مشخصات کتاب

سرشناسه : مکتبی، محمد

عنوان و نام پدیدآور : زن وخانواده از دیدگاه امام خمینی / محمد مکتبی، سعید هدایتی.

مشخصات نشر : قم: دفتر عقل،مرکز پژوهش های اسلامی صداوسیما ،۱۳۸۷.

مشخصات ظاهری : ۱۱۲ص.

فروست : مرکز پژوهش های اسلامی صداوسیما؛ ۱۳۰۸.

شابک : ۱۰۰۰۰ ریال : 978-964-2761-71-5

یادداشت : کتابنامه: ص. ۱۱۲؛ همچنین به صورت زیر نویس.

موضوع : خمینی، روح الله، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، ۱۲۷۹ - ۱۳۶۸. -- دیدگاه درباره زن

موضوع : خمینی، روح الله، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران ، ۱۲۷۹ - ۱۳۶۸ -- دیدگاه درباره خانواده ها

موضوع : زنان در اسلام

شناسه افزوده : هدایتی، سعید

رده بندی کنگره : DSR۱۵۷۴ /ز۹ م۷ ۱۳۸۷

رده بندی دیویی : ۹۵۵/.۸۴۳

شماره کتابشناسی ملی : ۱۵۸۱۷۱۸

اشاره

دیباچه

دیباچه

نقش بانوان در انقلاب اسلامی، واقعیتی است که قابل انکار نبوده و در نوع خود کم نظیر یا بی نظیر است. حضرت امام رحمه الله در این باره می فرماید: «شما بانوان در این جا ثابت کردید که در پیشاپیش این نهضت قدم برداشته اید. شما سهم بزرگی در نهضت اسلامی ما دارید. شما در آتیه برای مملکت ما پشتوانه هستید».⁽¹⁾

عنایت به این واقعیت تاریخی و تبیین هر چه بهتر این نقش می تواند آثار مثبت زیادی را در پی داشته باشد که برخی از آنها عبارتند از:

ـ سپاس و قدرشناسی از زنان.

ـ زنده نگه داشتن روحیه انقلاب در آنان و نیز حفظ و تحکیم ارزش های متعالی در نیمی از پیکره جامعه.

ـ معرفی الگوی عملی و تجربه ارزشمند به زنان دیگر نقاط جهان.

ـ یادآوری عملی استعداد و شایستگی زنان به نسل حاضر و نسل های آینده به ویژه مسئولان جامعه.

ـ آموزش بیداری اسلامی به زنانی که اینک به جامعه قدم می گذارند.

ـ بی اثر کردن تبلیغات منفی بیگانگان در باره نقش زن در جمهوری اسلامی.

ـ یادآوری اهداف و آرمان های فراصنفی و فراجنسیتی زنان در نهضت.

ـ یادآوری نقش سازنده و متقابل انقلاب در تحول و بیداری زنان و رهایی آنان از اسارت گذشته.

به یقین، در بررسی نقش زنان در انقلاب اسلامی و ریشه یابی آن، بهترین، مهم ترین و مطمئن ترین منبع، نظرها و دیدگاه های روشن و شفاف حضرت امام خمینی رحمه الله است؛ زیرا ایشان افزون بر برخورداری از اطلاعات و تجربه هایی نزدیک به یک قرن از تاریخ معاصر ایران و جهان، رهبری نهضتی را بر عهده داشته که قرار است نقش زنان در همین نهضت، بررسی شود. بنابراین، بی تردید ایشان بیش از هر کسی بر جنبه های مختلف این موضوع اشراف داشته است و مطمئن تر از هر کسی می تواند درباره آن نظر دهد. با سپاس از پژوهشگران ارجمند، سید محمد مکتبی و سعید هدایتی شایسته است برنامه ریزان و برنامه سازان ارجمند، با نگرشی عمیق به افکار نورانی حضرت امام خمینی رحمه الله، در ترویج آموزه های آن، چون همیشه اهتمام لازم را داشته باشند.

و من اللّه التوفیق

اداره کل پژوهش

مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما

پیش گفتار

پیش گفتار

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مسئله حضور زنان در عرصه های فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی، بیش از پیش مطرح شد. گفتنی است نزد افکار عمومی و نیز افرادی که با آموزه های ناب اسلام بیگانه اند، زنان جایگاه ویژه و شایسته ای در عرصه های گوناگون جامعه ندارند.

بدین ترتیب، براساس برخی افکار نارسا و برداشت های سطحی از فرهنگ دینی اسلام، نقش زنان به فعالیت های درون خانه محدود است و زنان نمی توانند از منزلت اجتماعی مطلوب برخوردار باشند. در این میان، بررسی دیدگاه های ناب معمار کبیر انقلاب درباره نقش و جایگاه زنان اهمیت زیادی دارد. به گونه ای که می توان ادعا کرد، پس از امامان معصوم علیهم السلام تاکنون در اندیشه و کلام هیچ یک از رهبران و مصلحان دینی و اجتماعی، بر شخصیت زن این مقدار که در اندیشه و کلام آن بزرگوار تکریم شده، تأکید نشده است.

امام، زن را دارای توانایی ها و ویژگی های مثبت فراوانی می داند که اگر به خوبی شناسایی و به کار گرفته شود، تأثیر بسزایی در تحولات اجتماعی خواهد داشت. ایشان برای تبیین جایگاه ویژه زن از دیدگاه اسلام و آنچه انقلاب اسلامی در عصر حاضر برای وی به ارمغان آورده، بر شناخت پیشینه تاریخی وضعیت زنان تأکید داشت.

امام، منادی نجات و رهایی زن از ستم هایی شد که به ناحق بر او روا می داشتند و توانست کرامت و شخصیت از دست رفته زن را به وی بازگرداند.

پژوهش حاضر، درآمدی است بر تبیین دیدگاه های امام خمینی رحمه الله در زمینه جایگاه و نقش زنان در انقلاب اسلامی و عرصه های دیگر اجتماعی و همچنین، نگاهی است کوتاه به سیره رفتاری امام در زمینه خانواده. امید است توجه اصحاب رسانه ملی را به خود جلب کند.

فصل اول: نقش زنان در انقلاب

اشاره

فصل اول: نقش زنان در انقلاب

امام خمینی رحمه الله نقش و سهم زنان را در نهضت و پیروزی انقلاب اسلامی به عنوان یک اصل مسلّم پذیرفته و بارها بر آن تأکید کرده است. این تأکید به صورت های مختلفی بیان شده است. ایشان در زمان انقلاب فرموده بود:

«امروز، زن های شیردل، طفل خود را در آغوش کشیده و به میدان مسلسل و تانک دژخیمان می روند».⁽¹⁾

«زنان همدوش مردان به پا خاستند و آزادی و استقلال خود را تقاضا کردند و شاه را محکوم نمودند و در جمعه سیاه آنچه مشهور است، ششصد نفر از زنان آزاده ما به دست عمال شاه کشته شدند».⁽²⁾

«ملتی که حتی بانوان محترمه اش با تظاهرات محجوبانه، بیزاری خود را از رژیم شاه اعلام می کنند، پیروز است».⁽³⁾

پس از پیروزی انقلاب نیز می فرمود: «ما همگی مرهون شجاعت های شما زنان شیردل هستیم».⁽⁴⁾

«از خواهران عزیز که در این جا اجتماع کرده اند و با تظاهر خودشان پشتیبانی از نهضت می کنند، متشکرم. خداوند شما را حفظ کند و برای اسلام نگه دارد. شما سهم بزرگی در این نهضت دارید و داشته اید. این نهضت را شماها باید به ثمر برسانید و

می رسانید».⁽¹⁾

«ما همه در این نهضت سهیم هستیم و شما خانم ها سهم بزرگ دارید».⁽²⁾

قبل از بررسی دیدگاه حضرت امام رحمه الله درباره نقش زنان در انقلاب، مناسب است که نگاهی گذرا به دیدگاه ایشان درباره نقش زنان در جنبش های صد ساله اخیر بی افکنیم.

