مشخصات کتاب

نوشته : حضرت آیت الله مجاهد

آقای حاج سید محمد شیرازی

ترجمه:استاد محترم آقای علی کاظمی

نقش مدیریت در پیشرفت ملتها

اشاره

نقش مدیریت در پیشرفت ملتها

نوشتهٴ حضرت آیت الله مجاهد سید محمد شیرازی

ترجمهٴ استاد علی کاظمی

گروه پخش کتاب های مذهبی

مرکز پخش:تهران - ناصر خسرو – ساختمان خاتمی

دفتر نشر میثم

اهداء به :

روان تابناک آن مرجع مدبری که فرمود : ( مرجعیت اگر یکصد جزء داشته باشد یک جزء آن علم

و دانش و یک جزء دیگرش عدالت و نود و هشت جزء دیگر آن مدیریت است ) و آن مرجع نامش مرحوم آیت الله مجدد میرزا محمد حسن شیرازی بود .

مقدمه مترجم

«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ»

پس از حمد و ثنای خداوند عظیم ، و درود و تحیّت بر محمد و آل اطهارش .

چندی پیش سمیناری درباره مسائل مدیریت در تهران تشکیل شد و مانند سمینارها و کنفرانس ها وسمپوزیوم های دیگر چندان ثمر بخش واقع نگشت .

حقیقت اینست که مدیر یک اداره یا سرپرست یک کارخانه یا وزیر یک وزارتخانه و حتی رهبر سیاسی یا دینی یک ملت ،کنفرانس و سمینار دردش را دوا نمی کند و مشکلات مدیریت را از سر راهش بر نمی دارد، مدیر یک دستور العمل یا یک آئین نامه ای می خواهد که در صبحگاه هر روز نگاهی به آن بکند و بسوی کار خود روانه گردد. او به یک سلسله امورعینی و تجربه شده ای نیازمند است تا هنگام بروز مشکلات اداری کشو میزخود را کشیده ، یا گلیم زیر پای خویش را کنار بزند ، و نگاهی به آن سلسله راه حل ها بنماید و مشکل خود را حل کند.

و از طرفی دیگر :

به نظر شما علت اساسی عقب گرد مسلمین چه بوده است؟

شاید بتوانیم بگوئیم که علت اساسی،نبودن وحدت،و رهبری کامل بوده است،ولی آنچه می توان با قاطعیت تمام گفت اینکه علت عقب گرد مسلمین علاوه بر تفرقهٔ مسلمین و بی دینی برخی از رهبران،آشنا نبودن آنان باصول مدیریت بوده است.

مقام عظیم رهبری،به دست کسانی افتاد که از رهبری کردن چیزی جز روی تخت یا پشت میز نشستن نمی دانستند و لذا در هنگام برخورد با مسائل بغرنج داخلی یا خارجی همانند یک دزد ترسویه این در و آن در می زدند و در نتیجه خود و کشور و ملت را به سقوط و تباهی می کشاندند.

و اینک که شاید بتوان گفت مسلمانان کم و بیش سر از بالین خواب چند صد سالهٔ خود برداشته یا بر می دارند، لازم است که از تاریخ خود پند گرفته و راه آیندهٔ خویش را واقعبینانه ترسیم کنند.

و منظور ما از رهبری و مدیریت - همانگونه که مؤلف در مقدمه اش یادآور شده است - تنها مدیریت در سطح عالی نیست. بلکه برای هر کس در محیط کار خود...تا آنجا که

نوبت به مدیر یک کودکستان یا کدخدای یک دهکدهٔ کوچک نیز برسد.

با پیاده کردن اصول مسلم و شرایط آزمایش شده مدیریت است که یک کشور یا یک ملت سیر صعودی خود را طی می کند،و بسوی کمال پیش می تازد .

و این کتاب همانگونه که از اسمش پیدا است موضوع حیاتی مدیریت و شرایط آن را مورد بررسی قرار داده است.البته باید دانست که این کتاب با کتاب های دیگری که در همین موضوع نگاشته شده است فرقی بسیار دارد،کتاب های دیگر که درباره مدیریت نوشته شده است بحث هایی می باشد که مدیریت را از نقطه نظر جامعه شناسی یا روانی یا تاریخی مورد بررسی و مطالعه قرار داده است.

خواننده وقتی که آن کتاب ها با تمام ضخامتشان را می خواند ، در پایان چیزی که او را در این راه پر فراز و نشیب رهبری کند بدست نمی آورد، و دوباره برای جستجوی گمشدهٔ خود می گردد و به بحث و کنجکاوی ادامه می دهد .

ولی این کتاب با کوچکی و مختصر بودنش به روح مطلب دست انداخته وبی آنکه پای مفاهیم منطقی یا اصول علمی روانشناسی و جامعه شناسی را پیش بکشد ، و خواننده را بیش از پیش سرگردان سازد، از نخست راه را با سبکی

6

روان برای تمام طبقات نمایان ساخته و عوامل پیشرفت در مدیریت را بر شمرده است.

این کتاب در حقیقت آئین نامه یا دستور العملی است برای یک مدیر دلسوز و وظیفه شناس.

مقدمه مولف

آرزویم این بود که همهٴ آن کسانیکه دلشان برای وضع آشفتهٴ مسلمانان و کشورهای اسلامی می سوزد و آنانکه در راه ترویج اسلام در هر جای دنیا کوشش می کنند ، و بخصوص روحانیت شیعه ، آرزویم این بود که ساعتی پای سخنان این راد مرد می نشستند و از او درس دین و علم و تقوی و فضیلت و جهاد و صبر و استقامت و پس از همهٴ این ها درس چگونه کارکردن؟ و از کجا شروع کردن؟ و به کجا رسیدن ؟ را می آموختند

شاید برخی این آرزوی مرا بی جهت بدانند، من هم به آنان حق می دهم ، زیرا که چنین افراد حتما " او را ازنزدیک ندیده اند و با افکار بلند او آشنائی ندارند .

