفت: ای شیر! و شیر سر خود را برداشت پس گفت: می دانی چه می خواهند بکنند فردا با تن حسین؟ خواهند لگد

کوب اسب نمایند پشت او را. پس به راه در آمد شیر تا آن که آمد و نهاد دو دست خود را بر پیکر حسین. پس رو کردند سواران، و چون نگریستند به سوی شیر، گفت عمر سعد: هنگامه را پراکنده نکنید، برگردید. پس برگشتند.

بیانات

کتاب کافی ثقة الاسلام از او ثق کتب شیعه است، بلکه در مذهب شیعه بعد از قرآن مجید اصح کتب است؛ مع ذلک بسیاری از احادیث آن کتاب در عداد اخبار آحاد است و چنین نیست که هر چه در آن کتاب باشد حجت قاطعه باشد، خصوصا مثل این حدیث که نقل از امام (ع) نشده و مانند نقل اهل تاریخ است. و اما حال روات این خبر: پس «حسین بن احمد» توثیق در رجال نشده، اگر چه روایت شیخ کلینی از او دلیل و ثاقت و اعتبار است، و ابوکریب ازدی ممدوح است، و ابوسعید مجهول است، و عبدالله بن ادریس و پدرش مجهول الحال است [هستند]. پس این خبر به حسب سند اعتباری ندارد، و الفاظ متن هم خالی از حزازت ⁽¹⁾نیست، مثل: «و الأسد رابض» و نیز لفظ «غدا»، با آن که این واقعه در روز عاشورا واقع شده، علاوه بر آن که ادریس حاکی واقعه از معاصرین حضرت صادق (ع) است، لا محاله این واقعه را به وسایطی روایت کرده که مجهول الحال هستند. و به قواعد علمیه، این خبر، «مرسل» ⁽²⁾است و اعتباری ندارد. و نیز بسیار بعید است که سی هزار مرد جنگی دفع شیری نتوانند نمود و از مقصد خود به واسطه ی یک شیر دست بکشند، با آن که واقعه ی اسب تاختن از وقایعی است که توان گفت قطعی الوقوع است و اکثر ارباب مغازی و مقاتل نوشته اند، بلکه اسماء آن ده نفر که مباشرت این عمل کردند ضبط نموده اند، بلکه اهل علم نسب، متعرض شده اند که هر ده تن حرام زاده بوده اند، و نقل از «ابو عمرو زاهد» نیز کرده اند، و کمتر کتابی است که واقعه ی کربلا را ضبط کرده باشد و این واقعه را ذکر نکرده باشد؛ مانند «مروج الذهب» مسعودی که اوثق کتب تاریخ است و «مقاتل» ابی الفرج اصفهانی و «ارشاد» شیخ مفید و «مناقب» ابن شهر آشوب و «تذکره» سبط بن جوزی و غیرها و کتب متأخرین عامه و شیخ فقیه «ابن نما» در رساله ی «أخذ الثار»، از «تاریخ طبری» نقل کرده اند که:«مختار ابن ابی عبیده در صدد انتقام برآمد. اول امری که از او صادر شد، در باب مباشرین

این عمل بود، و هر ده نفر را دستگیر کرد وفرمود تا بر پشت خوابانیدند و میخ های آهن در دست و پای هر یک کوبیده و تن آنها را پایمال اسبان کردند» ⁽¹⁾و ابن جوزی عبارتی جانگذاز دارد که گوید:«و أو طئوا الخیل ظهره و صدره، و وجدوا فی ظهره آثارا سودا، فسألوا عنها، فقیل: کان (ع) ینقل الطعام علی ظهره فی اللیل الی مساکین أهل المدینة». ⁽²⁾و نیز در اشعار منسوبه به این جماعت است:«نحن رضضنا الصدر بعد الظهر» ⁽³⁾.و عجب است کلام علامه مجلسی با احاطه ی تامه، انکار این واقعه نموده نظر به روایت کافی، اگر چه غیرت تشیع مقتضی است که انکار این واقعه شود. و «ابن شهر آشوب» در «مناقب» از «امالی» مفید نیشابوری نقل نماید که:«زنی بود نوحه گر، نامش «ذره» بود، در خواب دید فاطمه ی زهراء علیهاالسلام اشعاری به او یاد داد که در مرثیه ی حسین (ع) نوحه گری نماید، و آن اشعار این بود:ایها العینان فیضا و استهلا لا تغیضاو ابکیا للطف میتا ترک الصدر رضیضالم امرضه قتیلا لا و لا کان مریضا ⁽⁴⁾.و شیخ ابوالفتح کراجکی در کتاب «تعجب گوید که یکی از آن اسبها که پامال کرد جسد مقدس را در مصر رفت. مردم آن جا از شدت عداوت نعلهای آن اسب را خریدند و به جهت افتخار و تقرب به «بنی امیه» در خانه های خود کوبیدند. و گوید: هنوز که سنه ی چهار صد و کسری است این شعار در خانه های مصر محفوظ است که اشکال نعلیه بر در خانه ها می کوبند. و مؤلف «الأربعین الحسینیه» در قصیده ی تائیه گوید:ألا یا قاصدا جدث الحسین اطل وقف المطیة بالبیات

تزود منه کحلا للعیون و أجل به غشاء الباصرات عظام السبط فی تلک البراری لقد سحقت بخیل عادیات و فی قیعان طف عطر مسک یفوح من الدماء الیابسات ⁽¹⁾.و این داهیه ⁽²⁾اختصاصی به سیدالشهداء (ع) داشته و سایر شهداء را نصیبی نبوده، اگر چه شیخ طریحی در کتاب «منتخب» گفته که فاطمه صغری روایت کرده که اسب بر بدن پدرم و اصحابش تاختند. و لیکن روایت مختصه به آن کتاب اعتباری ندارد، و آنچه در السنه و افواه ⁽³⁾مرثیه خوانان است که بدن قاسم بن الحسن پامال شد، خالی از مأخذ است. ولی حدس می توان زد که عبدالله بن الحسن در این مصیبت با عم اکرم خود شریک باشد، زیرا که بعد از شهادت، جسد آن پسر را کسی حمل از جای خود ننمود و در جنب جسد مقدس باقی ماند، و الله تعالی أعلم. و نعم ما قال:پیش من این تن ندارد قیمتی بی تن خویشم فتی ابن الفتی ⁽⁴⁾.و قیل أیضا:و لا نبالی اذا ارواحنا نعمت ماذا فعلتم باجساد و اوصال ⁽⁵⁾.

الحدیث 06

اشاره

ما وراه فی «الکامل» ⁽¹⁾بسنده عن الباقر (ع)، قال: لما هم الحسین (ع) بالشخوص من المدینة أقبلت نساء بنی عبدالمطلب فاجتمعن للنیاحة حتی مشی فیهن الحسین (ع)، فقال أنشدکن الله أن تبدین هذا الأمر معصیة لله و لرسوله.قالت له نساء بنی عبدالمطلب فلمن نستبقی النیاحة و البکاء؟ فهو عندنا کیوم مات رسول الله و علی و فاطمة و رقیة و زینب و ام کلثوم، فنشدک الله - جعلنا فداک - من الموت، فیا حبیب الأبرار من اهل القبور و أقبلت بعض عماته تبکی و تقول: أشهد یا حسین لقد سمعت الجن ناحت بنو حک و هم یقولون:فان قتیل الطف من آل هاشم اذل رقابا من قریش فدلت حبیب رسول الله لم یک فاحشا ابانت مصیبتک الانوف و جلت ⁽²⁾و قلن أیضاابکوا حسینا سیدا و لقتله شاب الشعر و لقتله زلزلتم و لقتله انکسف القمرو احمرت آفاق السماء من العشیة و السحر و تغیرت شمس البلاد و أظلمت الکورذاک ابن فاطمة المصابه الخلائق و البشر اورثتنا ذلا به جدع الانوف مع الغرور ⁽³⁾

ترجمه

هنگامی که آهنگ بیرون شدن از مدینه را نمود حسین (ع)، رو کردند زنان و پسران عبدالمطلب و فراهم شدند برای سوگواری، تا آن که روان شد میانه ی ایشان حسین و گفت: سوگند دهم شما را به خدا که آشکار کنید این کار را از روی نافرمانی خدا و پیغمبر او. گفتند: پس برای که بگذاریم سوگواری و گریه را؟ این روز نزد ما مانند روز مردن پیغمبر و علی و دختران پیغمبر است، و ما نیز سوگند دهیم تو را به خدا - سربهایی گرداند ما را خدای برای تو از مردن - ای دوست نیکوکاران از کسان گورستان. و رو کرد برخی از خواهران پدرش و گفت: گواهی دهم ای حسین، که شنیدم پریان سوگواری می کردند به سوگواری و گفتند...

بیانات

از این حدیث معلوم می شود که زنهای بنی هاشم شهادت حسین را در مسافرت عراق می دانستند و از اسرار اهل بیت بوده، و به این سبب ایشان را ممانعت فرمود که این سر فاش نشود. و حضرت رضا (ع) هنگام مسافرت به خراسان، عیال خود را امر به گریستن فرمود و دویست درهم میانه ی آنها تقسیم نمود، و حضرت باقرالعلوم (ع) نیز امر فرمود که در «منی» و موسم حج تا ده سال بر او سوگواری نمایند، و بعض املاک خود را برای مصارف ایشان معین کرد. ⁽¹⁾.و در دعائم الاسلام مروی از حضرت صادق (ع) است که بعد از مراجعت هاشمیان، سه سال زنان بنی هاشم نوحه گری کردند برای سیدالشهداء، بلکه تا یک سال شب و روز آرام نگرفتند، و کسانی که از صحابه ی پیغمبر (ص) بودند در مدینه در اطراف خانه های ایشان می آمدند سر و روی بسته، و استماع نوحه گری آنها می نمودند. ⁽²⁾.از این احادیث استفاده شود رجحان نوحه گری و جواز استماع صوت اجنبیه و استماع زنها اصوات اجانب را چنان که معمول بلاد شیعه است.و در این مقام نقل کنیم مراثی سید مظلومین را که در محضر مبارک ائمه ی طاهرین (ع) خوانده شده که دارای شرافت است و دلالت تقریر رضای معصوم بر مطلب مزبور دارد.

چنان که در «ثواب الاعمال» صدوق است که «ابوهارون» مکفوف، شرفیاب محضر امام صادق (ع) شد. امرش نمود که مرثیه بخوان برای جدم حسین (ع). شعری خواند، فرمود: به وضع رقت ⁽¹⁾و نوحه گری مرثیه بخوان. اشعاری از سید حمیری خواند:امرر علی جدث الحسین و قل لاعظمه الزکیة یا اعظما لا زلت و کفاء ساکنة رویةو اذا مررت بقبره فاطل به وقف المطیة و ابک المطهر للمطهر و المطهرة النقیةکبکاء سعولة أئت لواحدها المنیة ⁽²⁾.پس گریست امام صادق (ع) و امر کرد اشعار دیگر بخوان. چون خواندم آواز گریه از پردگیان پس پرده شد. و عبدالله بن غالب نیز در خانه ی حضرت صادق (ع) این شعر مرثیه [را] خواند:لبلیة نسفوا حسینا بمسفاة الثری غبر التراب ⁽³⁾فریاد دختری بلند شد از پس پرده: یا ابتاه!و قصیده ی دعبل از قصاید معروفه که در خراسان خدمت حضرت ثامن الائمة علیه السلام شرفیاب شد، از اشعار متبرکه و حفظ آن قصیده برای توفیق و سعادت از مجربات اهل علم است. مجموع عدد ابیاتش یک صد و بیست و یک است. در مطلع، اشعاری از تغزل دارد که در «روضة الواعظین» مسطور است که دعبل شرم نمود که اشعار تغزل را خدمت حضرت رضا بخواند، و عزم کرده بود که این قصیده بر اول کسی که بخواند، حضرت باشد. ولی در بعض کتب عامه مروی است که چون دعبل به شهر «نیشابور» رسید، شب تنها نشسته بود. شخصی از جنیان بر او داخل شد و مطالبه ی همین قصیده را نمود و برای او خواند. چندان گریست که بیهوش شد. و در بعض کتب نقل شده که زمان ورود دعبل به خراسان ایام عاشورا بود و حضرت تهیه ی مجلسی فرمود و به دست مبارک پرده کشید. زنان حرم آمدند پس پرده، برای استماع مرثیه حاضر شدند. و چون اشعار اوایل قصیده تغزل و مثالب خلفای غاصبین

است و شنایع ⁽¹⁾اعمال بنی امیه و اتباع آنها، در غالب کتب اهل ادب و تاریخ ذکر نشده، و معروف شده اول قصیده به «مدارس آیات خلت من تلاوة» و بعد، ذکر بیوت آل هاشم و قبور علویین شده.و از اکابر شعرای اهل بیت که توفیق نظم مراثی یافته و در محضر مبارک حضرت صادق و حضرت باقر (ع) اشعار مراثی خواند «کمیت بن زید» است که صاحب قصیده ی معروفه ی:طربت و ما شوقا الی البیض أطرب و لا لعبا منی و ذوالشیب یلعب ⁽²⁾که در مدح اهل بیت است. در «مروج الذهب» مذکور است که «قصیده ی میمیه ی» معروفه «من لقلب میتم مستهام» ⁽³⁾را نظم نموده شرفیاب خدمت باقرالعلوم علیه السلام شد و خواند تا رسید به این شعر:و قتیل بالطف غو در منهم بین غوغاء امة و طغام ⁽⁴⁾گریست آن حضرت و فرمود: اگر ما را مالی بود، به تو عطا می کردیم.و در کتاب «معاهد التنصیص» از محمد بن سهل صاحب «کمیت بن زید» روایت کرده که گفت: داخل شدیم با «کمیت» بر امام صادق (ع) در ایام تشریق، و عرضه داشت: آیا نخوانم برای شما اشعاری که نظم کرده ام؟ جواب فرمود: این ایام عظام ⁽⁵⁾با شرافتی است. گفت: آن اشعار را در حق شما اهل بیت گفته ام! بخوان، و فرستاد آن حضرت کسی را برای حاضر کردن کسان خودش. پس خواند اشعار خود را و گریه ی بسیاری شد، تا آن که این بیت را خواند:یصیب به الرامون من قوس غیرهم فیا آخرا أسدی له الفیئی أوله ⁽⁶⁾گوید: تیرهایی که در کربلا به حسین بن علی (ع) زدند از کمان گذشتگان انداختند، و پیشینیان آماده کردند غنیمت را برای طبقه ی آخرین. یعنی کمانهای تیرانداز کربلا در روز سقیفه ی بنی ساعده درست شد، و اگر آنها خلافت را غصب نکرده بودند، حسین بن علی (ع)

کشته نمی شد. چون این شعر را خواند، امام صادق (ع) دستها [را] به دعا برداشت و گفت: «اللهم اغفر لکیمت ما قدم و أخر، و أسر و أعلن، و أعطه حتی یرضی». ⁽¹⁾.و در «مناقب» ابن شهر آشوب روایت شده که روز نوروزی منصور دوانقی مقرر داشت که حضرت موسی بن جعفر (ع) جلوس فرماید و مردم به خدمت آن حضرت رفتند و هدایای بسیار بردند در اواخر مجلس، مردی داخل شد و عرضه داشت: هدیه ی من اشعاری است که جدم در مرثیه ی جد شما حسین بن علی (ع) گفته، و خواند برای حضرت:عجبت لمصقول علاک فرتده یوم الهیاج و قد علاک غبارو لا سهم نفذتک دون حرایر یدعون جدک و الدموع غزارهلا تصعضعت السهام و عاقها عن جسمک الأجلال و الاکبار ⁽²⁾پس حضرت تمامی هدایا و وجوه مجتمعه را بهوی بخشید. ⁽³⁾.و در کتاب «کشی» مروی است که جعفر بن عفان داخل شد بر امام صادق (ع) با جمعی از اهل کوفه، حضرت او را پهلوی خود نشاند و فرمود: شنیده ام که تو نیکو شعر می گویی در مرثیه ی جدم حسین (ع)، و خواند اشعاری که گفته بود. آن حضرت گریست و حاضرین نیز گریستند تا اشک همه بر صورتها جاری شد. آن گاه فرمود: به خدا سوگند که ملائکه ی مقربین حاضر شدند و بیش از ما گریستند، و خدا واجب کرد برای تو بهشت را و آمرزید گناهان تو را ⁽⁴⁾. و چون مراثی این شاعر مجید، مرضی امام الفقهاء شده ابیات او را ذکر کنیم:لبیک علی الاسلام من کان باکیا فقد ضیعت احکامه و استحلت غداة حسین بالرماح دریة و قد نهلت منه السیوف و علت و غودر فی الصحراء لحما مبددا علیه عناق الطیر باتت فظلت و ما نصرته امة السوء اذ دعی لقد طاشت الاحلام منها و ضلت ألا بل محوا أنوار هم باکفهم فلا سلمت تلک الاکف و شلت ⁽⁵⁾