نقش زنان در جنبش های صد ساله اخیر

نقش زنان در جنبش های صد ساله اخیر

امام خمینی رحمه الله نه تنها حضور پرشور زنان در انقلاب اسلامی را بسیار ارزشمند می دانست، بلکه از نقش زنان در مبارزات صد ساله اخیر ملت ایران به نیکی یاد می کرد. ایشان در چند سخنرانی خود، به نقش زنان در جنبش تنباکو و جنبش مشروطه اشاره فرموده است. امام با یادآوری اینکه زنان ایرانی پیش از دوران پهلوی از روحیه آزادی خواهی و حق طلبی واقعی برخوردار بودند و این رژیم رضاخان و پسرش بود که به نام آزادی برای زنان، در واقع روحیه آزادی خواهی آنان را گرفته و آنان را به اسارت درآورده بود، می فرمود: «ما باید حساب این مطلب را بکنیم؛ آزادی که اینها (شاه سابق) و اشخاصی که الان هم در مسیر او هستند، می خواهند، چه است و زن ها در غیر زمان این آدم چه نقشی داشتند؟ و بعد از او چه نقشی و در زمان او چه؟ کسی که تاریخ این صد ساله را مطالعه کرده است، می داند در جنبش هایی که در ایران بوده است، جنبش های اصیلی که در ایران بوده است قبل از این دوره رژیم پهلوی، جنبش تنباکو، جنبش مشروطیت، زن[ها ]همدوش با مردها فعالیت می کردند...».⁽³⁾

در همین راستا، ایشان در تحلیل دیگری درباره نقش اساسی زنان در جنبش های

تاریخ معاصر (تنباکو و مشروطه) چنین می فرماید:

«ابرجنایت کاران که ادامه حیات خویش را در اسارت ملت ها به ویژه ملت های اسلامی می دانند، در این سده های اخیر که راهشان به کشورهای اسلامی نفت خیز و ثروتمند باز شد، دریافتند که تنها قشر مذهبی است که می تواند خار راهی در راه استعمار و استثمار آنها باشد و دیدند که حکم نیم سطر یک مرجع مذهبی مورد علاقه مردم، دارای چنان قدرتی است که دولت انگلستان و دربار قدرتمند قاجار را به زانو درآورد و نیز دریافتند که زنان در آن نهضت نقش اساسی داشتند و متوجه شدند که در مشروطه و پس از آن نیز زنان به ویژه قشر متوسط محروم، آنان هستند که می توانند با قیام، مردان را به میدان بکشند و احساس کردند تا این عوامل به قوّت خود باقی هستند، نقشه های آنان نقش بر آب است».⁽¹⁾

امام خمینی رحمه الله نه تنها نقش زنان را پیش از دوره پهلوی و در مشروطه و جنبش تنباکو مورد تأکید و ستایش قرار می دهد، بلکه به پیش قدمی زنان در تمامی رخدادها و مسائل عمومی کشور اعتقاد داشت. ایشان این مسئله را نه برای خوشایند زنان، بلکه از روی اعتقاد عمیق و باور قطعی نسبت به شایستگی ها و تلاش زنان در همه صحنه ها ابراز می داشت. برای نمونه، ایشان در سخنان خود به مناسبت ولادت باسعادت حضرت زهرا علیهاالسلام که در تاریخ 11/12/1364 در دیدار با گروهی از زنان بیان داشت، می فرماید:

«بحمدالله زن ها در این جمهوری اسلامی چنانچه در همه مسائلی که عمومی پیش آمده است برای ایران پیش قدم بوده اند؛ در مسئله تنباکو پیش قدم بوده اند، در مسئله مشروطیت پیش قدم بوده اند، در مسائلی هم که ما الان مبتلا به آن هستیم، حظّ وافر دارند، بلکه باید بگویم که دو چندان حظّ دارند».⁽²⁾

«شما همان گونه که در نهضت ها نقش اساسی داشته اید و سهیم بوده اید، اکنون هم باز باید در پیروزی سهیم باشید».⁽¹⁾

انقلاب اسلامی و تحول روحی زنان

اشاره

انقلاب اسلامی و تحول روحی زنان

در بررسی دیدگاه امام خمینی رحمه الله در مورد انقلاب اسلامی و عوامل شکل گیری و پیروزی آن، شاید مسئله ای که بیش از هر عامل دیگر مورد توجه و تأکید قرار گرفته است، مسئله تحول روحی مردم است که همین تحول روحی، خود عاملی در جهت پیروزی انقلاب اسلامی بود. امام بارها از این تحول روحی در بین مردم یاد کرده است: «تحول در ایران پیدا شده است. تحول روحی که این تحول روحی، از غلبه ای که بر طاغوت بود و او را عقب زد، مهم تر [است] و تمام دنیا متحیر شدند از [این] تحول روحی که در ملت پیدا شد. ملتی که از یک پاسبان می ترسید، ریخت در خیابان ها؛ بچه و بزرگ گفتند که ما شاه نمی خواهیم».⁽²⁾

حضرت امام نه تنها این تحول را بسیار مهم و تعیین کننده می دانست، بلکه معتقد بود که آن، امری بی نظیر و منحصر به فرد برای ملت ایران است: «... اما یک وقت تحول پیدا شده و مثل حالا شده. حالا یک نمونه است؛ یعنی شما در طول تاریخ، در هر جا نگاه کنید، نمونه ای مثل «تحول کنونی» ایران پیدا نمی کنید. در تاریخ ایران که نیست، در تاریخ های دیگر هم معلوم نیست پیدا کنید که یک مملکتی ملتش یک جور بودند، در یک مدت کوتاهی شدند یک جور دیگری و اصلاً عکس آن شدند».⁽³⁾

از دیدگاه حضرت امام خمینی رحمه الله، این تحول پدیده ای عمومی بود که در ملت ایران به ویژه زنان ایرانی به وجود آمد. در نظر ایشان، سهم زنان در این تحول چشم گیر

از اهمیت ویژه ای برخوردار بود: «این جانب به زنان پرافتخار ایران مباهات می کنیم که تحولی آنچنان در آنان پیدا شد که نقشه شیطانی بیش از پنجاه سال کوشش نقاشان خارجی و وابستگان بی شرافت آنان، از شعرای هرزه گرفته تا نویسندگان و دستگاه های تبلیغاتی مزدور را نقش بر آب نمودند و اثبات کردند که زنان ارزشمند مسلمان دچار گمراهی نشده و با این توطئه های شوم غرب و غرب زدگان آسیب نخواهند پذیرفت».⁽¹⁾

«نهضت اسلامی به برکت اسلام چنان تحولی در نفوس زن و مرد جامعه به وجود آورده که ره صد ساله را یک شبه طی نموده است و شما ملت شریف دیدید که زن های محترم متعهد ایران پیشاپیش مردان به میدان رفته و سد عظیم شاهنشاهی را درهم شکستند و ما همه مرهون قیام و اقدام آنان هستیم».⁽²⁾

«در طایفه نسوان، شما ملاحظه کنید آن وقت چه خبر بوده، حالا چه خبر است؛ زن های ما حالا مکتبی شده اند».⁽³⁾

این تحول در نظر حضرت امام خمینی رحمه الله، چنان مهم بود که آن را از هر دستاورد دیگر انقلاب بااهمیت تر می دانست:

«آنچه که در ایران بزرگ تر از هر چیز بود، تحولی است که در بانوان ایران حاصل شد.»⁽⁴⁾یا در جای دیگر می فرماید:«اگر این نهضت و انقلاب اسلامی هیچ نداشت جز این تحولی که در بانوان و جوانان ما پیدا شد، این یک امری بود که کافی بود برای کشور ما».⁽⁵⁾

ایشان برای اینکه این حقیقت به گونه ای ملموس مورد پذیرش قرار گیرد، بارها از

ویژگی های مردم به ویژه زنان در قبل و بعد از تحول یاد کرده است و با مقایسه این دو وضعیت، ادعای خود را به اثبات می رساند. برای بیان روشن تر این واقعیت، با استفاده از سخنان حضرت امام رحمه الله به تبیین و مقایسه این دو وضعیت می پردازیم.

1. ویژگی های زنان قبل از تحول

اشاره

«خانم هایی که در قبل وضعشان یک نحو دیگری بود و رژیم آنها را به یک مسائل دیگری مشغول کرده بود، متحول شدند به کسانی که در مقابل رژیم ایستادند و با برادرها و همدوش، بلکه مقدم، در این نهضت شرکت کردند».⁽¹⁾

از دیدگاه امام خمینی رحمه الله در مورد بررسی وضعیت زنان در قبل از انقلاب، نکته هایی به چشم می خورد که عبارتند از:

الف) کنار بودن از مسائل سیاسی و اجتماعی

الف) کنار بودن از مسائل سیاسی و اجتماعی

«این از برکات نهضت است که شما بانوان ساحل را و سایر بانوان محترم ایران را در مسائل روز و در مسائل سیاسی وارد کرده است. دست های جنایت کار که مظهرش دست محمدرضا و پدر او بود، همه قشرهای ملت را از امور اجتماعی و سیاسی کنار گذاشته بود. مسائل سیاسی در پیش بانوان اصلاً مطرح نبود یا اگر بعضی مطرح می کردند، روی همان جریان سیاست چپاول گری بود».⁽²⁾

ب) بی تفاوتی نسبت به مسائل کشور

ب) بی تفاوتی نسبت به مسائل کشور

«چه وقت در ایران شماها و ما یادمان هست که این طور انسجام باشد بین گروه های مختلف ملت و این طور در امور کشوری و سیاسی همه حضور داشته باشند؟ اگر یک وقتی یک قضیه ای هم در کشور واقع می شد، حتی مردها هم در یک محله تهران اصلاً مطلع از این چیزها نمی شدند، خانم ها هم بی تفاوت بودند، مردم هم بی تفاوت بودند.