ساعتی پیش از اذان صبح سر از بالین خواب برمی دارد و تا نیمه شب آینده کار می کند ... کار یک رهبر خداپرست دلسوز و آگاه

می خواند، می نویسد ، درس می گوید،کتاب های فقهی و که به اصولی و فلسفی و اجتماعی می نگارد،با همهٴ مردمی دیدنش می آیند از کوچک و بزرگ صحبت می کند،مبلغ مذهبی می فرستد، نامه های راهنما به مسلمانان این کشور و آن کشور می نویسد،از نیازمندی های مذهبی آنان می پرسد،مدرسه و مسجد و بیمارستان و کتابخانه و باشگاه اسلامی می سازد،روحانیت و حوزه های علمی را اداره و رهبری می کند،با مفاسد مبارزه می کند،در هر کار خیری که دیگران شروع کرده اند همگام می شود،در پیشرفت و بالا بردن سطح کشاورزی وصنعت و فرهنگ مسلمانان می کوشد ، به زبان نسل جوان دهها کتاب می نویسد،در امر ازدواج جوانان اصرار می ورزد،به دیدن تمام شخصیت های ملی و مذهبی میرود ، به همه کسانی که به دیدنش می آیند هر کدام در سطح خود به رایگان کتاب می دهد . . و در هنگام صحبت کردن با آنان با تمام امور آنان کاردارد. از کشور و شهر و مدرسه و دکان و خانه و حال و احوال آنان تا اینکه آیا برای اسلام فعالیت می کنند یا نه می پرسد ؟

با تمام مسائل جهانی سر و کار دارد، و روزنامه های صبح و ش و شب و مجله های کشورهای مختلف را مورد مطالعه قرار می دهد ، با یک طرح ریزی اساسی کارهایش را انجام می دهد ، همیشه کار خود و کار تمام مسلمانانرا در برابر وظیفه ای که

دارند کوچک می داند،زهد و پارسائی یکی از برنامه های معنوی خاص او است، با پیروان ادیان و مذاهب دیگر که به دیدنش می آیند از زن و مرد به مناظره و بحث می نشیند،و در عرض چند ساعت آنان را بسوی حق رهنمون می گرداند،با تمام گرفتاری هائی که دارد هیچگاه لبخند از لبانش جدا نمی شود،روح شجاعت و جهاد سرتا پای او را فرا گرفته است،در کارهایش با دیگران مشورت می کند،به تمام شئون مسلمانان جهان توجه داشته و رسیدگی می کند ، تنها راه پیشرفت تبلیغات اسلامی را از طریق وسائل روز از روزنامه و مجله و رادیو و تلویزیون گرفته تا سینما و تآتر و برنامه های تبلیغی دیگر می داند ، مجلسش بقدری پر فایده و در عین حال پر طراوت است که انسان را به این آرزو می کشاند که ایکاش همیشه با او می بود، در پاکیزگی و نظافت دقت عجیبی دارد، و با تمام کمبود وقتش به مستحبات اسلامی و تهجد و عبادت نیز خو گرفته است، و در پایان باید بگویم که شناختن او تنها با دیدن او و صحبت کردن با او میسر است .

و پس از دیدن و ساعتی پای سخنانش نشستن ،شعله ای در نهاد انسان روشن می گردد و او را وادار می سازد تا خویشتن و افکار و اعمال پیشین خود را رها ساخته و بسوی خدا ،دین، اسلام ، فضیلت ، تبلیغ ، جهاد وبالاخره سعادت آخرت روی

آورد .

مرجع تقلیدی چنین ... و رهبری چنین ... باید آرزوی دیدن و بهره گیری از اصالت و عظمتش را در دل برای خود و دیگران پروراند .

در سال گذشته مسئولیت دینی و مقام مرجعیت او چنین تقاضا کرد که :

آرام ننشیند و کارش به اینجا کشید که او را از عراق تبعید کردند.

و اواکنون در کویت بسر می برد و دوباره کار را در آنجا از صفر آغاز کرده است .

و این کتاب تراوشی است از افکار عمیق او در جنبه ای از مسائل اجتماعی امت اسلامی که در اثر مطالعهٴ فراوان و مشورت و تفکر بسیار به آنها رسیده و در معرض مطالعه آنانکه برای آینده ای درخشانتر می کوشند گذارده است.

و در ردیف این کتاب و برای کامل کردن این هدف راهنمائی و رهبری دلسوزان جامعه مسلمان - کتاب دیگری جهت تعیین وظائف و مسئولیت های روحانیت در 80 ماده و قانون نگارده است که ترجمه فارسی آن بنام ( پیام به نمایندگان مذهبی) می باشد .

و در پایان این مقدمه،به خواننده عزیز دو سفارش

میکنم: نخست اینکه برای شناختن بیشتر این مرجع تقلید آگاه و با هدف کتاب های او را که برخی از آنها به فارسی ترجمه شده است بخصوص کتاب (پیام به نمایندگان مذهبی ) را بخواند، و دیگر اینکه از خدا بخواهد ستمگران را نابود سازد ، تا هر چه زودتر یوسف مسلمین به کربلای خویش باز گردد ، تا همگی بتوانند از جمال دل آرایش بهره گیرند.

آمین یا رب العالمین

جمادی الاخره 1392 ھ

حوزه علمیه قم - مترجم

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

سپاس خدای بزرگ را که آفرینندهٔ جهان و جهانیان است

درود به پیشگاه پیامبر اسلام و آل اطهارش

نفرین بر دشمنان آل محمد تا قیام قیامت.

