مشخصات کتاب

سرشناسه : اسحاقی، حسین، - ۱۳۴۱

عنوان و نام پدیدآور : جام عبرت: بررسی عملکرد عوام و خواص در حادثه عاشورا با تکیه بر بیانات مقام معظم رهبری مدظله العالی/ حسین اسحاقی

مشخصات نشر : قم: حوزه علمیه قم، دفتر تبلیغات اسلامی. مرکز انتشارات،مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما ۱۳۸۰.

مشخصات ظاهری : ص ۲۴۰

فروست : (دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، مرکز انتشارات؛ شماره کتاب ۸۸۰)

شابک : 964-424-889-9۱۱۰۰۰ریال ؛ 964-424-889-9۱۱۰۰۰ریال

وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی

یادداشت : پشت جلد لاتینی شده:Hossain Eshaqi. Jame'ebrat = A glance to the life of ayat allah xamene'i.

یادداشت : چاپ دوم: ۱۱۰۰۰۱۳۸۱ ریال :ISBN 964-371-173-0

یادداشت : کتابنامه: ص. [۲۳۷] - ۲۴۰؛ همچنین به صورت زیرنویس

عنوان دیگر : بررسی عملکرد عوام و خواص در حادثه عاشورا با تکیه بر بیانات مقام معظم رهبری(مدظله العالی)

موضوع : عاشورا -- تاثیر

موضوع : واقعه کربلا، ق ۶۱

موضوع : خامنه ای، علی، رهبر جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۱۸ - -- نظریه درباره عاشورا

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. مرکز انتشارات

رده بندی کنگره : BP۴۱/۷۶/الف ۵ج ۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۵۳۴

شماره کتابشناسی ملی : م ۸۱-۱۳۹۸۰

اشاره

جام عبرت: بررسی عملکرد عوام و خواص در صحنه عاشورا (با تکیه بر بیانات مقام معظم رهبری )

نویسنده: سید حسین اسحاقی

تهیه کننده: مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما

ناشر: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، مرکز انتشارات

چاپ: زلال کوثر

نوبت چاپ: اول / 1380

شمارگان:

بها: ریال

حق چاپ برای ناشر محفوظ است

نشانی: قم، بلوار امین، مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما

پست الکترونیکی: Email: IRC@IRIB.ir

تلفن: 2919670-0251 دورنگار: 2915510

شابک: 6-8-96873-964ISBN: 964-96873-8-6

تقدیم به:

سرآمدِ خواصِ اهلِ حق که رهبر معظم انقلاب در وصف ایشان می فرماید:

امام خمینی(ره) دانشمندی پارسا، خردمندی پرهیزگار، حکیمی سیاستمدار، مؤمنی نو اندیش، عارفی شجاع، فرمانروایی عادل و مجاهدی فداکار بود.

و به همه شهیدانِ شاهدی که تربت پاکشان تا قیامت، مزار عاشقان و عارفان و دلسوختگان و دارالشفای آزادگان خواهد بود.

آیا نویسنده، این سعادت را دارد که نوشته اش در شریانهای حیات بخش عاشورا به جریان افتد و تقدیم شهدای کربلا و رهروانشان گردد؟

انشاءا...

مقدمه

مقدمه

سلام بر عاشورا و آموزه هایش، سلام بر عاشورا و عبرتهایش، سلام بر آیینه اسلام نمایش، سلام بر عاشورا و بارش خونین لحظه هایش، سلام بر رواق سرخ حماسه هایش؛

سلام بر عاشورا که رکن کعبه است و سعی و صفا و مروه؛ سلام بر عاشورا که حیات قرآن است و عزت مسلمانان؛ سلام بر عاشورا که آبروی نمازگزاران است و خروش تندر آسای هدایت پیشگان در تاریکستان سیاهی و نسیان؛

سلام بر عاشوراییان، آنانکه تا آخرین نفس عاشورایی ماندند و می مانند. سرخِ سرخ، به رنگ خدا به رنگ عشق، عشق به آرمانها و ارزشها.

و سلام بر حسینیان اهل معرفت که حریم جانها با نام و یادش عطر آگین می سازند و حقیقتی فراتر از زمین و زمان را به تصویر می کشند.

و درود بر آنان که با الهام بخشی از عاشورایی زمان، دل به ثارالله می بندند و در حریم امن حسینی به تفسیر شقایق های خونین بال فاطمی می نشینند.

با سپاس از جناب حجه الاسلام سید حسین اسحاقی که با تدوین این نوشتار، عملکرد عوام و خواص را در حماسه همیشه جاوید کربلا به تصویر کشید.

امید که فرزانگان و اندیشمندان در پاسخ به ندای مقام معظم رهبری این مسیر نیمه تمام را به پایان رسانده و دریچه های جدیدی از موضوع مورد بررسی، بر روی مشتاقان بگشایند.

مدیریت پژوهشی

مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما

سفید است

بخش اول: طرح و بررسی مسئله عوام و خواص

اشاره

بخش اول: طرح و بررسی مسئله عوام و خواص

سفید است

ضرورت و اهمیت پرداختن به موضوع

ضرورت و اهمیت پرداختن به موضوع

گذشته چراغ راه آینده است. گذشته را باید آیینه فرداها نمود، تا اشتباهات و لغزشهای پیشینیان تکرار نگردد. قرآن مجید می فرماید:

فَاعْتَبِرُوا یا أُولی الاَبْصارِ⁽¹⁾

ای صاحبان بصیرت [از این ماجراها] عبرت بگیرید.

کسی که عبرت آموزی اش بیشتر باشد، لغزشهایش کمتر است. حضرت علی(ع) در نامه شصت و نه نهج البلاغه، به یکی از دوستانش می فرماید:

وَاعْتَبِرْ بِما مَضَی مِنَ الدُّنْیا لِمَا بَقِی مِنها؛ فَإِنَّ بَعضَهَا یُشبِهُ بَعْضَا و آخِرَهَا لا حِقٌ بِاَوَّلِها

و از گذشته دنیا، آینده اش را چراغ عبرتی ساز چرا که پاره های تاریخ با یکدیگر همانند می باشند و در نهایت، پایانش به آغازش می پیوندد.

هر کس که از پیشینیان عبرت می آموزد، در حقیقت به نوعی در میان آنها زندگی کرده است. باید حوادث تاریخی به ویژه حادثه عاشورا را از این منظر بررسی کنیم، عوامل و زمینه های آن را بیابیم و تلاش کنیم که همچون آنان در باتلاق ضلالت و گمراهی نیفتیم. رهبر معظم انقلاب نیز به همین مطلب اشاره دارند: «جا دارد اگر ملت اسلام فکر کند که چرا پنجاه سال بعد از وفات پیغمبر صلی الله علیه و آله کار کشور اسلامی به جایی رسیده باشد که

همین مردم مسلمان، از وزیرشان، امیرشان، سردارشان، عالمشان، قاضی شان، قاری شان در کوفه و کربلا جمع بشوند و جگر گوشه همین پیغمبر را با آن وضع فجیع به خاک و خون بکشند؟! آدم باید به فکر فرو برود که چرا این طوری شد؟ کار به جایی برسد که جلو چشم مردم، حرم پیامبر را در کوچه و بازار بیاورند و به آنها تهمت خارجی بزنند؟⁽¹⁾

تاریخ، شرح زندگی انسانهاست، جوامع انسانی نیز تابع اصول و قواعدی است که در هر دوره با حصول شرایطش، قابل تکرار است، زندگی انسانها در ادوار مختلف، گرچه اشکال منحصر به فردی از نظر فرهنگ، حکومت، اقتصاد، جمیعت، قدرت و... دارد اما از نظر سنتهای تاریخی حاکم بر رفتار و اعمال اجتماعی، سراسر شباهت و همانندی است. امام علی(ع) می فرمایند: از حال فرزندان اسماعیل و فرزندان یعقوب عبرت گیرید که چقدر حالات (ملتها) مشابه و صفات و افعالشان شبیه یکدیگر است.⁽²⁾

با این وصف برنامه ریزان و سیاستگذاران صدا و سیما باید هماره این مهم را از نظر دور نداشته و گذشته را چراغ راهِ آینده بسازند.

شیوه حرکت تاریخ سازان در مقاطع مختلف بسیار حائز اهمیت است. در یک تقسیم بندی کلی تاریخ سازان به دو گروه خواص و عوام پیشرو و دنباله رو، اهل تفکر و تحقیق و تحلیلگر و آنان که اهل تحلیل و تحقیق نیستند تقسیم می شوند، گروه عوام در رخدادهای اجتماعی قدرت تحلیل و درک مسائل را ندارند و چون موج بر اثر وزش باد، به سمتی حرکت می کند. به سرعت نظام حاکم بر جوامع را می پذیرند و بسرعت رنگ عوض می کنند. صرفا مقلد و دنباله رو هستند.

گروه دوم، رفتار و اعمال خود را بر اساس تحقیق و آگاهی انتخاب می کنند، جهت

انتخاب مسیر و علت آنان را می دانند بر آن اساس مطالعه و تصمیم گیری می کنند و کمتر تابع تبلیغات هستند. این گروه در حقیقت حوادث را خلق می کنند و دسته اول را مطابق میل خود وارد عمل می کنند. در اصطلاح جامعه شناسانه به این عمل «هنجار آوری» می گویند. اصولاً برخی از هنجارها و ارزشها وارد گروه و جامعه می شوند، افراد بدون آنکه واقف باشند از آنها پیروی می کنند.

هنجارها (NORMS) تعیین کننده بایدها و نبایدهای رفتار اجتماعی افرادند که طبق قواعدی منبعث از آداب و رسوم و سنتهای یک جامعه به صورت گفتار و رفتار از نسلی به نسل دیگر منتقل می شود. هنجار آوران کسانی هستند که از نظر اعضای جامعه ارزشمند محسوب می شوند.

البته فرایند انتشار و تبدیل یک پدیده به هنجار طبعا یکباره و با یک سرعت در مورد همه پدیده ها انجام نمی گیرد. اعضاء جامعه نسبت به پدیده های جدید عکس العمل متفاوت نشان می دهند «نوآورها» کسانی هستند که یک پدیده را وارد جامعه می کنند. به این افراد گروههای مرجع (REFERENCE JROUP) می گویند که به عنوان الگو و تیپ ایده آل مطرح هستند. افراد و گروههای دیگر بر اساسِ گروههای مرجع، ارزشها و هنجارها را برای خود تنظیم و درونی می سازند.

بنابر این خواص در عوام تأثیر می گذارند. پیدایش صفت جدید که در آغاز جنبه فردی و اختصاصی دارد رفته رفته تعمیم یافته جزو صفتهای اساسی نوع قرار می گیرد به طوری که فرد در قضاوت و در اعمالِ خود از آن الهام می گیرد و آن را مبنای داوری قرار می دهد.

کسانی که یک پدیده را وارد جامعه می کنند عموما افرادی با وضعیت علمی، اقتصادی و آموزشی بهتر هستند که اگر بین هنجارآور و اعضاء جامعه و مسئله یا پدیده ای که او

می خواهد در بین مردم اشاعه دهد، رابطه مثبت برقرار شود. در آن صورت سریعا پدیده به هنجار تبدیل می گردد. میزان تأثیر پذیری به نوع اعضاء جامعه بستگی دارد «بعضی از افراد جامعه را «زود پذیرها» (Early adopters) تشکیل می دهند آنها کسانی هستند که از نظر شرایط نزد یک به نواورها بوده و در پی کسب احترامند.

بعضی دیگر «اکثریت زود» (Early majority) هستند که عده نسبتا زیادی از اعضا یک گروه یا یک جامعه را تشکیل می دهند که پدیده جدید را تشخیص و تقریبا خیلی زود از آن پیروی می کنند.

گروه دیگر «اکثریت دیر» (Late Mayority) هستند که افرادی شکاک و نسبتا دیر باورند. آنها نسبت به پذیرش هنجارهای جدید تأمل می کنند و به کندی جلو می روند، اما با یک تأخیر هنجار جدید را می پذیرند و به آن عمل می کنند.

و گروه دیگر نیز «دیر پذیرها» (Lqggards) هستند که افرادی پای بند به سنت قدیمی هستند و مایل نیستند به آسانی به هنجارها و روشهای جدید روی بیاورند.

با این توضیح، در روند تبدیل ارزش ها می توان گفت:

1 ـ ابتدا یک پدیده برای تعداد کمی از اعضای جامعه «نوآورها» با ارزش می شود در این حال مسیر انتشار از بالا به پایین صورت می گیرد.

2 ـ سپس «زود پذیرها» که از نظر شرایط نزدیک نوآورها هستند، به آن رفتار عمل می کنند آنگاه چرخه انتشار به طور خود کار به راه می افتد و مانند توده بهمن به تدریج همه اعضای جامعه را در بر می گیرد. در حقیقت زود پذیرها موتور حرکت تبدیل پدیده به هنجار هستند که به آنها «پیروی کنندگان اولیه» نیز می گویند.

3 ـ بعد از شروع حرکت هنجاری ابتدا «اکثریت زود» بعد «اکثریت دیر» برای عقب

نماندن از پدیده ای که می رود تبدیل به هنجار شود، پیروی می کنند»⁽¹⁾

بنابر این از دیدگاه جامعه شناسی همواره خواص در عوام تأثیر می گذارند و صفتهای جدیدی که در آغاز جنبه فردی و اختصاصی دارد رفته رفته تعمیم یافته جزو صفتهای اساسی نوع قرار می گیرد. با این وصف در تقسیم بندی این دو جریان اجتماعی مقام معظم رهبری می فرمایند:

به جهات بشری که نگاه می کنید، در هر جامعه ای، در هر شهری، در هر کشوری، با یک دید، با یک نگاه، با یک پرسش، مردم به دو قسم تقسیم می شوند. یک قسم کسانی که از روی تفکر و فهمیدگی و آگاهی تصمیم می گیرند، اسمشان را بگذاریم «خواص»، یک قسم هم کسانی هستند که به دنبال این نیستند که ببینند چه راهی درست است، چه حرکتی صحیح است تا بفهمند بسنجند، تحلیل کنند، درک کنند، می بینند جو این جوری است. دنبال آن جو حرکت می کنند اسم اینها را هم بگذاریم «عوام».

پس جامعه را می شود تقسیم کرد به خواص و عوام»⁽²⁾

از خواص طرفدار حق که در دل جامعه موحدان قرار دارند و الگوی راه و مرجع حرکت توده ها هستند، گروهی در مقابل دنیا و مظاهر فریبنده آن مقاومت و پایداری می کنند اما گروه دیگری از خواص طرفدار حق به رغم شناخت حق و باطل در مقابل زرق و برق دنیا شکست می خورند.

با توجه به مرجع بودن خواص، اهمیت آنها از هر جهت روشن است. اگر اهل تفکر و تحلیل به موقع حرکت کنند. پشتیبانی کنند، صحنه را در اختیار داشته باشند، گروههای عوام نیز دنباله رو آنان خواهند بود. الگو بودن خواص در همه ابعاد فکری، گفتاری، رفتار

فردی و اجتماعی متصور است و مجموعه این ویژگیهاست که حرکت آفرین و جهت بخش است. از همین رو اهمیت شناخت این گروه و نقش آنان در لحظه های حساس تاریخی محسوس است. مقام معظم رهبری در این باره می فرمایند:

«از هر طرف که شروع کنید، می رسید به خواص، تصمیم گیری خواص در وقت لازم، تشخیص خواص در وقت لازم گذشت خواص از دنیا در لحظه لازم، اقدام خواص برای خدا در لحظه لازم اینها هست که تاریخ را نجات می دهد، ارزشها را نجات می دهد، ارزشها را حفظ می کند، در لحظه لازم باید حرکت لازم را انجام داد، اگر گذاشتید وقت گذشت، دیگر فایده ندارد».⁽¹⁾

در مطالعه تاریخ این دو گروه، معرفی مصادیق خواص در برهه های حساس و سرنوشت ساز تاریخ حائز اهمیت است. شناخت آنها راه تجربه و عبرت گیری را مهیا نموده و انسانهای آگاه را با وظایفشان آشناتر می سازد از آن مهمتر بررسی و شناخت وظایف خواص در هر دوره و مقطع تاریخی است.