آنها هم که مطلع می شدند، بی تفاوت بودند.⁽¹⁾

«... همین جوان ها، همان زن هایی که آن وقت که هیچ بی تفاوت بودند راجع به کشور خودشان، راجع به همه چیز، همین ها هم وارد شدند در میدان و...».⁽²⁾

ج) خودباختگی و غرب گرایی؛ پیروی از مد

ج) خودباختگی و غرب گرایی؛ پیروی از مد

تبلیغات کردند که شما خانم ها را از آن حیثیتی که دارید، بیندازند، از شما بگیرند حیثیت خودتان را، شما را غربی کنند، آرایش ها از غرب باید بیاید، مدها از غرب باید وارد بشود، هر روز تغییر که بکند، شما هم تغییرش بدهید. همه چیزهای شما از غرب وارد می شد، تبلیغات بود دیگر. همه هم عادت کرده بودند. اگر امروز یک چیزی می آمد و می گفتند در مثلاً انگلستان یک همچو چیزی شده است، فورا آنجا همه این چیزها را باید کنار بگذارند، آن پیش بیاید، این مد پیش بیاید».⁽³⁾

«اینها تربیت انسانی را از ایران به کلی از بین بردند و تربیت های غربی، نه آن هم تربیت های صحیح غربی، تربیت های فاسد غربی در بین ما رواج دادند و در زمان این پسر، شاید بیشتر معنویات از بین رفت. در زمان او، ظلم شاید ظهورش، ظاهرش بیشتر بود. بانوان را بیشتر اذیت کردند. سایر مردم را بیشتر اذیت کردند».⁽⁴⁾

«یکی از امور دیگری هم که باز من گفته ام، این است که ما را جوری بار آورده بودند که یا باید فرنگی مآب باشیم یا هیچی. یک نفر جوان، یک نفر خانم اگر سر تا پایش فرنگی مآب است، این معلوم می شود خیلی عالی مقام است و اگر چنانچه مثل سایر مسلمان هاست، این خیلی عقب افتاده است».⁽⁵⁾

د) حاکمیت ارزش های مادی و مصرف زدگی

د) حاکمیت ارزش های مادی و مصرف زدگی

وقتی در قشر توده های مردم نگاه می کردی، در بین زن و مرد، هر دو طایفه، ارزش به لباس بود و به طرز پوشیدن لباس و دوختن لباس و آرایش؛ هر که بهتر لباس می پوشید و شیک تر بود در لباس، ارزشش پیش مردم بیشتر بود و هر زنی که آرایشش به طرز اروپایی بود و لباسش از آنجا الهام می گرفت، این، پیش زن ها هم ارزشش بیشتر بود. البته پیش اکثر، ارزش ها همه به امور مادی بود».⁽¹⁾

«... عقب افتادگی و جلو رفتن را به این می دانستند که فرنگی مآب باشد؛ یعنی فرض کنید فرم لباسش چه جور باشد و فرم کفشش چه جور باشد یا مثلاً هر چه که از خارج می آید، صرف بکند. مصرفی بار آوردند ما را. برای همین جهت ما را مصرفی بار آوردند».⁽²⁾

«... وارد کردن کالاها از هر قماش و سرگرم کردن بانوان و مردان خصوصا طبقه جوان به اقسام اجناس وارداتی از قبیل ابزار آرایش و تزیینات و تجملات و بازی های کودکانه و به مسابقه کشاندن خانواده ها و مصرفی بار آوردن هرچه بیشتر که خود داستان های غم انگیز دارد و سرگرم کردن و به تباهی کشاندن جوان ها که عضو فعال هستند...».⁽³⁾

ه) ایجاد انحراف و فساد در میان زنان

ه) ایجاد انحراف و فساد در میان زنان

«کسانی که آن زمان را به یاد دارند، می دانند این خائن تبهکار با دست یابی عمال بی وطنش، با اینان چه کردند و برای پیروزی هر چه سریع تر نقشه هایشان، چه راه هایی را برای انحراف و مصرفی نمودن و به فساد کشاندن بانوان مظلوم در پیش گرفتند. کافی است نسل حاضر که آن روزگار سیاه را درک نکرده اند، به کتاب ها، شعرها،

نوشته ها، نمایش نامه ها، تصنیف ها، روزنامه ها، مجله ها و مراکز فحشا و قمارخانه ها و شراب فروشی ها و سینماها که همه یادگار آن عصر بودند، بنگرند و یا از آنان که دیده اند، بپرسند و نیز سؤال کنند که نسبت به زن، این قشر انسان پرور و آموزگار، چه ظلم ها و خیانت هایی در ظاهر فریبنده ای به اسم زن مترقی روا داشتند».⁽¹⁾

«... تمدن اینها این است. اینها از تمدن این را می خواهند. اینها از آزادی اینها را می خواهند؛ آزادی غربی می خواهند و آن این است[که] زن و مرد با هم لخت بشوند و بروند توی دریا، بروند توی ـ نمی دانم ـ جاهای دیگر شنا کنند. این تمدنی است که آقایان می خواهند. این تمدنی است که در رژیم سابق تحمیل بر مملکت ما شد که بعد از اینکه می رفتند زن و مرد در دریا، زن ها همان طور لخت می آمدند توی شهر، مردم هم جرئت نمی کردند حرف بزنند».⁽²⁾

«موقعی که مردم دریا می روند، یکی از اموری که آنها دامن به آن می زدند، همین اختلاطی بود که بین جوان ها و زن و مرد [بود] و این، نه از باب این بود که اینها می خواستند به جوان ها مثلاً یک خوشی بگذرد، بلکه از باب این بود که اینها را به تباهی بکشند».⁽³⁾

«رژیم شاه است که با غرق کردن آنها (زنان) در امور خلاف اخلاق می کوشد تا مانع آن شود که زنان آزاد باشند و اسلام شدیدا معترض به این امر است... ما می خواهیم که زنان را از فسادی که آنها را تهدید می کند، آزاد سازیم».⁽⁴⁾

امام خمینی رحمه اللهدر تبیین هدف استعمار از ایجاد انحراف و فساد در میان زنان می فرمود:

«... لازم دیدند برای دست یافتن به این کشورها و مخازن سرشار آنها، پایه های مذهب و رهبری مذهبی و قشرهای مذهبی سست شود و از همان زمان به فکر این نقشه و عملی نمودن آن افتادند و توفیق هایی هم به دست آوردند، تا آنکه رضاخان را برای این خدمت یافته و او را به قدرت رساندند و او با این سه عامل به پیکار سرسختانه پرداخت و کسانی که آن زمان را به یاد دارند، می دانند این خائن تبهکار با دستیاری عمال بی وطنش، با اینان چه کردند و برای پیروزی سریع تر نقشه هایشان، چه راه هایی را برای انحراف و مصرفی نمودن و به فساد کشیدن بانوان مظلوم در پیش گرفتند. کافی است نسل حاضر که آن روزگار سیاه را درک نکرده اند، به کتاب ها، شعرها، نوشته ها، نمایش نامه ها، تصنیف ها، روزنامه ها، مجله ها و مراکز فحشا و قمارخانه ها و شراب فروشی ها و سینماها که همه یادگار آن عصر بودند، بنگرند و یا از آنان که دیده اند، بپرسند».⁽¹⁾

و) نبود آزادی واقعی برای زنان

و) نبود آزادی واقعی برای زنان

«... این رژیم، آزادی زن را البته نظیر آزادی مرد از میان برده و پای مال ساخته است».⁽²⁾