الی آخر ما فی «البحار». و شعر اول «و ان قتیل الطف من آل هاشم» ⁽¹⁾در خبر «کامل الزیارة» نسبت به جن داده شده و در کتب معتبره مثل «مروج الذهب» و کتب دیگر نسبت به «سلیمان بن قته هاشمی» داده و همچنین در «تذکره ی» سبط. شاید به اصطلاح شعرا، سلیمان «تضمین» ⁽²⁾کرده باشد و شعر معروف بوده. چون خواند سلیمان این شعر را برای «عبدالله بن حسن بن حسن» به او گفت: چرا نگفتی: «أذن رقاب المسلمین فذلت»؟ ⁽³⁾و در جمله ی کتب ⁽⁴⁾وارد شده که «سلیمان بن قته» بعد از سه روز از شهادت، به کربلا عبور کرد و نگاهش بر کشته های آن جا افتاد و در حال سواری این اشعار را خواند:مررت علی ابیات آل محمد فلم أرها امثالها یوم حلت ألم تر أن الشمس أضحت مریضة لفقد حسین و البلاد اقشعرت ⁽⁵⁾الی أن قال:و ان قتیل الطف...و بعید نباشد که این شعر مشهور بوده؛ چنانچه نقل شده که ابوالرمح نیز داخل شد بر فاطمه بنت الحسین (ع) و با این قافیه مراثی خواند و ختم نمود به همین شعر. فاطمه اعتراض سابق «عبدالله بن حسن» را نمود. و شاید این شعر اول مرثیه باشد که گفته شده. در امالی شیخ طوسی گوید: اول شعری که در مرثیه ی سیدالشهداء گفته شده اشعار «عقبة بن عمرو سهمی» است که گوید:مروت علی قبر الحسین بکربلاء ففاض علیه من دموعی غریزها ⁽⁶⁾و «مدائنی» که یکی از اعاظم اهل مغازی است گفته که مردی از اهل مدینه گفت: بعد از

حرکت حضرت سیدالشهداء (ع) خارج شدم که خود را به او برسانم. چون به «ربذه» رسیدم، مردی را دیدم نشسته. به من گفت: به یاری حسین (ع) می روی؟ گفت: بلی. گفت: من هم به یاری او می روم لیکن کسی را فرستاده ام خبر بیاورد و الساعة خواهد آمد. ساعتی نگذشت که آن کس آمد در حالی که می گریست و این اشعار را می خواند:و الله ما جئتکم حتی بصرت به فی الارض منعفر الخدین منحوراو حوله فتیة تدمی نحورهم مثل المصابیح یغشون الدجی نورا ⁽¹⁾معلوم شد هر دو تن از پریان بودند.

الحدیث 07

اشاره

و بالسند المتصل الی شیخ الطائفة فی امالیه، بسنده عن معاویة بن وهب، قال: کنت جالسا عند جعفر بن محمد (ع) اذ جاء شیخ قد انحنی من الکبر، فقال: السلام علیک و رحمة الله و برکاته. فقال أبو عبدالله: و علیک السلام و رحمة الله و برکاته، یا شیخ ادن منی، فدنی منه فقبل یده فبکی، فقال له أبو عبدالله (ع): و ما یبکیک یا شیخ؟ له: یا بن رسول الله، أنا مقیم علی رجاء منکم منذ نحو مائة سنة أقول هذه السنة و هذا الشهر و هذا الیوم و لا أراه فیکم فتلو منی أن أبکی؟ قال: فبکی أبو عبدالله (ع) ثم قال: یا شیخ، ان أخرت منیتک کنت معنا، و ان عجلت کنت یوم الیقامة مع ثقل رسول الله (ص).فقال الشیخ: ما أبالی ما فاتنی بعد هذا یابن رسول الله. فقال له أبو عبدالله (ع): یا شیخ، ان رسول الله (ص) قال: «انی تارک فیکم الثقلین ما ان تمسکتم بهما لن تضلوا: کتاب الله المنزل و عترتی أهل بیتی». نجیی ء و أنت معنا یوم القیامة. ثم قال: یا شیخ، ما أحسبک من أهل الکوفة. قال: لا. قال: فمن أین أنت؟ قال: من سوادها جعلت فداک. قال: أین أنت من قبر جدی المظلوم الحسین (ع)؟ قال: انی لقریب منه. قال: کیف اتیانک له؟ قال: انی آتیه و أکثر. قال: یا شیخ، ذاک دم یطلب الله ما أصیب ولد فاطمة و لا یصابون بمثل الحسین (ع)، و لقد قتل فی سبعة عشر من أهل بیته، نصحوا الله و صبروا فی جنب الله، فجزاهم احسن جزاء الصابرین، انه اذا کان یوم القیامة أقبل رسول الله و معه حسین (ع) و معه الحسین (ع) و یده علی رأسه یقطر دما، فیقول: یا رب، سل امتی فبم قتلوا ابنی؟ و قال (ع): کل الجزع و البکاء مکروه سوی الجزع علی الحسین (ع). ⁽¹⁾.

ترجمه

معاویه پسر وهب گفت: نشسته بودم نزد امام صادق (ع) که مردی آمد که پشت او از پیری خمیده بود، و درود گفت و پاسخ شنید. پس به او گفت: ای پیرمرد! نزد من بیا. پس نزدیک آمد و بوسید دست آن بزرگوار را و گریست. از او پرسش نمود: برای چه گریستی؟ گفت: من نزدیک صد سال است به امید گشایش روزگار شما نشسته ام و گویم این سال شود، این ماه شود، این روز شود. نمی بینم گشایشی، پس سرزنش کنی مرا بر گریستن؟ چون چنین گفت، آن بزرگوار هم گریست و به وی گفت: اگر پس افتاد مردن تو، با ما خواهی بود، و اگر شتاب کرد، خواهی بود روز رستخیز با دسته ی پیغمبر. پس گفت آن پیرمرد: دیگر باک ندارم آنچه از دست برود مرا پس از این ای پسر پیغمبر. پس گفت به ابو عبدالله (ع) که پیغمبر خدا گفته که «من دو چیز گرانبها میانه ی شما واگذارم: نامه ی آسمانی خدا که فرود آمده و خویشان و نزدیکان خودم از خانواده ی خودم، که هرگاه به آن دو چنگ زنید، گمراه نشوید». پس به وی گفت: گمان نکنم که تو از مردم کوفه باشی. گفت: نه. گفتش: پس از کجایی؟ گفت: از دهستان و باغستان کوفه هستم - سر بهایی تو گردم ⁽¹⁾- پرسید: چه اندازه راه داری تا کربلا که گور پدر ستم رسیده ی من حسین در آن جاست؟ گفت: بسیار نزدیک به آن جا هستم. گفت: چگونه است رفت و آمد تو در آن جا؟ گفت: بسیار می روم آن جا. گفت: ای مرد پیر! خونخواهی خواهد نمود خدا از خون حسین. اندوه نرسید زادگان فاطمه را و نخواهد رسید ایشان را مانند حسین. هر آینه کشته شد با هفده تن از خویشان خود که نیکخواهی کردند برای مردم برای خدا و شکیبایی نمودند و سزا داد خدا ایشان را نیکوتر سزای شکیبایی کنان. به درستی که هنگامی که روز رستخیز برپا شود، رو نماید پیغمبر خدا و با او خواهد بود حسین، و دست پیغمبر بر سر اوست خون چکان، و گوید: ای پروردگار! پرسش نما پیروان مرا که برای چه کشتند پسر مرا؟ پس فرمود امام صادق (ع): هر بی تابی و گریستن ناخوش است، مگر بی تابی و گریستن برای حسین (ع).

بیانات

بر اهل بصیرت مخفی نیست که همه ی عقاید اسلامیه در اول ظهور نبوت به طور اجمال بوده و تدریجا مبسوط و مبین شده، بلکه بعض مطالب از قبیل اسرار بوده که عامه بر تفاصیل

آن مطلع نبودند؛ از جمله امر امامت و وصایت پیغمبر که همین اندازه مرکوز در اذهان بوده که ولات امر، ⁽¹⁾امیرالمؤمنین و اولاد امجاد ⁽²⁾او هستند، یا آن که ائمه ی هدایت باید قرشی ⁽³⁾یا اسباب نجات تمسک به قرآن و عترت است، یا آن که عدد ائمه ی هادیه، دوازده تن است. اما شرح خصوصیات اسماء و اشخاص ایشان، داخل در اسرار مخفیه و علوم مکتومه ⁽⁴⁾بوده، که خواص شیعه می دانستند. و بسیار بود که در وفات بعض از ائمه ی طاهرین تحیری پیدا می شد برای عامه از ضعفای شیعه، یا به تجسس و قراین و یا به شهادت، مطلع بر امام زمان می شدند. و لیکن در ازمنه ی متأخره که تمامی آن احادیث مجتمع شد، مطلب از پرده بیرون آمد و بعض تحیرات که برای جمله ای از معاصرین ائمه (ع) بود برای طبقات شیعه روی نداد. خصوصا بعد از ارتفاع تقیه و خوف که تمام کتب در هر ناحیه که بود ظاهر شد. و همچنین امر مهدی و قائم آل محمد (ص) در میانه ی اهل اسلام اجمالا معین بود که قائم موعود، از اولاد امیرالمؤمنین و ذریه ی فاطمه است و مالک شرق و غرب عالم شود، و زمین را پر از عدل و داد نماید و رفع جور و ظلم نماید. اما خصوصیات شخص و زمان را نمی دانستند، و از اسرار اهل بیت بود و در حق هر یک از ائمه ی طاهرین یا علویین که به سیف خارج ⁽⁵⁾می شد، احتمال می دادند که قائم و مهدی باشد و مکررا از بعد از علی بن الحسین (ع) این سؤال را از ائمه می نمودند که شما «قائم» هستید؟ و جواب می دادند و تقریب امر می فرمودند، از باب آن که پیغمبر فرموده بود: «کل آت قریب» یعنی هر چه خواهد آمد، نزدیک است. و هرگاه شیعیان سؤال از زمان فرج و استیلای دولت حقه می کردند، جواب می فرمودند به آنها: «توقعوا الفرج صباحا و مساء» ⁽⁶⁾. چنانچه در حدیث است که یکی از اصحاب حضرت صادق (ع) شنیده بود که از علامات ظهور قائم، طلوع شمس است از مغرب، و هر روزه از طلوع فجر خواب نمی کرد و نظر می کرد که آفتاب از چه طرف طلوع می کند. جناب صادق (ع) به او فرمود: از هر محلی که فجر طالع شود، آفتاب طلوع کند، و هرگز در اذهان شیعه نبود که قیام قائم این قدر طول می کشد، و ابرام در سؤال از وقت ظهور می کردند و بر حسب حکمت عملی و تربیت نفوس ناقصه ی ضعیفه، جوابهای اجمالی می دادند و هرگاه صراحت می فرمودند

چندین هزار سال طول دارد، سبب قساوت قلوب بود، غالبا از قول به امامت برمی گشتند.و علی بن یقطین که از بزرگان شیعه است، اشاره به این معنی در مناظره ی با پدر خود نموده که پدرش از اتباع بنی عباس بود، به پسر خود گفت: وعده هایی که در خلافت اولاد عباس داده شده بود، تخلف نکرد و رسید و اما زمان دولت اولاد امیرالمؤمنین (ع) نرسید. علی در جواب پدر گفت: «هر دو کلام از یک مکان بود، جز این که هنگام کار شما رسید بر حسب مصالح تقدیر الهی و وعده ی ما نزدیک نبود». و شاید سر تأخیر آن باشد که دولت قائم آخر الدول و متصل به قیام قیامت است، پس باید طول کشد تا آنچه در استعداد نفوس بنی آدم است از قوه به فعل رسد. ⁽¹⁾و این که امام صادق (ع) در این حدیث فرموده: خدا خونخواهی نماید از حسین بن علی، در حدیث رجعت خواهد آمد و شرح انتقام از قتله و اولاد آنها - ان شاء الله و در حدیث نوزدهم و در باب احادیث «بداء» شرحی خواهد آمد که متعلق به این مقام باشد - ان شاء الله - و اما شرح حالات و جلالت شهدای بنی هاشم و عدد ایشان، در حدیث چهاردهم ذکر خواهد شد.

الحدیث 08

اشاره

و بالسند المتصل الی ثقه الالسلام الکلینی (ره)، بسنده عن أبان بن عبدالملک، قال: سألت أبا عبدالله (ع) عن صوم تاسوعا و عاشوراء من شهر المحرم، فقال: تاسوعاء یوم حوصر فیه الحسین (ع) و أصحابه رضی الله عنهم بکربلاء، و اجتمع علیه خیل أهل الشام، و أناخوا علیه، و فرج ابن مرجانة و عمر بن سعد بتوافر الخیل و کثرتها، و استضعفوا فیه الحسین (ع) و اصحابه، و أیقنوا أنه لا یأتی الحسین ناصر، و لا یمده أهل العراق، بابی المستضعف الغریب، ثم قال: و اما یوم عاشورأ فیوم أصیب فیه الحسین (ع) صریعا بین أصحابه، و أصحابه حوله صرعی، عراة، أفصوم یکون فی ذلک الیوم؟ کلا و رب البیت الحرام، ما هو یوم صوم، و ما هو الا یوم حزن و مصیبة دخلت علی أهل السماء و أهل الارض و جمیع المؤمنین، و یوم فرح و سرور لابن مرجانة و آل زیاد و اهل الشام - غضب الله علیهم و علی ذریاتهم - و ذلک یوم بکت جمیع بقاع الأرض خلا بقعة الشام، فمن صامه او تبرک به، حشره الله مع آل زیاد ممسوخ القلب مسخوطا علیه، و من ادخر الی منزله ذخیرة أعقبه الله نفاقا فی قلبه یوم یلقاه، و انتزع البرکة عنه و عن أهل بیته و ولده، و شارکه الشیطان فی جمیع ذلک ⁽¹⁾.

ترجمه

ابان پسر عبدالملک گفته: پرسیدم از امام صادق از روزه ی نهم و دهم ماه محرم، پس گفت: نهم روزی بود که تنگ گرفتند بر حسین و همراهان او - خشنود باد خدا از ایشان - در کربلا، و فراهم شد بر او سواران مردم شام، و فرو خوابیدند بر گرد او، و شادمان شد پسر مرجانه و عمر پسر سعد به فراوانی سواران و بسیاری آنها، و سست و ناتوان شمردند در آن روز حسین و

همراهان او را، و دانستند نیاید او را یاری، و کمک نکنند او را مردم عراق. پدرم سر بهای آن ناتوان دور افتاده باد! پس گفت: و هر چه باشد روز دهم پس روزی است که کشته شد در آن روز حسین (ع) و افتاده میانه ی همراهان، و همراهانش گرد او افتاده بودند همه برهنه. آیا پس روز روزه خواهد بود چنان روزی؟ نه چنان است! سوگند به پروردگار خانه ی خدا، نیست روز روزه، و نیست مگر روز اندوه و غمناکی که در آمد برکسان آسمان و زمین و بر همه گروندگان به پیغمبر، و روز شادی و خوشی است بر پسر مرجانه و خانواده ی زیاد و مردم شام - خشم کند خدا بر آنها و بر زاده های آنها - و آن روزی است که گریست همه جای زمین مگر شهر شام؛ پس هر که روزه بدارد آن روز را یا افزونی جوید به آن روز، برانگیزاند خدا او را با خانواده ی «زیاد» برگشته دل، و خشمناک باشد بر او خدا؛ و هر که نگاه دارد در خانه ی خود نهاده را، در پی آورد خدا او را دوروئی در دل او تا روزی که برخورد خدا را، و بردارد از او افزونی را و از خاندان او و زاده های او، و انبازی کند او را اهریمن در همه ی آنها.