خواص، باید چگونه نقش آفرینی نمایند؟ با چه تمهیداتی اسیر دنیا و زرق و برق آن نگردند؟

این نوشتار، تا حدودی به شاخت نمونه های تاریخی و عمل خواص و پیامد این اعمال در حیات سیاسی و اجتماعی نظر دارد باشد که تأثیری در تثبیت جهت گیریهای درست امت اسلامی و دگرگونیهای تاریخ اسلامی داشته باشد.

باید دانست که در بررسی عوامل و شرایط دگرگونیهای اجتماعی، تعدادی از آنها تأثیر بیشتری دارند. از جمله این عوامل، نقش انسانهایی است که با تصمیمات و کنش خود سرنوشت جوامع را رقم می زنند در این خصوص نقش جنبشهای اجتماعی، رهبران،

نخبگان علما و دانشمندان، مدیران سازمانها، حامیان فرهنگی و روشنفکران، پشتیبانان مالی، متخصصان، برنامه ریزان، احزاب و زنان و جوانان نیز مورد توجه است اما در بین این کارگزاران، نقش نخبگان در جامعه بیشتر از بقیه، مورد مطالعه و بررسی قرار گرفته و به مکتبی در جامعه شناسی تبدیل شده است.

تقسیم بندی کارگزاران اجتماعی به دو دسته خواص و عوام، کنش اجتماعی آنها و تعامل بین خواص و توده های مردم، موضوعی است که از سوی مقام معظم رهبری به بحث گذاشته شده است.

بحث نخبگان در محیط سیاسی ـ اجتماعی و غیر دینی غرب شکل گرفته با وجود شباهتهای ظاهری با موضوع خواص، تفاوتهای اساسی با این موضوع دارد که این تفاوت ناشی از ساختار سیاسی اجتماعی جوامع غیر دینی و مبانی نظریه های جامعه شناسی سیاسی آنهاست. این مبنا، وجهه همت نخبگان را تلاش در جهت کسب قدرت و حاکمیت و به دست آوردن پایگاهای اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، نظامی و فرهنگی قرار داده است.این بینش با تفکر اسلامی تفاوت ماهوی دارد مؤلفه ها و ویژگیها، شرایط اجتماعی، نظام ارزشی و اهداف متعالی ـ که در اسلام از حیث سیاسی مطرح است ـ خواص درون خود را با نخبگان غربی متمایز می سازد. آنها بدنبال به دست آوردن قدرت و حفظ آن هستند در حالی که در این خصیصه گناه نابخشودنی خواص جامعه اسلامی شمرده است. مبارزه شدید اسلام با ریاست طلبی، زراندوزی و احترام به اشخاص به دلیل ثروت آنها، در همین راستا قابل تفسیر است که جای بحث و بررسی بسیار دارد.

علت انتخاب موضوع

علت انتخاب موضوع

مقام معظم رهبری در یک تقسیم جامعه شناسانه، عموم مردم را در جوامع گوناگون،

به دو دسته عوام و خواص تقسیم نمودند سپس نقش اصلی خواص را در هدایت و انحراف جوامع خاطرنشان کرده، به مصادیقی از این موضوع در صدر اسلام اشاره فرمودند. از آن جا که رهنمودهای روشنگر معظم له حاوی نکات برجسته قرآنی ـ تاریخی بود و ایشان متفکران و نویسندگان و گویندگان را به بحث و کنکاش در این مهم فرا خواندند، در اجابت به دعوت ایشان، با بضاعت اندک خویش به تبیین قرآنی، روایی و تاریخی و جامعه شناسی این موضوع می پردازیم. امید که هدایت قرآن نصیبمان شود و راهِ مان را منوّر گرداند.

سابقه پژوهش

سابقه پژوهش

تاکنون از زاویه خاص مورد نظر پژوهش حاضر، بحثهای جدی درباره این موضوع صورت نگرفته است. پژوهش هایی که درباره عملکرد عوام و خواص انجام گرفته، عمدتا با رویکردی توصیفی و تا حدودی تحلیلی، در کتاب «رسالت خواص» و «خواص و لحظه های تاریخ ساز» و «درسها و عبرتهای عاشورا» و مقالات آقای احمد حیدری و مقالات فصلنامه مصباح شماره 23 انجام گرفته است که در این تحقیق از آنها استفاده شده است. در این پژوهش تلاش شده تا به مفهوم شناسی، بیان ویژگیها و مصادیق عینی عوام و خواص و تحلیل عملکرد عوام و خواص و نقش رسانه در انتقال صحیح موضوع پرداخته شود. از آنجا که موضوع از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است ضرورت پرداختن به آن مضاعف می شود و جا دارد متفکران، نویسندگان و پژوهشگران به بحث و کنکاش جدی در این راستا بپردازند. این پژوهش در حقیقت، دستمایه کوچکی برای انجام تحقیقات ریشه ای، عمیق و کارساز دیگر محققان خواهد بود. مقام معظم رهبری فرمودند:

صحبت هایی در این خصوص شده است اما کافی و وافی نیست. من سررشته مطلب

را به دست ذهن شما می سپارم، تا شما خودتان روی این قضیه فکر کنید. کسانی که اهل اندیشه هستند، اهل مطالعه هستند، دنبال این رشته بروند. کسانی که اهل کار و عملند دنبال این بروند که چگونه می شود جلوی این را گرفت؟⁽¹⁾

روش پژوهش

روش پژوهش

روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی است، تلاش می شود تا ضمن توصیف ویژگیها و وظایف عوام و خواص و ارائه نظریه مقام معظم رهبری به تحلیل و بررسی آنها پرداخته شود. نحوه جمع آوری اطلاعات وداده ها نیز کتابخانه ای تحلیلی است که در نهایت منابع و مآخذ مورد استفاده، در کتابنامه خواهد آمد.

اهداف اصلی

اهداف اصلی

1 ـ لبیک به مقام معظم رهبری در خصوص پژوهش درباره موضوع عوام و خواص؛

2 ـ فضا سازی مناسب برای معطوف ساختن پژوهشگران کشور به تحقیق در این زمینه؛

3 ـ بررسی عملکرد مصداقهای خواص دنیاگرا در تاریخ اسلام؛

4 ـ تبیین جایگاه بحث عوام و خواص در حوزه جامعه شناسی؛

5 ـ تعیین وظایف و رسالت عوام و خواص درعصر حاضر؛

6 ـ نقش رسانه اسلامی در شناساندن زمینه های انحراف خواص و پیشگیری از تجربه های تلخ تاریخی.

تئوریها و نظریه های قابل طرح

تئوریها و نظریه های قابل طرح

تئوری (Theory) مجموعه ای از قانونهایی است که بر مبنای قواعد منطق، با یکدیگر مرتبط، و مبین بخشی از واقعیت هستند. انسان همواره در پی شناختن ناشناخته ها بوده است. این کنش ها و کند و کاوهای شناختی او در قالب سخن، گفتار یا بیان انجام می گیرد. یعنی مسائل شناختی در ذهن و اندیشه او بر مبنا و قالب واژه ها تجزیه و تحلیل و شکل گیری شده، به دیگران منتقل می گردد.⁽¹⁾بنابر این در تئوریها:

الف: نوع خاصی از گفتارها بعنوان عنصر اساسی تئوری مطرح است؛

ب: ارتباط بین این گفتارها بر مبنای قواعد منطقی (قیاس) شکل می گیرد؛

ج: تبیین واقعیت از راه قیاس، به عنوان هدف مطرح است؛

د: تطبیق تئوری با واقعیت نشانگر خارج شدن نظریه از بوته فرضیه هاست.

قوانینی که در تئوریها مطرح است از نظر زمان و مکان نامحدود، دارای مفعول های متعدد و به صورت جملات «اگر... آنگاه...» مطرح می شوند. در قسمت اگر متغیر ناوابسته (علت) و در قسمت «آنگاه» متغیر وابسته (معلول) می آید. قوانین در نظریه ها باید قابل بررسی و با ارزش باشد و بین گفتار (واژه، یا قانون های) هر تئوری، باید ارتباط منطقی وجود داشته باشد.

بر این اساس، نظریه رهبر معظم انقلاب در خصوص عملکرد خواص و عوام را در

قالب تئوری و نظریه قرار داده، آن را مورد بررسی و کنکاش قرار می دهیم:

اگزیوم یا قانون 1 ـ اگر غفلت از یاد خدا، دنیاگرایی و پیروی از شهوات زیاد شود، آنگاه خواص طرفدار حق منحرف می شوند.

غفلت از یاد خدا و ترجیح دنیا بر آخرت انحراف خواص طرفدار حق

اگزیوم یا قانون 2 ـ اگر خواص طرفدار حق بلغزند آنگاه این کار تصمیمات و واکنشهای نامناسب و پذیرش حکومت باطل را در پی خواهد داشت.

لغزیدن خواص طرفدار حق پذیرش باطل و اتخاذ تصمیمات نابجا.

اگزیوم یا قانون 3 ـ اگر خواص، تصمیمات و واکشنهای نامناسب نشان دهند، آنگاه عوام و توده مردم نیز، از این اقدامات پیروی خواهند کرد.

اعمال ناسنجیده و واکنشهای نامناسب خواص دنباله روی و پیروی عوام.

تئورم یا نتیجه: اگر دنیا گرایی و غفلت از یاد خداوند در بین خواص زیاد شود آنگاه واکنشها و تصمیمات نسنجیده آنها افزایش می یابد. اگر خواص طرفدار حق از مسیر حق خارج شده، بلغزند آنگاه پیروی و دنباله روی عوام و توده مردم را نیز شاهد خواهیم بود.

تئوری یا نتیجه نهایی: اگر دنیاگرایی، پیروی از شهوات و غفلت از یاد خدا در خواص طرفدار حق بروز کند، آنگاه این کار، پیروی توده مردم (عوام) را نیز به دنبال خواهد داشت.⁽¹⁾

ـ حرکت خواص به دنبال خو، حرکت عوام را می آورد.(رهبر معظم انقلاب، 20/3/75)

ـ یک وقت یک حرکت بجا، تاریخ را نجات می دهد، گاهی یک حرکت نابجا که ناشی از ترس و ضعف و دنیاطلبی و حرص به زنده ماندن است تاریخ را در ورطه گمراهی می غلطاند.(رهبر معظم انقلاب، 20/3/75)

ـ عوام ـ یعنی کسانی که وقتی جو به یک سمتی می رود، این ها هم می روند ـ تحلیلی ندارند (رهبر معظم انقلاب، 20/3/75)

ـ اگر خواص در هنگام خودش، کاری را که لازم است، تشخیص دادند و عمل کردند، تاریخ نجات پیدا می کند(رهبر معظم انقلاب، 20/3/75)

سؤالات اساسی تحقیق

سؤالات اساسی تحقیق

در پژوهش حاضر در صدد پاسخ گویی به این سؤالات هستیم، هر چند پاسخ اساسی به بعضی از این سؤالات مستلزم تلاش و کوشش عمیق علمی و بررسی تاریخی است. با این حال انشاءا... در این تحقیق مقدمات و زمینه های پاسخ به این سؤالات فراهم می آید:

1 ـ چرا امت اسلامی که آن همه نسبت به جزئیات احکام اسلامی و آیات قرآنی دقت داشت، این گونه دچار غفلت و سستی و سهل انگاری شد و چنین فاجعه ای (شهادت امام حسین(ع) و یارانش، اسارت فرزندان پیامبر صلی الله علیه و آله به وجود آمد؟

2 ـ انحراف جامعه اسلامی از چه زماین آغاز شد و نقش خواص در این تغییر مسیر چه قدر بود؟

3 ـ عوامل و زمینه های انحراف از مسیر حق چیست؟

4 ـ ویژگیها، و وظایف عوام و خواص در جامعه اسلامی کدام است؟

5 ـ بی بصیرتی و تصمیمات نسنجیده خواص چه پیامدهایی دارد؟

6 ـ چگونه حرکت خواص جامعه، دنباله روی عوام را به همراه دارد؟

7 ـ توده مردم چه توقعات و انتظاراتی از خواص دارند؟

8 ـ تصمیمات به موقع و سنجیده خواص چگونه می تواند مسیر تاریخ را تغییر دهد؟

9 ـ چرا خواص در نهضت عاشورا از وظایف خود کوتاهی کردند؟

10 ـ مظاهر دنیا گرایی به عنوان خطر اصلی خواص، کدامند؟

11 ـ چگونه می توان از تکرار چنین فجایعی در امّت اسلامی جلوگیری کرد؟

12 ـ آموزه ها و عبرتهای قابل دریافت از نهضت عاشورا کداماست؟

13 ـ خواص جامعه در اوضاع زمانی خویش چگونه باید عمل کنند تا دچار انحراف و اسارت دنیا نشوند؟

تعریف عوام و خواص

اشاره

تعریف عوام و خواص

خواص در هر جامعه، افرادی هستند که اهل شناخت و تجزیه و تحلیل بوده، بر اساس بصیرت نسبت به وقایع اتفاقی موضع گیری می نمایند و در حقیقت سردمداری جریانهای اجتماعی به دست آنهاست.⁽¹⁾این دسته بسیار کم هستند. مقام معظم رهبری می فرمایند:

خواص کسانی هستند که از روی فکر و فهمیدگی و آگاهی و تصمیم گیری، کار می کنند، یک راهی را می شناسند و به دنبال آن راه حرکت می کنند. وقتی عملی انجام می دهند، موضع گیری می کنند، راهی را انتخاب می کنند، از روی فکر و تحلیل است؛ می فهمند و تصمیم می گیرند و عمل می کنند.⁽²⁾

عوام در هر جامعه، که اکثریت را تشکیل می دهند، معمولاً پیرو بوده، به بالا دستیها نگاه می کنند و مطابق مشی آنها عمل می کنند، اینها توانایی تجزیه و تحلیل مسائل را ندارند پیرو موجند و مرعوب جوّ⁽³⁾مقام عظمای ولایت می فرمایند:

عوام کسانی هستند که وقتی جو به یک سمتی می رود. ابن ها هم می روند، تحلیل ندارند. یک وقت مردم می گویند زنده باد، این هم نگاه می کند و می گوید زنده باد، یک وقتی مردم می گویند مرده باد، او هم نگاه می کند می گویند مرده باد. اینها دنبال این نیستند که ببینند چه راه درست است، چه حرکتی صحیح است، بفهمند، بسنجند، تحلیل کنند، درک کنند.⁽¹⁾

عوام و خواص در جامعه شناسی

عوام و خواص در جامعه شناسی

مردم در جوامع مختلف به اعتبار قدرت نفوذ و تأثیر گذاری بر رفتار و کنش دیگران و میزان تأثیرپذیری متفاوت هستند قدر مشترک اینکه در هر جامعه ای عده ای که معمولاً تعداد آنها اندک است به دلیل موقعیت ویژه ای که دارند (اکتسابی یا موروثی) بر ارزشهای مورد قبول و رفتار دیگران، که قسمت عمده جامعه را تشکیل می دهند تأثیر می گذارند این «گروه کمترین» با نامهای خواص، برگزیدگان، نخبگان شناخته می شود و از «گروه بیشترین» با عناوینی چون عوام، توده و عموم مردم یاد می شود.