«در زمان رژیم که فریاد می کردند که «آزاد زنان و آزاد مردان»، چه فعالیتی زن ها داشتند؟ فعالیتی که ما از زن ها می دیدیم، این بود که چندتایشان جمع بشوند، بروند، با آن وضع فضیح بروند سر قبر رضاخان، آنجا تشکر کنند از اینکه ما را آزاد کردید. چه جور آزاد کرد؟ چه کرد؟... کدام زن توانست راجع به مسائل روز یک کلمه بگوید و کدام مرد توانست که راجع به گرفتاری هایی که ملت ما از دست اجانب و از دست داخلی ها داشتند، یک کلمه بنویسد... در این پنجاه سال که من شاهد قضایا بودم، آزادی واقعی مفید برای جامعه مسلوب بود. هیچ نداشتیم. یعنی زن ها آزاد نبودند که راجع به مسائل جامعه فعالیت بکنند یا حرف بزنند راجع به گرفتاری های ملت. راجع به

گرفتاری های ملت به دست شرق و غرب هیچ آزادی نبود. راجع به گرفتاری های ملت از دست دولت های دست نشانده، یک کلمه آزاد نبودند که صحبت کنند».⁽¹⁾

مواردی که به آنها اشاره شد، ویژگی هایی بود که حضرت امام رحمه الله در ترسیم وضعیت زنان در قبل از انقلاب، به آنها اشاره داشته است و زنان ما را گرفتار چنین مشکلاتی می دانست. مشکلاتی که منشأ برخی از آنها را جنبه های روحی ـ اخلاقی و منشأ برخی دیگر را بعد فرهنگی و احیانا سیاسی دانسته است که در مجموع، در خدمت تحکیم پایه های رژیم گذشته قرار می گرفته، ولی در جریان شکل گیری انقلاب و پس از پیروزی، این ویژگی ها دست خوش تحولی اساسی شد، به گونه ای که شخصیت فردی و نیز هویت جمعی جدیدی برای زنان جامعه ما به ارمغان آورده است.

2. زنان بعد از تحول

اشاره

این تحول، بر اساس جنبه های گوناگونی قابل تبیین است که در اینجا با استناد به سخنان امام خمینی رحمه الله در دو بعد فردی و اجتماعی، به نشانه هایی از این تحول اشاره ای خواهیم کرد:

الف ـ جنبه فردی

اشاره

الف ـ جنبه فردی

زیر فصل ها

یک ـ شجاعت و شهامت

دو ـ روحیه شهادت طلبی

سه ـ از خود گذشتگی در راه انقلاب

چهار ـ تحول ارزشی

یک ـ شجاعت و شهامت

یک ـ شجاعت و شهامت

«این یک تحولی بود که بشر نمی توانست این تحول را درست کند؛ این تحول الهی بود؛ یعنی مقلب القلوب این کار را کرد؛ قلب ها را از آن وحشت بیرون آورد، از آن وحشتی که از این رژیم ها همه داشتند، از آن وحشت بیرون آورد و به جای آن، تصمیم و شجاعت به ایشان داد، به طوری که زن ها، بچه ها و مردها، همه به مبارزه برخاستند. کی سابقه داشت که زن در مبارزه بیاید، مقابل توپ و تانک بیاید، این یک تحول روحی بود که خدای تبارک و تعالی در این ملت تحول را ایجاد فرمود».⁽²⁾

«خانم هایی که در قبل وضعشان یک وضع دیگری بود، رژیم آنها را به یک مسائل دیگری مشغول کرده بود، متحول شدند به کسانی که در مقابل رژیم ایستادند و با برادرها همدوش و بلکه مقدم، در این نهضت شرکت کردند. این تحول ها، تحول های اعجازآمیز بود».⁽¹⁾

«این معجزه است که خانم ها در مقابل تانک و توپ و مسلسل ها ایستادگی کردند و از هیچ چیز نهراسیدند. این نور قرآن و اسلام است که در دل های شما، در قلوب همه ملت ایران جلوه کرده است. این نور ایمان است که شما خانم ها هم از شهادت نمی هراسید».⁽²⁾

دو ـ روحیه شهادت طلبی

دو ـ روحیه شهادت طلبی

از نظر امام خمینی رحمه الله، از دیگر ویژگی های آشکار مردم که در اثر این تحول به وجود آمد، روحیه شهادت طلبی بود. این روحیه تنها مربوط به مردان و جوانان نبود، بلکه، زنان نیز چنین روحیه ای پیدا کرده بودند:

«مردم متحول شده اند، مثل مردمی که در صدر اسلام بود. اکنون هم زن ها به من می گویند اجازه بدهید ما هم در راه نهضت شهید بشویم. زن های زیادی آمده بودند پیش من و می خواستند در جنگ کردستان شرکت کنند و حتی بعضی از این زن ها می گفتند که با دادن چند شهید، باز هم حاضر هستند که شهید بدهند».⁽³⁾

«ملت ما شهادت را ترجیح می دهد و می گوید ما می خواهیم شهید بشویم. از اول نهضت تقریبا من نجف بودم. از آن وقت تا حالا زن و مرد و جوان ها می آیند از من استدعا می کنند که شما دعا کنید ما شهید بشویم. من دعا می کنم ثواب شهید پیدا بکنند. یک مجلس عقدی که ما چند وقت پیش در تهران داشتیم، آن زن و مردی که با هم

ازدواج کردند، بعد آن زن یک کاغذی به من داد، خواندم، دیدم نوشته است شما دعا کنید من شهید بشوم...».⁽¹⁾

«از آن وقتی که نهضت شروع می شد، مکرر هرچند روز یک مرتبه زنان و مردان می آمدند پیش من اصرار می کردند که شما دعا کنید که ما شهید بشویم ومن دعا می کنم که شما موفق بشوید و ثواب شهادت را داشته باشید».⁽²⁾

«می دانید که جوان های ما شهادت را می خواهند و از آنها گاهی وقت ها که با من ملاقات می کنند، گاهی بعضی شان قسم می دهند، بعضی از خانم ها قسم می دهند که شما دعا کنید که ما شهید بشویم و من دعا می کنم که آنها ثواب شهید را ببرند و پیروز بشوند».⁽³⁾

سه ـ از خود گذشتگی در راه انقلاب

سه ـ از خود گذشتگی در راه انقلاب

حدیث ایثار و از خودگذشتگی زنان در انقلاب، حدیث زیبایی است که هر زمان روایت گر حماسه ای دیگر است. این حماسه ها آن قدر شگفت و زیباست که امام حماسه سازان را نیز به شگفتی وا می دارد. این، نمونه ای است از آن همه زیبایی:

«مقاومت و فداکاری این زنان بزرگ در جنگ تحمیلی آن قدر اعجاب آمیز است که قلم و بیان از ذکر آن عاجز، بلکه شرمسار است».

این جانب در طول جنگ، صحنه هایی از مادران و خواهران و همسران عزیز از دست داده دیده ام که گمان ندارم در غیر این انقلاب نظیری داشته باشد و آنچه برای من یک خاطره فراموش نشدنی است با اینکه تمام صحنه ها چنین است، ازدواج یک دختر جوان با یک پاسدار عزیز است که در جنگ هر دو دست خود را از دست داده و از هر دو چشم آسیب دیده بود.

آن دختر شجاع با روحی بزرگ و سرشار از صفا و صمیمیت گفت:

«حال که نتوانستم به جبهه بروم، بگذار با این ازدواج، دین خود را به انقلاب و به دینم ادا کرده باشم. عظمت روحانی این صحنه و ارزش انسانی و نغمه های الهی آنان را نویسندگان، شاعران، گویندگان، نقاشان، هنرپیشگان، عارفان، فیلسوفان، فقیهان و هر کس را که شماها فرض کنید، نمی توانند بیان و یا ترسیم کنند و فداکاری و خداجویی و معنویت این دختر بزرگ را هیچ کس نمی تواند با معیارهای رایج ارزیابی کند».⁽¹⁾

یکی از بارزترین جلوه های ایثارگری زنان، شهادت فرزندانشان است. «ما هر روز شاهدیم که مادران شهدا، کسانی که حتی چند شهید داده اند، فریاد می زدند که اگر باز هم داشتیم، در راه خدا می دادیم و تأسف می خورند که دیگر فرزندی ندارند که در راه خدا بدهند».⁽²⁾

«زن هایی که جوان های خودشان را دادند، افتخار کردند که شهید داده ایم و آن کسی که یک پسر از او باقی مانده بود، باز می گفت این را هم اهدا می کنم».⁽³⁾

چهار ـ تحول ارزشی

چهار ـ تحول ارزشی

در بعد فرهنگی، بزرگ ترین دستاورد انقلاب، تحول در ارزش ها بود که ریشه تحولات دیگر به شمار می آید. در این زمینه نیز زنان دچار تحولی شگرف شدند، به گونه ای که از ارزش های غربی و طاغوتی روی گرداندند و به ارزش های معنوی و الهی روی آوردند. امام رحمه الله نیز با بیان های مختلف، بارها به این تحول ارزشی اشاره کرده است.