این کتاب بخاطر وضع اجتماعی ما مسلمین که در این نیمهٔ دوم قرن از قرن چهاردهم هجری زیست می کنیم نوشته شده است. مدت ها بود که درباره اوضاع مسلمین فکر می کردم و دنبال چاره ای بودم، و با دوستان مشورت ها می نمودم علاجی پیدا کنیم،عاقبت برخی از علل انحطاط و عقب افتادگی مسلمین را بدست آوردیم.

در این کتاب گوشه ای از آن چاره ها و علاج هائی را که مشورت و تفکرات ما بدان رسیده است بیان می گردد . من نمی دانم کتابم در واقع و متن حقیقت تا چه اندازه حائز ارزش و اعتبار است .

اما کوشش ما در این کتاب آنست که آن مقدار از علل انحطاطو اسباب عقب افتادگی مسلمین را که با مطالعه و تفکر بسیار بدست آورده ایم بیان کنیم.

و همانگونه که از اسم کتاب فهمیده می شود بحثهائی است پیرامون مدیریت برای افرادی که اداره اموری را بعهده دارند، و یا در مسیری قرار گرفته اند که روزی اداره کارهائی را بعهده خواهند گرفت.

ما مسلمانان که عقیدهٔ خود را صد در صد حق می دانیم و در ظاهرهم همگی مسلمان هستیم... سرزمین های ما هم سرچشمهٔ مواد اقتصادی است . . . و از نظر موقعیت جغرافیائی هم نسبتا " در وسط قرار داریم که قهرا " تمام جهانیان به ما احتیاج دارند ... و برنامه و قوانین - اسلام - ما هم بهترین برنامه ها و قوانین است که تاکنون بدست بشررسیده است ،یا خواهد رسید، پس سبب عقب افتادگی ما از چیست؟ و چرا دچار انحطاط و سقوط شده ایم ؟

اساب و علل عقب افتادگی مسلمین فراوان است ، اما یکی از مهمترین علل انحطاط نداشتن شرایط مدیریت است،زیرا ما مسلمین از اداره امور بطریقه ای نیک عاجز هستیم مانند کسی که از بنائی عاجز باشد این شخص هر قدر هم عالیترین مصالح و مواد را در اختیار داشته باشد نمی تواند.

ساختمانی بنا کند.

از درگاه خداوند بزرگ مسئلت می نمایم که این خدمت را قبول کند، و این کتاب را منشاء اثر قرار داده برای خودم و برادران دینیم سودمند افتد ، و امیدوارم این نوشته قدم مؤثری باشد و موجب بیداری افرادی گرد دکه از عقب افتادگی مسلمین رنج می برند ، خداوند یاری کند.

سید محمد حسینی شیرازی

اهمیت مدیریت

می گویند: مرحوم آیت الله مجدد حاج سید میرزا محمد حسن شیرازی فرموده اند: " ریاست - منظور مرجعیت دینی بوده است - نیازمند به یک صد جزء است که یک جزء آن علم و جزء دیگرش عدالت است . . . و نودو هشت جزء دیگر آن ( مدیریت ) است " .

این سخن جدا " بسیار درست است زیرا ما مشاهده می کنیم افرادی که بسیار عالم و بسیار عادل هستند ، اما می بینیم که در اداره امور مسلمین مرجعیتی ندارند ، در این قبیل افراد چه چیز کسر بود که عقب افتادند ؟ کسری آنان در قسمت " مدیریت" بوده است.

و اینکه فرموده اند:" نود و هشت جزء آن مدیریت است " بخاطر اهمیت فوق العادهٴ این موضوع است . و باید بدانیم که احتیاج بصفت ( مدیریت ) مخصوص مرجع تقلید نیست، بلکه هر کس کاری بعهده داشته باشد،یا بعدا "بخواهد کاری را بعهده بگیرد باید دارای شرائط اداره امور باشد.

از پادشاه و رئیس جمهور گرفته تا وزیر،مدیر مدرسه،رئیس بهداری،پیشنماز،مدیر مجله،واعظ و ... تا نامه رسان پست و آشپز همه و همه باید طریقه اداره نمودن کار خود را بدانند،هر کدام از افراد که در اداره کار خود خوب وارد بود می تواند با سلامتی و پیشرفت کار خود را انجام دهد وگرنه در جا زدن است و انحطاط تا اینکه به جمود ابدی کشیده شود.

اگر انسان در اداره امور مربوطه بخود وارد باشد پله به پله ترقی خواهد نمود و بالاخره بآخرین پله می رسد همانگونه که یک طلبه مبتدی با نظم و ترتیب شروع می کند تا هنگامی که به مرجعیت عامه مسلمین می رسد،و یا اگر در رشته های علمی دیگر کوشش کرد بآخرین مراحل خط سیر خود خواهد رسید،و مانند یک دانش آموز کوچک در کلاس اول که با رعایت نظم و ترتیب در درس به ریاست آموزش و پرورش می رسد،این در مورد سیر طبیعی و ترقی تدریجی .

اما در مورد کسانی که در اثر یک پیش آمد،و یک تصادف در راس کاری قرار می گیرند، ولی در اداره آن کار وارد نیستند، این مورد از دو صورت خارج نیست:

1-یا اینکه این اشخاص دارای قدرت و نیرو هم نیستند، در نتیجه مردم از دور و برشان پراکنده خواهند شد،و موقعیت

را از دست خواهند داد.

2 -یا اینکه دارای قدرت و نیرو می باشند،این اشخاص هم از موقعیت و پست خود بر کنار خواهند شد،اما نه به سادگی بلکه با قدرتی که در مقابل قدرت آنان می تراشند،زیرا کسانی که از بی تدبیری این اشخاص زیانهائی دیده اند ناراحت شده به فکر می افتند و در برابر قدرتشان نیروئی تهیه می نمایند.