تاریخ و جامعه صحنه تعامل عوام و خواص است و تحولات اجتماعی در پرتو شناخت چگونگی این تعامل، آسانتر تبیین و تفسیر می شود.

پارتو (1923 ـ 1848) جامعه را به دو طبقه عمده برگزیدگان و توده ها تقسیم می کند، خواص از دیدگاه پارتو به کسانی اطلاق می شود که توانسته اند در هر یک از شاخه های فعالیت بشری بالاترین نمره را به دست آورند. در نظام جامعه شناسی پارتو ما با طبقه تهی از نخبگان و طبقه نخبه ساز روبرو می شویم برای رسیدن به نقطه مطلوب آنچه درمرکز ثقل توجهات پارتو قرار می گیرد کشف چگونگی جریان یافتن و جابجایی برگزیدگان بین

دو طبقه عمده اجتماعی است.

هر چند خواص رئالیستی پارتو با خواص ایدئولوژیک جامعه اسلامی همخوانی ندارد اما از جهت کشف قوانین و سنتهای حاکم بر رفتار انسانها و جوامع حائز اهمیت است. بهره گیری از قوانین و سنتهای حاکم بر جوامع در رشد و تعالی جوامع اسلامی نیز می تواند بسیار کارساز باشد مثلاً پارتو تنها راه حفظ حکومت و تضمین سلامت آن را. تأمین و تضمین روند «گردش خواص» در درون آن می داند، او می گوید اگر این روند به هم بخورد جامعه از این ناحیه صدمه می بیند و گروه حاکم از خواص نخواهد توانست از زور برای حفظ خود در مسند قدرت استفاده کند، مادر حکومت از دیدگاه اسلام می بینیم که این حکومت برخاسته از موضع طبقاتی و سلطه گری فردی یا گروهی نیست، بلکه تبلور آرمان سیاسی ملتی همکیش است که با سازماندهی روند تحول فکری و عقیدتی و... خود را به سوی هدف نهایی ـ که حرکت به سوی الله است ـ می گشاید.

در حکومت اسلامی ساز و کار حفظ چنین گردش سالمی اصلی سیاسی ـ اجتماعی است که به آن امر به معروف و نهی از منکر» می گویند در جامعه اسلامی دعوت به خیر، امر به معروف و نهی از منکر وظیفه ای همگانی و متقابل بر عهده مردم نسبت به یکدیگر دولت نسبت به مردم و مردم نسبت به دولت است. رعایت این اصل در جامعه اسلامی می تواند روند درست و صحیح گردش نخبگان را تضمین کند.

«پارتو در نظریه حفظ تعادل اجتماعی خود که وسیله تحقق آن را، چرخش خواص یا گردش نخبگان می نامد با دیدگاه اسلام همراه است چرا که در اسلام باید راه رشد برای آنانی که دارای استعداد هستند باز باشد و حکومت اسلامی باید چنان عمل کند تا زمینه بروز و شکوفایی استعدادها فراهم آید. اگر جامعه یا حکومت اسلامی بخواهد به حیات سالم خود ادامه دهد باید این تعادل را در اجتماع حفظ کند و این سنتی است تاریخی و

پذیرفتنی؛ نخبگان حکومتی نباید راه را بر سایر نخبگان و افراد دیگر ببندند تا گردش خواص روال عادی خود را داشته باشد.»⁽¹⁾

واژه های حاکی از خواص

اشاره

واژه های حاکی از خواص⁽²⁾

1 ـ حواری (حواریین)

این واژه پنج بار در قرآن بکار گرفته شده (سه بار حواریون و دو بار حواریین) البته تنها اصحاب خاص حضرت عیسی(ع) به این نام خوانده شده اند.

آنگاه که حضرت عیسی(ع) در بنی اسراییل به نبوت مبعوث شد، با نشان دادن معجزات، حجت را بر آنها تمام کرد، اما احساس کرد غالب آنها بر کفر خویش اصرار دارند. از این رو اعلام کرد آیا کسی هست که او را در پیمودن راه حق یاری دهد. حواریون کسانی بودند که اعلام اطاعت و تبعیت کردند:

فَلَمّا اَحْسَنَّ عیسی مِنْهُمُ الْکُفْرَ قالَ مَنْ اَنْصاری اِلی اللّه قالَ الْحَوّارِیُّونَ نَحْنُ اَنْصارُ اللّهِ امَنّا بِاللّهِ وَ اشْهَدْ بِأنّا مُسْلِمُونَ⁽³⁾

آنگاه که عیسی(ع) از آنان احساس کفر و طغیان کرد، گفت یاران من در راه خدا کیانند؟ حواریون گفتند: ما یاران (دین) خداییم، به خدا ایمان آوردیم و شاهد باش که تسلیم او هستیم.

گفته اند «حواری» از کلمه «حور» که به معنای سفیدی خالص است گرفته شده و در علت نامگذاری هم گفته اند حواریون لباس شویانی بودند که لباسهای چرک را تمیز کرده

سفید و پاکیزه می نمودند. از این رو آنان را «حواری» نامیدند.»⁽¹⁾

از امام صادق(ع) در مورد وجه نامگذاری حواریون سؤال شد. ایشان فرمودند:

اما از نظر عامه (غیر از پیروان اهل بیت) بدین جهت بوده که یاران آن جناب شغل لباسشویی داشتند و لباسها را با شستن از آلودگی پاک و تمیز می کردند و کلمه «حواری» مشتق از الخُبْز الحوار» نان سفید است. اما از نظر ما آنان را بدین نام خواندند چون نقش خویش را از شرک و آلودگی، خالص و پاک کرده و مردم را نیز با تذکر و موعظه، از آلودگیها پاک می ساختند.⁽²⁾

بنابر روایت تعداد حواریین حضرت عیسی(ع) دوازده نفر بوده اند.⁽³⁾

گرچه این لفظ در قرآن بر اصحاب و خواص محدود حضرت عیسی(ع) اطلاق شده، اما در عرف و روایات، بر اصحاب خاص و برگزیده امام معصوم(ع) نیز گفته می شود در روایتی می خوانیم:

در روز قیامت گوینده ای ندا می کند: حواریون رسول خدا صلی الله علیه و آله که بر عهد او بودند و هیچ گاه پیمان نشکستند، کجایند؟ سلمان، مقداد و ابوذر بر می خیزند. آن گاه ندا می دهد: حواریون علی ابن ابی طالب(ع) وصی رسول خدا صلی الله علیه و آله کجایند؟ در پاسخ این ندا عمروبن حمق خزاعی، محمد بن ابی بکر، میثم تمار واویس قرنی بر می خیزند و وقتی حواریون امام حسن(ع) فرا خوانده می شوند، سفیان بن ابی لیلی همدانی و حذیفة بن اسید غفاری بر می خیزند. شهدای کربلا در پاسخ ندای «کجایند حواریون حسین بن علی؟» قیام می کنند و جبیر بن مطعم، یحی بن ام طویل، ابو خالد کابلی و سعید بن مسیب به عنوان حواریون علی بن الحسین ندا را پاسخ می گویند و عبدالله بن شریک عامری، زرارة بن اعین، مرید بن معاویة عجلی، محمد بن مسلم ثقفی، لیث مرادی، عبدالله بن ابی یعفور، عامر بن عبدالله بن جذاعه، حجر بن زائل و حمران بن اعین به عنوان حواریین امام باقر و امام صادق(ع) ندای گوینده را پاسخ می دهند و بر

می خیزند.⁽¹⁾

2 ـ اولوالعلم (عالمان ربانی)

علم از دیدگاه اسلام و قرآن، بینشی است که انسان را به خدا نزدیک می کند و او را در پیمودن مسیر بندگی یاری می دهد.

عالمان و عاقلان، که در قرآن با واژه های «اولوالالباب»، «اولی الابصار» و «اولی النُهی» و... از آنان یاد شده، از دیدگاه قرآن خواص اهل حقند که نگاهشان از ظواهر مادی فراتر رفته، حقایق را می بینند و در عواقب امور دقت می کنند و به حقایق جهان هستی معترفند. اینان به درجات والای انسانی و بندگی نائل شده و در پیشگاه خداوند از منزلت والای برخوردارند.

یَرْفَعُ اللّهُ الَّذینَ امَنُوا والَّذینَ اُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ⁽²⁾

خداوند مؤمنان و صاحبان علم را به درجاتی رفعت می بخشد.

علامه طباطبایی رحمه الله در ذیل این آیه می فرماید:

آیه شریفه دلالت می کند مؤمنان دو طایفه هستند، یکی آنهایی که تنها مؤمنند (عوام)، دوم آنهایی که هم مؤمنند و هم عالم. طایفه دوم بر طایفه اول برتری دارند، همچنانکه در آیه دیگر فرمود: آیا کسانی که علم دارند با کسانی که علم ندارند مساوی اند.⁽³⁾

در آیاتی از قرآن موضع گیری حکیمانه عالمان مطرح شده است؛ به عنوان مثال وقتی قارون به طغیانگری، تجمل گرایی و فخر فروشی رو آورد، عوام جامعه که، عقلشان به چشمشان بود، تا آن حشمت و جلال ظاهری را دیدند، آرزو کردند کاش مانند قارون از

حظّ دنیا بهره مند بودند و سعادت عظیم را از آنِ قارون شمردند ولی:

قالَ الَّذینَ اُوتُوالْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوابُ اللّهِ خَیْرٌ لِمَنْ امَنَ وَ عَمِلَ صالِحَا وَ لا یَلْقها اِلاّالصّابِرون.⁽¹⁾

آنان که از دانش برخوردار بودند گفتند: وای بر شما! پاداش خدا برای مؤمنان نیکوکار بهتر است و جز کسانی که شکیبایی بورزند آن را نمی یابند.

3 ـ عالمان اهل کتاب

عالمان اهل کتاب به طور طبیعی در جامعه خود جایگاه ویژه ای دارند و نگاه عوام را به خود جلب می کنند در قرآن هنگامی که سخن از پیام رسانی پیامبر صلی الله علیه و آله به امتهای گذشته است، نقش این گروه تحت عنوان «الذین اوتوالکتاب» مطرح می گردد.

اَلَم تَرَ اِلی الَذینَ اُوتُوا نَصیبَا مِنَ الکِتبِ یُدْعَوْنَ اِلَی کِتبِ اللّهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ یَتَوَلّی فَریقٌ مِنْهُمْ وَ هُمْ مُعْرِضُونَ⁽²⁾

آیا ندیدی کسانی که بهره ای از کتاب (آسمانی) داشتند به سوی کتاب الهی فرا خوانده شدند تا در میان آنها داوری کند پس گروهی از آنان (با علم و آگاهی) روی می گردانند در حالی که (از قبول حق) اعراض دارند؟

متأسفانه این عالمان غالبا در طول تاریخ نقش منفی داشته و مردم را به پایبندی نسبت به همان کتاب و دین تحریف شده پیشین دعوت کرده اند وبا اینکه خود بر تحریف کتاب پیشین و حقانیت کتاب پیامبر بعدی آگاهی داشته اند، ولی نتوانسته اند بر تمایلات نفسانی خویش فائق گردند و نقش مثبت ایفا کنند.

4 ـ ملاء

ملاء به جمعی گفته می شود که عظمت و ابهت مادی یا معنوی آنها چشم ها و دلها را پر کرده است و توجه افراد عادی به آنها معطوف می گردد. علامه طباطبایی رحمه الله می فرماید:

ملاء جماعتی از مردم را گویند که بر یک نظر اتفاق دارند و اگر آنان را بدین نام خوانده اند از آن روست که عظمت و ابهتشان چشم مردم را پر می کند.⁽¹⁾

واژه ملاء هم بر خواص جبهه حق و هم بر خواس جبهه باطل اطلاق می شود.

قالَ یا أَیُّهَا المَلاَءُ اَیُّکُمْ یَأتینی بِعَرْشِها⁽²⁾

[حضرت سلیمان] گفت: ای سران و بزرگان! کدام یک از شما تخت بلقیس را برای من می آورد؟

قالَ المَلاءُ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ما هذا اِلاّ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ

بزرگان قوم نوح که کافر بودند، گفتند: این [مدعی نبوت] جز بشری مانند شما نیست.

5 ـ مترفان (ثروتمندان خوشگذران و مرفهان بی درد)

این واژه حاکی از خواص بد است، کسانی که از نعمتهای بسیارِ مادی برخوردار بوده، به عیش و عشرت مشغولند و فریاد هر مصلحی را به ضرر خویش می بینند اینان همیشه بر علیه حق و حق گویان بوده اند.

ما أَرْسَلْنا فی قَرْیَةٍ مِنْ نَذیرٍ اِلاّ قالَ مُتْرَفُوها اِنّا بِما اُرْسِلْتُمْ بِهِ کافِرُونَ⁽³⁾

در هیچ شهر و دیاری هشدار دهنده ای (پیامبری) نفرستادیم، مگر اینکه خوشگذرانان آنجا گفتند: ما به آن چه شما بدان فرستاده شده اید، کافریم.

6 ـ پیشوایان گمراهی

اینان خواص جامعه باطلند که نقش خط دهی و گمراه کنندگی دارند و با حیله های شبانه روزی خویش افراد را به پیروی جاهلانه خوانده، آنان را به هلاکت و گمراهی می کشانند. قرآن کریم آنان را پیشوایان گمراهی خوانده است و از زمانی که پیروانشان در آخرت از آنها بیزاری می جویند، یاد می کند.

اِذْ تَبَرَّأَ الَّذینَ اتُّبِعوا مِنَ الَّذینَ اتَّبِعُوا وَ رَأَوُ الْعَذابَ وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الاَسْبابُ⁽¹⁾

در آن هنگام پیشوایان (گمراه و گمراه کننده) از پیروان خود بیزاری می جویند و کیفر خدا را مشاهده می کنند و دستشان از همه جا کوتاه می شود.

در آیه بعد آمده: (در این هنگام) پیروان می گویند کاش بار دیگر به دنیا بر می گشتیم تا از آنها (پیشوایان گمراه) بیزاری جوییم آن چنان که آنان (امروز) از ما بیزاری جستند! (آری) خداوند این چنین اعمال آنها را به صورت حسرت زایی، به آنان نشان می دهد و هرگز از آتش دوزخ خارج نخواهند شد.⁽²⁾

از معصوم(ع) سؤال شد که این پیشوایان کیانند که در جهنم از پیروان خود بیزاری می جویند؟ فرمود: به خدا قسم آنان پیشوایان ستمگرانند.⁽³⁾

همچنین در قرآن از فرعون و بزرگان دربار او به امامانی که دعوت کننده به سوی آتش هستند یاد شده است.

وَ جَعَلْنهُم أَئِمَّةً یَدْعُونَ اِلَی النّارِ وَ یَوْمَ القیمَةِ لا یُنْصَروُنَ⁽⁴⁾

و آنان (فرعونیان) را پیشوایانی گردانیدیم که به آتش (دوزخ) دعوت می کنند و روز رستاخیز یاری نخواهند شد.

7 ـ مستکبران

واژه دیگری که حاکی از خواص بد است لفظ مستکبران می باشد. از آنجا که سردمداران گمراهی روحیه استکباری و خودبینی دارند، به این نام خوانده شده اند.