«جامعه ما از بعضی بانوان زمان محمدرضا و رضا برگشتند به یک بانوانی که زینب گونه شدند و تابع فاطمه. آن روز تابع آرایش اروپایی بودند ـ باید از اروپا طرح لباس بیاید ـ امروز تابع مکتب هستند و آنچه اسلام می پسندد، مقبول است و این، یک

تحولی است که بالاترین تحولات است در جامعه ما».

«آن ارزشی که امروز در کشورهای اسلامی و خصوصا در کشور ایران پیدا شده است، این است که در رژیم سابق، شأن و مرتبت، عبارت از آرایش کذا و لباس های کذا و منزلگاه های کذا بود و امروز، ارزش، ارزش انسانی است، ارزش اخلاقی است، ارزش انسانی است که به واسطه همین تحول درقشر بانوان، دیگر آنهایی که با آرایش های فاسد [و] با لباس های فاخر می خواستند فخرفروشی کنند، در بین جامعه ما محکومند و خجالت زده اند. آن روز بانوان اسلامی ما خجالت می کشیدند که با لباس اسلامی و لباسی که در او مراعات شده باشد. طبقات ضعیف هم اگر این کار را می کردند، خجالت می کشیدند در بین قشرهای فاسد مرفه بودند. امروز، امر به عکس است و یکی از این اشخاصی که دارای آن طور کارهای فاسد و آرایش فاسد و خودنمایی های مفسد بودند، آنها احساس شرم می کنند در بین شما».

حضرت امام خمینی رحمه الله تحولات مثبت در زنان ایران را آن قدر مهم و عمیق می داند که آنها را شایسته الگو شدن برای دیگر زنان مسلمان دانسته و از آنان خواسته است که ایشان را الگوی خویش قرار دهند:

«من امیدوارم که خانم های مسلمین در هر جا هستند، اقتدا کنند به شما عزیزان که کوشش دارید برای اینکه ارزش زن را هر چه بیشتر بالا ببرید و آن ظلمی که در آن زمان شده، با کوشش خودتان از او جبران کنید».⁽¹⁾

«امید است که زنان سایر کشورهای اسلامی از تحول معجزه آسایی که برای زنان ایران در اثر انقلاب اسلامی حاصل شد، عبرت گرفته و بکوشند جامعه خود را اصلاح نمایند و کشورهای خود را به آزادی و استقلال برسانند».⁽²⁾

ب) جنبه اجتماعی

اشاره

ب) جنبه اجتماعی

از پی آمدهای اجتماعی تحول در زنان، حضور مؤثر در اجتماع و مشارکت گسترده اجتماعی در زمینه های گوناگون بود که به برخی از این زمینه ها اشاره می شود:

یک ـ مشارکت اجتماعی زنان

یک ـ مشارکت اجتماعی زنان

«... همان زن هایی که آن وقت که هیچ بی تفاوت بودند راجع به کشور خودشان، راجع به همه چیز، همین ها وارد شدند در میدان و دیدیم که خوب هم می توانند انجام وظیفه بکنند».⁽¹⁾

«الان را مقایسه کنید با آن وقت ایران الان تقریبا یک مدرسه شده است و هر جای ایران که انسان نگاه می کند، بانوان آنجا مشغول فعالیت اسلامی، دینی و حتی فعالیت سیاسی هستند با حفظ عفافشان، با حفظ شرفشان».⁽²⁾

دو ـ مشارکت سیاسی و احساس مسئولیت نسبت به سرنوشت کشور

دو ـ مشارکت سیاسی و احساس مسئولیت نسبت به سرنوشت کشور

«شما امروز آزاد هستید. همه برادران و خواهران امروز آزادند و آزادانه از دولت انتقاد می کنند. از هر چیزی که بر خلاف مسیر ملت و اسلام باشد، انتقاد می کنند. مسائل اساسی را از دولت تقاضا می کنند. این نهضت، شما را آزاد کرد و از آن بندهایی که بر ملت بود، نجات داد. الان آزادانه در اینجا جمع هستید و آزادانه مسائل سیاسی و اجتماعی محل احتیاج ملت را مطرح می کنید. شما بانوان چند سال پیش از این نیستید. شما امروز خودتان در سرنوشت خودتان دخالت می کنید، خودتان مسائل سیاسی را طرح می کنید و از دولت می خواهید؛ این معنای آزادی است».⁽³⁾

«این حضوری که الان تمام قشرهای ملت دارند، این حضور هیچ وقت نبوده است. همه افراد ملت الان در مسائل سیاسی و مسائل اجتماعی حاضرند و خودشان را موظف

می دانند. اگر یک مطلبی واقع بشود که برخلاف موازین باشد، این طور نیست که بی تفاوت باشند، مردم کار نداشته باشند، خانم ها هم مشغول کار دیگری باشند، خیر، این جور نیست. حالا شما خانم ها که خداوند تأییدتان کند و شما پاسدارها که خداوند همه تان را تأیید کند، با هم حاضرید در صحنه».⁽¹⁾

«خواهرهای ما که اشتغال به مسائل دیگر داشتند، الان همدوش با برادرها و مقدم بر آنها، به سرنوشت ملت و به سرنوشت کشور خودشان فکر می کنند، طرح می دهند، فکر می کنند، انتقاد می کنند. این تحول، تحولی است که خدای تبارک و تعالی که مقلب القلوب است، این تحول را ایجاد کرد».⁽²⁾

«امروز است که همه قشرها در مسائل خودشان و در مسائل کشورشان و در مسائل سیاسی دولت دخالت می کنند. امروز است که تمام ملت، چه بانوان محترم و چه برادران، در سرنوشت خودشان دخالت می کنند».⁽³⁾

سه ـ نصیحت به رهبران جامعه

سه ـ نصیحت به رهبران جامعه

حضرت امام خمینی رحمه الله رشد سیاسی زنان را آن قدر مهم و چشمگیر می داند که آنان را شایسته نصیحت کردن به رهبران جامعه معرفی می کند:

«درود بر شما بانوان معظم که با نصیحت های خودتان می خواهید ما را به راه راست وا دارید».⁽⁴⁾

افزون بر این، امام حتی زنان را در حد رهبران جامعه می داند و خود را پیرو آنها معرفی می کند:

«شما رهبران نهضت هستید. بانوان، رهبر نهضت ما هستند. ما دنباله آنها هستیم.

من شما را به رهبری قبول دارم و خدمت گزار شمایم».⁽¹⁾

«زن ها را شما ببینید چه فریاد می زنند، مردها چه فریاد می زنند. اینها پشتوانه شما هستند. «شَکَرَ اللّهُ سَعْیَهُمْ.» اگر اینها نبودند، ما هیچ قدمی برنمی داشتیم. اینهایند که من را وادار می کنند به قدم برداشتن».⁽²⁾

چهار ـ یافتن حس تعاون

چهار ـ یافتن حس تعاون

«... از آن طرف تحول دیگری که پیدا شد، امروز یک دسته از جوان ها، زن و مرد، از اروپا آمدند پیش من و آنها گفتند ما آمدیم برای اینکه در روستاها برویم و به مردم خدمت بکنیم. جوان هایی که سابق در مسائل دیگر فکر می کردند، امروز در این جور مسائل فکر می کنند. می آیند، از اروپا می آیند، از خارج می آیند، زن و مردشان می آید برای اینکه در روستاها بروند کمک کنند به روستایی ها، چنانچه از داخل، از دانشگاه، طبیب، مهندس، خانم ها، همه می روند در این روستاها و کمک می کنند. این حس تعاون یک حسی است که، یک تحولی است که اعجازآمیز است و آنچه که هست، خداوند تبارک و تعالی انجام داده است».⁽³⁾

«من دل خوشم به اینکه یک همچو تحولی در ایران، در همه قشرها شده است. الان همین قضیه جهاد سازندگی، خوب، انسان می بیند که از همه جا اشخاصی که تحصیل کرده اند خصوصا خانم ها، اینها همین امروز هم در مصاحبه ای که بود، من گوش کردم، دیدم که می گوید ما از اول آفتاب می رویم سراغ کار تا غروب. این یک مسئله ای است که یک تحولی است پیدا شده است؛ یعنی با اشتیاق و احساس اینکه باید برای مردم کار بکنیم، مشغولند...».⁽⁴⁾