بیانات

«تاسوعاء» و «عاشوراء» از لغات مستعمله ی بعد از اسلام است، و وزن «فاعولاء» در لغت عرب غیر این دو لفظ نیست، و در اعداد غیر این دو لفظ وزن «فاعولاء» استعمال نشده، و از خبر شریف، کراهت مؤکده ی روزه ی این دو روز ظاهر شود، و روایات بسیاری نیز به این معنی وارد شده و این که روزه ی عاشورا از بدعتهای بنی امیه است، و در کتاب و سنت نبوده مگر سنت آل زیاد، و روزه ی این روز، روزه ی زنازادگان است. و هر چه در اخبار امامیه برخلاف این معنی وارد شده از باب تقیه از بنی امیه و هواخواهان ایشان است. شاهد صدق این مطلب، خبری است که شیخ صدوق در امالی خود، از میثم تمار روایت کرده که آنچه روایات در فضیلت عاشورا وارد شده از ولادت ابراهیم خلیل و توبه ی داوود و خلاصی یونس از شکم ماهی، تمام از مخترعات دشمنان اهل بیت است. ⁽¹⁾.در کتاب «مروج الذهب» منقول است که جماعتی از بنی امیه و هواخواهان ایشان نذر کرده بودند که هرگاه کشته شود حسین (ع) ده شتر قربانی نمایند و آن روز را روزه بدارند.و در «تهذیب» شیخ طوسی روایت شده از امام صادق (ع) که پیغمبر خدا را عادت بوده که بسیاری از اوقات آب دهان خود را می انداخت در دهان کودکان شیرخوار از اولاد فاطمه

(س) در روز عاشورا، و می گفت تا شام چیزی به آنها نچشانند، و سیراب می بودند از همان آب دهان مبارک او. فرمود وحشی های بیابان روزه می داشتند روز عاشورا را در عهد داوود پیغمبر.و در «حیاة الحیوان» نیز مروی است در سالی زنبور عسل در روز عاشورا امتناع نمودند از خوردن علف.و در «مصباح» طوسی روایت شده از عبدالله بن سنان که گفت: در روز عاشوا داخل شدم بر جناب صادق (ع)، دیدم اشک چشم مبارکش مانند مروارید ریزان است. پرسیدم سبب گریه ی شما چیست؟ فرمود: مگر غافلی که امروز روز شهادت حسین است؟ عرضه داشتم: چه گویی در روزه ی امروز؟ گفت: امساک از غیر نیت روزه ⁽¹⁾و روزه را تمام مکن و بعد از عصر افطار کن به شربت آبی. ⁽²⁾.و این روایت بر جمله ی آداب روز عاشورا مشتمل است و آن چند امر است:اول: پوشیدن لباس پاک.دویم: آستین بالا زدن و تکمه ها را باز کردن به هیئت مصیبت زدگان.سیم: بیرون رفتن به بیابان.چهارم: به جا آوردن چهار رکعت نماز، هر دو رکعت به یک سلام، در رکعت اول حمد و «قل یا ایها الکافرون»، و در ثانیه حمد و قل هو الله، و در ثالثه حمد و سوره ی احزاب، و در رابعه حمد و منافقین.پنجم: هزار دفعه لعن کردن قاتل سیدالشهداء.و در خبر دیگر خواندن هزار «قل هو الله» نیز وارد شده، مؤکدا.و اما زیارت عاشورا، اگر چه علامه ی مجلسی - طاب ثراه - موجب اضطراب افهام علمای اعلام شده، لکن آنچه جامع همه ی محتملات صحیحه و نهایت احتیاط است این است که در اول، سلام مختصری رو به قبر مبارک نماید، و دو رکعت نماز زیارت به جا آورد، و لعن بر قاتل آن حضرت نماید، و صد مرتبه تکبیر گوید، و زیارت عاشورا بخواند، و در یک مجلس صد مرتبه لعن و سلام، پس از آن به سجده رود. و «دعای صفوان» که غلطا مشهور به «دعای علقمه» شده نه شرط و نه جزء است، بلکه در عداد ادعیه ی وداع است، و همچنین زیارت

حضرت امیر (ع) جزء و شرط این عمل نیست. و آنچه از این حدیث شریف «کافی» استفاده شده که اهل شام در کربلا حاضر شدند، مطابق است با نقل ابن شهر آشوب در «مناقب» که شمر سردار چهار هزار سواره شد از سوارهای شامی. ⁽¹⁾و در کتاب قدیمی در نسب دیدم که لشکرهای شام زمانی که وارد کربلا شدند، امان نامه برای علی بن الحسین الاکبر آوردند به رعایت آن که مادر او «لیلای ثقفیه» دخترزاده ی ابوسفیان بود ⁽²⁾چنان که در شرح شهادت آن جناب خواهد ذکر شد - ان شاء الله ⁽³⁾پس آنچه بعض مورخین نوشته اند که در کربلا غیر اهل کوفه کسی نبود، از روی قلت بضاعت یا عناد است ⁽⁴⁾و مؤید این مطلب است نقل «کامل التواریخ» که نوشته: ملاقات نمود طرماح بن عدی در «عذیب هجانات» سیدالشهداء را، پس از او پرسش احوال کوفه را نمود. عرضه داشت: یک روز قبل از بیرون شدنم ازدحامی ⁽⁵⁾در پشت کوفه دیدم که هرگز چنین ازدحامی در عمر خود ندیده بودم.جواب داد من با این جماعت میعادی دارم و چاره ای از رفتن به سوی آنها ندارم. ⁽⁶⁾.و اما آنچه در این حدیث ذکر شد از برهنه کردن بدن مقدس آن حضرت، در مقاتل مشهور و در حدیث جمال و بردن بند زیر جامه مذکور خواهد شد ان شاء الله تعالی.

الحدیث 09

اشاره

رواه الشیخ الأجل ابوالقاسم جعفر بن قولویه فی کتاب «کامل الزیارة» بسنده عن حریز، قال: قلت لأبی عبدالله علیه السلام: جعلت فداک، ما أقل بقائکم اهل البیت و أقرب آجالکم بعضها من بعض، مع حاجة هذا الخلق الیکم. فقال علیه السلام: ان لکل واحد منا صحیفة، فیها ما یحتاج الیه أن یعمل به فی مدته، فاذا انقضی ما فیها مما امر به عرف أن أجله قد حضر، و أتاه النبی (ص) ینعی الیه نفسه و أخبره بماله عندالله، و ان الحسین (ع) قرء صحیفته التی أعطاها و فسر له ما یأتی و ما یبقی، و ما بقی منها اشیاء لم تنقض، فخرج الی القتال، و کانت من تلک الأمور التی بقیت أن الملائکة سئلت الله فی نصرته، فأذن لهم، فمکثت تستعد للقتال و تتأهب لذلک حتی قتل، فنزلت و قد انقطعت مدته، و قتل صلوات الله، علیه، فقالت الملائکة: یا رب أذنت لنا فی الانحدار و أذنت اله فی نصرته، فانحدرنا و قد قبضته، فأوحی الله تبارک و تعالی الیهم: الزموا قبته حتی ترونه و قد خرج، فانصروه و ابکوا علیه و علی ما فاتکم من نصرته، و انکم خصصتم بنصرته و البکاء علیه، فبکت الملائکة حزنا و جزعا علی ما فاتهم من نصرته، فاذا خرج صلوات الله علیه یکونون انصاره. ⁽¹⁾.

ترجمه

حریز گوید: گفتم به امام صادق: سربهایی تو گردم! چه کم گردانیده ماندن شما خانواده را و نزدیک کرده درنگ نمودن های شما را برخی از برخی با نیاز این مردم به شما؟ پس گفت او: برای هر یک از ما، نامه ای است که در اوست هر چه نیازمند است به آن، که به جا آورد در هنگام زندگانی خود. پس چون بگذرد آنچه در آن نامه است از آنچه فرمان داده شد به او،

شناسد که هنگام رفتن او نزدیک شده، و آید او را پیغمبر، و مرگ او را به خود او گوید و آگاه کند او را به آنچه برای اوست نزد خداوند. و به درستی که حسین (ع) خوانده بود نامه ی خود را که پیغمبر به وی بخشیده بود آن نامه را، و هویدا شده بود برای او آنچه می آید و آنچه می ماند، و مانده بود از کارها چیزهایی که نگذشته بود. پس بیرون رفت به سوی جنگ، و بود از کارهایی که مانده بود این که فرشتگان درخواست نموده بودند یاری کردن او را از خدا، و دستوری ⁽¹⁾داد خدا مرایشان را. پس درنگ نمودند که آماده شوند برای جنگ و ساخته شوند برای این کار، تا آن که کشته شد حسین (ع) و فرود آمدند فرشتگان، و گذشته بود زندگانی او، و کشته شده بود. پس گفتند فرشتگان: پروردگارا! دستور دادی ما را در پایین آمدن و یاری کردن حسین. ما که پایین آمدیم، جان او را گرفته بودی. پس در دل ایشان افکند که چسبان شوید بارگاه او را تا ببینید بیرون آمده، پس یاری کنید او را و گریه کنید بر آنچه از دست شما رفته از یاری او، و این که به شما به تنهایی داده شد یاری و گریستن بر او. و گریستند فرشتگان برای نزدیکی به خدا و بی تابی بر آنچه از دست ایشان رفته بود از یاری حسین (ع). پس هنگامی که بیرون آید، می باشند یاوران او.

بیانات

آنچه در این حدیث معتبر است که هر یک از ائمه ی طاهرین را صحیفه ای است آسمانی از نزد خداوند و نیز می دانند زمان انقضای اجل خود را، مستفیض النقل ⁽²⁾در کتب امامیه ی شیعه است، مانند کتاب «کافی» ⁽³⁾و غیر هما.و در زمان مرض موت پیغمبر (ص)، جبرئیل نازل شد و عهدنامه ی آسمانی آورد، و پیغمبر اظهار نمود برای امیرالمؤمنین (ع) و فاطمه (س) و حسن (ع) و حسین (ع) و گزارش حال هر یک را در آن عهدنامه نگاشته بود. و از این که در خبر مذکور است که هنگام رسیدن اجل سیدالشهداء (ع)، اموری باقی مانده بود و نگذشته بود، استفاده شود که در عهدنامه ی آسمانی امور بدائیه ⁽⁴⁾نیز هست که قابل محو و تغییر است. و نیز استفاده شود از اذن خواستن ملائکه

برای نصرت و فایز شدن ⁽¹⁾ایشان به یاری، این که علوم ملائکه، احاطه به حوادث واقعه ندارد.و نیز این حدیث نص صریح است در خروج حضرت سیدالشهداء (ع) در «رجعت» ⁽²⁾و یاری کردن ملائک او را. و به مضمون این خبر، احادیث متواتر است عموما و خصوصا، و ایمان به رجعت رسول خدا (ص) و امیرالمؤمینین (ع) و أئمه ی طاهرین و بعضی از کفار و مؤمنین، از ضروریات مذهب شیعه ی اثنا عشریه است، و شعاری در تشیع بالاتر از قول به رجعت نیست؛ چنانچه در کتب رجالیه ی اهل سنت، هر که را خواهند نسبت به «رفض» ⁽³⁾دهند، به اعتقاد به «رجعت» نسبت دهند. و در اوایل اسلام، این فرقه ی حقه معروف به این عقیده بوده اند. شیخ مفید در کتاب «فصول» نقل می فرماید که:سید اسماعیل حمیری شاعر معروف، در مجلس منصور دوانیقی شعر انشاد می نمود و منصور با او مهربانی می نمود. «سوار» قاضی که از علمای عامه بود، به وی حسد ورزید و گفت: یا امیرالمؤمنین! این مرد شاعر، با تو نفاق می کند و رافضی ⁽⁴⁾مذهب و معتقد به «رجعت» است و سب ⁽⁵⁾ابی بکر و عمر می کند. سید حمیری جواب گفت: من قائل به رجعت هستم موافق نص قرآن که می فرماید:«و یوم نحشر من کل امة فوجا ممن یکذب بآیاتنا». ⁽⁶⁾.و جای دیگر فرماید:«و حشرناهم فلم نغادر منهم أحدا». ⁽⁷⁾.پس دانستیم، مردم را دو حشر ⁽⁸⁾است: یکی خاص و دیگری عام.و در جای دیگر فرماید:«ربنا أمتنا أثنتین و أحیینا أثنتین». ⁽⁹⁾.و نیز گفته:

«فأماته الله مائة عام ثم بعثه». ⁽¹⁾.و نیز گفته:«لم تر الی الذین خرجوا من دیارهم و هم الوف حذر الموت فقال لهم الله موتوا ثم أحیاهم». ⁽²⁾.و رسول فرموده: «محشور شوند اهل تکبر در صورت مورچگان». و نیز فرموده: نگذشته در بنی اسرائیل امری، مگر آن که مثل آن در این امت واقع شود، حتی مثل خسف ⁽³⁾و مسخ ⁽⁴⁾. پس اعتقاد من به رجعت مطابق کتاب و سنت است و اعتقاد دارم که قاضی «سوار» رجوع کند به صورت سگ یا بوزینه یا خنزیر. چون چنین گفت، منصور بخندید ⁽⁵⁾.و نیز در مناظرات مؤمن الطاق با ابوحنیفه وارد شده که ابوحنیفه به او گفت: اگر معتقد به رجعت هستی، قدری درهم و دینار به من ده و آن زمان بازگیر! به وی جواب گفت: ضامنی از تو خواهم که در زمان رجعت، تو به صورت آدمی رجوع کنی؛ شاید به شکل خنزیر گشتی و تو را نشناختم! ⁽⁶⁾.و «مسلم» صاحب «صحیح» هفتاد هزار حدیث از احادیث جابر جعفی را ترک کرد برای آن که جابر قائل به رجعت بود. ⁽⁷⁾.و احادیث رجعت در طرق امامیه در زیاده بر پنجاه کتاب معتبر به توسط چهل و چند نفر از ثقات روایت شده آیاتی در قرآن مجید صریح در حقیقت رجعت است و قدمای شیعه بدون اختلاف معتقد بوده اند.شیخ صدوق در کتاب «عقاید» گوید: اعتقادنا فی الرجعة أنها حق... و القول بالتناسخ باطل، و من دان بالتناسخ فهو کافر، لأن فی التناسخ ابطال الجنة و النار». ⁽⁸⁾.و شیخ مفید (ره) در کتاب «اوائل المقالات» گوید:

«و اتفقت الامامیة علی وجوب رجعة کثیر من الأموات الی الدنیا قبل یوم القیامة، و ان کان بینهم فی معنی الرجعة اختلاف». ⁽¹⁾.و قال فی موضع آخر: ⁽²⁾.و قال فی موضع آخر: ⁽³⁾«فی القول بالرجعة، أقول ان الله تعالی یرد قوما من الأموات الی الدنیا فی صورتهم التی کانوا علیها، فیعز منهم فریقا و یذل فریقا، و یدیل المحقین من المبطلین، و المظلومین منهم من الظالمین، و ذلک عند قیام مهدی آل محمد علیهم السلام... الی أن قال: ثم یصیر الفریقان من ذلک الی الموت و من بعده الی النشور و ما یستحقونه من دوام الثواب و العقاب، و قد جاء بصحة ذلک و تظاهرت به الأخبار، و الامامیة بأجمعها علیه الا شذاذ منهم تأولوا ما ورد فی ما ذکرناه علی وجه یخالف من وضعناه». ⁽⁴⁾. و قال العلامة المجلسی - طاب ثراه -:«أجمعت الشیعة علی الرجعة فی جمیع الأعصار، و اشتهرت بینهم کالشمس فی رابعة النهار، و کیف یشک مؤمن بحقیة الأئمة الأطهار فی ما تواتر عنهم فی قریب من مأتی حدیث صریح رواها نیف و أربعون من الثقات العظام و العلماء الأعلام فی أزید من خمسین من مؤلفاتهم، کثقة الاسلام الکلینی - ره - و الصدوق - ره - و الشیخ الطوسی و السید المرتضی و النجاشی و الکشی و العیاشی و علی بن ابراهیم و سلیم الهلالی و الشیخ المفید و الکراجکی و