برای گفتار خود نمونه هائی داشتیم که شاهد صدق گفتار ما بود اما بخاطر اختصار از ذکر آن صرف نظر نمودیم.

آیا مدیریت ذاتی است یا اکتسابی؟

صفات روحی همانند اعضاء بدن مواد خامی هستند که قابل رشد می باشند،همانگونه که دست کودک کم کم رشد می نماید،تا به میزان معین خود در طول و عرض و کیفیت وسایر مزایا برسد... به همین ترتیب علم کودک هم قابل رشد است تا جائی که بدرجه یکی از دانشمندان بزرگ برسد.

همچنین نسبت به صفات و غرائز دیگر .

صفت نیز در این دو جهت مانند عضو است:

1-در اینکه رشد عضو بستگی به غذا دارد،همانگونه که دست انسان اگر غذا از آن قطع شد رشد آن متوقف خواهد شد،انسان هم اگر در تحصیل علم نکوشد دانش او از رشد باز خواهد ماند.

2-و در اینکه هر یک از اعضاء بدن انسان به میزان معینی رشد خواهد نمود،و نهایتی دارد که هر وقت رشد عضو به آنجا رسید باز خواهد ایستاد، بنابراین همانگونه که دست انسان بوسیله تغذیه چندین متر طولانی نخواهد شد،

رشد علم و دانش هم میزانی دارد،که هر اندازه عمر دانش طلب طولانی باشد و هر قدر در تحصیل دانش جدیت به خرج بدهد،نمی تواند بیش از میزان استعداد بشری خود بدانش های دیگری برسد.

اما یک اختلاف میان صفات روحی و اعضاء بدن انسان است: و آن اینکه ممکن است یک صفت در یک حالت معین متوقف گردد بدون آنکه بطورکلی از بین رود . کسی که تحصیل دانش نکرد همان معلومات محدود برایش باقی خواهد ماند.برخلاف عضو بدن که اگر غذای معین به آن عضو نرسد فاسد گشته از بین خواهد رفت،و مهارت در اداره امور هم یکی از صفات روحی است.

و این صفت در حدود خود مقداری ذاتی است،و همانگونه که زیرکی و کودنی افراد ذاتا "مختلف است،مهارت در ادارهٴ امور هم در افراد از نظر ذاتی اختلاف دارد.

صفت مدیریت از همان مراحل ابتدائی تا مراحل رشد امکانی آن اکتسابی است،اما اکتساب این صفت احتیاج به جدیت و کوشش فراوان ، و یادگیری و ممارست بسیار دارد، وگرنه در همان مراحل ابتدائی رشد آن متوقف خواهد شد. همانگونه که علم و دانش اگر علی الدوام بکار افتاد قابل امتداد و رشد است، و چنانچه در اواسط کار در کسب

دانش کوتاهی شد دانش انسان به همان میزان متوقف خواهد شد.

و اینک:

دراین کتاب یادآوری های لازمی برای کسانی که بخواهند راه و رسم مدیریت را بیاموزند جمع آوری شده است،بهر اندازه که این امور رعایت شود به همان میزان اداره امور بهتر خواهد شد همانگونه که بهر اندازه در این امور سهل انگاری شود ادارهٴ امور لنگ خواهد شد، بنابراین کسانی که بخواهند در امر مدیریت وارد شوند باید مدتی طولانی با کمال دقت باین نکات توجه داشته آنها را بکار برند تا مدیریت برای آنان همانند سایر امور ملکه شود،بطوری که از آن پس در هر مناسبتی بطور طبیعی و خود کار شرایط مدیریت را بکار بندد همانگونه که مشاهده می کنیم "مثلا " حفظ مطالب در ابتداکاری بس دشوار است، اما اگر انسان همیشه در خواندن و تکرار مطلبی کوشش به خرج داد پس از مدتی مطالب حفظ شده برای او ملکه خواهد شد بطوری که هر وقت بخواهد می تواند آن محفوظات را بدون زحمت و بصورت طبیعی از حفظ بخواند گاهی می شود یک مطلب آنقدر برای انسان ملکه می شود که بدون توجه بلکه با توجه و سرگرمی بکارهای دیگر می تواند آن محفوظات را قرائت کند .

اگر انسان در تمرین نکات مدیریت به این درجه رسید برای او خویشتن داری و نیک اداره نمودن امور کار سختی نخواهد بود، بلکه هر کاری را بدون تکلف و زحمت از عهدهٴ ادارهٴ آن برمیآید، تا حدی که برخلاف آن (عدم اداره) برای انسان سخت خواهد شد،اینک به نکات مدیریت بصورت مسلسل توجه فرمائید.

عادت بصبر در ناملایمات

یک فرد که ادارهٴ اموری را بعهده دارد قهرا " برای او ناملایماتی چه از ناحیهٴ روسا و مافوق و چه از ناحیه دوستان همکاران، و چه از ناحیه مرئوسین و زیر دستان و یا از ناحیهٴ کارهای مربوطه پیش خواهد آمد. روی این حساب بدون صبر و بردباری انسان نمی تواند بخوبی از عهده اداره امور مربوطه بر بیاید.