حفظ تحول روحی، رمز بقای انقلاب

حفظ تحول روحی، رمز بقای انقلاب

نسبت تحول به وجود آمده با انقلاب، نسبتی دو سویه و متقابل است. این نسبت به قدری نزدیک و آمیخته به یکدیگر است که نمی توان تقدم یکی را بر دیگری مشخص کرد؛ چرا که از سویی انقلاب سبب بروز این تحول شد و از دیگر سو، انقلاب در بستر این تحول به وجود آمد و به پیش رفت. از این رو، حضرت امام رحمه اللهحفظ این روحیه جدید و متحول شده را عامل و رمز بقای انقلاب معرفی کرده است و بازگشت از آن را سبب سستی و گه گاه شکست انقلاب می داند:

«این تحول روحی و فکری که در ملت [در] همه طبقاتش پیدا شد، همه هم یک مطلب را پیدا کردند و آن جمهوری اسلامی، این، باعث پیروزی شد برای اینکه حق بود و حق پیروز است. این را باید حفظ کنید.»⁽¹⁾

«من امیدوارم که این تحول باقی بماند و شما بانوان و شما برادران و سایر برادران و خواهران ما جدیت کنند و این تحول روحی را حفظ کنید».⁽²⁾

شیوه های حضور زنان در انقلاب اسلامی

اشاره

شیوه های حضور زنان در انقلاب اسلامی

در بررسی شیوه های حضور زنان در انقلاب اسلامی یا به تعبیر بهتر، نمودهای مختلف حضور زنان در انقلاب اسلامی از دیدگاه حضرت امام رحمه الله، به دو دسته از شیوه و یا نمود برمی خوریم. نخست، حضور مستقیم و دیگری، حضور غیرمستقیم که در ادامه با بیان نمونه هایی، به تبیین هر دو شکل می پردازیم:

1. حضور مستقیم

در بررسی اشکال و نمودهای حضور مستقیم زنان در انقلاب، به موارد گوناگونی در سخنان امام بر می خوریم، از جمله:

الف) حضور زنان در تظاهرات و راهپیمایی های خیابانی

«شما سر نیزه ها را گذاشتید طرف مردم، ولی مردم آمده اند سینه هایشان را سپر کرده اند در مقابل سرنیزه های شما. بچه ها هم آمدند، زن ها هم آمدند، زن ها این بچه های کوچکشان را بغل کردند آمدند در صف مردم».⁽¹⁾

«ما دیدیم که عضو فعالی که کار از او می آید، آن که در این نهضت خدمت کرد، شماها بودید. شما بودید که با همین وضعی که الان اینجا حضور دارید،⁽²⁾با همین وضع در خیابان ها ریختند و به نهضت ما کمک کردید».⁽³⁾

«در تظاهرات خیابانی ما، زنان ما بچه های خردسال خود را به سینه فشرده، بدون ترس از تانک و توپ و مسلسل به میدان مبارزه آمده اند».⁽⁴⁾

ب) برپایی و حضور در جلسات سیاسی ضد رژیم

«جلسات سیاسی که زنان در شهرهای مختلف ایران به پا می کنند، کم نیست. آنان نقش بسیار ارزنده ای را در مبارزات ما ایفا کرده اند».⁽⁵⁾

«هم اکنون زنان مسلمان ایران در مبارزات سیاسی و تظاهرات بر ضد شاه شرکت دارند. به من اطلاع دادند که در شهرهای ایران، زنان جلسات سیاسی دارند».⁽⁶⁾

ج) کمک های مالی به نهضت

از دیگر نمودهای حضور و همراهی زنان در انقلاب، کمک های مالی آنان در زمان انقلاب و پس از پیروزی بود:

«زنان ایران، هم مجاهدات انسانی عظیم کرده اند و هم مجاهدات مالی. این طبقه

محترم زن ها که در جنوب تهران و در شهر قم و در سایر شهرها هستند، همین خانم های محجبه، همین ها که مظهر عفاف هستند، در نهضت پیش قدم بودند و در ایثار مال هم پیش قدم. ایثار کردند جواهرات و طلاهایی که گرانند؛ برای مستضعفین دادند. عمده در این امور، آن قصد پاک است».⁽¹⁾

د) اسارت در زندان های رژیم و شهادت در خیابان ها

زنان در همراهی با انقلاب چنان استوار و ثابت قدم بودند که تا پای جان در برابر حبس و شکنجه و شهادت چه در زندان ها چه در خیابان ها چه در برابر گلوله های مزدوران شاه ایستادند که خود، زیباترین و مهم ترین جلوه حضور آنان در نهضت اسلامی بود.

امام رحمه الله با اشاره به زندانی شدن زنان می فرماید:

«زندان های شاه از زنان شیردل و شجاع مملو است».⁽²⁾

«زنان مانند مردان زندان های ایران را پر کرده اند و در اینجاست که آزادی آنها در معرض تهدید و خطر قرار گرفته است».⁽³⁾

«آزادی زن در منطق شاه؛ یعنی پر کردن زندان ها از زنان ایرانی که حاضر نیستند به پستی های اخلاقی شاهانه تن بدهند».⁽⁴⁾

و در تجلیل شهدای زن که در انقلاب اسلامی خون پاکشان بر زمین ریخت می فرماید:

«زنان هم دوش مردان به پا خاستند و آزادی و استقلال خود را تقاضا کردند و شاه را محکوم نمودند و در جمعه سیاه آنچه مشهور است، ششصد نفر از زنان آزاده ما به دست عمّال شاه کشته شدند».⁽⁵⁾

«شما دیدید، ما دیدیم که زن در این نهضت چه کرد... و آنها که قیام کرده اند، همین زن های محجوبه جنوب شهر، قم و سایر بلاد اسلامی بودند... اینهایی (زنان) که تربیت اسلامی داشتند، خون دادند، کشته دادند، به خیابان ها ریختند و نهضت را پیروز کردند».⁽¹⁾

«بانوان هم در همین معنا شریکند که در وقتی که همه خطرها بود، هم شما در خیابان ها رفتید، هم آن بانوان محترمه و هیچ کس هم شما را الزام نکرده بود که بیایید بریزید در خیابان و بروید پشت بام ها «اللّه اکبر» بگویید و مورد اصابت گلوله ـ مثلاً بعد ـ واقع شوید».⁽²⁾

2. حضور و نقش غیرمستقیم

از خلال سخنان امام رحمه الله در مورد حضور زنان در نهضت، می توان به روشنی دریافت که ایشان افزون بر حضور و نقش مستقیم زنان در انقلاب، به نقشی غیرمستقیم، ولی به مراتب مهم تر از نقش اول اشاره دارد. نقشی که بارها به بیان های گوناگون بر آن تأکید ورزیده است و این نقش، همان شورآفرینی حضور زنان در انقلاب بود که سبب تحریک مردان برای حضور هر چه گسترده تر ایشان در صحنه های انقلاب می شد که امام با تعبیرهایی چون «زنان، تشجیع کننده مردان»، «الهام گرفتن مردان از زنان»، «تعلیم گرفتن مردان ایران از زنان»، «عبرت گرفتن مردان از زنان»، «زنان، مشوّق مردان»، «بانوان، اسباب جرئت و شجاعت مردان» و... از آن حضور مؤثر و بی نظیر یاد می کرد:

«بانوان عزیز ما اسباب این شدند که مردها هم جرئت و شجاعت پیدا کنند».⁽³⁾

«ما نهضت خود را مدیون زن ها می دانیم. مردها به تبع زن ها در خیابان ها

می ریختند. تشویق می کردند زن ها مردان را».⁽¹⁾

«بانوان در ایران بسیار حظّ وافر داشتند؛ یعنی بانوان که بیرون می آمدند، مردم تهییج می شدند دو مقابل. چند مقابل می شد قدرت مردم در عین حالی که هیچ نداشتند الاّ قوه ایمان».⁽²⁾

«باید تشکر کنیم از خانم ها که در این نهضت یک قدم راسخی داشتید و یک کمک بزرگی به ملت کردند و این خانم ها بودند وقتی که به خیابان ها و کوچه ها ریختند و فریاد زدند، تشجیع کردند مردها را و قدرت های آنها را چند مقابل کردند. لهذا علاوه بر اینکه خودتان قدرتمندی کردید، دیگران را هم قدرتمند کردید».⁽³⁾