النعمانی و الصفار و سعد بن عبدالله و ابن قولویه الی آخر ما عدوه من المشایخ الثقات و الفضلاء الأثبات...الی أن قال:«و اذا لم یکن مثل هذا متواتر ففی أی شیی ء یمکن دعوی التواتر؟!» ⁽¹⁾.و قال السید نعمةالله الجزائری فی «شرح التهذیب»: «و قد وفقنی الله علی الوقوف علی ست مائة و عشرین حدیثا دالة علی هذا المطلوب» ⁽²⁾انتهی.مؤلف گوید: چون امر رجعت از اهم عقاید است، چند خبری ترجمه کنیم:در کتاب «بصائر الدرجات» به سند صحیح از حمران ابن اعین و ابی الخطاب روایت کند از حضرت صادق (ع) که فرمود که: حسین بن علی اول کسی است که زمین از او شکافته شود و همه ی مردم رجوع نکنند، بلکه کسانی که خالص کرده باشند ایمان یا شرک را. ⁽³⁾.و نیز شیخ «عیاشی» از آن حضرت روایت کرده که اول کسی که برگردد به دنیا حسین بن علی و اصحاب او هستند. ⁽⁴⁾پس می کشند اصحاب حسین ایشان را همان نحو که آنها کشته بودند ایشان را. ⁽⁵⁾و نیز روایت کرده از آن حضرت که فرمود که: هر مؤمنی که کشته شده، برگردد تا بمیرد؛ و هر که مرده، برگردد تا کشته شود. ⁽⁶⁾و احادیث در رجعت رسول خدا و امیرالمؤمنین از عدد بیرون است.و علی بن ابراهیم به سند بسیار صحیح از امام صادق (ع) روایت کرده که تمام پیغمبران به دنیا برگردند و یاری کنند امیرالمؤمنین را. ⁽⁷⁾و روایت کرده از «شهر بن حوشب» که حجاج بن یوسف گفت که آیه [ای] در قرآن مرا عاجز کرده که خدا فرماید: «ان من أهل الکتاب الا لیؤمنن به قبل موته» با آن که بسیاری از یهود و نصاری را کشته ایم و ابدا اظهار ایمان ننموده اند. «شهر» به او گفت: مراد آیه این نیست که تو گمان کرده [ای]، بلکه مراد، زمان رجعت مردم است که عیسی بن مریم فرود آید و نماز گزارد خلف مهدی و اهل کتاب رجعت نمایند و ایمان به پیغمبر آورند. پرسید تو از کجا دانستی این معنی را؟

گفت: از امام محمدباقر (ع) شنیدم. ⁽¹⁾.و در اخبار زیارت أئمه تصریح به رجعت ایشان بسیار است، بلکه در روایت «کافی» از حضرت باقر (ع) وارد شده که: امیرالمؤمنین را چندین رجعت است که فرموده: «أنا صاحب الکرات و دولة الدول». ⁽²⁾و به همین لفظ در «بصائر» نیز روایت شده. ⁽³⁾.و باید دانست که آنچه که ضروری مذهب است، ایمان اجمالی به حقیقت رجعت و برگشتن اموات است پس از مرگ، و اما خصوصیات و تفاصیل و تطبیق آن بر قواعد علمیه در نهایت اشکال، و تکلیف عامه نیست، مانند اعتقاد به معاد جسمانی و احیای موتی، بلکه توان گفت امثال این گونه عقاید، راهی جز تصدیق نبوت و اولیای وحی ندارد، و لا محاله هر کس منکر معاد جسمانی باشد البته منکر رجعت نیز خواهد بود؛ و همچنین احیای موتی که از معجزات انبیا و اولیا بوده. و در تصدیق به ظواهر، زیاده بر این معتبر نیست که مدلول آنها منافی با بداهت حکم عقل قاطع نباشد، که اگر به این مثابه رسید چاره ای از تأویل نیست؛ و امر رجعت از امور ممکنه است و ائمه ی طاهرین، مطابق ظاهر قرآن مبین، اخبار فرموده اند، پس اذعان به آن واجب است. و در احادیث، مکررا وارد شده که رجعت از قدرت الهی است و انکار نکنید قدرت خدا را. و بزرگان از اهل معرفت و حکمت گفته اند که رجعت امکان عقلی دارد.صدر المتألهین که سر آمد اهل معرفت و حکمای شامخین است، در تفسیر سوره ی «یس» نزد تفسیر آیه ی: «أولم یرواکم أهلکنا قبلهم من القرون أنهم الیهم لا یرجعون» ⁽⁴⁾نقل از «کشاف» زمخشری فرماید که گفته: این آیه دلالت دارد بر بطلان قول به رجعت که امامیه قائل شده اند، ⁽⁵⁾و جواب داده به این عبارت ⁽⁶⁾: «و فیه نظر لا یخفی علی المنصف، فان عدم رجوع قرون من

الکفرة الناقصین الهالکین هلاک الأبد، لا یدل علی عدم رجعة غیرهم من النفوس الکاملة الحیة بحیاة الأبد و العلم و العرفان، و لا استحالة فی انزال الروح العالیة باذن الله و قدرته فی هذا العالم لخلاص الأساری و المحبوسین بقیود التعلقات من هذا السجن.و اما ما نقله تأییدا لمذهبه من منع الرجعة من قوله: «و یحکی عن ابن عباس انه قیل له: أن قوما یزعمون أن علیا مبعوث قبل یوم القیامة، فقال: بئس القوم نحن اذن! نحن نکحنا نسائه و قسمنا میراثه» فمدفوع بأنه مجرد حکایة غیر معلوم الصحة، و علی تقدیر صحة الروایة عنه فالمروی ممنوع، فان المتبع فی الاعتقادیات، البرهان او النقل الصحیح القطعی من أهل العصمة و الولایة.و قد صح عندنا بالروایة المتظافرة عن ائمتنا و سادتنا من أهل بیت النبوة و العلم حقیة مذهب الرجعة و وقوعها عند ظهور قائم آل محمد علیه و علیهم السلام. و العقل أیضا لا یمنعه، لوقوع مثله کثیرا من احیاء الموتی باذن الله بید انبیائه کعیسی و شمعون و غیرهما ⁽¹⁾انتهی.و قریب منه کلام «القیصری» فی «شرح الفصوص» حیث قال: «کما ان الکمل عند کونهم فی عالم الشهاده لا یمنعون من الدخول فی عالم الغیب، کذلک عند کونهم فی الغیب لا یمنعون من الشهادة اذا طلبوا من الحق بلسان استعدادهم، و ذلک لتکمیل الناقصین، و من أمعن النظر فیما قرر یظهر له الفرق بینه و بین التناسخ، اذ بینهما فوارق کثیرة» ⁽²⁾انتهی.و چه نیکو افاده نموده «قیصری» که رجعت، رجعت اجسام است نه رجعت نفوس به طور تناسخ، که از مذاهب فاسده ی ملاحده ⁽³⁾است، و در کلام شیخ صدوق نیز گذشت، و تناسخ نزد عامه ی مسلمین، کفر و زندقه و الحاد است، و قول به تناسخ، انکار معاد و ابطال ثواب و عقاب است و تمام عقلای ملیین عالم، تناسخ را باطل می دانند. و مراد به تناسخ این باشد که نفوس ناطقه ی بشریه، قدیمه است و از بدنی خارج شود و به بدن دیگری، انسانی یا حیوانی،

تعلق گیرد؛ هرگاه در بدن اول داخل [شود] در اهل اطاعت و سعادت بوده و در بدن ثانی، خوش و سعید شود؛ و اگر از اهل عصیان بوده، در بدن ثانی معذب شود به انواع زحمات و شداید. و لا محاله، نشأة ⁽¹⁾هستی را یک نشأه دانند و حرکات را حرکات دوریه ی مداریه ⁽²⁾دانند؛ و این مذهب، خبیث ترین مذاهب باطله است، و از اهل علم احدی معتقد به تناسخ به این معنی نشده و این جماعت در واقع دهری و منکر مبدأ و معاد هستند.و در کتاب «عیون اخبار الرضا» از آن حضرت روایت شده: «من قال بالتناسخ فهو کافر بالله العظیم یکذب بالجنة و النار». ⁽³⁾.و در «احتجاج» طبرسی وارد است که: زندیقی ⁽⁴⁾از امام صادق (ع) پرسید از کسی که قائل است به تناسخ ارواح، از کجا گفته و چه دلیلی دارد؟ جواب گفت ⁽⁵⁾.«ان اصحاب التناسخ قد خلفوا ورائهم منهاج الدین، و زینوا لأنفسهم الضلالات، و أمرجوا جوا أنفسهم فی الشهوات، و زعموا أن السماء خاویة، ما فیها شیی ء مما یوصف، و ان مدبر هذا العالم فی صورة المخلوقین، بحجة من روی أن الله خلق آدم علی صورته، و أن لا جنة و لا نار و

و لا بعث، و لا نشور، و القیامة عندهم خروج الروح من قالبه و ولوجه فی قالب آخر، ان کان محسنا فی القالب الأول، أعید فی قالب أفضل منه حسنا فی أعلی درجته الدنیا، و ان کان مسیئا أو غیر عارف صار فی بعض الدواب المنعبة فی الدنیا او هوام مشوهة الخلقة، و لیس علیهم صوم و لا صلوة و لا شیی ء من العبادة اکثر من معرفة من تجب علیهم معرفته، و کل شیی ء من شهوات الدنیا مباح لهم من فروج النساء و غیر ذلک من نکاح الأخوات و البنات و الخالات و ذوات البعولة و أکل المیتة و الخمر و الدم، فاستقبح مقالتهم کل الفرق، و لعنهم کل الأمم، فلما سئلوا الحجة زاعوا و حادوا، فکذب مقالتهم التوارة و لعنهم الفرقان، و زعموا مع ذلک أن الههم ینتقل من قالب الی قالب آخر، و أن الارواح الأزلیة هی التی کانت فی آدم ثم هلم جرا، تجری الی یومنا هذا فی واحد بعد آخر، فاذا کان الخالق فی صورة المخلوق فبما یستدل علی أن أحدهما خالق صاحبه؟! و قالوا: ان الملائکة من ولد آدم کل من صار فی اعلی درجة دینهم، خرج من منزلة الامتحان و التصفیة فهو ملک، فطورا تخالهم نصاری فی اشیاء، و طورا دهریة، یقولون: ان الأشیاء علی غیر الحقیقة، قد کان یجب علیهم أن «لا یأکلوا شیئا من اللحمان، لأن الدواب عندهم کلها من ولد آدم حولوا فی صورهم فلا یجوز أکل لحوم القرابات». ⁽¹⁾.و فی رجال «الکشی»: سئل الصادق (ع) عن التناسخ، قال: فمن نسخ الأول؟ ⁽²⁾.«و لعل المراد أن القول بالتناسخ مبنی علی ازلیة النفوس و اما علی القول بحدوثها فلا». و اما آنچه در احادیث محشر وارد شده که جمله ای از گناهکاران یا نفوس اشقیا به صورت حیوانات مثل کلب و خنزیر محشور می شوند، منافاتی با استحاله ی تناسخ ندارد، بلکه از باب تجسم ملکات است به صور متناسبه، و چون در نشأه ی آخرت، نفس ناطقه، فعلیت محض است و نشأه ی منقلب شده ی تعلق نفس به بدن حیوانی نیست تا تناسخ باشد بلکه حشر با ملکات مجسمه است و از این جهت، بسا باشد در حالت واحده و زمان واحد به صور متعدده محشور شود نه آن که آن صور به طور تعاقب ⁽³⁾باشد ولیکن به حسب جوهر اصلی انسان است و ادراکات او، ادراکات انسانیه است و شاید در همین نشأه، این طور تجسم ملکات ممکن باشد، چنانچه در جمله ای از روایات وارد شده که ائمه - علیهم السلام - به اجساد مثالیه نمودار شدند؛ و بالجمله تجسم اعمال به صور حیوانات ربطی به تناسخ ندارد، بلکه مراد به تناسخ،

تعلق نفس ناطقه است پس از موت به بدن عنصری دیگری در نشأه ی دنیویه، اما تعلق به بدن برزخی یا اخروی تناسخ نیست، یا آن که این نحو از تناسخ باطل نیست، و از این جهت گفته شده: «ما من مذهب الا و للتناسخ فیه قدم راسخ». ⁽¹⁾و حکما را براهین قاطعه بر بطلان تناسخ بسیار است و اتقن از همه آن است که نفس مجرده که حادث شد و تعلق به ماده گرفت، قوه ی ⁽²⁾محضه است و تدریجا استعدادات او به فعلیت آید، و بعد از فعلیت محال است که دوباره قوه شود، زیرا که قوه و فعلیت منافات تامه دارد، بلکه هر چیز که دارای استعدادی باشد، بعد از رسیدن به کمال ممکن نیست برگردد به استعداد. مثلا جسمی که صورت منی داشته و استعداد مراتب لحم ⁽³⁾و عظم ⁽⁴⁾و امتداد در اقطار ⁽⁵⁾را دارا بوده، پس از ترقی و کامل شدن و رسیدن به مراتب طفولیت و شباب ⁽⁶⁾و شیخوخت ⁽⁷⁾چگونه میسر است که از مراتب خود برگردد و دوباره طفل شود؟ توان گفت که این برهان مبادی محسوسه دارد و از جمله ی بدیهیات است. بلی توان گفت که ترقیات و فعلیات عالمی، استعداد و قوه شود برای عالم دیگری؛ مثل استعدادات دنیویه برای برزخ. و در این مختصر زیاده بر این شایسته نیست و مقصود تنبیه بر این بود که رجعت از باب تناسخ نیست و هیچ عاقلی احتمال ندهد که فلان طفل که زمان ولادت و صباوت ⁽⁸⁾او معلوم است، روح فلان میت در بدن او حلول کرده باشد و دو مرتبه به عالم حیات دنیا آمده باشد و گوید من فلان پسر فلان هستم. عقل صریح و برهان صحیح گواهی بر کذب این دعوی دهد. مثل این که در حدود سنه ی 1260 هجری، ملاحده و زنادقه ی اسلام، مذهبی اختراع کردند، در حق شخص معلوم الحال معلوم النسب ادعای مهدویت نمودند، و این دعوای باطل را در نظر عوام و جهال به دعوای تناسخ رواج دادند و گاهی مدعی تجدید نبوت شدید و شیاطین،خیالات باطله ی او را دستاویز مقاصد فاسده ی خود قرار دادند و فتنه ی بسیاری در اسلام و مذهب شیعه نمودند، و گاهی مدعی رجعت شدند و اظهار داشتند که «ملا حسین بشرویه ای» سیدالشهداء است که رجوع کرده و «حاج محمد