اکثر اوقات رؤساء و افراد ما فوق انسان از او توقعاتی دارند که برای او امکان بر آوردن آنها نیست،اگر بردباری کند،و اظهار زجر و خستگی از توقعات آنان ننماید ، عاقبت خواسته های روساء از بین می رود و انسان بخاطر بردباری و صبری که در ادارهٴ کار خود انجام داده است محبوبیت خاصی برای خود کسب خواهد نمود. به همین ترتیب همکاران و هم قطاران اکثر درباره انسان حسادت می ورزند،و بیشتر به حساب اشتباهات انسان و بزرگ ساختن آن می رسند ، اگر انسان درباره آنان صبر و تحمل

داشته باشد،تلاش های آنان علیه انسان پایان خواهد یافت،و انسان بخاطر مدیریت خوبی که داشته است سربلند خواهد ماند.

مرئوسین و زیر دستان انسان هم بیشتر اوقات از او امر و نواهی انسان اطاعت نمی نمایند، و این امر باعث ناراحتی اعصاب،و ناقص ماندن و یا تعطیل شدن برخی از کارها خواهد شد،اگر انسان بر این ناملایمات نیز صبر کند می تواند با کمال فتح و پیروزی به هدف خود برسد،وگرنه از عهده اداره بر نخواهد آمد،و به ضعف مدیریت متصف خواهد شد.

اما صبر دربارهٴ اصل کار، برخی از کارها است که انسان باید انجام دهد اما گاهی به آسانی انجام نخواهد گرفت،ولی اگر انسان صبر کرد تا کار را به پایان رساند ترقی خواهد کرد،اما در اثر بی صبری و نداشتن تحمل در کارها انسان با شکست روبرو شده دچار عقب افتادگی خواهد شد،و این معنی دلیل بر آنست که قدرت ادارهٴ او ضعیف است،اگر دلیل بر انسان در وضع مدیرهائیکه در زندگی پیروز شده اند دقت کند آنان را دارای صفت " صبر و بردباری " در اداره امور خواهد یافت.

کم حرفی و پرکاری

یکی از اموری که در مدیریت بسیار موٴثر است " کم حرفی" است، زیرا همیشه نتیجه در پی کار و کوشش بدست می آید نه با پرحرفی و گفتار بی جا،بلکه بیشتر اوقات پر حرفی و سخن بی مورد موجب شکست خواهد شد.

باید از چند چیز سکوت کرد:

1-از انتقاد و خورده گیری چه در مورد کسانی که در کار او شرکت دارند، یا کسانی که بکار او ربطی هم ندارند، خورده گیری از کسانی که مربوط به کار او هستند - هر چند- انتقاد حق باشد طرف را بر می انگیزد بطوری که موجب سستی در کار و یا قیام بر ضد انتقاد کننده خواهد شد.

اما انتقاد از کسانی که بکار او ربطی ندارند،آنها نیز با این اعتقاد علیه او تحریک می شوند، زیرا انتقاد در اعصاب طرف اثر گذاشته او را ناراحت می کند،و در هر حال چه انتقاد از کسانی باشد که مربوط به کار او هستند یا از کسانی باشد که بکار او ربطی ندارند در هر دو صورت خورده گیری

از دیگران به مدیریت انسان لطمه وارد خواهد ساخت.

2-دومین مورد یکه انسان باید سکوت کند. در گفتارهای بیهوده است،که افراد کار بدست بیشتر بآن مبتلا هستند. شعار یکی از احزاب بزرگ "اندونزی" این جمله بود : " کم حرفی و پر کاری" راستی که این شعار چه شعار زیبائی است؟ تا جائیکه این معنی ضرب المثل شده است می گویند: "کار کردن با سکوت و آرامش نشانهٴ پیروزی است "

اما اگر انسان برای کارهای لازم خود به مقدار احتیاج حرف بزند،این اندازه سخن گفتن در اینگونه موارد ضروری است،و منظور ما از کم حرفی که آنرا جزء شرایط مدیریت قرار داده ایم آن نیست که از اینگونه سخن گفتن های لازم منع کنیم

شناسائی راه ورود و خروج در هر کار

یکی از چیزهائیکه در مدیریت بسیار لازم است (شناسائی بر راه ورود و خروج در هر کاری ) است،زیرا خداوند برای هرچیزی سببی،و برای هر مشکلی راه حلی قرار داده است، و برای هر گرفتاری راه خروجی است، انسان در اداره امور مربوطهٴ خود هدفی دارد که آنرا دنبال می کند ، و گاهی مشکلاتی در کار پیش آمد می کند که انسان در فکر راه حل آنست،اگر برای رسیدن به هدف وسائل لازمه آنرا فراهم ساخت به آن هدف خواهد رسید و در کار خود با موفقیت پیروز خواهد شد ، و نیز همینطور اگر برای حل مشکلاتی که در کارها پیش آمد می کند راه حل درستی برای خلاصی از آن مشکله انتخاب کرد،از آن گرفتاری هم با سربلندی و موفقیت نجات خواهد یافت.

اما اگر آشنا براه ورود در کارها ، و خروج از مشکلات نبود به هدف نخواهد رسید،و مشکلات خود را نمی تواندحل نماید، و بدین ترتیب با شکست مواجه خواهد شد ، برای روشن شدن مطلب برای شما در این باره مثالی بیاوریم:

اگر شما قصد مسافرتی دارید،اگر دانستید که باید چگونه ماشین کرایه کنی؟ و از چه کسی و یا چه گاراژی ماشین کرایه کنی ؟ به مقصد خود خواهی رسید وگرنه سفر نخواهید رفت و همانجا خواهید ماند ... و چهاچه در بین راه ماشین شما از کار افتاد، اگر با صلاح ماشین وارد بودی ؟ به مقصد خواهی رسید، وگرنه در بیابان خواهی ماند .

اما ناگفته نماند که شناسائی راه ورود و خروج کارها چیز ساده ای نیست،بلکه این نکته از نکات حساس (مدیریت ) است که احتیاج به دانش و تجربه اندوزی و فهم و مشورت بسیاری دارد.