بر اساس این دیدگاه که حضرت امام رحمه الله زنان را مشوق حضور مردان در صحنه های انقلاب می داند، ایشان زن ها را مقدم بر مردها و پیش گامان اصلی نهضت دانسته است و در نتیجه، خود، ملت و نهضت را رهین منّت زنان و مدیون آنان قلمداد می کند:

«شما بانوان اثبات کردید که در صف جلو هستید. شما اثبات کردید که مقدم بر مردها هستید. مردها از شما الهام گرفتند. مردهای ایران از مخدّرات ایران، از بانوان ایران عبرت گرفتند و تعلیم گرفتند».⁽⁴⁾

«خداوند نگه دار همه شما باشد. این پیروزی را ما از بانوان داریم قبل از اینکه از مردها داشته باشیم. بانوان محترم ما در صف جلو واقع بودند».⁽⁵⁾

«ما رهین منت بانوان، بیشتر از جوان های مردشان هستیم...».⁽⁶⁾

«ما نهضت خود را مدیون زن ها می دانیم. مردها به تبع زن ها در خیابان ها می ریختند. تشویق می کردند زن ها مردان را...».⁽¹⁾

«خدمت مردها هم بسیارش مرهون خدمت زن هاست».⁽²⁾

حضرت امام رحمه الله بدون هیچ گونه ظاهرسازی، به پیش گامی زنان در نهضت معتقد بود و این اعتقاد که از باوری محکم و استوار سرچشمه گرفته بود، تا آنجا پیش رفت که ایشان حتی در چندین مورد، زن ها را به عنوان رهبر نهضت مورد خطاب قرار داد و خود را دنباله رو آنها معرفی فرمود. این اعتقاد راسخ و این خطاب شجاعانه، افزون بر اینکه از روح بلند و متواضع امام حکایت دارد، درسی است برای افراد کوته فکری که با نگاه سطحی و ضعیف خود نسبت به زن، شایستگی ها و توان مندی های بالای آنها را باور ندارند و نیز جواب محکمی است به بوق های تبلیغی دشمنانی که همواره چهره ای مخدوش از اسلام و انقلاب را در ارتباط با زنان به نمایش می گذارند. همان کسانی که برای زنان ما اشک تمساح می ریزند و پیوسته چنین وانمود می کنند که در تفکر اسلامی، زن موجودی ضعیف، کم ارزش و درجه دو به شمار می آید:

«بانوان قم و بانوان چهارمردان، پیشرو این نهضت اسلامی بودند. رشد سیاسی خودشان را اثبات کردند. نهضت را راهنمایی کردند. شما رهبران نهضت هستید. بانوان رهبر نهضت ما هستند. ما دنباله آنها هستیم. من شما را به رهبری قبول دارم و خدمت گزار شمایم».⁽³⁾

«این فریادی که اینها می زنند، زن ها را شما ببینید چه فریاد می زنند، مردها چه فریاد می زنند. اینها پشتوانه شما هستند. «شکر الله سعیهم.» اگر اینها نبودند، ما هیچ قدمی

برنمی داشتیم. اینهایند که من را وادار می کنند به قدم برداشتن».⁽¹⁾

«شما خواهران در این نهضت سهم بسزایی داشتید و در همه جا کمک کردید و پیشوا بودید نسبت به مردها...».⁽²⁾

تحلیل نقش غیر مستقیم زنان در نهضت

تحلیل نقش غیر مستقیم زنان در نهضت

حضرت امام خمینی رحمه الله نسبت به نقش غیرمستقیم زنان در نهضت که همان نیرودهندگی و الهام بخشی به مردان است، توجه خاصی داشت که پیش از این، نمونه هایی از آن بیان شد. اکنون برای روشن ترشدن این پدیده، آن را تجزیه و تحلیل می کنیم.

رهبر فرزانه انقلاب در سخنی به شرح این مسئله می پردازد:

«اگر چنانچه یک عده از زن وارد بشوند در فرض کنید یک محلی که جنگ است، علاوه بر اینکه خودشان جنگ می کنند، مردها را که یک احساسی دارند نسبت به زن ها، حساسیت دارند نسبت به زن ها، مردها را قوّه شان را چند برابر می کنند. این طور نیست که اینها اگر فرض کنید بروند دفاع کنند، فقط خودشان دفاع کرده اند، خیر، خودشان دفاع کرده اند و دیگران [را] هم به دفاع وارد کرده اند. مرد حساس است نسبت به زن. مرد اگر صد نفر مرد را ببینند که می کشند، ممکن است خیلی چیز نشوند، اما یک زن را ببینند که بی احترامی می کنند، حساسیت دارند ولو اجنبی باشند [و] آن زن، هیچ کار هم به او نداشته باشد. این، یک حساسیتی است که مردها دارند. بنابراین، پیش قدم شدن شما در همه مسائل دفاع، مسائل جهاد، مسائل کمک کردن به جبهه ها، مسائل وارد شدن در هر طریقه ای، این، اسباب این می شود که مردها هم بیشتر شوند، مردها هم قوی تر بشوند».⁽³⁾

امام در جایی دیگر با نگاهی گذرا به این مسئله می فرماید: «خدمت مردها بسیارش مرهون خدمت زن هاست. در مردها یک حسی است که اگر ببینید زن ها بیرون آمده از خانه ها برای یک مقصدی، اگر قوّه شان یکی باشد، ده تا می شود و در مملکت ما این طور شد...».⁽¹⁾

استاد شهید مرتضی مطهری رحمه الله نیز در کتاب پیرامون جمهوری اسلامی در فصلی با عنوان «زنان و انقلاب اسلامی»، به تحلیل علمی این قضیه می پردازد که برای تکمیل این بحث آورده می شود. ایشان در اثبات نقش غیرمستقیم زنان در انقلاب می نویسد: «زنان در طول تاریخ تنها مولد و زاینده مردان و پرورش دهنده جسم آنها نبوده اند، بلکه الهام بخش و نیرودهنده و مکمل مردانگی آنها بوده اند. زنان از پشت صحنه و از پشت جبهه جنگ همواره به مردان، مردانگی می بخشیده اند. ما در بسیاری از اشعار حماسی عربی و فارسی می بینیم که دلیران و دلاوران در حماسه های خود، زنان را مخاطب قرار داده و از مردانگی و شجاعت و دلاوری خود داد سخن داده اند. گویی مرد آگاهانه و یا ناآگاهانه از همه دلیری ها و دلاوری های خود، رضایت و تحسین و جلب رضایت زن را منظور می داشته است... اینکه می گوید زن آفریننده عشق است و عشق آفریننده مرد و مرد آفریننده تاریخ، ناظر به نقش غیرمستقیم زن در سازندگی تاریخ است. زن نقش سازندگی غیرمستقیم تاریخی خود را مدیون اخلاق ویژه جنسی خویش؛ یعنی حیا و عفاف و تقوا و دورباش زنانه خویش است.

آنجا که زن دورباش حیا و عفاف خود را حفظ نکرده و خود را به استقلال کشانده، این نقش تاریخی را از دست داده است... ازاین رو، گویی نوعی تضاد و تعارض میان این دو نقش وجود دارد: یا نقش غیرمستقیم و از صحنه بیرون بودن و یا نقش مستقیم و پشت جبهه را رهاکردن و نقش غیرمستقیم نداشتن. اما در حقیقت تضاد

و تعارض غیر قابل جمعی در کار نیست. یک راه باریک و ظریف وجود دارد که زن اگر از آن راه برود، هر دو نقش را در آنِ واحد می تواند ایفا کند. آن راه باریک و ظریف همان است که بانوان ما در ده سال اخیر طی کرده اند. ویژگی دخالت زن در انقلاب اسلامی ایران در این است که زن مسلمان ایرانی، در عین اینکه در صحنه تاریخ ظاهر شد و مستقیم در کار سازندگی تاریخ با مرد شرکت کرد، پشت جبهه را رها نکرد، حیا و عفاف و پوشش لازم را از کف نداد، دورباش خویش و کرامت و عزت زنانه خویش را محفوظ داشت و خویشتن را مانند زن غربی و زن مدل پهلوی به ابتذال نکشانید».⁽¹⁾

به یقین، نقش غیرمستقیم زنان در نهضت، تنها به روحیه گرفتن مردان از مشاهده حضور زنان در صحنه مبارزه محدود نمی شود، بلکه این نقش در رفتارهای دیگری از زنان نیز نمود پیدا کرده است و آثار غیرمستقیم دیگری در پیشبرد انقلاب از خود به جای گذاشته است، از جمله:

الف) جلوگیری نکردن از حضور مردان در صحنه های پرخطر

اگر زن ها مانع حضور مردان خویش در صحنه های پرخطر انقلاب که هرآن امکان از دست رفتن و یا مجروح شدن عزیزی از آنها بود، می شدند، شاید مردان کمی جرئت و روحیه مبارزه را پیدا می کردند. این همکاری و جلوگیری نکردن، هم در سال های قبل از انقلاب؛ یعنی در زمان مبارزه مخفی، در خانواده های مبارزان سیاسی وجود داشت و هم در زمان مبارزات علنی در ایام انقلاب، به دیگر زنان کشور سرایت کرد و کمتر شاهد ممانعت زنی از حضور عزیزش در میدان مبارزه هستیم.