قالَ الَّذینَ اسْتَکْبَروُا اِنّا بِالَّذی امَنْتُمْ بِهِ کافِرُونَ⁽¹⁾

مستکبران گفتند ما به آنچه شما بدان ایمان آوردید، کافریم.

واژه های حاکی از عوام

اشاره

واژه های حاکی از عوام

زیر فصل ها

1 ـ ناس

2 ـ پیروان گمراه

3 ـ مستضعفان

1 ـ ناس

1 ـ ناس

این واژه هم به معنای عموم مردم و هم به معنای مردم عوام به کار رفته است. در آیات زیر ناس به معنای عموم مردم به کار رفته است.

یا اَیُّهَاالنّاسِ اعْبُدُوا رَبَّکُمْ⁽²⁾

ای مردم پروردگارتان را بندگی کنید.

شَهْرُ رَمَضانَ الَّذی اُنْزِلَ فیهِ القُرْانُ هُدَی لِلنّاسِ⁽³⁾

ماه رمضان [همان ماهی است] که در آن قرآن برای هدایت عموم مردم نازل شده است.

در آیاتی هم لفظ ناس به معنای مردم عوام در مقابل «خواص» استعمال شده است؛ مثلاً وقتی درباریان فرعون برنامه مقابله ساحران با موسی را پیشنهاد کردند:

قیلَ لِلنّاسِ هَلْ اَنْتُمْ مُجْتَمِعُونَ لَعَلَّنا نَتَّبِعُ السَّحَرَةَ اِنْ کانُوا هُمُ الغالِبینَ⁽⁴⁾

به توده مردم [عوام] گفته شد، آیا شما هم جمع خواهید شد، بدان امید که در صورت پیروزی جادوگران از آنان پیروی کنیم؟

همچنین وقتی بزرگان قوم نمرود با بتهای شکسته روبه رو شدند و فهمیدند که

حضرت ابراهیم آنها را شکسته است، او را در جمع مردم احضار و توبیح کردند، تا توده مردم را علیه او و به سود خدایانشان بشورانند.

فَأتُو بِهِ عَلی اَعْیُنِ النّاسِ⁽¹⁾

او را در برابر دیدگان توده مردم بیاورید (و محاکمه کنید)

2 ـ پیروان گمراه

2 ـ پیروان گمراه

از واژه هایی که بر عوام دلالت دارد لفظ «الذین اتَبَعوا» است که حکایت از عوام گمراه و مقلد دارد. البته در واژه های حاکی از خواص هم لفظ «الذین اتُبِعوا» به معنای «پیشوایان گمراهی» آمده بود؛ دو گروه تابع و متبوعی که بد هستند وهر دو در جهنم خواهند بود و در آنجا از هم بیزاری خواهند جست.

اِذْ تَبَرَّأَ الَّذینَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذینَ اتَّبَعُوا⁽²⁾

آن هنگام که پیشوایان گمراه از پیروان خود بیزاری جویند.

وَ قالَ الَّذینَ اتَّبَعُوا لَوْ اَنَّ لَناکَرَّةً فَنَتَبَرّأَ مِنْهُمْ کَما تَبَرَّؤُا مِنّا

و پیروان گویند: کاش برای ما بازگشتی بود تا از آنان بیزاری می جستیم همان گونه که از ما بیزاری جستند.

3 ـ مستضعفان

اشاره

3 ـ مستضعفان

در مقابل مستکبران که خواص بد بودند، مستضعفان را می یابیم که غالبا عوام بد و پیروان رهبران مستکبر می باشند. واژه «مستضعف»، که از ماده «ضعف» گرفته شده، یعنی کسی که ضعیف نگاه داشته شده است و امکان رشد فکری، اجتماعی سیاسی و اقتصادی را از او گرفته اند و مجال رشد و بالندگی به او نداده اند. استضعاف را می توان به گونه های

فکری، سیاسی و اجتماعی تقسیم کرد:

الف: استضعاف فکری

مستضعف در اینجا بیشتر به معنای ضعیف و ناتوان است. مستضعفان فکری گروهی از عوام هستند که به علت ضعف عقل و بی دانشی، توان شناخت حق و وارد شدن در گروه مؤمنان را نداشتند، یا عوامل بیرونی مانع از رسیدن معارف دینی به آنان شده و به طور ناخودآگاه آنان را در حصار غفلت، جهل و خرافه نگه داشته است. آیات قرآنی زیر به این گونه از مستضعفین اشاره دارد.

فَاُولئکَ مَأوائُهُمْ جَهَنَّمَ وَ ساءَتْ مَصیرا اَلاَّ الْمُسْتَضْعَفینَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالوِلْدانِ لا یَسْتَطیعُونَ حیلَةً وَ لا یَهْتَدُونَ سَبیلَا فَأُولئِکَ عَسَی اللّهُ یَعْفوا عَنْهُمْ وَ کانَ اللّهُ غَفُورَا رَحیما⁽¹⁾

جایگاه کافران مستضعف (که استضعاف را پذیرفته و حاضر به هجرت نشده اند) دوزخ است و بد سرانجامی است. مگر آن گروه از مردان و زنان و کوداکان مستضعفی که چاره ای نداشته و راه به جایی نمی برند، پس ایشان امید است که مورد عفو خداوند قرار گیرند و خداوند آمرزنده مهربان است.

ب: مستضعفان سیاسی ـ اجتماعی

اشاره

افرادی که اجازه فکر کردن نداشته باشند یا مقهورِ نظام حاکم و مجبور به اطاعت بوده، قدرت ابراز وجود نداشته باشند یا چاره ای برای نجات نیابند، مستضعف سیاسی ـ اجتماعی هستند، که می توان آنها را به چند دسته زیر تقسیم کرد:

1 ـ مستضعفان کافر

اینان آن گروه از عوام هستند که توان شناخت حق را از باطل دارند و حق نیز به گوش آنان رسیده است، ولی مقهور سلطه ظلم و کفرند و به عقل خود مراجعه نمی کنند. در برابر تحقیرها، و حیله های مستکبران تسلیم شده یا به زر و زیور آنها دل باخته و سیاهی لشکر و تابع ستمگران و حاکمان شده اند. آیات زیر حاکی از عاقبت این گروه

است.

قالَ الَّذینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذینَ اسْتَکْبَرُا بَلْ مَکْرُ الَّیْلِ وَالنَّهارِ اِذْ تَأمُرُونَنا اَنْ نَکْفُرَ بِاللّهِ وَ نَجْعَلَ لَهُ اَنْدادَا⁽¹⁾

مستضعفان به مستکبران گفتند: (نه، ما خود گناهکار نبودیم) بلکه نیرنگ شبانه روز (شما بود) آن گاه که ما را وادار می کردید به خدا کفر بورزیم و برای او همتایانی قرار دهیم.

فَقالَ الضُّعَفَاءِ لِلَّذینَ اسْتَکْبَرُوا اِنّا کُنّا لَکُمْ تَبَعَا فَهَلْ اَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنّا مِنْ عَذَابِ اللّه مِنْ شَی ءٍ⁽²⁾

ضعیفان به مستکبران گفتند: ما پیرو شما بودیم پس آیا (امروز) چیزی از عذاب خدا را از ما دور می کنید.

2 ـ مستضعفان ظالم

آن گروه از عوام و توده های جامعه که گرچه ایمان آورده اند، ولی سلطه ظلم را پذیرفته اند و حاضر نیستند از وطن خانواده و دارایی خود دل کنده، به دیار اسلام یاد یار آزادی مهاجرت کنند، تا در آنجا آزادانه معارف دین را فرا گیرند و به وظایف دینی عمل کنند آیه زیر درباره این گروه است:

اِنَّ الَّذینَ تَوَفّیهُمُ الْمَلائِکَةُ ظالِمی اَنْفُسِهِمْ قالُوا فیمَ کُنْتُمْ قالُوا کُنّا مُسْتَضْعَفینَ فِی الارْضِ قالَ اَلَمْ تَکُنْ اَرْضُ اللّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فیها فِاُولئِکَ مَأویهُمْ جَهَنَّمُ وَ ساءَتْ مَصیرَا.⁽³⁾

آنان که فرشتگان جانشان را در حالی می گیرند که بر خویش ستمکارند، چون بدانان گفته می شود: در چه حال بودید؟ گویند: ما در زمین مستضعف بودیم می گویند: آیا زمین خدا وسیع نبود که در آن هجرت کنید. پس اینان جایگاهشان جهنم است و چه بد جایگاهی است.

3 ـ مستضعفان مؤمن

آن گروه از عوام جامعه که ایمان آورده، می خواهند خود را از سلطه کفر و ظلم نجات دهند و در محیطی آزاد معارف دینی را فرا گیرند و به انجام وظایف بندگی بپردازند اما توان جسمی، روحی و اقتصادی ندارند:

وَ ما لَکُمْ لا تُقاتِلُونَ فی سَبیلِ اللّهِ وَ الْمُسْتَضْعَفینَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ والْوِلْدانِ الَّذینَ یَقُولُونَ رَبَّنا اَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْیَةِ الظّالِمِ اَهْلُها وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْکَ وَلِیّا وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْکَ نَصیرَا⁽¹⁾

چرا در راه خدا و (برای نجات مستضعفان جهاد نمی کنید؛ مردان و زنان و کودکانی که می گویند: خدایا ما را از این شهری که مردمش سمتکارند بیرون آور و از جانب خود برای ما سرپرست و یاوری قرار ده.

4 ـ خواص مستضعف

گروههای مستضعفی که تا به حال نام بردیم همه از عوام جامعه بودند اما گروه دیگری هستند که از خواص جامعه، ولی مستضعف می باشند و حاکمان و ستمگران، امکانات سیاسی و اجتماعی را از آنان گرفته و آنان را از جایگاه اجتماعی که سزاوار آن هستند محروم کرده اند.

حضرت هارون در پاسخ توبیخ برادرش، حضرت موسی(ع)، که چرا در برابر گوساله پرستی بنی اسرائیل اقدام نکردی؟ فرمود:

اِنَّ الْقَومَ اسْتَضْعَفُونی وَ کادُوا یَقْتُلُونَنی⁽²⁾

این قوم، مرا خوار و ناتوان کردند و نزدیک بود مرا بکشند.

استضعاف خواص بدین معناست که کافران و مشرکان، امکانات را از آنان می گیرند و آنان را در فشارهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی قرار می دهند تا امکان قیام نداشته

باشند. خداوند به این گروه وعده خلافت در زمین داده است:

وَ نُریدُ اَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذینَ اسْتَضْعَفُوا فِی الاَرضِ وَ نَجْعَلَهُمْ اَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمْ الْوارِثینَ وَ نُمَکِّنَ لَهُمْ فی الاَرْضِ⁽¹⁾

و اراده کردیم که بر مستضعفانِ زمین منت گذاریم و آنان را پیشوایان و وارثان زمین کنیم و در زمین قدرتشان بخشیم.

ویژگیهای عوام و خواص

اشاره

ویژگیهای عوام و خواص

زیر فصل ها

ویژگی های خواص

ویژگیهای عوام

ویژگی های خواص

اشاره

ویژگی های خواص

خواص از دیدگاه ما عده ای دانا، بینا و برخوردار از توانایی تحلیل و ارزیابی مسائل اجتماعی و سیاسی هستند و مهمتر از همه در بین توده مردم اثر گذارند. این گروه برگزیده و برجسته اجتماع دارای ویژگیهای زیر هستند:

1 ـ اهل فهم و تجزیه و تحلیلند

پیامبران به طور خاص و اصلاحگران به طور عام، دارای پیامهای ژرف و عمیق هستند که عامه مردم از درک ژرفای آن عاجزند. با اینکه همواره سعی می شود به فرا خور حال و مناسب شأن آنان سخن گفته شود با این وجود بسیاری از پیامهای پیامبران و مصلحان، از سطح فهم عوام فراتر یا فهمشان برای آنان مشکل است. مثلاً قرآن مجید یاران کفار را به خانه عنکبوت تشبیه می کند که فقط نامی از خانه دارد و در برابر سرما و گرما و هجوم دشمن ایمن نیست و فقط دامی است برای شکار طعمه عنکبوت که حشرات پناهنده به آن را دست و پا بسته تحویل عنکبوت می دهد، این کلام به مثابه آن است که یاران دروغین کفار هم مانند این خانه اند که برای فریب انسانها و بردگی آنها تلاش می کنند، اما

این معنا برای عوام قابل فهم نیست و فقط خواص و اهل تجزیه و تحلیل می توانند آن را دریابند.

قرآن مجید می فرماید:

وَ تِلْکَ الاَْمثالُ نَضْرِبُها لِلنّاسِ وَ ما یَعْقِلُها اِلاّ الْعالِمُونَ⁽¹⁾

و این مثلها را برای عموم مردم می زنیم اما عمق آن را جز دانایان (خواص) نمی فهمند.

امام علی(ع) نیز می فرماید:

اِنَّ حَدیثَنا صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ لا یَعْقِلُهُ اِلاّ الْعالِمُونَ⁽²⁾

سخن ما سخت و دشوار است و جز دانایان عمق و معنای دقیق آن را نمی فهمند.

2 ـ بصیرت

بصیرت چراغی هماره روشنگر و نجات بخش انسان از گمراهی ها است. بصیرت به انسان قدرت می دهد که حتی در تنهایی و غربت چون امت واحده از صراط مستقیم سر بر نتابد و هیچ هراسی از بسیاری طرفداران باطل به دل راه ندهد. بصیرت روشن بینی و روشن دلی است. «بَصَر» چشم ظاهری است و «بصیرت» چشمِ دل.

قرآن مجید درباره کافران و دنیا پرستان ظاهر بین می فرماید:

یَعْلَمُونَ ظاهِرا مِنَ الحیوةِ الدُنْیا وَ هُمْ عَنِ الاخِرَةِ هُمْ غافِلُونَ⁽³⁾

تنها ظاهری از زندگی دنیا می بیننند و از آخرت غافلند.

در این باره امام علی(ع) می فرماید:

مَنْ اَبصَرَ بَصَّرَتْهُ وَ مَنْ اَبَصْرَ اِلَیْها اَعْمَتْهُ⁽⁴⁾

آن کس که دنیا را وسیله ببیند (و به آن دل نبندد) این مایه بصیرت اوست و آن کس که دنیا برایش هدف باشد، نابینایش خواهد کرد.

خواص جامعه آنهایند که به فرمایش علی(ع):

حَمَلُوا بَصائِرَ هُمْ عَلَی اَسْیافِهِمْ⁽¹⁾

آنان بصیرت ها و اندیشه های روشن خود را بر شمشیرهای خود حمل می کنند.

اساسا در همه نبردهایی که حق و باطل پنهان بود و کفر در پرده سالوس و ریا و تقدس پوشیده شده بود بصیرت با چشم دل و حق محوری راه صواب را از ناصواب تشخیص دادند و راه امام حق را برگزیدند. حق مداری ویژگی برجسته اهل بصیرت است، آنان این نور را از تقوا، زهد، توکل به خداوند و وارستگی از غیر او بر می گیرند.

3 ـ انتخابگری

گرچه در بین خواص، هم هدایت شده و هم گمراه وجود دارد، ولی هر دو گروه آگاهانه راه هدایت یا گمراهی را پیش گرفته اند. آنان سخن حق را شنیده و فهمیده اند و در مقابل آن یا تسلیم شده، یا عناد ورزیده اند. قرآن در این مورد می فرماید:

مَااخْتَلَفَ الَّذینَ اُوتُو الْکِتابَ اِلاّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْم⁽²⁾

اهل کتاب اختلاف نورزیدند مگر پس از آن که علم برای آنان حاصل آمد.