علی بار فروشی» را مدعی شدند که شخص پیغمبر خاتم است که راجع شده. طایفه ی لاحقه ی این جماعت از خرافات سابقه خبردار نبوده، «زاد فی الطنبور نغمة» ⁽¹⁾شخص جاهل عامی را علم کرده، دعوای رجعت حسینی برای او کردند. دسته ی دیگری از این طایفه ی ضاله مطلق این جماعت را تکفیر می کنند و شخص دیگری را علم ساخته، اگر خواهم خرافات و مناقضات کلمات واهیه ی این گروه را از رسائل و نوشته جات مطبوعه ⁽²⁾در مطابع خارجه ⁽³⁾و نسخ خطیه نقل کنم از مقصود خارج خواهد بود؛ در احادیث «بداء» جمله ای نقل خواهد شد. در این مقام، غرض ابطال احتمال دعوای رجعت است، و این مذهب خبیث در ازمنه ی سابقه نیز مخترع شده و در اکثر مقاصد و مطالب متحد است با آنچه ملاحده ی آن عصر اختراع کرده بودند؛ چنانچه در غیبت صغری، جماعتی ادعای بابیت و نیابت خاصه کردند و از ناحیه ی مقدسه، توقیع شریف به لعن و تبری از آنها رسید؛ ⁽⁴⁾از جمله شلمغانی که حال او در کتب غیبت مسطور و مشروح است، ⁽⁵⁾و از آنها بود «محمد بن نصیر نمیری» چنانچه در کتاب «غیبت» شیخ طوسی که تقریبا نهصد سال قبل تألیف شده مزبور است که «محمد بن نصیر» قائل به تناسخ بود و مدعی شد که رسول از جانب پیغمبری است و اظهار اعتقاد به ربوبیت ⁽⁶⁾حضرت امام علی النقی (ع) می نمود و قائل به تحلیل محارم ⁽⁷⁾بود و عمل قوم لوط را روا می دانست و می گفت این موجب تواضع و خضوع است برای مفعول، و برای فاعل یکی از شهوات و طیبات است. ⁽⁸⁾و این گونه خرافات در ملقنات ⁽⁹⁾بابیه نیز مشاهده شده که در تاریخ حدوث مذهب خود در زمان سلطنت محمد شاه قاجار نوشته و تصریح کرده که جمیع محرمات در این ازمنه حلال است و طاعتی واجب نیست و قیام قیامت شده.مؤلف گوید: شرح مقالات واهیه و کلمات متعارضه ی این ملاحده را در رساله ی موسوم به «رجوع الشیاطین» نوشته ام. در هر حال، رجعت را مرابطه ای ⁽¹⁰⁾با تناسخ نیست، و تناسخی

مذهب ⁽¹⁾از فرق ملیین خارج ⁽²⁾است. و پوشیده نباشد که آنچه در باب مسخ بنی اسرائیل و قوم موسی در قرآن مجید وارد شده و همچنین روایات وارده در باب مسوخات ⁽³⁾از حیوانات و این که عبدالملک مروان بعد از هلاکت، بدن او به صورت وزغه ⁽⁴⁾در تابوت دیده شد و همچنین حدیث غریبی که از کتاب «تسلی» شیخ نعمانی روایت شده از حضرت صادق (ع) در باب قب روح اعادی امیرالمؤمنین (ع) که ارواح آنان را به جبال «برهوت» برند:«ثم انه یصیر فی المرکبات بعد أن یجری فی المسوخ المسخوطة علیها حتی یقوم قائمنا أهل البیت فیضرب عنقه و ذلک قوله (أمتنا اثنتین...) الایة، و الله لقد أتی بعمر بن سعد بعد ما قتل فی صورة قردة فی عنقه سلسلة فجعل یعرف أهل الدنیا و هم لا یعرفونه، و الله لا یذهب الأیام حتی یمسخ عدونا مسخا ظاهرا، حتی أن الرجل منهم لیمسخ فی حیاته قردا او خنزیرا و من ورائهم عذاب غلیظ»، ⁽⁵⁾و از این قبیل، در احادیث شیعه بسیار است و ربطی به تناسخ باطل ندارد؛ بعضی از قبیل معجزات و توجه نفوس قویه ی انبیا و اولیاست؛ بعضی از باب تغیر در جسد مثالی و هویدا شدن آن بدن در عالم عنصری است، چنانچه سید مرتضی و علامه ی مجلسی در احادیث اخیر احتمال داده اند، و در بعضی موارد احتمال مسخ قلوب نیز می رود، مثل آنچه که علامه ی «طبرسی» در تفسیر خود در باب مسخ اصحاب سبت نقل کرده که بعض مفسرین گفته اند که مراد مسخ قلوب است؛ اگر چه خود فرموده این احتمال، خلاف ظاهر و مخالف قول اکثر مفسرین است و اکثر برآنند که از ابن عباس منقول است که اصحاب سبت، مسخ به صورت حیوانات مانند بوزینه و خوک شدند و خداوند آنها را هلاک کرد و این حیوانات از نسل آنها نیست. منسوخین را اکل و شرب و توالد نیست، و مسلمین اجماع دارند بر این که در این حیوانات از اولاد آدم نیست. ⁽⁶⁾و در بعض اخبار مسخ، احتمال مسخ قلوب ظاهر است؛ چنانچه در خبری در تفسیر آیه ی کریمه ی «سنریهم آیاتنا فی الافاق و فی أنفسهم» ⁽⁷⁾از

حضرت صادق (ع) وارد شده که مراد به آیات انفسیه، مسخ قلوب مردم است. ⁽¹⁾و ملخص مقام آن که تناسخی که اجماع اهل ملت و قبله بر بطلان اوست، بیرون شدن روح انسانی است از بدن و داخل شدن در بدن عنصری حیوانی یا انسانی دیگر، و همچو امری در آیه و خبری وارد نشده و فرضا اگر بعض ظواهر هم وارد شده باشد به ادله ی قاطعه مؤول ⁽²⁾خواهد بود؛ و گذشت کلام قیصری که رجعت را با تناسخ فرق بسیار است. پس دانسته شد که رجعت اشخاص در دولت قائم آل محمد به طور و نحو تناسخ نیست؛ و همچنین آنچه مذهب شیعه بر آن مستقر است آن است که مراد به احادیث رجعت، رجعت دولت به اهل حق نیست، چنانچه بعض قاصرین از قدمای امامیه تصور کرده بودند، بلکه مراد، رجعت اشخاص هست به صورتهای اولیه، مانند زنده شدن مردگان.و راجعین از اهل ازمنه ی سابقه را کسی نشناسد مگر به تصدیق معصومی؛ و اشخاصی که رجعت نمایند، موافق برهان باید به تولد و تدرج در سن مسبوق نباشند. ⁽³⁾.چیزی که محل نظر و اختلاف در اخبار رجعت است این است که آیا مراد به رجعت در اخبار، زنده شدن گروهی است از مردگان و سر بیرون آوردن از قبور به اجساد عنصریه بعد از تفرق اجسام و اعضا، مانند معاد جسمانی بر مذهب عامه ی مسلمین، یا آن که مراد پدیدار شدن مردمی است از عالم غیب به عالم شهادت و تنزل از عالم مثال برزخی به عالم حسی دنیوی؟جمله ی وافره ای از ظواهر روایات، دلالت بر اول دارد و بعض اخبار و تأمل در مفاد کلمات معصومین دال بر ثانی است، و اول به مذاق علمای ظاهر اقرب است و لیکن تولید اشکال بسیاری شود؛ چنانچه بعض از آن در طی نقل کلام شیخ مفید و مناظره ی با علمای عامه، خواهد آمد؛ و مانند آنچه در باب عمرهای طولانی آن زمان و برطرف شدن آفات و امراض و جریان چشمه های عسل و روغن و امثال آنها در بعض روایات این باب وارد است که با عالم عنصریات منافات دارد.مؤلف گوید که: علمای امامیه - رضوان الله علیهم - از قدیم الأیام، رساله های عدیده در رجعت نوشته اند و کسی را نیافتم که در تحقیق این باب معترض شده باشد، غیر از عارف فقیه و محدث نبیه سرچشمه ی فیض سبحانی ملا محسن کاشانی قدس روحه در کتاب؛ عین الیقین» خود، و در رساله ی «قرة العیون» در مقاله ی رابعه که معترض شرح عالم مثال شده و گفته که مثال،

عالمی است میانه ی جسمانیت و روحانیت و مقدار دارد و زمان و مکان نیز دارد، و لیکن جسم مرکب مادی نیست.بعد از این گوید: ⁽¹⁾.«و بهذا العالم یتجسد الأرواح و یتروح الأجساد و یتشخص الأخلاق و الأعمال و ظهور المعانی بالصور المتناسبة، و علیه نزل مشاهدة [النبی] لیلة المعراج صور الملائکة و الأنبیاء و النفوس البشریة من امته و حضور الأئمة عند الاحتضار، بل سؤال القبر و نعیمه و عذابه، و زیارة المؤمن أهله بعد موته، و یشبه أن یکون من هذا القبیل نزول عیسی. قال الصدوق طاب ثراه: نزول عیسی الی الارض رجوعه الی الدنیا بعد موته، لأن الله قال: «انی متوفیک و رافعک الی» و کذا ما استفاض به الأخبار عن أهل البیت (ع): ان الله سیعید قوما عند قیام المهدی ممن تقدم موتهم من اولیائه و شیعته ممن محض الایمان محضا فیفوزوا به ثواب نصرته و معونته و یتبهجوا بظهور دولته، و یعید أیضا قوما من اعدائه ممن محض الکفر محضا لینتقم منهم و

ینالوا بعض ما یستحقونه من العقاب و القتل علی أیدی شیعته، او الذل و الخزی بما یشاهدونه من علو کلمة، و هی الرجعة التی اختص بالایمان بها اصحابنا الامامیون، و بها أولوا بعض آیات الحشر و البعث نقلا عن أئمتهم علیهم السلام.و فی حدیث أبی الطفیل فی الرجعة، قال:قال امیرالمؤمنین (ع): هذا علم خاص یسمع الأمة جهله و رد علمه الی الله. قال: و قرء علی بذلک قرائة کثیرة، و فسره تفسیرا شافیا حتی صرت ما أنا بیوم القیامة أشد یقینا منی بالرجعة... الخبر.و عن الباقر (ع) فی الرجعة: «تلک القدرة لا تنکرها». ⁽¹⁾.و کثیرا ما یقع الاشتباه بین ما یراه الانسان بعین الحس و بین ما یراه بعین الخیال مع أنهما مختلفا الأحکام، فرب قلیل فی عین الحس کثیر فی عین الخیال و بالعکس، کما قال الله تعالی: «و اذ یرکموهم اذا التقیتم فی أعینکم قلیلا و یقللکم فی اعینهم». ⁽²⁾قال عزوجل: «یرونهم مثلیهم رأی العین» ⁽³⁾و ما کانوا مثلیهم فی عین الحس، فما ذاک الا بعین الخیال، و هو حق فی الخیال و لیس بحق فی الحس، لاختلاف النشأتین. و هذا کما تری فی المنام اللبن تشربه، و لم یکن ذلک الا عین العلم، فما رأیته لبنا و هو علم لیس الا بعین الخیال. و هذا یظهر أن الرؤیة لیس من شرطها أن تکون بالعین لا المرثی، و انما یسمی مرئیا لکونه یحصل بالعین، بل لکونه غایة انکشاف الشیی ء، فلو وقعت غایة الانکشاف بقوة أخری کانت حقیقة الرؤیة بحالها، کالصور التی یراها النائم فی عموم اوقاته، فالنفوس اذا کانت قویة کانت اقتدارها علی الاختراع اقوی، فیکون متصوراتها موجودات خارجیة حاضرة عندها بذواتها عند ما یکون درجته فی القوة و النوریة هذه الدرجة» انتهی.و حاصل مفاد این کلام آن است که محتمل است بدنهای اشخاص راجعین ابدان برزخیه باشد و مشهود برای اهل نشأة عنصریه شود، یا آن که اهل این عالم در زمان قیام قائم چون ظهور آثار قیامت شده و دوره ی عالم سفلی ⁽⁴⁾حرکت معکوسه پیدا کرده و شمس از مغرب طالع نماید [شود] اجسام و اشخاص عالم برزخ را در همین عالم مشاهده نمایند، لکن بعین الخیال. و احتمال اول به الفاظ وارده ی در احادیث باب، اقرب است، مانند لفظ اعاده و رجوع، اگرچه با

الفاظ جمله ای از اخبار رجعت بکله آیات که مانند احیاء و اماته و قتل و موت باشد ظاهرا منافرت و منافات دارد، نه این که مراد این باشد که رجعت در عالم برزخ است، زیرا که برزخ اختصاص به معنی نفوس دون بعض ندارد و صریح اخبار و کلمات علمای اخیار آن است که رجعت مختص به بعض نفوس قویه است و عام نیست. و چون اشخاص راجعین بنابراین، اجسام برزخیه دارند لا محاله مأکل و مشرب و لباس ایشان از همان عالم خواهد بود و تخلف نخواهد کرد اخلاق و عقاید و ملکات آنها از آنچه در زمان حیات بوده، چنانچه در برزخ هم توبه و رجوع و تغییر وضع نیست و سعدا و اشقیا بر همان وضع اول باقی خواهند بود؛ نه اهل سعادت در رجعت اشقیا شوند و نه عکس، زیرا که نفوس ناطقه به مرتبه ی فعلیت محضه رسیده و از قوه بیرون آمده. و تحقیق مطلب در کتب علمیه برهانی است؛ بنابراین، شبهه ای که بعضی از علمای عامه القا کرده، مندفع است؛ چنانچه شیخ مفید در کتاب «فصول» ذکر نموده که:«یکی از شیوخ معتزله سؤال کرد از یکی از مشایخ حدیث امامیه که شما طایفه ی امامیه قائل به رجعت اموات هستید در زمان قیام مهدی برای تشفی نفوس مؤمنین و انتقام از کفار، چنانچه در بنی اسرائیل واقع شده، و تمسک جویید به آیه ی کریمه ی «ثم رددنا لکم الکرة و أمددنا کم باموال و بنین»، ⁽¹⁾پس چگونه ایمن هستید از این که توبه کند یزید بن معاویه و ابن ملجم در زمان رجعت و برگردند از کفر و گمراهی و اطاعت امام نمایند؟ پس بر تو واجب شود دوستی آنها و قطع به ثواب برای آنها، و این نقض بر مذهب شیعه است در قول به رجعت. پس متحیر ماندن آن شیخ شیعی در جواب و گفت: رجعت به نص ائمه (ع) ثابت شده و در این باب حدیثی نرسیده. و شیخ مفید دو جواب از این شیعه فرموده:یکی آن که، اگر چه عقل منعی از امکان این معنی ندارد از باب آن که در مقدورات الهیه ممکن است، ولی چون ادله ی سمعیه بر خلود این گونه اشخاص وارد است، احتمال سعادت و صلاح در حق آنها نرود؛ و دیگر جواب آن که چون غرض از رجعت، انتقام از کفار است پس واجب است که توبه ی آنها وقت عذاب قبول نشود، چنانچه خداوند در جواب فرعون فرموده: «آلان و قد عصیت قبل و کنت من المفسدین». ⁽²⁾پس حال اهل رجعت مانند حال اهل آخرت است که ابدا قبول توبه ی آنها نشود، زیرا که ایشان مانند ملجأ به فعل ⁽³⁾هستند.