و چه بسا در راه رسیدن به یک هدف وسائل گوناگون و فراوانی باشد و یا برای نجات از یک مشکله و حل آن راه حل های فراوانی باشد، اما بر انسان لازم است که بهترین وسیله و بهترین راه حل را انتخاب نماید ، وگرنه از مدیریت بهره ای نخواهد داشت ، مثلا" اگر برای رسیدن به یک مقصد راه های متعددی در پیش است،باید انسان آسانترین و نزدیکترین راه را انتخاب نماید، و اگر برای حل یک مسئله راه های بسیاری هست، باید آسانترین و بهترین راه حل را انتخاب نمود.

مطالعه حالات شخصیت های بزرگ

یکی از اموریکه در مدیریت بسیار حائز اهمیت است مطالعات پی گیر در حالات اداره کنندگان بزرگ است،زیرا زندگی آنان همانند نور افکنی قوی راه های مدیریت را به انسان میآموزد،و همانگونه که تجربیات خود انسان درآینده راه را برای او روشن می سازد،به همین ترتیب تجربیاتی که دیگران بکار بسته اند برای زندگی انسان بسیار موثر است ، زیرا اموری که در زندگی انسان پیش می آید همانند همان امور گذشته است ، و راه حل هائی که هم اکنون بکار می رود همانند همان راه حل هائی است که در گذشته از آن استفاده می شده است.

بنابراین اگر انسان حالات شخصیت ها و بزرگان گذشته را مطالعه نماید،چگونگی اداره امور را از آنان خواهد آموخت، و راه حل های صحیح و مفید را از آنان یاد می گیرد،اما اگر حالات بزرگان را مطالعه نکرد و به خویشتن اعتماد نمود مانند کسی است که می خواهد بدون آنکه از استادی آموخته باشد

ساختمانی را بسازد ، آیا چنین کسی می تواند با اعتماد به ذوق خود ساختمانی زیبا بنا کند ؟ .

و از جملهٴ ملحقات به این فصل مطالعهٴ کتاب های مفید است،زیرا مدیریت همانند نهر آبی است که قطره قطره جمع می شود،وقطرات مدیریت نیز از هزاران قطره حکمت و صدها قطره تجربه جمع آوری می گردد.

اما این مطالعه باید دائم و پیگیر باشد ، زیرا از مطالعه دست برداشتن همانند بریدن آب از یک درخت سر سبز و خرم است، همانگونه که در بقاء حیات یک درخت مدت،محدودی آب دادن کافی نیست،و هرگاه آب درخت قطع شد درخت خشک خواهد شد ، به همین طریق یاد گرفتن هم احتیاج به مطالعه دائم و پیگیر دارد ،همانگونه که با قطع آب درخت می خشکد اینجا هم با قطع مطالعه بی تدبیری و شکست پیش خواهد آمد.

سنگین و سبک کردن و ترجیح

أهم بر مهم

یکی از اموری که در مدیریت لازم است:" ترجیح اهم بر مهم " می باشد، زیرا در بسیاری از مواقع مصالح با یکدیگر معارضه می نمایند،اینجا کدامیک باید ترجیح داده شود ؟

یا اینکه گاهی مفاسد با یکدیگر معارض خواهد شد به ناچار بایستی تن به کدامیک از آنان داد؟ در این قبیل موارد انسان باید مصلحت بیشتر و مفسده کمتر را در نظر بگیرد، وگرنه مصلحت را از دست داده در مفسده بزرگ خواهد افتاد،و هر دو موجب ضعف مدیریت خواهد شد.

برای نمونه،دریک کارگاه که عده ای کارگر کار می کنند یک نفر از این کارگران بسیار خوب و با نشاط کار می کند،وکار او برای کارگاه بسیار مفید است اما خود او خالی از عیب نیست،اینجا وظیفه مدیر است که دقت کند و ببیند کدامیک بهتر است.

آیا بخاطر کار خوبی که کارگر دارد در کارگاه بماند؟ یا بخاطر بی نزاکتی و عیبی که دارد اخراج شود ؟ مدیر باید

با دقت و سنجش و تعقل و تفکر هر چه بیشتر اقدام کند.

زیرا ممکن است گاهی بی نزاکتی کارگر برای کارگاه عیب بزرگی به حساب بیاید،یا عیب اخلاقی این کارگر به دیگر کارگران سرایت کند،یا آنکه با خیانت خود موجب نقص بزرگی در سود کارگاه گردد،در اینجا یک مدیر لایق اخراج این کارگر را بهتر از باقی ماندن او می داند،و نیز ممکن است بی نزاکتی کارگر زیانش تنها متوجه خود او گردد، در این مورد مدیر، ماندن این کارگر را از اخراج او بهتر می داند، و از این قبیل سنجش ها در هر قدمی ممکن است برای مدیر پیش آمدکند،که اگر در این موارد نتواند تصمیم قاطع بگیرد، و کار بهتر را انتخاب نماید مدیریت او سست گشته و چه بسا رو به سقوط و شکست خواهد رفت.

گذشت در پاره ای از موارد

یکی از اموری که در مدیریت بسیار مهم است "گذشت " است، زیرا انسان هر اندازه رتبه اش بیشتر باشد - غیر از معصوم (علیه السلام) - در معرض اشتباه و خطا می باشد،و چه بسا از انسان اشتباهات بزرگی هم سر بزند .

اگر شخص مدیر از خطاهای مردم گذشت نداشته باشد در مدیریت خود شکست خواهد خورد ، شاعر گوید :

ولست بمستبق اخا " لاتلمه

علی شعث ای الرجال المهذب ؟

ترجمه:و تو از برادرت پیش تر نیستی ... او را بر لغزشش ملامت مکن،چه کسی است که واقعا " بی عیب باشد؟ چه بسا در نظر بعضی افراد که گرفتار مدیریت نشده اند این شرط بسیار لازم و مهم شمرده نشود،اما کسی که مبتلابه مدیریت شده است خوب می داند که این شرط تا چه پایه ارزش دارد .