وَ ما تَفَرَّقُوا اِلاّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَ هُمُ الْعِلْمُ بَغْیَا بَیْنَهُمْ⁽³⁾

آنان فرقه فرقه نشدند مگر از سر ستم و پس از آن که (به حق و راه راست) علم یافتند.

4 ـ جانبداری از حق

خواص هیچگاه بی طرف نبوده و نیستند. ویژگی برجسته آنها جانبداری پیوسته از حق و باطل گریزی است. مقتضای ایمان، جانبداری صریح از حق و ستیز با باطل است. امام صادق(ع) می فرماید:

اِنَّ مِنْ حَقیقَةِ الایمانِ أَنْ تُؤثِرَ الْحَقَّ وَ اِنْ ضَرَّکَ عَلَی الْباطِلِ وَ اِنْ نَفَعَکَ.⁽¹⁾

از حقیقت ایمان آن است که حق را بر باطل ترجیح دهی، هر چند حق، به زیانت باشد و گرایش به باطل تو را سود رساند.

حضرت علی(ع) نیز یکی از ویژگیهای خواص را وارد نشدن در باطل و خارج نشدن از مدار حق می دانند.

وَ لا یَدْخُلُ فِی الْباطِلِ وَ لا یَخْرُجُ مِنَ الْحَقِّ⁽²⁾

خواص آن جا که حق را ببینند می ایستند، حمایت می کنند و از هیچ مشکلی نمی هراسند در قاموس خواص بی طرفی معنا ندارد، بی طرفی در برابر حق، همسنگ ستیز با حق است. از دیدگاه قرآن بی تفاوتان و معصیت کاران هر دو به بیراهه می روند، نمونه آشکار آن را می توان در آزمون بنی اسرائیل برای صید ماهی جستجو کرد. آنگاه که به آن ها دستور داه شد صید ماهی را در روز شنبه تعطیل کنند، مخالف کردند و در کنار دریا حوضچه هایی ترتیب داده، ماهیان را روز شنبه در آن محاصره و روز یکشنبه صید می کردند و نافرمانی خود را چنین توجیه کردند که ما روز شنبه صید نکرده ایم بلکه تنها آن ها را در حوضچه ها محاصره کردیم. در این آزمایش مردم سه دسته شدند:

الف: گروهی که اکثریت را تشکیل می دادند به مخالفت با این فرمان الهی برخاستند.

ب: گروهی که اقلیت کوچکی بودند در برابر گروه اول به وظیفه امر به معروف و

نهی از منکر قیام کردند.

ج: ساکتان و بی طرفان که نه با گناهکاران همگامی داشتند و نه وظیفه نهی از منکر را انجام می دادند.

قرآن مجید می فرماید تنها گروه دوم نجات یافتند. دو دسته دیگر مجازات شدند.

فَلَمّا نَسُوا ما ذُکِّروُا بِهِ أَنْجَیْناالَّذینَ یَنْهَونَ عَنِ السُّوءِ وَ أخَذْنا الَّذینَ ظَلَمُوا بِعَذابٍ بِئسَ بِما کانُوا یَفْسُقون⁽¹⁾

پس هنگامی که تذکراتی را که به آنها داده شده بود فراموش کردند، کسانی را که از بدی باز می داشتند رهایی بخشیدم و آنها را که ستم کردند به خاطر نافرمانی شان به عذاب شدیدی گرفتار ساختیم.

5 ـ استقامت

خواص حامی حقند و تمام مشکلات را در این راه به جان می خرند و با آغوش باز به استقبال پیامدهای دفاع از حق می روند. قرآن کریم اینان را «رَبِّیُّون» می نامد. ربیون کسانی هستند که ارتباطی محکم و ناگسستنی با پروردگار دارند.

وَ کَأَیِّن مِنْ نَبی قاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ کَثیرٌ فَما وَ هَنُو الِما أَصابَهُمْ فی سَبیلِ اللّهِ وَ ما ضَعُفُوا وَ مااسْتَکانُوا وَاللّهُ یُحِبُّ الصّابِرینَ⁽²⁾

و چه بسا بودند پیامبرانی که مردان الهی بسیار به همراه آنان جنگیدند. آنها هیچگاه در برابر آن چه در راه خدا به آنها می رسید، سست و ناتوان نشدند و تن به تسلیم ندادند، و خداوند استقامت کنندگان را دوست دارد.

خواص سر تسلیم در برابر دشمن فرود نمی آورند بر موضع خویش ثابت قدم و استوارند، خداوند نیز در پاسخ، باران لطف و رحمتش را بر آنان فرو می فرستد، در نتیجه

خواص حق جو با دلگرمی و صلابت به راه خویش ادامه می دهند، و هیچگونه سستی در آنها دیده نمی شود.

اِنَّ الَّذینَ قالوُا رَبُّنا ثُمَّ اسْتَقامُوا فَلا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ اُولئِکَ اَصْحابُ الْجَنّةَ خالدینَ فیها جَزاءً بِما کانُوا یَعْمَلُونَ.⁽¹⁾

کسانی که گفتند پروردگار ما الله است، سپس استقامت کردند، نه ترسی بر آن هاست و نه اندوهی. آنان اهل بهشتند و جاودانه در آن می مانند، این پاداش اعمالی است که انجام می دادند.

خواص باید مقاومت را از پیامبر گرانقدر اسلام بیاموزند؛ در سنگر حق مبارزه کنند، در راه حق سرمایه گذاری مادی و معنوی کنند و برای تحقق اصول و مبانی و ارزشها پایداری نشان دهند که:

فَاسْتَقِمْ کَما أُمِرْتَ وَ مَنْ تابَ مَعَکَ⁽²⁾

پس همانگونه که فرمان یافته ای استقامت کن و همچنین کسانیکه با توبه سوی خدا آورده اند (باید استقامت کنند)

6 ـ ایمان راستین

از دیدگاه قرآن کریم، ایمان های موسمی و مقطعی بی ارزش است. ایمانی ارزشمند است که برخاسته از صمیم جان بوده و ریشه در وجود او داشته باشد. خواص اهل حق، ایمان در وجودشان رسوخ کرده و باورها و اعتقادات آنان عمیق است.

اِنَّما المُؤمِنُونَ الَّذینَ امَنُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتابُوا وَ جاهَدوُا بِأَمْوالِهِم وَ اَنْفُسِهِمْ فی سَبیلِ اللّهِ

اُولئِکَ هُمُ الصّادِقُونَ⁽¹⁾

مؤمنان واقعی، تنها کسانی هستند که به خدا و رسولش ایمان آورده، هرگز شک و تردید به خود راه ندادند و با اموال و جان های خود در راه خدا جهاد کردند، آنها راستگویانند.

ایمانی که تنها لقلقه زبان باشد و برای دستیابی به مطلوب دنیایی و به گونه مقطعی و موسمی نمود یابد، خواستگاه سعادت و سلامت به شمار نمی آید. این در حقیقت، خود، نوعی بی ایمانی است که به شدت نکوهش شده است.

وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَعْبُدُ اللّهَ عَلی حَرْفٍ فَاِنْ اَصابَهُ خَیْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَ اِنْ اَصابَتْهُ فِتْنَةٌ اِنقَلَبَ عَلی وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنیا وَالاخِرَةِ ذلِکَ هُوَ الخُسْرانُ المُبینْ⁽²⁾

بعضی از مردم خدا را تنها با زبان می پرستند، همین که دنیا به آنها رو کند و خیری به آنان رسد، اطمینان می یابند اما اگر مصیبتی به عنوان امتحان به آن ها برسد دگرگون می شوند و به کفر رو می آورند. به این ترتیب، هم دنیا را از دست داده اند و هم آخرت را و این زیان آشکار است.

7 ـ قیام

خواص خوب و حق مدار به مقتضای پیمان الهی ـ انسانی خویش برای انجام وظیفه قیام کرده و نسبت به کجرویها، ستمها و تجاوزگریها واکنش نشان داده اند. نمونه آشکار آن را می توان در اصحاب کهف جستجو کرد، آنجا که قرآن می فرماید:

اِنَّهُمْ فِتْیَةٌ امَنُوا بِرَبِّهِمْ فَزِدْنا هُمْ هُدَی وَ رَبَطْنا عَلی قُلُوبِهِمْ اِذْ قامُوا فَقالُوا رَبُّنا رَبُّ السَّمَواتِ وَالاَرْضِ...

آنان جوانمردانی بودند که به پروردگارشان ایمان آوردند و ما بر هدایتشان افزودیم و دلهایشان را محکم ساختیم، آن هنگام که قیام کردند و گفتند: پروردگار ما پروردگار آسمانها و زمین است.

قیام اصحاب کهف نمونه قیام خواص خوب برای اعلان کلمه توحید است. آنها بعد

از قیام و اعلان توحید هجرت کردند و خانه و کاشانه و مقام و موقعیت را وا نهادند و برای حفظ ایمان خود از جامعه جاهلی و کافر هجرت کردند.

نمونه دیگر مردان عارفی هستند که در لشکر طالوت علیه ستم به مبارزه و هجرت دست زدند. همانان که در مبارزه با نفس پایدار بودند و دلیری و توانایی بی نظیر یافتند. از این رهگذر است که خداوند می فرماید:

کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثیرَةً باِذْنِ اللّهِ مَعَ الصّابِرینَ.⁽¹⁾

چه بسیار گروه های کمی که به خواست خدا بر گروههای کثیر غلبه یافته اند و خدا با صابران است.

8 ـ تحمل آزار و شکنجه در راه خدا

خواص حق در طول تاریخ همواره مورد آزار و شکنجه، تبعید و تحقیر و قتل قرار گرفته اند ولی خداوند ایمان آنان را حفظ نموده و در تحت حمایت خویش قرار داده و از شر دشمنان نجاتشان داده است. خواص حق که به انجام وظیفه حق گویی و حق خواهی قیام می کنند همیشه از سوی مستکبران و ستمگران و خواص بد مورد تهمت، شکنجه و قتل قرار گرفته اند.

مؤمن آل فرعون، بعد از دفاع عقلانی و تقیه ای آنگاه که لازم دید ایمان خود را آشکار کند و از خدایان آنان بیزاری جوید می فرماید:

فَسَتَذْکُرُونَ ما أَقُولُ لَکُمْ وَ أُفَوِّضُ أَمْری اِلَی اللّهِ اِنَّ اللّهِ بَصیرٌ بَالْعِبادِ

به زودی آنچه را به شما می گویم به یاد خواهید آورد و من کار خویش را به خدا می سپارم، چه اینکه خدا به پندگان خود بیناست.

سپس خداوند می فرماید:

فَوَقاهُ اللّهَ سَیِّاتِ ما مَکَروُا⁽²⁾

خداوند او را از نیرنگ فرعونیان حفظ کرد.

کارنامه خواص حق پرست پر از تیرهای تهمت و شایعات است. گاهی به آنها مقام طلب، زمانی جادوگر و دروغگو و مفسد و غیر آن گفته اند، همچنانکه این تهمت ها را به پیامبران و مصلحان دیگر نیز می زدند.

ویژگیهای عوام

1 ـ نداشتن قدرت فهم، تحلیل و ژرف نگری

توده مردم یا عوام جامعه به دلایل مختلف از شکوفایی فکری برخوردار نبوده، توان فهم باطن امور را ندارند و نمی توانند وقایع و حوادث را تجزیه و تحلیل کنند و حقایق را از ورای ظواهر دریابند؛ مثلاً وقتی حضرت ابراهیم(ع) خدایش را برای نمرود و اطرافیانش توصیف کرد و فرمود: رَبِّی الَّذی یُحیی وَ یُمیتُ. پروردگار من آن است که زنده می کند و می میراند. نمرود نیز خود را زنده کننده و میراننده معرفی کرد و دستور کشتن یک زندانی و آزاد کردن زندانی دیگر را داد و آن را مصداق زنده کردن و میراندن نامید. در اینجا توده مردم و عوام نتوانستند باطل بودن ادعای نمرود را بفهمند و حضرت ابراهیم با توجه به سطح فهم عامه و مردم حجتی روشنتر ارائه نمود تا نمرود نتواند عوام فریبی کند. ایشان فرمودند:

اِنَّ اللّهَ یَأتی بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ⁽¹⁾

خداوند خورشید را از مشرق بر می آورد، تو (اگر خدایی) آن را از مغرب برآور.

همین ناتوانی از درک و تحلیل بود که پیامبران و اولیای خدا را وا می داشت، تا بسیاری از حقایق را ازعوام کتمان کنند. عامه مردم به دلیل عدم توانایی از تجزیه و

تحلیل، دچار افراط یا تفریط می شوند. گروهی آنان را کافر و جادوگر می شمردند و گروهی دیگر نیز مبالغه کرده، آنها را خدا و شریک خدا می دانستند.

2 ـ پیروان ظاهر بین

عوام پیرو ظواهر چشم پر کن هستند و استدلالهای عقلی و بحث علمی در برابر آنان بی فایده است. حضرت ابراهیم(ع) وقتی مردم را بت پرست دید، آنها را از این کار باز داشت و با استدلالهای فراوان، باطل بودن کرنش در برابر بتها را برای اهل فهم و شناخت روشن ساخت. از جمله، وقتی بتها را شکست، با گذاشتن تبر بر گردن بت بزرگ گفت: اگر خدایتان می تواند سخن بگوید و پاسخ دهد از او بپرسید.

نمرودیان برای اینکه وجهه عمومی خود را از دست ندهند، شروع به مجادله و عوام فریبی کرده، پیروان عوام را به دفاع از خدایان دروغین فرا خواندند و با اینکه محاکمه ابراهیم(ع) در برابر چشمان مردم بود،

فَأَتُوا بِهِ عَلی أَعْیُنِ النّاسِ⁽¹⁾

او را در برابر دیدگان مردم (برای محاکمه) بیاورید.

ولی با این حال عامه مردم نتوانستند سخن حضرت ابراهیم(ع) را بفهمند و به حقانیت ایشان پی ببرند. آنها همچنان بر گمراهی خود اصرار ورزیدند.

3 ـ اهتمام به ارزشها مادی

عوام با مظاهر مادی مأنوس هستند. قدرت و شکوه ظاهری را ملاک ارزش می دانند. وقتی گوساله طلایی سامری را دیدند، برق طلای گوساله چشم آنان را خیره کرد و بلافاصله آن را به خدایی پذیرفتند ودر مقابل هشدارهای خواص از جمله هارون گفتند:

لَنْ نَبْرَحَ عَلَیْهِ عکِفینَ حَتّی یَرْجِعَ اِلَیْنا مُوسی⁽¹⁾

پیوسته بر آن گرد خواهیم بود تا موسی به سوی ما باز گردد.

از همین ضعف عوام، فرعونیان بهره گرفتند و گفتند:

یا قَوْمِ أَلَیْسَ لی مُلْکُ مِصْرَ وَ هذِهِ الاَنْهارُ تَجْری مِنْ تَحْتی أَفَلا تُبْصِرُنَ⁽²⁾

ای قوم من! آیا حکومت مصر از آن من نیست و این نهرها تحت فرمان من جریان ندارد؟ آیا نمی بینید؟

چون ارزش از دیدگاه آنها فقط به امور مادی و ظاهری است فرعون نیز از همین روزنه سخن می گوید تا آنها را به سوی خود جلب کند.