و الحکمة ⁽¹⁾تمنع من قبول التوبة أبدا، و وجب اختصاصها ببعض اوقات، و هذا هو الجواب الصحیح علی مذهب أهل الامامة، و قد جاءت به آثار متظاهرة عن آل محمد - علیه و علیهم السلام - فروی منهم فی قوله تعالی: «یوم یأتی بعض آیات ربک لاینفع نفس ایمانها لم تکن آمنت من قبل او کسبت فی ایمانها خیرا قل انتظروا انا منتظرون» فقالوا: «هذه الآیة هو القائم (ع)، فاذا ظهر لم یقبل توبة المخالف.» ⁽²⁾انتهی.و این کلام متین ظاهر است در آنچه تحریر شد که عالم ظهور حجت و رجعت فی الجمله برزخیت دارد و از مقدمات قیامت است، زیرا که انقلاب عالم دفعة واحدة و به طور طفره واقع نشود، و عوالم بایستی اتصال داشته باشد. پس اواخر زمان دنیا متصل است به اوایل ازمنه ی برزخ کلی، و برزخ هم لا محاله صاحب مراتبی است که اوایل آن خیلی شباهت تامه به دنیای عنصری دارد، و جمله ای از مشکلات و غرایب احادیث رجعت و ظهور دولت حقه به این بیان منحل شود؛ مثل این که عمرهای آن زمان طولانی شود و اوضاع عالم منقلب شود و اهل فتنه و فساد باقی نمانند و ارض طاهر شود و هکذا، زیرا که این امور با انقلاب فی الجمله در نشأه ⁽³⁾استعجابی ⁽⁴⁾ندارد. و شبهاتی دیگر در رجعت ذکر کرده اند مخالفین، که با اجوبه ی صحیحه شیخ مفید در «مسائل سرویه» و سید مرتضی در «رسائل زاریه» ذکر کرده اند که هر کس خواهد رجوع به مجلد سیزدهم «بحارالانوار» در اواخر باب رجعت بنماید و تصدیق کند به آنچه ما نوشتیم که عقیده ی حقه ی همه ی بزرگان شیعه و قدمای ایشان است، و شخص دانشمند، آگاه شود که تصویر تعدد رجعات که در جمله ای از اخبار است، از مؤکدات این معنی است؛ مانند حدیثی که در کتاب «منتخب البصائر» است که شیطان در زمان رجعت کشته شود به دست رسول خدا، و در آن زمان معبودی برای مردم غیر خداوند نباشد. و این حدیث شریف صریح است در این که زمان رجعت برزخیت دارد، و زمان مهلت شیطان، منقضی شده. و نیز در همین حدیث، تصریح به رجعت تمامی ائمه دارد، و روایات متظافر است بر

این که اول راجع حسین بن علی (ع) است، و با او رجوع کند امیرالمؤمنین (ع)؛ و تربیتی معین از برای رجعت باقی ائمه ی طاهرین به دست نیامده، و احادیث بسیاری در نزول ملائکه در زمان رجعت و انتقام از قتله ی ⁽¹⁾سیدالشهداء (ع) و انتصار آن مظلوم وارد شده، و شاید توان گفت متواتر است. در این رساله به جمله ای قناعت کنیم و آنچه از مدالیل ⁽²⁾استفاده شود اشاره نماییم؛ از جمله حدیث مشهور در کتب که اصل [آن] در «خرایج» راوندی است از حضرت باقرالعلوم (ع) که:«سیدالشهداء (ع) اندکی پیش از شهادت، به اصحابش خبر داد که جدم پیغمبر به من خبر داد که تو به عراق خواهی رفت و کشته شوی با گروهی که الم آهن را نیابند، در سرزمینی که «عموراء» نامیده شود. برخورند با هم پیغمبران و اوصیای ایشان. به خدا قسم اگر این گروه ما را بکشند ما بر پیغمبر وارد شدیم. پس درنگ کنم آن قدر که خدا خواهد. و اول کسی که سر از زمین بیرون آورد، من هستم، و بیرون آیم بیرون آمدنی که موافق با خروج پدرم امیرالمؤمنین (ع) باشد و قیام قائم، و در حال زندگی رسول خدا، و فرود آید گروهی از ملائکه ی آسمان از نزد خدا که هرگز به زمین فرود نیامده باشند، و فرود آید بر من جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و محمد و علی و برادرم و هر کسی که خدا بر او منت گذارده بر مرکبهای پروردگاری و شترهایی از نور که مخلوقی بر آنها سوار نشده، و پیغبر علم خود را حرکت دهد و او را به دست قائم و شیعیانش دهد، و من درنگ نمایم آنچه خدا خواهد، پس بیرون آید چشمه ای از روغن از مسجد کوفه و چشمه ای از شیر و چشمه ای از آب... تا آخر خبر.و از فقرات این حدیث شریف، انقلاب عالم دنیاوی هویداست. و آنچه در این خبر است از التقای پیغعبران و اوصیای ایشان، مطابق با روایات مرور موسی و عیسی و نوح و اسماعیل و غیر ایشان به زمین کربلاست.و در «تهذیب» طوسی وارد است که: زمانی که امیرالمؤمنین (ع) به زمین کربلا نزول فرمود، گفت: در این زمین، دویست پیغمبر و دویست سبط ⁽³⁾از اولاد انبیا شهید شده با همراهان. ⁽⁴⁾.و اما تسمیه ی به «عموراء» در کتب لغت در اسامی زمین کربلا، مشهور نیست؛ شاید سابقه به

این اسم نامیده می شده. در هر حال از حدیث بس آشکار است که تا به حال این گونه وقایع واقع نشده.و در کتاب «منتخب البصائر» وارد است که: کنانی گفت: پرسیدم از امام باقر العلوم (ع) و عرضه داشتم: خوش ندارم نام برم مسئله ی خودم را. جواب گفت: از کرات پرسش داری؟ گفتم: بلی. فرمود: «تلک القدرة لا تنکرها الا القدریة، لا تنکر تلک القدرة لا تنکرها، ان رسول الله أتی بقناع من الجنة علیه غدق یقال له سنة فتناولها رسول الله سنة من کان قبلکم». ⁽¹⁾.چون آشکارا گفتن امر رجعت، خلاف مذهب عامه بوده، یا آن که از امور غریبه بوده که عامه ناس تصدیق به آن نمی نموده. و «قناع» طبق بافته شده از لیف خرما است. و در خبر اشاره به اخبار الهی است که آنچه در امتهای گذشته واقع شده در امت مرحومه ی اسلامیه واقع خواهد شد؛ و چون رجعت در امتهای سابقه واقع شده، در این امت نیز واقع خواهد شد.و در «بصائر الدرجات» صفار روایت شده از امام صادق (ع) که گفت:«خداوند را شهری است از پس دریا که مساحت آن شهر به مقدار چهل روز از سیر آفتاب است. در آن شهر گروهی هستند که هرگز نافرمانی خدا نکرده و نشناسند شیطان را و ندانند خلقت او را. ملاقات کنیم با ایشان هر زمانی، و می پرسند از حوایج دینیه ی خود و خواهش دعا نمایند، و ما تعلیم کنیم ایشان را، و پرسش نمایند از «قائم» ما که چه هنگام ظاهر شود، و در ایشان عبادت و اجتهاد شدیدی است. شهر ایشان را درهایی است عرض هر درصد فرسخ است. مر ایشان را تقدیس و اجتهاد شدیدی است. اگر ببینید ایشان را، کوچک شمارید کارهای خود را. نماز گزارد مردی از آنها یک ماه که سر بلند نکند از سجده ی خود. طعام ایشان تسبیح و لباسشان ورع ⁽²⁾است. روهای ایشان درخشنده به نور است. هرگاه ببینند از ما یکی را، نگاه دارند او را و مجتمع شوند نزد او و بردارند خاک قدمگاه او را، و تبرک به او جویند. مر ایشان را آوازی است هنگام نماز مانند آواز باد وزنده. در ایشان جماعتی هستند که نگذاشته اند سلاح خود را به کنار، از زمانی که انتظار می کشند قائم اهل بیت را. از خدا خواهند که بنماید قائم را به ایشان، و هر یکی از ایشان به هزار سال رسد. هرگاه ببینی ایشان را خواهی دید خشوع و تضرع و طلب آنچه نزدیک کند به سوی خدا. هرگاه چندی نبینند ما را، گمان کنند که این از خشم خداست. نگرانند اوقاتی را که می آمدیم آنها را در آن اوقات. دلتنگ

و خسته نشوند. تلاوت نمایند کتاب خدا را و آن طور که ما به ایشان آموخته ایم. و در آنچه ما به ایشان آموخته ایم، چیزهایی است که اگر خوانده شود بر مردم، هر آینه کافر خواهند شد به او، و انکار خواهند نمود، سؤال می کنند ما را از چیزهایی از قرآن که نمی شناسند آنها را. چون بیان کنیم برای ایشان منشرح شود سینه های ایشان از آنچه می شنوند از ما، و مسئلت کنند از خدا برای ما طول بقا را، و این که از دست ایشان نرویم. و می دانند که منتی است که از خداوند بر ایشان در آنچه ما تعلیم کنیم ایشان را بزرگ، و مرایشان راست خروجی با امام. هنگامی که برخیزند، پیشی گیرند اصحاب سلاح از ایشان، و درخواست نمایند از خدا که بگرداند ایشان را از کسانی که یاری جوید برای دین خود به ایشان. در ایشان هست کهل ها ⁽¹⁾و جوانان. هرگاه ببیند جوانی از ایشان کاملی را، بنشیند پیش روی او مانند بنده ای که نزد مولای خود بنشیند. برخیزند تا فرمانش ندهد. برای ایشان راهی است که ایشان داناترین مردمانند به جایی که امام می خواهد. و هرگاه فرمان دهد امام به ایشان کاری را، قائم شوند به آن کار تا به غیر آن امر کند. هرگاه وارد شوند به میانه ی مشرق و مغرب از مردم، فانی سازند آنها را در یک ساعت. چاره نکند آهن در ایشان و کارگر نشود، و مرایشان راست شمشیرهایی آهنی غیر این آهن دنیا. هرگاه بر کوهی زنند دو پاره کند آن کوه را. چنگ کند امام با ایشان هند و دیلم و کرک که نواحی شام است و ترک و روم و بربر و میانه ی جابرس تا جابلق و آن دو شهری است که یکی به مشرق و دیگری به مغرب. نیایند اهل دینی را مگر این که بخوانند ایشان را به دین اسلام و به اقرار به محمد (ص). و هر که اقرار نکند به اسلام، بکشند او را، تا نماند میانه ی مشرق و مغرب و مادون جبل کسی جز آن که اقرار کند». ⁽²⁾.مؤلف گوید: موافق مضامین شریفه ی این حدیث، احادیث بسیاری وارد است که مفاد همه این است که در زمان رجعت، اشخاص بسیاری از عالم مثال بلکه موجوداتی از آن عالم به عالم دنیوی هویدا شود. مردم آن زمان، آن اشخاص را به عین بصر مشاهده نمایند. و بعید نباشد که جمع میانه ی اخبار باب به این نحو شود که امواتی از قبور زنده شوند و اشخاص دیگری از عالم مثال فرود آیند و فرشتگان از عالم آسمانی امداد کنند، و غرض تکمیل مردم ناقص و انتقام کشیدن از ظالمین برای مظلومین باشد، و خصوصا خونخوای سیدالشهداء (ع) که عایة القصوای در رجعت است. و مخفی نیست که «جابلقاء» و «جابر ساء» که

در این حدیث ذکر شده و در احادیث مستفیضه ی دیگر، از شهرهای جسمانی عالم مثال است، و تثنیه ی این دو بر حسب تعدد عالم مثالی است که یک مثال مقدم است بر عالم دنیا و یکی مؤخر، که این دو عالم را اهل معرفت، برزخ غیبی و برزخ محالی خوانند. و در هر حال اشخاص زمان رجعت، بایستی در نظر مردم آن زمان مجهول النسب و غیر معلوم الولاده باشند، و به قواعد عقل و نقل ممکن نیست شخص معلوم النسب گوید: من فلان پسر فلانم، رجوع کرده ام؛ مگر به مذهب زندقه ی تناسخیه ⁽¹⁾که کفر آنها نزد ارباب ملل بدیهی است و عوام شیعه هرگاه تأمل در این اوراق به نظر انصاف نمایند، بطلان دعاوی فاسده ی ملاحده ی این زمان نیکو فهمند، و الله الهادی. ⁽²⁾.

الحدیث 10

اشاره

ما رواه قطب المحدثین محمد بن علی بن شهر آشوب فی «المناقب» من کتاب «التخریج باسناده عن ابن عباس، قال: رأیت الحسین (ع) قبل أن یتوجه الی العراق علی باب الکعبة و کف جبرئیل فی کفه و جبرئیل ینادی: هلموا الی بیعة الله عزوجل ⁽¹⁾.

ترجمه

عبدالله پسر عباس گفت: دیدم حسین را پیش از آن که رو کند به سوی عراق بر در کعبه، و سر پنجه ی جبرئیل در سر پنجه ی او بود و آواز می داد مردم را که بیایند به سوی پیمان بستن با خدا.

بیانات

ایمان و اذعان به وجود ملائکه و نزول آنها به عالم سفلی مثل سایر عقاید ضروریه است «و المؤمنون کل آمن بالله و ملائکته و کتبه و رسله» ⁽²⁾و اعتقاد اجمالی در این باب کافی است، و لیکن مراتب ایمان مختلف است و مؤمنین درجات متفاوته دارند و مشارب متعدده ⁽³⁾، و عامه ی ناس ⁽⁴⁾از عالم جسمانی عنصری قدمی بالاتر نگذارند، حتی آن که شاید در جهله ی ⁽⁵⁾اسلام بعضی باشند که ملایک ⁽⁶⁾را اجسام عنصریه ی مادیه انگارند و غایبه ی از حس بصری و به قول

«سوفسطائیه» ⁽¹⁾ملتزم ⁽²⁾شوند، و این گمان در طرف تفریط واقع شده، مثل گمان فلاسفه که ملایک جواهر مجرده و نفوس کلیه و جزئیه هستند و بهره از حدیث تجسم ⁽³⁾ندارند که در طرف افراط است. بلکه موافق تحقیق، رأی عرفای شامخین و حکمای اسلامیین است که ملائکه مراتب و درجات دارند و در مرتبه ای اجسام نورانیه دارند و در بعض مراتب، تجسم منتهی به جسم عنصری نیز می شود؛ مثل آنچه در احادیث معتبره وارد شده که حسنین - علیهماالسلام - را دو تعویذ ⁽⁴⁾بود که در جوف ⁽⁵⁾آن، نرمه ی پر جبرئیل بود. و اما آنچه در کلمات بعضی علمای اسلام وارد شده که اجنحه ی ملائکه ⁽⁶⁾عبارت و استعاره است از قوای ادراکیه بر معارف الهیه، و تعدد اجنحه عبارت است در آیه ی مبارکه ی «اولی أجنحة مثنی و ثلاث و رباع» ⁽⁷⁾از اختلاف درجه و مراتب معرفت به زیاده و نقصان در ادراک، چنان که در کلمات شیخ مفیدالدین ابن میثم، شارح نهج البلاغه واقع شده، پس از اقوال جزاف ⁽⁸⁾و اعتساف ⁽⁹⁾است، یا آن که قابل تأویل به مراتب معنویه ی ملائکه است به طوری که منافی ظاهر تجسم نباشد، زیرا که تجسم ملائکه در احادیث متواتره، محل شک و انکار نیست، بلکه توان گفت از ضروریات دین اسلام است. چیزی که هست تجسد و تجسم ⁽¹⁰⁾ملک غیر از اجسام عنصریه ی قابله از برای کون و فساد ⁽¹¹⁾است، و شاید اجسام اولیه ی ایشان که بر او مخلوق شده اند غیر از اجساد مرئیه ی متمثله ی آنها باشد، چون ملائکه را از پرتو قدرت الهی بر تجسم به اشکال حسنه است؛ چنان که در احادیث کثیره وارد شده که جبرئیل، متمثل می شد برای خاتم الانبیاء (ص) به صورت دحیة ابن خلیفه ی کلبی که از مرمان با صباحت ⁽¹²⁾آن زمان بود، و در لیلة المعراج پیغمبر اکرم او را مشاهده نمود با ششصد بال. ⁽¹³⁾و در احادیث دیگر وارد شده که در تمام عمر، رسول اکرم او