ب) تشویق شوهر و فرزندان به مبارزه

آنهایی که آن سال ها را به یاد دارند، به درستی به خاطر می آورند که در آن دوران و همچنین در سال های جنگ نه تنها زنان مانع حضور مردانشان در صحنه نبودند، بلکه

بیشتر آنها را به حضور در صحنه های مختلف انقلاب تشویق می کردند و خود را آماده پذیرش آسیب ها و پی آمدهای این حضور ساخته بودند.

ج) صبر و بردباری هنگام مصیبت و بلا

شاید بزرگ ترین و زیباترین نمود همراهی غیرمستقیم زنان در انقلاب اسلامی، تحمل و صبر غرورآفرین آنها هنگام رویارویی با مصیبت ها و استقامت در برابر ناملایمات حاصل از انقلاب و جنگ بود. ملت ما نمونه های بسیاری را به یاد دارد که مادران و همسران شهدا هنگام روبه رو شدن با خبر شهادت عزیزانشان یا در زمان مشاهده پیکر غرق به خون فرزندان، شوهران و برادرانشان، چگونه با استواری نه تنها خم به ابرو نیاوردند، بلکه دیگران را نیز از گریه منع می کردند و خواهان تبریک و تهنیت می شدند. که امام بارها با بیان نمونه هایی از این حقایق باشکوه، همگان را به این امر یادآور شده است:

«زن هایی که جوان های خودشان را دادند، افتخار بر این کردند که شهید دادیم و آن که یک پسر از او باقی مانده بود، باز می گفت این را هم اهدا می کنم».⁽¹⁾

«من گمان ندارم که در غیر محیط اسلامی، یک همچو مسائلی تحقق داشته باشد که پیرزن جوان مرده اظهار بکند که من جوانان دیگری دارم که آن را هم تقدیم اسلام می کنم».⁽²⁾

«من از شما بانوان محترم، بازماندگان شهدای نیروی هوایی و اقربای معلولین نیروی هوایی تشکر می کنم که با روی گشاده و با روحیه قوی با من مواجه هستید و به مخالفین نهضت، با شجاعت و استقامت نمایش می دهید که شما شیرزنان مثل متعلقین شما شیرمردان، در راه اسلام و در راه کشور اسلامی برای فداکاری و مجاهدت

حاضرید...».⁽¹⁾

انگیزه زنان از حضور در نهضت

انگیزه زنان از حضور در نهضت

در بررسی انگیزه زنان از حضور در مبارزه و انقلاب، امام رحمه اللهبا نفی هرگونه انگیزه های صنفی و مادی، تنها انگیزه های معنوی و الهی و انسانی را در این باره بیان می دارد:

«خانم ها برای اینکه یک چیزی مثلاً دستشان بیاید، یک یا فرض کنید که صاحب منصب بشوند، نمی آیند بیرون [تا ]خودشان و بچه هایشان را به کشتن بدهند. این اسلام و قرآن است که خانم ها را آورده است بیرون و همدوش مردها، بل جلوتر از مردها وارد در صحنه سیاست کرد».⁽²⁾

«این همه زحمت که کشیدید شماها، خداوند همه تان را حفظ کند و این همه زن و مرد کشور و خصوصا این خانم ها که در صف اول در این نهضت و آن قدر زحمت کشیدند برای اینکه اسلام تحقق پیدا کند. همه نظرشان این بود که یک جمهوری اسلامی، یک عدل الهی پیدا بشود».⁽³⁾

«شما زحمت کشیدید. زن و مرد زحمت کشید. به خیابان ها ریخت، جورها کشید، خون ها داد که اسلام را زنده کند. برای اسلام خون داد. برای شهادت داوطلب شد. آن که می خواست ملت ما، آن که به او رأی داد ملت ما، جمهوری اسلامی بود. اسلام مورد نظر بود».⁽⁴⁾

«شما بانوان محترم برای خدا قیام کرده اید و برای خدا در این قیام پایدار هستید و آسیب نخواهید دید».⁽¹⁾

ویژگی های زنان حاضر در انقلاب

اشاره

ویژگی های زنان حاضر در انقلاب

امام در هنگام بیان و یادآوری حضور زنان در انقلاب، معمولاً از این زنان، با ویژگی ها و صفات خاصی یاد می کند که در عین حکایت از توجه و عنایت خاص ایشان به این ویژگی های ارزشی، می تواند تأمل برانگیز و آموزنده نیز باشد. برخی از این ویژگی ها عبارت است از:

1. حجاب زنان انقلاب

«ملتی که حتی بانوان محترمه اش با تظاهرات محجوبانه، بیزاری خود را از رژیم شاه اعلام می کنند، پیروز است».⁽²⁾

«همین خانم های محجبّه، همین ها که مظهر عفاف هستند، در نهضت پیش قدم بودند...».⁽³⁾

حجاب به ویژه چادر، که در مجموعه نمادهای اسلامی، یک نماد فرهنگی محسوب می شود، در زمان رژیم سابق به ویژه در ایام مبارزات، به عنوان یک نماد سیاسی منفی علیه رژیم شاه استفاده می شد. شاید تأکید حضرت امام رحمه الله بر این امر و نسبت دادن زنان انقلابی به این صفت نیز از همین امر سرچشمه گرفته باشد. چه بسا امام با پررنگ کردن مسئله حجاب زنان مسلمان در انقلاب ـ هرچند که حضور زنان غیرمحجبه را نیز در صحنه های مبارزه انکار نمی کرده ـ خواستار تفهیم این مهم باشد که تنها حضور آن دسته از زنان در عرصه های اجتماعی، از جمله عرصه های سیاسی و مبارزه، برای ایشان

پذیرفته است که آراسته به زیور حجاب و آمیخته با حیا و عفت اسلامی باشد. به یقین، مسئله حضور زن مسلمان در حساس ترین صحنه های اجتماع آن هم با حجاب کامل اسلامی، یکی از مهم ترین دستاوردهای فرهنگی و سیاسی انقلاب بود. همان حجابی که تا قبل از آن به عنوان عامل بدبختی و رکود و عقب افتادگی زن معرفی می شد و امام با انقلاب خود و کشاندن زنان مسلمان باحجاب به عرصه های اجتماعی، باطل بودن آن را ثابت کرد.

2. زنان طبقه محروم

از دیگر ویژگی های مورد تأکید امام در معرفی زنان حاضر در انقلاب، محرومیت و مرفّه نبودن آنان است. امام با آوردن تعبیرهایی چون «زنان جنوب شهر» و «زنان طبقه محروم»، از این زنان یاد می کند. به طور کلی، امام انقلاب را متعلق به طبقه محروم، و قشر پابرهنه می دانست و آن را برای مردم و مسئولان نوعی ارزش می شمرد.

بر اساس تفکر امام رحمه الله، ثروتمندان و به تعبیر ایشان مرفهین بی درد، در انقلاب یا نقشی نداشتند و یا از کمترین سهم برخوردار بودند، بلکه برعکس، بیشترین نفرات صف مخالفان و دشمنان انقلاب را همین مرفهان بی درد تشکیل می دهند. امام با تأکید بر صفت محروم بودن زنان و مردان حاضر در انقلاب، ضمن معرفی طبقات محروم به عنوان صاحبان اصلی انقلاب، در عمل با رواج تفکر رفاه طلبی مقابله کرد و با هرگونه ارزش گذاری مادی مخالفت می کرد:

«اینهایی که در خیابان ها ریختند و با صدای «اللّه اکبر» و با مشت فشرده و با ایمان، اعتنا به قدرت های شیطانی نکردند، همین زن های محترم بودند که از طبقه محروم در آن رژیم بودند. اینها بودند که توانستند این قدرت شیطانی را بشکنند و این سد را خرد کنند و اینها هستند که از این به بعد باز تکلیف دارند. یعنی همه تکلیف داریم».⁽¹⁾