4 ـ مقلد و تابع اند

عوام چاره ای جز پیروی ندارند. اما پیروی عوامِ بد جاهلانه است؛ نه از عقل دستور می گیرند و نه از کسانی تبعیت می کنند که صاحبان عقل و شعورند. پیشوای آنان سنت های ملی، قومی و آبا و اجدادی است. فهم و عقل خویش را به کناری می نهند و خواستشان رسیدن به آرزوهای نفسانی است. از این رو وقتی در قیامت آنان را فوج فوج به دوزخ می برند، نگهبانان دوزخ از آنان می پرسند:

أَلَمْ یَأتِکُمْ نَذیرٌ

آیا هشدار دهنده ای برای شما نیامد؟

و آنان تصدیق می کنند که هشدار دهنده آمد، ولی با تکذیب ما رو به رو شد و ما منکر رسالت شدیم و در آخر اعتراف می کنند:

لَوْ کُنّا تَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ما کُنّا فی أَصْحابِ السَّعیرِ⁽³⁾

اگر گوش شنوا داشتیم یا اندیشه می کردیم، در میان دوزخیان نبودیم.

عوامِ پیرو، پیروی از سنت آبا و اجدادی را مایه پیوند اجتماعی و قوام قومیت می دانند و نفی آن را زشت می شمارند. آنها فقط به خاطر پیروی از سنت قومی است که بر گمراهی پافشاری می کنند.

5 ـ جو زدگی

برای آنان اکثریت ملاک است و جدا شدن از توده مردم برایشان ترسناک است. در باور آنها نمی گنجد که جماعت، گمراه باشد یا اشتباه کند. وقتی می بینند که چندین نسلِ گذشته، بر آن بوده اند، نمی توانند بپذیرند که گذشتگان خطا کرده اند و ناباورانه می پرسند:

فَما بالُ الْقُرُونِ الاُولی⁽¹⁾

پس تکلیف نسلهای گذشته چه می شود؟

در جریان گوساله پرستی بنی اسرائیل، وقتی سامری گوساله طلایی را ارائه کرد، به ناگاه گروه بسیاری به خدای طلایی گرویدند و چنان موج و جوی ایجاد شد که عامه را تاب مقاومت در برابر آن نبود. به سرعت جو زده شدند و بدون تأمل و تفکر گوساله پرستی را برگزیدند و گفتند: به اختیار خود با وعده تو مخالفت نکردیم، بلکه وقتی کثرت گوساله پرستان را دیدیم، از مخالفت با آنان وحشت کرده، بی اختیار پیرو آنها شدیم.⁽²⁾

مصادیق عوام و خواص

مصادیق عوام و خواص

مرز مشخص کننده عوام و خواص، «بصیرت» است کسی که دارای این ویژگی بود از

خواص، و هر که این ویژگی را نداشت از «عوام» است. گاهی، افرادی از نزدیک ترین اشخاص به انبیا بودند، ولی در گروه مخالفان آنان قرار گرفتند. آنها اهل بصیرت نبودند، چون دیدند اکثریت مخالفند آنها هم مخالف شدند. همانند همسر و فرزند نوح و همسر لوط. قرآن کریم درباره همسر نوح و همسر لوط می فرماید:

ضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً لِلَّذینَ کَفَروُا امْرَأَتَ نُوحٍ و أمْرَأةَ لُوطٍ کانَتا تَحْتَ عَیْدَیْنِ مِنْ عِبادِنا صالِحَیْنِ فَخانَتا هُما فَلَمْ یُغْنِیا عَنْهُما مِنَ اللّهِ شَیْئَا وَ قیلَ ادْخُلا النّارَ مَعَ الدّاخِلینَ.⁽¹⁾

خداوند مثلی که برای کافران می زند همسر نوح و همسر لوح است، این دو تحت سرپرستی دو بنده از بندگان صالح ما بودند، ولی به آنان خیانت کردند و بستگی آن ها با این دو پیامبر سودی به حالشان نبخشید و به آنها گفته شد وارد آتش شوید، همراه کسانی که وارد می شوند.

پسر نوح هم تحت تأثیر موج مخالفان قرار گرفت. تا بدانجا که قرآن درباره او می فرماید:

اِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ اِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صالِحٍ⁽²⁾

او از خاندان تو نیست بلکه او عملی است ناشایست.

فرزند نوح چون پیوند مکتبی اش از پدر بریده شد پیوند خانوادگیش نیز سودی نبخشید.

همچنین قرآن کسانی را مورد توجه قرار می دهد که هیچ پیوند و ارتباط نسبی با انبیاء نداشتند ولی چون دارای بصیرت بودند از خواص شمرده شدند، مانند آسیه دختر مزاحم، که همسر فرعون بود. او چون معجزه حضرت موسی(ع) را در برابر ساحران دید نور ایمان در دلش تابید. آسیه تا مدتی ایمانش را پنهان می کرد، اما سرانجام ایمانش آشکار

شد. فرعون او را تحت فشار قرار داد، تا دست از آیین موسی بردارد، ولی این زنِ با بصیرت مقاومت کرد.

فرعون او را شکنجه کرد و دستور داد دست و پایش را با میخ ها بسته و در زیر آفتاب سوزان قرار دهند و سنگ عظیمی بر سینه او بگذارند ولی باز هم تسلیم نشد. قرآن مجید از این بانوی نمونه، به عنوان اسوه مؤمنان یاد کرده است:

وَ ضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً لِلَّذینَ امَنُوا امْرَأَةَ فِرْعَوْنَ اِذْ قالَتْ رَبِّ أَبْنِ لی عِنْدَکَ بَیْتَا فِی الْجَنَّةِ وَ نَجِّنی مِنْ فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ وَ نَجِنّی مِنَ الْقَوْمِ الظّالِمینَ⁽¹⁾

مثالی که خداوند برای مؤمنان زد همسر فرعون است، در آن هنگام که گفت: پروردگارا! خانه ای برای من نزد خود در بهشت بساز و مرا از فرعون و عمل او و از قوم ستمگر رهایی بخش.

بنابر این معیار تشخیص خواص از عوامل بصیرت است. به همین مطلب مقام معظم رهبری عنایت دارند:

در بین این هایی که ما می گوییم «خواص» آدم های با سواد هست، آدم های بی سواد هم هست گاهی کسی بی سواد است و جزء خواص است، می فهمد که چه کار می کند، از روی تصمیم گیری و تشخیص عمل می کند، ولو درس نخوانده و مدرسه نرفته است، مدرک ندارند، لباس روحانی ندارد، اما می فهمد که قضیه چیست. خواص که می گوییم معنای آن یک لباس خاص نیست؛ ممکن است مرد باشد، ممکن است زن باشد، ممکن است تحصیل کرده باشد ممکن است تحصیل نکرده باشد، ممکن است ثروتمند، ممکن است فقیر باشد.⁽²⁾

بنابر این برای ساختن جامعه ای که «خواص» در آن فزونی یابند باید بصیرتهای افراد افزایش یابد، چرا که از آفات جامعه سالم، زنده و با نشاط عوام زدگی است و باید شدیدا از آن دوری جست. رهبر معظم انقلاب می فرماید:

پس باید مواظب باشید جزو عوام نباشید. نمی گوییم جزو عوام نباشید، یعنی باید حتما بروید تحصیلات عالیه بکنید، نه، گفتم که معنای عوام این نیست. ای بسا کسانی که تحصیلات دینی هم کردند و جزو عوامند، ای بسا کسانی که فقیرند یا غنی اند و جزو عوامند. عوام بودن دست من و شماست. باید مواظب باشیم عوام نباشیم؛ یعنی هر کاری می کنیم از روی بصیرت باشد. آن کسی که از روی بصیرت کار نمی کند عوام است. لذا می بینید قرآن درباره پیغمبر می فرماید:

اَدْعُوا إِلَی اللّهِ عَلی بَصیرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنی.

من و پیروانم با بصیرت عمل می کنیم و دعوت می کنیم و پیش می رویم. پس اول ببینید جزو آن گروه عوامید یا نه؟ اگر جزو گروه عوامید به سرعت خودتان را از گروه عوام خارج کنید. سعی کنید قدرت تحلیل پیدا کنید، تشخیص بدهید، معرفت پیدا کنید.⁽¹⁾

بخش دوم وظایف و عملکرد خواص وعوام در بستر تاریخ

اشاره

بخش دوم وظایف و عملکرد خواص وعوام در بستر تاریخ

سفید است

وظایف عوام و خواص

اشاره

وظایف عوام و خواص

در هر جامعه، چنانچه خواص و عوام به وظایف خود عمل کنند، آن جامعه راه رستگاری می پیماید وگرنه هلاکت و گمراهی در انتظار آنان است. در این فصل وظایف عمده خواص و عوام را بررسی می کنیم.

وظایف خواص

1 ـ عمل به علم

اولین و مهمترین وظیفه خواص، عمل به علم و الگوی عملی شدن برای دیگران است. اگر خواص به علم خویش عمل کنند، دیگران را به خود جذب می کنند به گونه ای که با سر و جان از آنها پیروی خواهند کرد. امام علی(ع) یکی از موارد قوام جامعه را عالِم عامل می داند و هشدار می دهد که: اِذا ضَیَّعَ الْعالِمُ عَلْمَهُ اِسْتَنْکَفَ الْجاهِلُ اَنْ یَتَعَلَّمَ⁽¹⁾

هر گاه عالم علم خود را تباه کند و به آن عمل نکند، جاهل از یادگیری خودداری می ورزد؛ چون با دیدن عالم بدون عمل از علم، زده می شود.

2 ـ تعلیم عوام

ظالمان و حاکمان جور، حکومت ظالمانه خویش را بر پایه های جهل مردم بنا کرده، بقای خود را در جهل توده مردم می دانند؛ بنابر این به آنها اجازه رشد فکری نمی دهند.

آنها مردمی عوام و پیرو می خواهند تا بتوانند منافعشان را تأمین کنند. در مقابله با این توطئه، وظیفه سنگین آموزش بر دوش خواص قرار داده شده است. پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می فرماید:

زَکاةُ الْعِلْمِ تَعْلیمُهُ مَنْ لا یَعْلَمُهُ⁽¹⁾

زکات علم، یاد دادن آن به کسی است که آن را نمی داند.

اسلام می خواهد خواص و عوام جامعه بصیر باشند و از خواص می خواهد امام و پیشوای پرهیزگاران باشند.

واجْعَلْنا لِلْمُتَّقینَ اِمامَا⁽²⁾

و ما را پیشوای پرهیزگاران قرار ده

3 ـ بیان حقایق در مواقع لازم

در حیات اجتماعی امت ها فراز و نشیب ها و مراحل حساسی وجود دارد که تصمیم گیری در آنها نیازمند آگاهی به مسائلی است که علم آن در نزد خواص است. بر خواص واجب است در مراحل حساس علم خود را آشکار سازند و برای مردم بیان کنند تا آنان هشیار و هدایت شوند. کتمان دانش در چنین مواقعی، بزرگترین ضربه را به اجتماع وارد می سازند و بیشترین سهم را در انحراف جامعه دارد.

وَ اِذْ أَخَذَ اللّهُ میثاقَ الَّذینَ أُتُو الْکِتابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنّاسِ وَ لا تَکْتُمُونَهُ⁽³⁾

خداوند از جاهلان پیمان نگرفت که دنبال علم بروند، مگر بعد از آن که از اهل علم پیمان بر بیان آن برای جاهلان گرفت.

4 ـ امر به معروف و نهی از منکر

بر خواص جامعه لازم است که برای تحقق بخشیدن به اندیشه های خوب و ریشه کن کردن مفاسد قیام کنند و در این راه دعوت به خوبیها و بر حذر داشتن از بدیها از اهمیت خاصی برخوردار است. اگر خواص جامعه نسبت به مسائل حساس باشند و به خوبیها دعوت کنند و در مقابل بدیها موضع بگیرند، عوام نیز پیروی می کنند و جامعه به رستگاری می رسد. اما اگر خواص آگاه در انجام این وظیفه به دلایل مختلف سستی بورزند، زمینه ریشه دواندن فساد در جامعه حاصل می آید و در مدتی کوتاه فساد و تباهی سراسر تار و پود جامعه را در بر می گیرد.

لَتَأمُرُنَّ بِالْمَعْروفِ وَ لَتَنْهُنَّ عَنِ الْمُنْکَرِ اَوْ لَیَسْتَعْلِمَنَّ عَلَیْکُمْ شِرارُکُمْ⁽¹⁾

یا امر به معروف و نهی از منکر می کنید و یا (در اثر ترک آن) اشرارتان بر شما مسلط می شوند.

امر به معروف و نهی از منکر گرچه دو واجب همگانی است ولی نقش خواص در آن بیشتر است و به همین جهت، در آیات و روایات این خواصند که بیشتر مورد خطاب قرار گرفته اند.

لَوْ لا یَنْهیهُمُ الرَّبّانِیُّونَ وَ الاَحْبارُ عَنْ قَوْلِهِمْ الاِثْمَ وَ .َکْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ ما کانُوا یَصْنَعُونَ⁽²⁾

چرا عالمان ربانی و دانشمندان، آنان را از گفتار گناه و حرام خوردن نهی نکردند، عمل ایشان (ترک نهی از منکر) چه زشت و بد است.

با توجه به شرایط امر به معروف و نهی از منکر نیز معلوم می شود که این تکلیف بیشتر بر دوش خواص است.

امام صادق(ع) می فرماید:

اِنَّما هُوَ عَلَی الْقَوِی الْمُطاعِ الْعالِمِ بِالْمَعْرُوفِ عَنِ الْمُنْکَرِ

این وظیفه بر عهده افراد توانمندی است که حرفشان خریدار دارد و توانایی تشخیص معروف را از منکر داشته باشند.

این صفت خواص است که هم بینش لازم را دارند و هم در جامعه از قدرت و مکنت اجتماعی برخوردارند و امر و نهی آنان کار ساز است.

5 ـ اعلام بیزاری از منحرفان

وقتی امر به معروف و نهی از منکر سودمند نمی افتد، باید از گناهکاران و عملشان آشکارا بیزاری جست.

قرآن مجید حضرت ابراهیم(ع) و یارانش را اسوه وظیفه شناس و عامل معرفی می کند و می فرماید:

... اِذا قالُوا لِقَوْمِهِمْ اَنَا بَرَءاؤُ مِنْکُمْ وَ مِمّا تَعْبُدُنَ مِنْ دُونِ اللّهِ کَفَّرْنا بِکُمْ وَ بَدا بَیننا وَ بَیْنَکُمُ الْعَداوَةُ وَ الْبَغْضاءُ حَتّی تُؤمِنُوا بِاللّهِ وَحْدَهُ⁽¹⁾

به قوم خود گفتند: ما از شما و از آنچه به جای خدا می پرستید، بیزاریم، به شما کفر می ورزیم (منکر عمل و روش شماییم) و میان ما و شما دشمنی و کینه همیشگی پدیدار شده تا وقتی که فقط به خدا ایمان آورید.

امام علی(ع) می فرماید:

اَدْنَی اِلْانْکارِ اَنْ تَلقی اَهْلَ الْمَعاصی بِوُجُوهٍ مَکْفَهِرَّةٍ⁽²⁾

پایین ترین مرتبه انکار آن است که با گناهکاران با چهره گرفته و خشم آلود برخورد کنی.