را دو مرتبه در صورت اصلیه مشاهده فرمود: یکی در لیلة المعراج و دیگری در کوه حراء که در مکه واقع است. و چون ظاهر شد جبرئیل به صورت اصلیه ی خود، پر نمود افق را از مشرق تا مغرب. و هرگاه بخواهیم به شرح اجسام و اشکال ملائکه و عظمت اجساد ایشان و اطوار ایشان بپردازیم و نقل احادیث کنیم، از مقصد «الأربعین الحسینیه» خارج خواهیم شد. بهتر آن که قناعت کنیم به آنچه مهم از معرفت احوال ملائکه است.شبهه ای نیست در این از برای روحانیین که فرشته نامیده شدند در زبانی، نفوس مجرده ⁽¹⁾است که دارای نطق و حیات هستند، و از برای آنها اجسام نورانیه که از سنخ اجسام کثیفه ی عنصریه ⁽²⁾نیست نیز ثابت است، و شاید مراتب از برای آنها باشد که بعضی از تجسم ارفع و اعلی ⁽³⁾باشند که در اصطلاح حکما، عقل محض و مجرد نام دارد. و مضایقه ⁽⁴⁾نباشد که در لسان شرع اقدس جمله ای از قوی و طبایع ملائکه نامیده شده باشند؛ چنانچه در خبر است که هر قطره ی بارانی را ملائکه از آسمان فرود آورد ⁽⁵⁾و دیگر بالا نرود. و کثرت و عدد ملائک از حصر و عد ⁽⁶⁾بیرون است: «و ما یعلم جنود ربک الا هو» ⁽⁷⁾و در خبری وارد شده در مقام بیان کثرت که بنی آدم عشر ⁽⁸⁾جن است، و جن و بنی آدم عشر حیوانات بری، و حیوانات بری ⁽⁹⁾عشر حیوانات بحری ⁽¹⁰⁾، و تمامی آنها عشر ملائکه ی بحر، و تمامی آنچه گفته شد عشر ملائکه ی زمین، و تمامی آنها عشر ملائکه ی آسمان اول، و تمامی، عشر ملائکه ی آسمان دویم و به همین نسبت است تا آسمان هفتم، و تمامیی ملائکه آسمانها در مقابل املاک ⁽¹¹⁾کرسی اندک است، و همچنین نسبت به ملائکه ی عرش. و در آسمان موضع قدمی نباشد مگر آن که ملکی ساجد یا راکع یا قائم باشد و همه مشغول تسبیح و تقدیس، و مدت عمر و عبادت ایشان غیر محصور، و همه متقرب به سوی خداوند شوند به ولایت اهل بیت رسالت و به لعنت بر دشمنان

ایشان ⁽¹⁾معصیت و نافرمانی در جبله ی ⁽²⁾ایشان نیست. ترقیات و استکمالات تدریجیه ندارند، زیرا که کمالات ایشان بالفعل است و از برای ایشان بالهای متعدده باشد. ⁽³⁾و قد یقال ان أجنحة الملائکة انما ینزل بها الی من هو دونها، و لیس لها قوة یصعد بها

فوق مقامها، فاذا نزلت بها من مقامها الی دون، رجعت علوا الی مقامها و لا یتعداه، و الیه اشیر فی قوله تعالی: «و ما منا الا و له مقام معلوم»، فاجنحتها للنزول لا للصعود، و لهم مدارج و معارج یعرجون علیها، و لا یعرج الا من نزل، فعروجهم رجوع الی المقام الأول، و لا یعصون الله ما أمرهم، و هم مجبولون علی الاطاعة، اذا المعصیة مخالفة القوة السافلة للعالیة فیما لها أن یفعل للغرض الأعلی عند تخالف الأغراض، و ذلک انما یتصور فیما یترکب ذاته من قوی و طبایع متضادة، و الملائکة متنزهون عن ذلک سیما العلیون، بل هم للمبدأ الأعلی بمنزلة الجوارح للانسان، مقهورون تحت ارادته، بل لیس لهم وراء ارادة الحق الأول، و هم مع ذلک خائفون و جلون، کأن عباداتهم معاصی، تذللوا لعظمة الحق و حیاء من قهاریته، یخافون ربهم من فوقهم و هم من خشیته مشفقون، و ذلک لکونهم ذوی شعور و ادراک، و یمکن أن یتصور لهم او لبعض طبقاتهم تخیلات و همیة توجب انحطاط درجتهم و مکثهم فی العالم السفلی دهرا مدیدا و سلب اجنحتهم التی توجب العروج الی المقام الأول، و ترقیهم بعد ذلک بتوسط النفوس القویة و الأرواح النوارنیة، و علیه ینزل بعض ما ورد فی اخبارنا من قصة فطرس علی ما فی «البصائر» ان ولایة علی (ع) عرض علی الملائکة فقبلوها الا فطرس فکسر الله جناحه، فلما ولد الحسین (ع) و هبط جبرئیل و حمل معه، شفع له جبرئیل عند النبی (ص) فعرض

النبی علیه الولایة فقبلها فامره بالتمسح بمهدا الحسین و دعا له النبی، فطلع له جناحه فرجع الی مقامه ⁽¹⁾.و یقرب منه ما فی «اکمال الدین» من قصة «دردائیل» فی حدیث «المفضل» سمی ذلک الملک ب «صلصائیل». و روی قصه فطرش عن جامع البزنظی کما فی «السرائر» ⁽²⁾و رواه فی «المناقب» عن «المسألة الباهرة» بزیادة یسیرة من تعلیقه بأشفار عینیه و تحته دخان منتن غیر منقطع؛ و هو لا ینطبق علی اصولنا، فلابد من طرحه أو تأویله.

فائدة

اسماء الملائکة اسماء اسلامیة معربة اعجمیة و لیست بعربیة. قال «ابن جنی»: اصل جبرئیل «کوریال» فغیر بالتعریب و طول الاستعمال الی ما تری، و فیه ست لغات: کسر الجیم و الراء و فتحهما مع الهمز و بدونه، و فیه لغات أخر معروفة... و قیل: «جبر» فی السریانیة هو العبد و «ایل» هو الله و «میک» بمعنی عبید، فمعنی جبرئیل عبدالله، و میکائیل عبیدالله، و قیل: «ایل» الله بالعبرانیه، و قیل: اسم جبرئیل خادم الله فی الملائکه.و منه فی «معانی الأخبار» جبرئیل بعبد الله و میکائیل بعبیدالله و کذلک اسرافیل، و الملائکة المقربون هؤلاء الاربعة باضافة عزرائیل.و فی خبر المعراج: قال جبرئیل: أقرب الخلق الی الله أنا و اسرافیل ⁽³⁾.و فی خبر: «ان الله اختار من الملائکة هؤلاء الأربعة».و اختلفت الأخبار فی التفضیل بین جیرئیل و اسرافیل، فروی أن جبرئیل أفضل الملائکة و امام اهل السماء و انه سید الملائکة و انه مؤکل به حاجات العباد و أنه امین الله علی وحیه و مطاع فی اهل السموات، و لکن یظهر من اکثر الأخبار العامیة و الخاصیة تقدم اسرافیل علی جبرائیل، ففی الخبر المروی فی تفسیر «القمی» و نقله بعض المشایخ عن «مدینة العلم» للصدوق عن الصادق (ع): أنه حاجب الرب و اقرب خلق الله منه، و أن بینه و بین جبرئیل مسیرة الف عام.و روی البیهقی فی «شعب الایمان» و رواه فی «الدر المنثور» عن عدة کتب عن ابن عباس قال: بینا رسول الله و معه جبرئیل یناجیه اذا انشق افق السماء، فاقبل جبرئیل یتضائل، و یدخل

بعضه فی بعض و یدنو من الارض، فاذا ملک قد مثل بین یدی رسول الله (ص) فقال: یا رسول الله! ان یقرئک السلام و یخیرک بین أن تکون نبیا ملکا و بین أن تکون ملکا عبدا، فأشار الیه جبرئیل أن تواضع، فعرفت أنه لی ناصح، فقلت: عبد نبی، فعرج ذلک الملک الی السماء، فقلت: یا جبرئیل قد کنت اردت أن أسألک عن هذا فرأیت من حالک ما شغلنی عن المسألة، فمن هذا یا جبرئیل؟ قال: هذا اسرافیل، خلقه الله یوم خلقه بین یدیه صافا قدمیه لا یرفع طرفه، بینه و بین الرب سبعون نورا، ما منها نور یدنو منه الا احترق، بین یدیه اللوح المحفوظ، فاذا أذن الله فی شیی ء من السماء و الارض ارتفع ذلک اللوح فضرب جبهة فینظر فیه، فان کان من عملی أمرنی و ان کان من عمل میکائیل امره به و ان کان من عمل عزرائیل امره به. قلت: یا جیرائیل علی ای شیی ء أنت؟ قال: علی الریاح والحیوة. قلت: و علی أی شیی ء میکائیل؟ قال: علی النبات. قلت: علی أی شیی ء ملک الموت؟ قال: علی قبض الانفس، و ما ظننت أنه هبط الا لقیام الساعة.قال بعض العارفین: و الفعل الخاص بجبرئیل هو الوحی و التعلیم و تأدیة الکلام من الله و سایر افعاله یصدر عنه بالعرض، و له ارتباط مع القوة النطقیة، و هو واسطة استفادة المعانی بالالهام و الالقاء فی الروع، و اما میکائیل فهو صاحب الأرزاق و الأغذیة، و فعله الخاص اعطاء الرزق بالتغذیة و التنمیة، و له ارتباط مع الحفظ و الامساک، و لو لم یکن هو لم یحصل النشو و النماء و الترقیات، و اما اسرافیل فهو صاحب الصور.و ورد فی خبر: أن جبرئیل صاحب الحرب و صاحب المرسلین، و اما میکائیل فصاحب کل ورقة تنبت و کل قطرة تسقط، و اما اسرافیل فأمین الله بینه و بینهم.و عن ابن عباس: سئل عبدالله بن سلام عن النبی فیما سأله: من أخبرک؟ قال: جبرئیل. قال: عمن؟ قال: عن میکائیل. قال: عمن؟ قال: عن اسرافیل. قال: عمن؟ قال: عن اللوح المحفوظ. قال: عمن؟ قال: عن القلم... الخبر.فظهر من هذه الأحادیث تقدم مرتبة اسرافیل و افضلیته، و ان خفی علیک بعض الامر فعلیک بالتأمل فیما سطره المحقق الفرید القاضی العارف السعید القمی فی أربعینه.

تنبیه

از این بیانات نمودار شد که ملائکه ی روحانیین، اجسام نورانیه ای هستند که همه کس نتواند مشاهده ی آنها نماید به حس بصری، و از این جهت در مجلس وحی، غیر از رسول اکرم

احدی از حاضرین مشاهده ی جبرئیل نمی نمود مگر بر وجه اعجاز و توجه نفوس قویه ی انبیا و اولیا. چون ملائکه از موجودات نشأه ی دیگر است [اند] و از این جهت گفته شده که نزول ملائکه، استعاره ⁽¹⁾و کنایه ⁽²⁾از صعود نفس نبوت و مشاهده ی عالم ملکوت است.و اما آنچه در تفاسیر عامه وارد شده که «سامری» مشاهده نمود جبرئیل را و قبضه ی خاک از تحت رمکه ی جبرئیل برداشت و دانست که این فرس حیات است ⁽³⁾پس خالی از اشکال نیست، و به این جهت بعض مفسرین انکار کردند که مراد به رسول در آیه ی مبارکه ی «فقبضت قبضة من أثر الرسول» ⁽⁴⁾جبرئیل باشد.علاوه بر این که شناختن سامری که از اهل ضلالت بوده جبرئیل روحانی مقرب را، با قواعد جمع نشود، و مفسرین بیاناتی برای شناختن او گفته اند که مفید فایده نیست؛ مگر آن که گفته شود که اراده ی حقه بر امتحان و آزمایش بنی اسرائیل تعلق گرفت و نمودار شد جبرئیل به صورت جسمانیه برای سامری و به تسویلات شیطانیه او را پدیدار شد که خاک قدم اسب او، اسباب حیات جماد خواهد شد.و اما مشاهده نمودن ابن عباس جبرئیل را در کعبه ممکن است از وجوه اعجاز و خوارق عادات باشد که جلالت قدر سیدالشهداء (ع) هویدا شود، بلکه از حدیث بیهقی ظاهر شود که ابن عباس شخصا جبرئیل و اسرافیل را مشاهد کرده، و دلالت کند بر جلالت قدر و شرافت نفس ابن عباس؛ چنانچه علمای اسلام بر این معنی متفق هستند، و مجال شکی در وثاقت و جلالت او نیست، مگر بعض روایات غیر معلومه ی آحاد ⁽⁵⁾که تأویل آنها ممکن است.و اما مکاتبه ی ابن عباس در باب بیت المال بصره و عبارات جسارت آمیز به حضرت امیرالمؤمنین (ع) پس معلوم نیست که مکتوب الیه ⁽⁶⁾حضرت، عبدالله یا عبیدالله است، و یا آن که شاید برای او حالات مختلفه روی داده باشد. هر چه باشد ملاطفت و ملازمت او با حضرت مجتبی (ع) و حضرت سیدالشهداء (ع) محل شک و انکار نیست. و در بعضی تواریخ است که بعد از واقعه ی کربلا به حدی گریه کرد که نابینا شد. و از مکاتبه ای که بعد از شهادت

سیدالشهداء (ع) با یزید بن معاویه نموده، چنانچه در «تذکره ی سبط» و در «بحارالأنوار» مسطور است، ⁽¹⁾جلالت قدر او هویداست. و چون ملامت کرد او را بعض مردم بر ترک نصرت سیدالشهداء (ع) و محرومی او از شهادت، معذرت خواست که من علم داشتم به اصحاب حسین، و می دانستم که داخل نیستم در ایشان و نامهای اصحاب او مکتوب بود و زیاد و کم نمی شد. و این مرتبه ی رفیعه ای است که معلوم می شود مطلع بر علوم مخفیه بوده.مؤلف «الأربعین الحسینیه» (میرزا محمد قمی) - عفی الله عن جرائمه - با طبیعت خامده و قریحه ی جامده در این باب اشعاری نظم نموده به امید آن که در عداد مرثیه گویان محسوب و محشور شود، ان شاء الله.حق تعالی چون که عالم آفرید داد هر کس لایق هر چیز دیدهر کسی بر طبع خود آمد پدید رو بخوان «منهم شقی و سعید» ⁽²⁾.فیض حق را دان تو چون آب روان سوی وادیهای امکانی دوان گرچه هر دم هست فیض تازه ای لیک ممکن را بود اندازه ای گر بریزی بحر را در کوزه ای خود چه گنجد قسمت یک روزه ای من برای شرح این نیکو کلام نکته ها دانم ولی دارم لجام ابن عباس آن که بودی از ثقاب ⁽³⁾حامل اسرار از اهل ثبات گفت دیدم در حرم با رأی عین در کف جبریل بد کف حسین پیک حق می داد فریاد رشاد که «هلموا بیعة الله یا عباد» ⁽⁴⁾.گفت یا حجاج بیت ای گمراهان با خدا بیعت کنید اینک عیان سوی حق آیید حق را بنگرید گر خدا خواهید با وی بگرویدبا شهود این مقام دلپذیر گشت محروم از شهادت ناگزیرآن شنیدم ابن عباس رشید از تأسف روز نیکویی ندیدگفت او را زیرکی، کی ⁽⁵⁾مبتلا از چه نارفتی به دشت کربلاگفت ما را در سعادت ره نبود یا قضا با بخت ما همره نبود

وان دگر زنگی غلام رخ سیاه دل سفید و قلب روشن همچو ماه بود همراه ولی ذوالجلال گفت باشد از سر غنج و دلال چون که بازش داشت شاه از کارزار بانگ در دادی به چشم اشکباراز چه رخصت ندهی ای لطفت عمیم گوییا باشد نژاد من لئیم ⁽¹⁾یا که زنگی بوی گندیده بود رنگ رویش ناپسندیده بودمرد را باشد جمال اندر کمال زن بود آن کو کمالش شد جمال کی سیاهی مشک وافر خوار کرد یا زدکانش برون عطار کردگفت پیغمبر که نزد اهل حال به ز «شین» مردمان «سین» بلال کرد در حقش دعا شاه شهید که خدایا روی او را کن سفیدبوی او را کن تو مشکین از کرم چون که بودی در وفا ثابت قدم وان غلام آنگه که بر خاک او فتاد شاه آمد روی بر رویش نهادهان شنیدم روز دفن کشتگان بود رخشان بین خون آغشتگان پس تو هم ای دل غلامی کن به شاه آبرو از خاک آن درگاه خواه و شرح مکالمات ابن عباس و نصایح مشفقانه ی ⁽²⁾او با سیدالشهداء (ع) در کتب، مزبور است در هنگام حرکت آن حضرت از مدینه و مکه ی معظمه. و در «مقاتل» ابوالفرج اصبهانی مسطور است که زمان عزیمت سیدالشهداء (ع) بر سفر کوفه از مکه، ابن عباس خدمتش رسید و شرحی از حال اهل کوفه و مکر و سست عهدی ایشان عرضه داشت. جواب فرمود: چاره از رفتن و از مسافرت ندارم. عرضه داشت: بردن فرزندان و زنان صلاح نیست، زیرا که شایسته نباشد که تو کشته شوی و ایشان در تو نگران باشند، ⁽³⁾و تذکر نمود برای آن حضرت حال کشته شدن عثمان بن عفان را و نگریستن اهل بیت او و سخت شدن مصیبت بر آنها، و هر چه اصرار کرد در منع آن حضرت، مفید واقع نشد. آن گاه ابوالفرج حکایت کند از بعض حاضرین در واقعه ی کربلا که روز عاشورا چون نگاه سیدالشهداء (ع) به حرم خود افتاد، هر جوانی که کشته شود زنان از خیمه های خود بیرون آیند و فریاد به گریه و زاری بلند نمایند، گفت: «لله در ابن عباس فیما اشاره علی به» یعنی خدا خیر دهد ابن عباس را در آنچه نیک خواهی نمود برای

من ⁽¹⁾.مؤلف، شرح مکالمات ابن عباس را در مدینه و مکه نظم نموده، زیرا که اشعار را در طبایع لطیفه تأثیرات خاصه ای است:ابن عباس آمدش در عرض راه گفت با او کی تو عالم را پناه چشم ما روشن به تو بعد از حسن از چه رو دلتنگ گشتی از وطن از چه گردیدی زبون قوم دون رفتی از شهر و دیار خود برون گفت دیدم من پیمبر را به خواب گفت سوی کوفه رو کن باشتاب خون خود را بذل در اسلام کن در اسیری زنان اقدام کن رتبه ای داری تو در نزد خدا کی رسی ناکشته سر از تن جدامن پی امر پیمبر می روم هر چه باداباد، با سر می روم ابن عباس این سخن را چون شنید از شفقت گفت با شاه شهیدپس زنان را از چه همره می بری جانب آن قوم گمره می بری وقعه ی ⁽²⁾عثمان مگر از یاد رفت کز زنانش تا فلک فریاد رفتاین روا باشد تو در چشم زنان کشته گردی دست و پا در خون زناننیکخواهی وی در دل نهفت روز عاشورا را شنیدستم که گفتچون نگاهش سوی بانویان فتاد گفت:«بن عباس» یادت خیر بادکاش این زنها نبد همراه من پر ز شیون خیمه و خرگاه من

خاتمه

در کتاب مستطاب «کافی» و «بصائر الدرجات» روایاتی وارد شده که ائمه طاهرین ملاقات و مشاهده ی ملائکه ⁽³⁾هستند؛ یعنی آمد و شد ملائکه نزد ایشان است، و مصاحفه کند ملائکه ایشان را و قدم زند بر بساط ایشان و مجسم شوند برای ایشان، و مزاحمت نمایند تکیه گاه ایشان را، و بسا باشد که از نرمه ی بالهای ملائکه تعویذ ⁽⁴⁾و سبحه ⁽⁵⁾اخذ

نمایند و این اخبار منافی نیست با اخباری که در فرق میانه ی رسول و نبی و محدث (به فتح دال) وارد شده که رسول کسی است که معاینه نماید ⁽¹⁾ملک وحی را و کلام او را بشنود، و نبی بشنود کلام ملک را و معاینه نکند، و محدث بشنود کلام را و نبیند شخص ملائکه را، و نبی در عالم رؤیا الهام شود، و محدث در بیداری استماع کلام ⁽²⁾نماید و شخص را نبیند. و جهت عدم منافات، آن است که کلمات سابقه معلوم شد که ملائکه مراتب مختلفه دارند؛ بعض طبقات آنها مجسم شوند برای اولیاء و لیکن روح القدوس را امام مشاهده نکند و بلکه استماع کلام او نماید. و شاید مراد به روح القدس جبرئیل باشد. و عدم مشاهده ی او به صورت اصلیه مراد باشد، و به غیر صورت اصلیه ممکن است که مشاهده شود؛ چنانچه برای ابن عباس میسر شد. و شرح این جمله به مراجعه ی کتاب حجت «کافی» و امامت «بحارالأنوار» ظاهر شود.و در خبر معتبری در کتاب «کامل الزیارات» وارد شده که روز عاشورا، بعد از شهادت، مردی را دیدند فریاد می کند. از او پرسیدند که: برای چه فریاد می کنی؟ گفت:من مشاهده کنم پیغمبر را به سوی شما نظر می نماید و به زمین کربلا نظر می نماید. حضرت صادق (ع) فرموده: فریاد کننده جبرئیل بود و مشاهده کردن مردم او را مثل مشاهده ی عبدالله بن عباس از کرامات و معجزات حضرت سیدالشهداء (ع) بوده.

فایده

در احادیث فضیلت ارض دار الایمان «قم» وارد شده که در «قم» اثر قدم جبرئیل موجود است. و بعید نباشد که مراد آثار هدایت و استقامت در ولایت اهل بیت باشد که به برکات علوم و احادیث ائمه ی طاهرین، مذاهب فاسده و بدع زنادقه ⁽³⁾و ملاحده ⁽⁴⁾دراین بلد راه نیافته. و نیز در حدیث معتبر وارد شده که در شب معراج، رسول خدا نظر نمود که قطعه ی زمینی درخشان است. از جبرئیل سؤال نمود که این زمین چه زمینی است؟ عرضه داشت: قطعه ی زمینی است در ارض جبل ⁽⁵⁾که مسکن دوستان پسر عمت علی بن ابی طالب خواهد شد. و رسول اکرم فرمود: فرود آییم به سوی این مکان، و در آن جا پیرمردی دید که کلاهی بر سر

دارد. جبرئیل گفت: این پیرمرد شیطان است. پیغمبر به او فرمود: «قم یا ملعون ⁽¹⁾»!

الحدیث 11

اشاره

و بسندی المتصل الی الشیخ الجلیل محمد بن الحسن الصفار فی کتاب «بصائر الدرجات» رفعه الی أبی جعفر الباقر (ع) قال: لما قدم بابنة یزدجرد علی عمر، و أدخلت المدینة، أشرف لها عذاری المدینة و أشرق المسجد بضوء وجهها فلما دخلت المسجد و رأت عمر غطت وجهها و قالت: «آه بیروج بادا هرمز» قال: فغضب عمر، أتشمنی هذا العلجة؟ و هم بها، فقال له أمیرالمؤمین (ع): لیس لک ذلک. أعرض عنها، انها تختار رجلا من المسلمین، ثم أحسبها بفیئه علیه، فقال عمر: اختاری! قال فجاءت حتی وضعت یدها علی رأس الحسین بن علی (ع)، فقال امیرالمؤمنین (ع): ما اسمک؟ فقالت: «جهان شاه» فقال: بل «شهربانویه»، ثم نظر الی الحسین (ع): یا أبا عبدالله لیلدن لک منها غلام خیر أهل الارض ⁽¹⁾.

ترجمه

امام باقرالعلوم (ع) گفت: چون آوردند دختر یزدجرد را نزد عمر، و درآمد شهر مدینه را، گردن کشیدند برای تماشای او دختران مدینه و روشن شد نمازگاه به روشنی روی او. و چون درآمد نمازگاه را و دید عمر را، پوشانید روی خود را و گفت: «بیروز بادا هرمز!» پس خشمناک شد عمرو گفت: دشنام داد مرا این دختر گبر، و خواست کیفر دهد او را. پس گفت او را امیرالمؤمنین (ع): رو گردان از وی! نیست تو را آن کار، تا برگزیند مردی را از مسلمانان و به شمار آور او را در رسد او. ⁽²⁾. پس گفت عمر او را که: برگزین هر که را خواهی. پس آمد تا نهاد دست خود را بر سر حسین (ع) و گفت امیرالمؤمنین (ع) او را که نام تو چیست؟ گفت:

جهان شاه. گفت: بلکه شهربانویه. پس نگاه کرد امیرالمؤمنین (ع) سوی حسین و گفت: ای ابا عبدالله! هر آینه خواهد زایید این زن برای تو پسری که بهترین کسان زمین خواهد بود.

بیانات

آوردن اسیران فرس را به مدینه در زمان خلافت عمر، در چند خبر معتبر وارد شده؛ چنانچه در «خرایج راوندی» و کتاب حسین بن سعید و کتاب «عدد» روایت شده و لیکن شیخ صدوق در «عیون الأخبار» ورود ایشان را در خلافت عثمان روایت کرده ⁽¹⁾و علامه ی مجلسی نقل «صدوق» را به قواعد تاریخ و فتوحات بلاد عجم نزدیک تر شمرده ⁽²⁾.و لیکن از محمد بن جریر طبری که از اهل تاریخ است، نیز نقل شده ⁽³⁾که اسرای فرس را که به مدینه آوردند، عمر خواست آنها را بفروشد و مردان ایشان را بندگان عرب نماید. امیرالمؤمنین (ع) او را منع نمود و فرمود: پیغمبر ما سفارش نموده که «اکرموا کریم کل قوم» پس شایسته ی شاهزادگان نباشد که معامله ی غلامی و کنیزی با ایشان شود، و آن حضرت نصیب خود را از آن اسیران آزاد نمود و بنی هاشم نیز چنین کردند، و مهاجرین و انصار هم همراهی نمودند و سهام خود را به حضرت امیر (ع) واگذار نموده و گروهی از قریش رغبت به تزویج زنان فارسی نمودند. جناب امیر فرمود: بایستی ایشان را مخیر نمود تا هر که را خواهند اختیار کنند. و جماعتی خواستگاری کردند «شهربانویه» را، سکوت نمود. پس آنگاه اشاره کرد به حسین بن علی (ع) و گفت: هرگاه شوهری بخواهم جز این جوان نخواهم، و تزویج نمود او را حسین بن علی (ع). و چون حضرت امیر (ع) نام وی پرسید، گفت: «شاه زنان» دختر کسری. فرمود: تو «شهربانو» نام داری و خواهر تو «مروارید» نام دارد. به فارسی جواب گفت: آری. ⁽⁴⁾.و در «خرایج» راوندی مروی است که چون او را مخیر کردند، با دست به شانه ی حسین (ع) نهاد و آن حضرت به زبان فارسی با او سخن گفت و از او پرسید: چه نام داری؟ گفت: «جهان شاه». فرمود: بلکه «شهربانویه». گفت: آن خواهر من است. فرمود: راست گفتی. ⁽⁵⁾و

جهت اختیار کردن حسین (ع) خوابی بود که دیده بود پیش از ورود لشکر اسلام به مدائن، که پیغمبر خدا به خانه ی آنها آمده، و در شب دیگر فاطمه ی زهرا (س) را خواب دید و اسلام بر او اظهار داشته و تزویج برای پسر خود حسین نمود ⁽¹⁾و شبهه نیست که یکی از دختران یزدجرد تزویج به حضرت سیدالشهداء (ع) شد و نام او به اختلاف ضبط شده. شیخ مفید، «شاه زنان» گفته و دیگران «شهربانویه» و بعضی «جهان بانویه» گفته اند. و بعضی گفته اند «شاه زنان» دختر شیرویه پرویز بوده، و مشهور آن است که دختر یزدجرد بود. بنابراین، روایت «عیون الاخبار» ارجح است به قواعد ضبط تاریخ، زیرا که کشته شدن یزدجرد در خلافت عثمان واقع شده و لا محاله دختران او بعد از کشته شدن او گرفتار شدند. و محتمل است که در حدیث «بصائر الدرجات» هم عثمان بوده و به تصحیف روات «عمر» شده باشد؛ چنانچه علامه ی مجلسی اعتقاد نموده. ⁽²⁾در هر حال هرمز جد این زن بوده. زیرا که یزدجرد پسر شهریار است و شهریار پسر پرویز و پرویز پسر هرمز و هرمز پسر انوشیروان.و این که گفت: «بیروز بادا هرمز» مرادش این بود که هرمز اگر نامه ی پیغمبر عرب را پاره نکرده بود و در اسلام داخل شده بود، دخترانش گرفتار و دستگیر لشکر عرب نمی شدند.و در «کافی» این روایت نیز مروی است ⁽³⁾و آنچه مطابق تحقیق و تحصیل از تواریخ و احادیث است آن است که ولادت حضرت سیدالساجدین در خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام بوده و والده ی ماجده ی او «شاه زنان» دختر یزدجرد بود و در نفاس به آن حضرت وفات کرد، و رضاع ⁽⁴⁾آن حضرت به مباشرت دایه بود و او را به اسم، مادر می نامید، و همین دایه بود که آن حضرت تزویج نمود به غلام خود. و دختران یزدجرد که در اسرای عجم به مدینه آمدند، سه نفر بودند و شهربانویه نام یکی از ایشان بود؛ چنان که در خبر «خرایج» گذشت. و این سه نفر را یکی حضرت حسن مجتبی (ع) به حباله ی نکاح درآورد و یکی را محمد بن ابی بکر، و «شاه زنان» تزویج به حضرت سیدالشهداء (ع) نمود، و در کربلا نبود. و ممکن است که شهربانویه که در کربلا بوده، بعد از وفات حضرت مجتبی (ع) یا محمد بن ابی بکر در نکاح حضرت حسین (ع) در آمده باشد ⁽⁵⁾، و شاه زنان را حضرت امیر (ع) «مریم» یا

«فاطمه» نام نهاد و مردم او را «سیدة النساء» می نامیدند و سیدالساجدین (ع) را «ابن الخیرتین» می خواندند، نظر به حدیث مشهور نبوی (ص): «ان لله فی عباده خیرتین، فخیرته من العرب قریش و من العجم فارس» ⁽¹⁾.و شهربانو را در کربلا پسری بود کودک که در گوش او گوشواره بود. ستمکاران تیری به او زدند و کشته شد، و شهربانویه مانند مدهوشه در کشته ی او می نگریست، و این زن پس از واقعه در فرات خود را تلف نمود.

خاتمه

از این حدیث شریف و ممانعت جناب امیر از فروختن اسیران عجم، نماید که در شریعت اسلام، رعایت حال بزرگ زادگان امری است مرغوب؛ چنانچه در کتاب «سیره ی ابن هشام» وارد است که لشکر اسلام پس از فتح «جبل طی» زنانی اسیر به مدینه آوردند و در جمله ی اسرا، دختر حاتم طائی بود. چون نزد رسول اکرم آوردند، آن زن عرضه داشت که من دختر «حاتم» هستم. برادر من عدی بن حاتم فرار کرد و مرا واگذارد. بر من منت گذار. رسول خدا در روز اول جوانی به او نفرمود. در روز دوم، زمانی که پیغمبر به مسجد آمد، حضرت امیر به آن زن اشارت فرمود که شرح حال خود را عرضه دار. چون عرضه داشت، او را بخشید و به محل خود بازگردانید، و رعایت نجابت ⁽²⁾او را فرمود. به این سبب عدی بن حاتم نیز رغبت به اسلام نمود و شرفیاب حضور پیغمبر گردید، و چون به خانه ی پیغمبر آمد، حضرت و ساده ی ⁽³⁾خود را برای وی گسترد. ⁽⁴⁾.و در کتاب «ارشاد القلوب» دیلمی مسطور است که: سعد بن ابی وقاص چون والی عراق شد، امر به احضار «خرقه» دختر نعمان بن منذر نمود که امیر عراق بود در سابق ایام. «خرقه» با گروهی از کنیزان خود به مجلس وی در آمد. چون از او شرح حال پرسید، جواب گفت که آنچه در «خورنق» آفتاب بر او می تابید و حرکت می کرد در دست ما بود و اکنون همه ی دشمنان ما بر ما ترحم دارند، و ما پادشاه این قصر بودیم و خراج این مملکت زیر دست ما بود. لیکن دنیا به ما پشت کرد. پس شروع به گریستن نمود و حاضران نیز گریستند. سعد بن ابی وقاص