بی جهت نیست که خداوند بزرگ به پیامبر خود فرمان

"عفو و گذشت داده میفرماید:عفو و بخشش را پیشهٴ خودساز، و به نیکی فرمان ده، و از نادانان دوری نما ".⁽¹⁾

اما منظور ما از عفو و بخشش این نیست که از هر نوع جرم و خیانتی صرف نظر شود،تا جائی که مرئوس از گذشت های رئیس و مدیر خود سوء استفاده نموده به فساد و کوتاهی در انجام وظیفه گراید،بلکه مراد ما از گذشت در حدود امکانات و مواردی است که چندان ضرری بکار نمی زند،زیرا برخی از افراد که مدیریت جامعه یا موسسه ای را به عهده دارند دارای یکنوع تندی و خشونت هستند و از کوچکترین خطای زیردست خود گذشت ندارند، و این صفت موجب خلل در مدیریت آنان خواهد شد،و چه بسیار است که به خشودن خطاهای کوچک موجب پیروزی و پیشرفت مدیر خواهد شد،و اگر مدیر بخواهد طرف را بخاطراینگونه خطاها مجازات کند این پیروزی نصیبش نخواهد شد.

اینک به فرمودهٴ امیرالمومنین (علیه السلام) توجه بفرمایید:

" عاتب اخاک بالأحسان الیه " .

یعنی " برادر دینی خود را بخاطر لغزشی که نموده است بوسیله احسان نمودن سرزنش نما ) ".

واگذار نمودن امور جزئی

یکی از اموری که جزء شرائط مدیریت است آنکه "مدیر خود عهده دار کارهای مهمتر شده و کارهای جزئی و کوچکتر را به مرئوسین و زیر دستان خود واگذار نماید" .

زیرا در ادارهٴ هر پست و موٴسسه ای هم کارهای مهمی هست و هم کارهائی جزئی و کوچک، مثلا" دربارهٴ یک مرجع تقلید ، تعیین ، تعیین نماینده در یک منطقه و یک استان از کارهای مهم به حساب می آید،اما پرداخت چند تومان پول به فقیر و مستمندی که مراجعه میکند از کارهای کوچک است .

بنابراین از شرائط مدیریت برای یک مرجع تقلید آن است که برای تعیین نماینده خود شخصا " نظر بدهد ، اما تعیین کم و زیاد مبلغی را که باید به فقیر پرداخت شود به عهدهٴ یک نفر از مرئوسین مورد اعتماد خود بگذارد .

اما اگر مدیر اصرار داشته باشد که خود شخصاً " همه کارها را از کوچک و بزرگ انجام دهد نوعی اهانت به تدبیر و نظر مرئوسین کرده موجب دلسردی و ناراحتی آنان خواهد

شد، و اگر کارهای بزرگ را هم بخواهد به مرئوسین واگذار نماید باعث خرابی کار و شکست در مدیریت خواهد شد ، بنابر این شرط مدیریت تقسیم کارها به ترتیب مذکور است .

اگر انسان در زندگانی و رفتار پیامبر اسلام (صلی الله) مطالعه نماید این مطلب را به خوبی درک خواهد نمود ، حضرت در کارهای بزرگ نظر حکیمانه خود را بکار می بست ، اما درکار های کوچک که بهر نحوی ممکن است انجام گیرد ، این قبیل کارها را حضرت به اصحاب خود واگذار می فرمود ، و روی همین حساب درجریان (تجدید معاهده) شفاعت ابی سفیان را نپذیرفت اما در جریان ( فتح مکه) شفاعت عموی خود عباس را در مورد ابی سفیان پذیرفت، وهمچنین در جریانات و پیش آمدهای بسیار دیگر...

تنظیم و تقسیم امور

یکی از شرائطمهم مدیریت تنظیم و تقسیم امور است ، حضرت امیر المومنین علی علیه السلام میفرماید: " الله الله فی نظم امرکم " یعنی : " شما را بخدا سوگند در تنظیم کار خود بکوشید" زیرا اگر زیردستان وظیفه خود را شناختند و انجام دادند،به آنان پاداش نیک داده ، تشویق می شوند و اگر هم به وظیفه عمل ننمودند به مجازات کردار خود برسند.

اما اگر در کارها نظم و ترتیبی نباشد و هر کس وظیفهٴ خود را نشناسد،کارها راکد مانده از هدف های خود دور می افتیم و این نحوه شکست از بدترین و رسواترین انواع شکست در مدیریت است .

گرچه در ابتدای امر در تنظیم و توزیع کارها شخص مدیروناظم با سختی ها و ناراحتی های بسیاری روبرو می شود

اما نتیجه های عالی که انسان از این نظم و ترتیب بعدا " مشاهده می کند فوق العاده با ارزش است .

ملاحظه کنید در کار یک ساختمان ، معمار چگونه کارهای

ساختمان را میان شاگردان و کارگران خود توزیع می نماید ؟

مدیر یک مدرسه چگونه کلاس های مختلف و درس های گوناگون را میان آموزگاران توزیع می نماید ؟

مدیریک هتل چگونه کارگران خود را منظم ساخته بهر کدام یک شغل می دهد ؟

این عمل د را داره تمام شئون جریان دارد،و بهترین و پیروز ترین مدیر آن کس است که تنظیم و توزیع امور را با دقت و استحکام هر چه بیشتر انجام دهد.