6 ـ هجرت

خواص جامعه باید به وظیفه امر به معروف و نهی از منکر قیام کنند و اگر این اقدام آنان مؤثر نیفتاد و حرفشان خریدار نداشت و قدرت جلوگیری از فساد را نداشتند، از جامعه و افراد فاسد دوری گزینند و هجرت کنند حضرت ابراهیم(ع) با بت پرستان در افتاد و بتهای آنان را شکست و با استدلال و موعظه آنان را به خداپرستی دعوت کرد. اما وقتی آنان بر بت پرستی اصرار ورزیدند از آنان بیزاری جست و آن جامعه فاسد را ترک گفت.

وَ أَعْتَزِلُکُمْ وَ ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ⁽¹⁾

از شما و بتانی که به جای خدا می پرستید دوری می گزینم.

7 ـ تصمیم گیری به موقع

در گذر زمان تنگناهایی پیش می آید که تصمیم گیری به موقع در آنها، آثار بسیار مثبت و گسترده ای دارد. اگر تصمیم گیری قبل و بعد از آن باشد، اثر گذار نخواهد بود. برای مثال وقتی ساحران در میدان مبارزه با حضرت موسی(ع) سحر عجیب خود را پیش آوردند و با چشم خود دیدند که عصای موسی اژدهایی عظیم و چابک شد و همه آنها را بلعید، باور کردند که این معجزه خدایی است. در اینجا بود که با شجاعت و در بهترین زمان ایمان خود را آشکار کردند:

فَأُلقِی السَّحَرَةُ سُجَّدَا قالُوا امَنّا بِرَبِّ هارُونَ وَ مُوسی⁽²⁾

پس (در همان میدان مبارزه) ساحران به سجده افتادند و گفتند ما به پروردگار هارون و موسی ایمان آوردیم.

این اعلام به هنگام ایمان در حساسترین مکان و زمان مانند پتکی کوبنده بر سر

فرعون فرود آمد و زمینه را به سود حضرت موسی(ع) تغییر داد. فرعون که برای جلوگیری از تداوم اثر پیام چاره ای جز بر خورد شدید نداشت، به ساحران گفت:

قالَ ءامَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ اذَنَ لَکُمْ اِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذی عَلَّمَکُمْ السِّحْرَ فَلاُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلافٍ وَ لاَُصَلِّبَنَکُمْ فی جُذُوعِ النَّحْلِ وَ لَتَعْلَمُنَّ أَیُّنا أَشَدُّ عَذابَا وَ أبْقی⁽¹⁾

فرعون گفت آیا پیش از آنکه به شما اجازه دهم به او ایمان آوردید؟ مسلما او بزرگ شماست که به شما سحر آموخته است. پس به یقین دستها و پاهایتان را بطور مخالف قطع می کنم و شما را از تنه های نخل به دار می آویزم و خواهید دانست مجازات کدام یک از ما دردناک تر و پایدارتر است.

این تهدید غلیظ و شدید فرعون حاکی از اثر فوق العاده ایمان آوردن ساحران در آن هنگامه حساس بود. در میدان مبارزه ای که همه مردم جمع شدند تا پیروزی ساحران را بر کسی که ادعای رسالت داشت و خدایی بتها و فرعون را انکار می کرد ببینند، به ناگاه یاران فرعون اعلام می کنند ما اهل باطلیم و موسی و هارون(ع) برحقند، ما به آنان ایمان آوردیم.

8 ـ جان فشانی و جان نثاری

جادوگران فرعون وقتی ایمان آوردند با تهدید سخت فرعون رو به رو شدند ولی شجاعانه و جان بر کف اعلام کردند:

قالُوا لَنْ نُؤْثِرَکَ عَلی ما جاءَنا مِنَ الْبَیِّناتِ وَالَّذی فَطَرَنا فَاقْضِ ما أَنْتَ قاضٍ اِنَّما تَقْضِی هذِهِ الْحَیوةَ الدُّنْیا⁽²⁾

گفتند سوگند به آن که ما را آفریده، هرگز تو را بر دلایل روشنی که برای ما آمده مقدم نخواهیم داشت.

هر حکمی می خواهی بکن که تنها در این زندگی دنیا می توانی حکم کنی.

هر جا خواص جان نثاری کردند و خطر را به جان پذیرفتند، توانستند منشأ اثر شده، تحول ایجاد کنند. آنها با ایمان پایدار و توکل به خداوند می گفتند:

اِنّا امَنّا بِرَبِّنا لِیَغْفِرَ لَنا خَطایانا وَ ما أَکْرَهْتَنا عَلَیْهِ مِنَ السِّحْرِ وَ اللّهُ خَیْرٌ وَ أبْقی⁽¹⁾

ما به پروردگارمان ایمان آوردیم تا گناهانمان و سحری که بر ما تحمیل کردی ببخشاید و خدا بهتر و پایدارتر است.

در قضیه حواریین حضرت عیسی(ع) وقتی دو نفر از آنان برای دعوت اهل انطاکیه وارد شهر شدند و نفر سوم همه به پشتیبانی آنان آمد، در جو تکذیب و تهدید که اهل شهر آنان را به سنگسار شدن تهدید می نمودند فردی جان بر کف آمد و فریاد زد:

قالَ یا قَومِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلینَ اِتَّبِعُوا مَنْ لا یَسْأَلُکُمْ أَجْرَا وَ هُمْ مُهْتَدُونَ وَ مالِی لا اَعْبُدُ الَّذی فَطَرِنی وَ اِلَیْهِ تُرْجَعُونَ ءَأَتَّخِذُ مِنْ دُونِهِ ءْالِهَةً اِنْ یُرِدْنِ الرَّحْمنُ بِضُرٍ لا تُغْنِ عَنّی شَفاعَتْهُمْ شَیْئَا وَ لا یُنْقَذُونَ اِنّی اِذا لَفی ضَلالٍ مُبینٍ اِنّی امَنْتُ بِرَبِّکُمْ فَاسْمَعُونَ⁽²⁾

ای قوم من! از فرستادگان (خدا) پیروی کنید. از کسانی پیروی کنید که از شما پاداشی نمی خواهند و خود هدایت یافته اند. من چرا کسی را پرستش نکنم که مرا آفریده و همگی به سوی او باز می گردید؟ آیا غیر از او خدایانی را انتخاب کنم که اگر خداوند رحمان بخواهد زیانی به من برساند، شفاعت آنها کمترین فایده ای برای من ندارد و نمی توانند مرا برهانند؟ اگر چنین کنم در گمراهی آشکاری خواهم بود. براستی که من به پروردگار شما (ای پیامبر و رسولان) ایمان آوردم، پس شهادت مرا بشنوید.

این مرد جان نثار در آن جو خفقان و تهدید با به جان خریدن خطر، ایمان خود را آشکار کرد و با اینکه به شهادت رسید و او را قطعه قطعه کردند ولی ایمانِ آشکار او تأیید مهمی برای رسولان و ضربه سختی بر پیکر کفرِ حاکم وارد ساخت.

9 ـ هراس نداشتن از ملامت دیگران

اگر خواص سربلندی در محضر حق تعالی را بر سر بلندی در نزد دیگران ترجیح دهند و حاضر باشند برای کسب رضای خدا در جامعه تحقیر شوند و از سرزنشها و ملامتها نهراسند، به یقین همیشه مؤثر و منشأ تحول خواهند بود. در غیر این صورت جز تسلیم و تن دادن به ذلت در انتظار آنان نخواهد بود. قرآن در وصف بندگان شجاع و سربلند می فرماید:

وَلا یَخافُونَ فی اللّهِ لَوْمَةَ لائِمٍ⁽¹⁾

در راه خدا از سرزنش هیچ ملامتگری نمی هراسند.

یکی از خواص زمان رسول خدا به مرتبه و مقام رفیعی از ایمان رسیده بود. رسول الله صلی الله علیه و آله در مورد او می فرماید:

آن مرد روزی با بزرگان قبیله اش در جایی نشسته بود که ناگهان جوانی با صورت پوشیده از آنجا عبور کرد. کسی او را نشناخت ولی وقتی رد شد و به پشتِ سر نگاهی انداخت، آن فرد او را شناخت. با پا و سر برهنه، به سوی وی دوید و دست، سر، سینه و ما بین دو چشمش را بوسید و گفت: پدر و مادرم فدای تو باد ای برادر رسول خدا که گوشت تو، گوشت او و خون تو، خون او و بردباری تو، بردباری او و علم تو، علم او و عقل تو عقل اوست. از خدا می خواهم مرا به سبب محبت شما اهل بیت سعادتمند گرداند. خداوند به خاطر این کار ثوابی به وی داد که اگر تفصیلش را بنویسند ملائکه حامل عرش و پیرامون آن از تحمل آن عاجزند. وقتی آن مرد به سوی دوستان و افراد قبیله اش بازگشت، به سرزنش وی پرداختند و گفتند: تو با جایگاهی که در قبیله و جامعه اسلامی و نزد رسول خدا داری چنین نسبت به آن عابر فروتنی

می کنی؟ «مسعود» در جوابشان گفت: ای جاهلان، آیا گمان می کنید که به مسلمانی جز به سبب حب رسول خدا صلی الله علیه و آله و این عابر ثواب داده می شود؟

خداوند به سبب این جواب او به سرزنش دیگران، ثوابی همچون ثواب پیشین برایش مقدر کرد. آن گاه رسول خدا صلی الله علیه و آله آن شخص را سعد بن معاذ و آن عابر را علی بن ابیطالب(ع) معرفی کرد.

10 ـ رشادت و جوانمردی

کسانی که کرامت نفسانی و ایمان به خدا و آخرت داشته باشند، نمی توانند در مقابل ستم و کژی سکوت کنند. آنها از اعمال و رفتار حقارت آمیز و پست تنفر دارند. حضرت لوط(ع) برای دفع زشتی و پلیدی فریاد می زند:

أَلَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشیدٌ⁽¹⁾

ایا در بین شما جوانمردی نیست؟ (تا شما را از این کار زشت باز دارد؟)

آزادگی و جوانمردی حتی برای کسانی که ایمان به آخرت ندارند هم پسندیده است. انسان آزاده نمی تواند در مقابل ستم سکوت کند.

روز عاشورا وقتی امام حسین(ع) تنها ماند، لشکر دشمن به یکباره بر آن بزرگوار هجوم آورد و بین ایشان و خیمه های حرم فاصله انداخت. در این بین عده ای به سوی حرم یورش بردند. امام با دیدن این عمل ناجوانمردانه فریاد زدند:

یا شیعَةَ آلَ اَبی سُفْیانَ اِنْ لَمْ یَکُنْ لَکُمْ دینٌ وَ کُنْتُمْ لا تَخافُونَ الْمَعادَ فَکُونُوا أَحْرارَا فی دُنْیاکُمْ⁽²⁾

ای پیروان آل ابوسفیان، اگر دین ندارید و از قیامت نمی ترسید، لا اقل در دنیا آزاده باشید.

11 ـ تواضع و فروتنی

اگر خواص و اهل فهم و بینش در جامعه متواضع باشند، اثر سودمندی در جامعه برجا می گذارند قرآن مجید در بیان نسبت دو گروه یهود و نصاری با مسلمانان، یهود را دشمن ترین و نصارا را نزدیکترین گروه ها به مسلمانان می داند و در تبیین علت نزدیکی مسیحیان به مسلمانان می فرماید:

ذلِکَ بِأَنَ مِنْهُمْ قِسیلسینَ وَ رُهْبانا وَ أَنَّهُمْ لا یَسْتَکْبِرُونَ⁽¹⁾

این قرابت از آن روست که در بین آنان عالمان و راهبانی هست و آنان تکبّر نمی ورزند.

تواضع و فروتنی از صفات نیکو و پسندیده است و می تواند تأثیر بسیاری در جذب دیگران به سوی آیین پر مهر اسلام داشته باشد.

12 ـ زهد و بی اعتنایی به دنیا

کسانی که دل از تعلقات دنیوی بریده اند، انسانهای وارسته ای هستد که همواره منشأ خیر و برکتند. از مسائلی که قرآن کریم و پیشوایان معصوم ما پیوسته انسانها را از آن بر حذر داشته اند دنیاطلبی است. چیزی که گاه شخص برای آن، انسانیت و آزادگی و شرف را زیر پا می نهد و دین را فدا می کند دنیا دوستی بود که سبب شد مردم کوفه در مقابل امام وقت خویش بایستند. قرآن مجید برای پرهیز از دنیا پرستی چنین هشدار می دهد:

قُلْ مَتاعُ الدُّنْیا قَلیلٌ وَالاْخِرَةُ خَیْرٌلِمَنِ اتَّقی وَ لا تُظْلَمُونَ فَتیلاً⁽²⁾

ای پیامبر به مردم بگو که کامیابی دنیا اندک و آخرت برای پرهیزگاران بهتر است و به اندازه تارِ هسته خرمایی بر شما ستم نشود.

و در جای دیگر می فرماید:

وَ قالَ الَّذینَ یُریدُونَ الْحَیوةَ الدُّنیا یا لَیْتَ لَنا مِثلَ ما أُوُتِی قارُونُ اِنَّهُ لَذُ حَظٍّ عَظیمٍ⁽³⁾

به آنچه دارند قانع نیستند و می گویند: ای کاش ما هم مثل قارون این همه ثروت داشتیم (در حالی که قرآن کریم به خوبی روشن ساخته که او و اموالش به زمین فرو برده شدند و این عاقبت دنیا دوستان است). بنابر این هر که فریب دنیا را خورد و خود را به دنیا فروخت، از سعادت اخروی محروم خواهد شد. دنیا منتهای دید کور دلان است که ورای آن چیزی نمی بینند. اما خواص می دانند که در ورای آن، سرای جاویدان است، بر این اساس آماده کوچ اند، و به دنیا چون ابزاری می نگرند و از آن زاد و توشه بر می گیرند.

13 ـ پیروی از رهبر آگاه و شجاع

بودن رهبر سبب می شود که خواص حول آن محور، اقدامات خود را سامان دهند. وجود رهبر سبب قوام جامعه و فقدان آن سبب اختلال در جامعه خواهد بود. وقتی شایعه قتل رسول خدا در میدان احد پیچید بسیاری کاملاً نا امید شدند و فرار کردند. از اساسی ترین ارکان اسلام، که ضامن بقای دین و مذهب است، امامت و رهبری است. قرآن کریم در اطاعت از مقام رهبری می فرماید:

أَطیعُوا اللّهَ وَ أَطیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ⁽¹⁾

اساسا انسان برای دستیابی به اهداف والا نیاز به رهبری آگاه دارد. بعثت پیامبران از آدم تا خا تم و انتخاب اوصیا از حضرت علی(ع) تا حضرت حجت عج الله تعالی فرجه الشریف از الطاف بزرگ الهی نسبت به بندگان خویش است، وظیفه خواص اطاعت بی چون و چرا از رهبران معصوم الهی می باشد، همان گونه که یاران اباعبداللّه(ع) چنین کردند، و ایشان فرمودند: من اصحابی والاتر و بهتر از اصحاب خود نمی شناسم.

وظایف عوام

اشاره

وظایف عوام

همانگونه که وظایفی بر عهده خواص نهاده شده، وظایفی نیز بر دوش عوام گذارده شده که در صورت انجام آن، جامعه، سالم و با نشاط و پویا خواهد بود. اهم این وظایف عبارت است از:

1 ـ تبعیت از حق و عالمان عامل

بر عوام لازم است تابع عالمان و خواص خوب باشند و به آنان اقتدا کنند. در این صورت است که جبهه حق را تقویت کرده، و وظیفه الهی خویش را ادا می کنند. اصل تبعیت از عالمان اصلی معقول است و منظور از عالمان، عالمان حق گو و عامل می باشد. امام صادق(ع) می فرماید:

فَأَمّا مَنْ کانَ مِنَ الْفُقَهاءِ صائِناً لِنَفْسِهِ، حافِظاً لدِینِهِ، مُخالِفاً علی هَواهُ مُطیعاً لِأَمْرِ مَوْلاهُ فَلِلْعَوامِّ اَنْ یُقَلِّدوُهُ وَ ذلِکَ لا یَکُونُ اِلّا بَعْضُ فُقَهاءِ الشّیعَةِ لا جَمیعُهُمْ.⁽¹⁾

اگر فقیهی خود نگه دار، حافظ دین، مخالف هوای نفس و مطیع در برابر امر حق تعالی یافت شود واجب است عوام از او تقلید کنند و البته بعضی از فقیهان چنین هستند نه همه آنان.

2 ـ خودداری از اظهار نظرهای جاهلانه

امام علی(ع) می فرماید:

لَوْ سَکَت الْجاهِلُ مَا اِخْتَلَفَ النّاسِ⁽²⁾

اگر نادانان سکوت می کردند، هیچگاه اختلاف پیش نمی آمد.

بنابر این شایسته است عوام جامعه در اظهار نظرها بر عالمان و خواص پیشی نگیرند و همیشه سر رشته امور را به اهلش بسپارند. البته تبعیت آنان به امر خداوند است:

اِتَّبِعُوا مَنْ لا یَسْئَلُکُمْ أَجْراً وَ هُمْ مُهْتَدُونَ⁽³⁾

از کسانی پیروی کنید که از شما مزدی نمی خواهند و خود هدایت یافته اند.

عوام خوب با تبعیت خود در پی کسب رضای خدایند نه رضای نفس خویش و البته پیروی آنها مطابق ملاکهای عقل و علم است، نه بر مبنای حدس و گمان.

3 ـ آموختن و کوشش برای خارج شدن از گروه عوام

اسلام نمی پسندد که گروهی در جهل بمانند و همیشه چشم به دیگران بدوزند، بلکه از انسانها خواسته است در پی دانش باشند و از آن سو از عالمان نیز پیمان گرفته است که دانش خود را به دیگران بیاموزند.

امام علی(ع) در یک تقسیم بندی افراد جامعه را به سه گروه تقسیم می کند.

اَلنّاسُ ثَلاثَةٌ فَعالِمٌ رَبّانِی وَ مُتَعَلِّمٌ عَلی سَبیلِ نَجاةٍ وَ هَمَجٌ رَعاعٌ اَتْباعُ کُلِّ ناعِقٍ یَمیلوُنَ مَعَ کُلِّ ریحٍ لَمْ یَسْتَصنیئوُا بِنُورِ الْعِلْمِ وَ لَمْ یَلْجَؤُوا اِلی رُکنٍ وَثیقٍ.⁽¹⁾

مردم سه دسته اند، عالمان ربانی (کسانی که به علم پایبند بوده و بدان عمل کرده وهدایت یافته و ربانی شده اند) جویندگان دانشی که بر راه نجات هستند (زیرا بدنبال هدایت و عمل بدان هستند) و احمقانی بی سر و پا که دنبال هر صدایی می روند وبا هر بادی حرکت می کنند، همانهایی که به نور علم روشنی نیافته اند و به ستون محکمی پناه نبرده اند.

گروه اول قابل ستایش اند و گروه سوم باید برای رهایی از نادانی تلاش کند و خود را به علم بیاراید و با تلاش و کوشش جزء دو دسته اول در آید.

جامعه مطلوب اسلام، جامعه ای است که تک تک اعضای آن «خواص» باشند، خود اهل تجزیه و تحلیل مسائل بوده، بر اساس بصیرت موضع گیری کنند.

عوام زدگی و راه مبارزه با آن

عوام زدگی

عوام زدگی یعنی اینکه انسان اسیر هیاهو شود و بی بصیرت عمل کند. قرآن کریم از کسانی که اسیر موج شده اند تحت عنوان اکثریت یاد می کند و آنان را شدیدا نکوهش می کند.

وَلَکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا یَعْلَمُونَ⁽¹⁾

«بیشتر آنها نمی دانند». وَ أَکْثَرَهُمْ لا یَعْقَلُونَ⁽²⁾«بیشتر آنها تعقل نمی کنند».

وَ ما کانَ اَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنینَ⁽³⁾«بیشتر آنها مؤمن نیستند».

این اکثریت در مسیر باطلند و چنین جامعه ای از نشاط و سر زندگی به دور و جامعه ای عوام زده است.

جایگاه توده مردم

اسلام عقل و منطق را معیار و حجت برای تشخیص حق معرفی نموده است و ملاک اکثریت را از درجه اعتبار ساقط می داند.

و اِنْ تُطِعْ أَکْثَرَ مَنْ فی الْأَرْضِ یُضِلُّوکَ عَنْ سَبیلِ اللّهِ⁽⁴⁾

اگر از بیشتر مردم زمین پیروی کنی تو را از راه خدا گمراه می کنند.

اعتبار عددی برای فرد مسلمان نباید ملاک عمل باشد، تقلید کورکورانه در اسلام به عنوان اینکه اکثریت هستند با توجیه «خواهی نشوی رسوا همرنگ جماعت شو» مورد

پذیرش نیست. عامه مردم به دلیل عدم پرورش عَقلی، عدم قدرت تمییز در مسائل مختلف، سیاسی، مذهبی، اجتماعی دچار شبهه می گرددند و چه بسا تحت تأثیر تبلیغات سوء، ترس یا تعلیمات غلط موضعگیریهایی نابجایی از خود نشان می دهند. همانطور که وقتی شیخ فضل اللّه نوری، میثم وار به دار کشیده می شود. بسیاری مردم دست می زنند و این عمل را تبریک می گویند. اینان عوامی هستند که پس از روشن شدن حقایق و توطئه اظهار ندامت می کنند.

بنابر این وظیفه علما بسیار سنگین است اگر گفته شده «مدادالعلماء افضل من دماء الشهداء» به این دلیل است که عده زیادی از مردم مهار تمام امور اجتماعی، سیاسی، فرهنگی، مذهبی خود را به دست آنان داده و تنها خود را پیروانی محض می داننداین طبقه که نخبگان جامعه هستند باید با آزاداندیشی و پرهیز از هرگونه اختلاف سلیقه ای بر اساس اسلام ناب، توده مردم و عوام را به صراط مستقیم رهنمون سازند.

راه زدودن آفت عوام زدگی

در هر جامعه ای،اگر شخصیت ها، گروه ها و و عقاید با «حق» سنجیده شود و حقیقت معیار قضاوت باشد، آن جامعه گمراه نخواهد شد. اما اگر در جامعه ای حق در هاله ای از ابهام قرار گرفت و معیارهای سنجش حق شناخته نشد در آن صورت اشخاص محور می شوند و اشتباهات شخصی افراد به نام حق مورد ارزیابی قرار می گیرد و زمینه ساز گمراهی می گردد. مخصوصا افراد سطحی نگر به سرعت به تردید می افتند و از اشخاص خوش سابقه دیروز و مشتبه امروز پیروی می کنند.

برخی از هنجارها و ارزشها وارد جامعه می شوند و افراد بدون آنکه واقف باشند از آنها پیروی می کنند این مسئله وقتی بیشتر می شود که افراد برخی از رفتارها و پدیده ها را قبلاً نفی می کردند، امّا بعد از مدتی در پی برخی از اقدامات یا اتفاقات آن را تایید و از آن پیروی می کنند.

گاهی حرکات توده ای پیش می آید که در مسیر سراب مانندی حرکت می کنند، براستی این چه فرایندی است که مردم را به حرکت جمعی (Collective aaction) وادار می کند باید گفت این در حقیقت همان تبدیل پدیده به هنجار است که پس از تبدیل به مکانیزم درونی، انگیزش را در پی دارد و در نهایت مردم را وا می دارد تا از آن هنجارها پیروی کنند. باید از تاریخ عبرت گرفت چرا که سنتهای تاریخی حاکم بر رفتار و اعمال اجتماعی، سراسر شباهت و همانندی است. مقام معظم رهبری برای پرهیز از عوام زدگی و استفاده مفید و سازنده از تاریخ می فرمایند:

«تاریخ یعنی شرح حال ما، منتها در یک صحنه دیگر:

خوشتر آن باشد که وصف دلبران

گفته آید در حدیث دیگران

تاریخ یعنی من و شما، یعنی همانهایی که امروز این جا هستیم، پس اگر ما شرح تاریخ را داریم می دهیم هر کدام ما باید نگاه کنیم ببینیم مادر این داستان کجاییم، کدام قسمت قرار گرفته ایم، بعد آنی که مثل ما در این قسمت قرار گرفته آن روز چطور عمل کرد که ضربه خورد، ما آن طور عمل نکنیم.»⁽¹⁾

باید در وهله اول حق را شناخت و سپس اشخاص را با آن سنجید شخصی به نام «حارث بن حَوط» خدمت امام علی(ع) آمد و گفت: فکر می کنی گمان دارم اصحاب جمل گمراهند؟ نه، چنین گمانی ندارم!

حضرت فرمودند:

یا حارِثُ! اِنَّکَ نَظَرْتَ تَحْتَکَ وَ لَمْ تَنْظُرْ فَوْقَکَ فَحِرْتَ! اِنَّکَ لَمْ تَعْرِفِ الْحَقَّ فَتَعْرِفَ مَنْ اَتاهُ وَ لَمْ تَعْرِفِ

الْباطِلَ فَتَعْرِفَ مَنْ اَتاهُ؛⁽¹⁾

ای حارث! تو به پایین نگاه کرده ای و به بالای سرت ننگریستی (کنایه از آن که بینش سطحی داری) لذا در تحیر فرو رفتی (و ندانستی کدام سو را برگزینی) تو حق را نشناختی تا کسی را که بر حق است بشناسی و نیز باطل را نشناخته ای تا طرفدار آن را بشناسی.»

بنابر این اگر در جامعه ای حاکمیت از آن «حق» بود سالوس بازی ها و عوام فریبی ها رنگ می بازد. در غیر این صورت آن جامعه بیمار و کانونی از ریاکاری، فریب، جو سازی و موج آفرینی فرصت طلبان خواهد شد. جبهه نفاق و باطل تقویت می شود، میان توده مردم و خواص واقعی طرفدار حق فاصله می افتد و با به کارگیری شایعه و تهمت، مردم را نسبت به فرزانگان و خواص جامعه بدبین می سازند و رفته رفته اعتماد عمومی را از آنان سلب می کنند و آنها را به بی تفاوتی و دوری از صحنه های حساس می کشانند. بدین ترتیب زمینه را برای امثال کعب الاحبار (یهودی تازه مسلمان) شبث بن ربعی (نماد بوقلمون صفتی)، شریح قاضی (دین فروش)، ولید بن عقبه (احمق و فاسق)، عمر بن سعد (مقام طلب)، و... فراهم می آورند و ابوذرها، عمارِ یاسرها، عبدالله بن مسعودها، هانی بن عروه ها، سلیمان صرد خزاعی ها، و... را تبعید، خانه نشین یا شهید می کنند.

بررسی عملکرد خوب و بد خواص در جبهه حق و باطل

الف: ملاء و خواص جبهه حق که خوب عمل کرده اند مانند خواص حضرت سلیمان

قالَ یا أَیُّهَا الْمَلَاءُ أَیُّکُمْ یَأْتینی بِعَرْشِها⁽²⁾

حضرت سلیمان گفت: ای سران و بزرگان کدام یک از شما تخت بلقیس را برای من می آورد؟

از بین سران و خواص بارگاه سلیمان(ع) یک عالم ربانی و ولی خدا به اجازه سلیمان پیامبر صلی الله علیه و آله، تحت بلقیس را در کمتر از لحظه ای حاضر ساخت و زمینه ایمان آوردن بلقیس را فراهم نمود و این نمونه عینی اطاعت و پیروی بی چون و چرا از رهبران راستین است. خواص جبهه حق آنچه در توان دارد را در راه دستیابی به اهداف تقدیم می نماید.

ب: خواص و سران جبهه باطل که خوب عمل کرده اند.

خواص بلقیس عملکرد مناسبی از خود نشان دادند. در زمان حضرت سلیمان(ع) مردم یمن خورشید پرست بودند و ملکه ای عاقل، مدیر و با تدبیر بر آنان فرمانروایی می کرد. سلیمان پیامبر نامه ای برای او نوشت و او و مردمش را به پذیرش توحید دعوت کرد. بلقیس با مشاهده نامه سلیمان، با خواص حکومت خود به مشورت نشست و گفت:

ای بزرگان نامه ارزشمندی به من رسیده است، در این کار و نظر دهید که من هرگز بی نظر شما تصمیمی نگرفته ام سران دربار گفتند: ما دارای توان و قدرت جنگی هستیم (و اگر تصمیم به جنگ بگیری در مقابل دشمن به شدت مبارزه می کنیم) ولی اختیار با توست خوب بنگر (و جوانب امر را بسنج) که چه دستوری می دهی.⁽¹⁾

این آیات حاکی از روش عاقلانه بلقیس در حکومت است. او خود کامه و مستبد نبوده و با تدبر، تعقل و مشورت حکومت می کرد. اطرافیان و مشاوران او نیز عاقل بودند و از چاپلوسی، مغرور کردن، تعریف و تمجید بیجا احتراز داشتند از اینرو در جواب ملکه، ضمن اعلام آمادگی برای نبرد و یادآوری قدرت و جنگاوری خود او را به تأمل و تدبر در تصمیم گیری دعوت کردند.

ملکه خوی فساد انگیزی و ویرانگری پادشاهان را یادآوری، و پیشنهاد کرد با فرستادن هدایای قیمتی و ارزشمندی سلیمان(ع) را بیازمایند چه، اگر سلیمان مرد دنیا باشد و خواهان گستردن دامنه حکومت خود، هدایا را با رغبت تمام می پذیرد و تقاضای باج و خراج بیشتر می کند، ولی اگر مرد خدا و پیامبر باشد هدایا در نظر او جلوه نخواهد کرد و بر تصمیم خود استوار خواهد ماند و جز به تسلیم آنها رضایت نخواهد داد.

همان طور که ملکه گفته بود سلیمان پیامبر به هدایا توجهی نکرد و با صراحت اعلام کرد خواستار ایمان و تسلیم آنان است نه مال و ثروت. وقتی ملکه سبا برخورد و پیام سلیمان را شنید برای تسلیم و بیعت با سلیمان عازم فلسطین شد و با مشاهده معجزه های حضرت سلیمان، ایمان آورد واین عاقبت خوش پیروی او و خواص و اطرافیانش از عقل بود.⁽¹⁾

ج: عملکرد بد خواص جبهه باطل

عملکرد خواص بد که از سر لجاجت، تکبر و هواپرستی، پیامبران را تکذیب می کردند و با آنان در می افتادند، از همین نمونه است. مثلاً وقتی نوح در قوم گمراه خویش به پیامبری برگزیده شد و به دعوت مردم پرداخت، بزرگان قوم و خواص، او را تکذیب، و دعوتش را رد کردند:

قالَ الْمَلاَءُ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ما هذا إِلّا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُریدُ أَنْ یَتَفَضَّلَ عَلَیْکُمْ⁽²⁾

بزرگان قوم نوح، که کافر بودند، گفتند: این مدعی نبوت جز بشری مانند شما نیست و می خواهد بر شما آقایی و بزرگی کند.⁽³⁾