مدیر پس از آنکه کارها را منظم ساخت، میان افراد خود توزیع نمود باید بطور مداوم مراقب افراد باشد تا هر فرد قسمت مربوط به خود را انجام دهد ، وگرنه مدیر فقط کارش دستور دادن و طرح نقشه باشد در کار پیشرفتی حاصل نخواهد شد .

همیشه در تفکر

یکی از چیزهائی که در مدیریت بسیار لازم است آنکه مدیر همیشه در تفکر باشد، و راه های گوناگون و تجربیات مختلف را در فکر خود مورد بررسی قرار دهد ، و در کارها عمیقانه وارد شده ، و همیشه پیش از هر کاری در فکر نتیجه و پایان آن باشد ، امیر المومنین علی علیه السلام در باره اهمیت نقش تفکر در زندگی می فرماید :

"التفکر مرآت صافیه " (یعنی اندیشه و تفکر درهر کاری همانند آئینه مصفائی است " .

چه بسا انسان در امری سرگردان است ، و راه بجائی نمی برد اما اگر به تفکر پردازد، و فکر خود را بکار بندد راه درست و صحیحی پیدا می کند.

انسان در اثر تفکر مدام بطریقه و راه تفکر دست یافته تفکر برای او ملکه می گردد ، و بدین ترتیب دارای نظریات درست و قاطعی خواهد شد، معلوم است برای شخص مدیر بسیاری از اوقات امور مشکل های پیش آمد می کند ، و راه های

گوناگونی بنظرش می رسد، اگر مدیر از کسانی باشد که همیشه برای حل مشکلات تفکر می کرده است ، می تواند بر مشکلات خود پیروز شده بهترین راه را انتخاب کند، و بدین ترتیب در اجتماع هم به حسن عمل و مدیریت صحیح شهرت یافته از این راه مشکلات بزرگی را بر خود حل می سازد.

طرح ریزی

یکی از امور مهمه ای که در مدیریت اهمیت فوق العاده ای دارد " نقشه کشی و طرح ریزی است" زیرا همان گونه که یک مهندس در ساختن یک بنا قبل از هر چیز باید نقشه و طرح ساختمان را تهیه کرده سپس آن را پیاده کند ، و همانگونه که صاحب یک کارگاه پیش از نصب دستگاه و موتور و آلات باید نقشه ای طرح کند.

کسانیکه مدیریت قسمتی را به عهده دارند بایستی پیش از شروع به کار نقشه ای برای کار خود تهیه نموده سپس دست بکارشوند ، اگر مدیر مسئول در کار خود با نقشه و برنامه وارد عمل شد مشکلات فراوانی را بر خود حل نموده ، کارش منظم و مطلوب خواهد شد.

وگرنه با مشکلات بسیاری روبرو شده ، نتیجه درستی هم تحویل نمیگیرد .

البته این هم روشن است که نقشه و طرح هر کاری به تناسب همان کار باید باشد ، همان گونه که نقشه فرماندهی وحکومت

بر اجتماع بیک طریق است، نقشه و طرح ادارهٴ یک مدرسه به طریق ، دیگر است ، و همچنین طرح اداره امور دینی دارای شکل دیگری است و طرح های جنگی به گونه ای دیگر است .

اخلاق نیک

و از جمله شرائطی که در مدیریت اهمیت فراوانی دارد " اخلاق نیک " است،زیرا اخلاق نیک عبارتست از بردباری در مقابل هر ناملایمی،و بیش از هر کس شخص مدیراحتیاج به این بردباری دارد،زیرا مدیر می خواهد جامعه خود را پیشرفت دهد،و این معنی جز با اخلاق نیک امکان ندارد،زیرا انسان از گوشت و خون و قلب و روح ترکیب یافته،وتمام اجزاء وجودی انسان با خلاق نیک و سازش و عاطفه و تبسم و مسالمت و ... احتیاج دارد .

چه مثال زیبائی برای این مطلب زده اند،می گویند دو برادر بودند که هر یک جداگانه برای خود کار و کسب و زن و زندگی داشتند،یکی از آن دو سرکه انگور،و دیگری شیره انگور می فروخت،برادری که سرکه می فروخت زندگی مرتب وخوشی داشت،اما بر عکس آن برا دری که شیره می فروخت زندگی فلاکت باری داشت،روزی زن شیره فروش خواست ببیند علت چیست که این برا در کسبش خوب نیست

اما برا در سرکه فروش کارش رو براه است؟ آمد مقداری جلوی دکان شوهرش ایستاد دید شوهرش با مشتری ها با بد اخلاقی معامله می کند ، و همین موجب شده است که مشتری ها از او،رم می کنند، از آن طرف سری بدگان برا در سرکه فروش زد دید آن برادر با روی باز و اخلاق نیک با مشتریان خود معامله کرده آنان را بیشتر جلب می کند و با این اخلاق روز بروز مشتریش بیشتر خواهد شد.

همین که ظهر شد و شوهرش به خانه بازگشت زن با و گفت : ( تو شیرهٴ شیرین را با ترشروئی می فروشی ...اما برادرت سرکه ترش را با شیرین زبانی و اخلاق نیک می فروشد" چه بسیار شده است که اداره پیشرفته ای بدست مدیر بد اخلاقی می افتد و مدیر با اخلاق زشت خود موجب رکود و عقب افتادگی آن اداره می شود .

در حالی که بسیار هم دیده شده است که اداره راکد و عقب افتاده ای را بدست مدیر نیک اخلاقی سپرده اند و مدیر با اخلاق و رفتار نیک خود آن اداره را پیشرفت داده است. قال رسول الله صلی الله علیه و آله :" الخلق الحسن یذیب الخطایا کما یذیب الماء الجلید، و الخلق السوء یفسد العمل کما یفسد الخل العسل " .

یعنی:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: