مشخصات کتاب

سرشناسه : مکارم شیرازی ناصر، 1305 -

عنوان و نام پدیدآور : پنجاه درس اصول عقاید برای جوانان/ مکارم شیرازی.

مشخصات نشر : قم: نسل جوان 1386.

مشخصات ظاهری : 399ص.

شابک : 29000 ریال ( چاپ هفدهم) ؛ 29000 ریال 964-6275-15-X ؛ 34000 ریال (چاپ بیستم ؛ 34000 ریال (چاپ بیست و یکم) ؛ 42000 ریال چاپ بیست و دوم: 964-6275-15-X

یادداشت : چاپ قبلی: هدف، 1373.

یادداشت : چاپ هفدهم: 1386.

یادداشت : چاپ هجدهم.

یادداشت : چاپ بیستم: پاییز 1387.

یادداشت : چاپ بیست و یکم: 1388.

یادداشت : چاپ بیست و دوم: 1389.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس

موضوع : شیعه -- اصول دین -- ادبیات نوجوانان

موضوع : شیعه -- عقاید -- ادبیات نوجوانان

رده بندی کنگره : BP211/5/م7پ9 1386

رده بندی دیویی : 297/4172

شماره کتابشناسی ملی : 1184410

اشاره

پنجاه درس اصول عقاید برای جوانان

مکارم شیرازی

فهرست مطالب

فهرست مطالب

فهرست مطالب

پیشگفتار

مهم ترین ویژگی انقلاب ما اسلامی بودن آن است و مهم ترین ویژگی مکتب اسلام، انسان سازی بر اساس معیارهای الهی است.

هدف ما این است که مجموعه ای دقیق و مستدل و در عین حال جالب و شیرین از اعتقادات خالص اسلامی در اختیار همگان - به ویژه نسل جوان - قرار گیرد تا بتوانند در این شرایط خاص انقلاب اسلامی، خود را بسازند و ایمانی نیرومند که در اعمال و رفتار آنها پرتوافکن باشد فراهم آورند. و هم مقدمه ای باشد برای مطالعات بیشتر.

این مجموعه که با دقّت و ظرافت و ابتکار خاصّی تهیّه شده می تواند راهگشای همه کسانی که می خواهند اصول عقاید اسلامی را در فاصله کوتاهی فرا گیرند - یا تدریس کنند - باشد.

این مجموعه در پنج قسمت به قلم حضرت آیة اللّه ناصر مکارم شیرازی که از پیشگامان بحث های عقیدتی از حدود چهل سال پیش در حوزه علمیه قم هستند تهیه شده و برای همه جست وجوگران این راه مفید و سازنده است.

استادانی که این دروس را تعلیم می دهند لطفاً به این «نکات» توجّه داشته باشند:

1 - درس ها را باید عموماً با شواهد تاریخی و مشاهدات جالب در زندگی کنونی پرورش داد.

2 - باید از معلومات شاگردان در این درس ها مدد گرفت و بیشتر با

سؤال و جواب (به طور انفرادی یا دسته جمعی) درس ها را پیاده کرد.

3 - آیه مربوط به هر درس با خط زیبا و خوانا روی تخته سیاه نوشته شود و سعی کنند شاگردان ترجمه آیات را به صورت کلمه به کلمه فرا گیرند، تا پایه ای برای آشنایی آنها با قرآن شود، حتی اگر یک نفر با صدای خوب آیه مورد نظر را بخواند و دیگران تکرار کنند بهتر است.

4 - لزومی ندارد هر درس در یک روز پیاده شود، در صورت لزوم می توان یک درس را در دو روز پیاده کرد.

5 - در عبارات هر درس ریزه کاری هایی هست که استاد باید قبلاً به دقّت آن را مطالعه فرماید تا به هنگام درس روی آن تکیه کند.

6 - این دروس برای شاگردان دوره راهنمایی تا سال آخر دبیرستان - برای پسران و دختران - قابل استفاده است، همچنین برای تمام کسانی که اطلاع درستی از اصول عقائد اسلامی ندارند.

7 - در نظر گرفتن جوائز برای کسانی که از عهده امتحان برآیند و یا آیات را با ترجمه به خوبی حفظ کنند و در جلسه بخوانند بسیار بمورد است.

8 - احتمال قوی دارد دانش آموزان این دروس، سؤالاتی درباره خداشناسی کنند که پاسخ آن در این دروس نباشد، برای پاسخ آنها به کتاب های: «آفریدگار جهان» - «در جست وجوی خدا» - «پرسش ها و پاسخ های مذهبی» مراجعه فرمایید.

مؤسّسه مطبوعاتی هدف - با اجازه مؤلف محترم - از همه پیشنهادهای اصلاحی صاحبنظران برای تکمیل این مجموعه استقبال می کند.

سرپرست «مطبوعاتی هدف» - قم

10 / فروردین 1370

ده درس خداشناسی

اشاره

درس اوّل خدا جویی

چرا برای شناسایی آفریدگار جهان فکر و مطالعه می کنیم؟

1 - عشق به آگاهی و آشنایی به جهان هستی، در درون جان همه ما است.

همه ما به راستی می خواهیم بدانیم:

این آسمان بلندپایه، با اختران زیبایش

این زمین گسترده با مناظر دل فریبش

این موجودات رنگارنگ، پرندگان زیبا، ماهیان گوناگون، دریاها و کوه ها، شکوفه ها و گل ها، انواع درختان سر به آسمان کشیده و... خود به خود به وجود آمده اند، یا این نقش های عجیب به دست نقاشی ماهر و توانا و چیره دست، کشیده شده است؟...

از این گذشته، نخستین سؤالاتی که در زندگی برای همه ما پیدا می شود؛ این است که:

از کجا آمده ایم؟ در کجا هستیم؟ و به کجا می رویم؟

و ما اگر پاسخ های این پرسش های سه گانه را بدانیم؛ چقدر خوشبخت

خواهیم بود؟ یعنی بدانیم آغاز زندگی ما از کجا شروع شده و سرانجام به کجا خواهیم رفت؟ و اکنون چه وظیفه ای داریم؟

روح جست وجوگرِ ما به ما می گوید: باید آرام ننشینی تا پاسخ این سؤالات را پیدا کنی.

گاهی در یک حادثه رانندگی، کسی مجروح و بیهوش می شود؛ و برای درمان قطعی، او را به بیمارستان می برند؛ هنگامی که حال او کمی بهتر می شود و به هوش می آید؛ نخستین چیزی که از اطرافیان خود می پرسد این است که این جا کجاست؟ چرا مرا به این جا آورده اند؟ و کی از اینجا خواهم رفت؟ اینها نشان می دهد، که انسان نمی تواند در برابر این گونه سؤال ها، خاموش بنشیند.

بنابراین نخستین چیزی که ما را به دنبال خداجویی و شناسایی آفریننده جهان هستی می فرستد؛ همان روح تشنه و جست وجوگر ما است.

2 - حس شکرگزاری - فکر کنید شما را به یک میهمانی آبرومندانه دعوت کرده اند، و همه گونه وسائل پذیرائی برای راحتی شما فراهم ساخته اند، امّا چون شما به اتّفاق برادر بزرگ ترتان که واسطه این دعوت است، به این میهمانی می روید، میزبان خود را درست نمی شناسید شک نیست که به هنگام ورود در این مجلس دل پذیر، نخستین فکر شما این است که میزبان خود را بشناسید و از او تشکر کنید.

ما نیز هنگامی که به این سفره گسترده آفرینش نگاه می کنیم و انواع نعمت هایی که در اختیار ما قرار دارد؛ چشمان بینا، گوش های شنوا،

عقل و هوش کافی، نیروهای مختلف جسمانی و روانی، انواع وسائل زندگی، و روزی های پاک و پاکیزه، در این سفره پهناور می بینیم، بی اختیار به این فکر می افتیم که بخشنده این همه نعمت ها را بشناسیم؛ و اگر چه نیاز به تشکر ما نداشته باشد، در برابر او شکرگزاری کنیم و تا این کار را نکنیم، احساس ناراحتی و کمبود داریم و این دلیل دیگری است که ما را به دنبال شناسایی خدا می فرستد.

3 - پیوند سود و زیان ما با این مسئله - فکر کنید در مسیر مسافرت خود به چهارراهی می رسید که در آنجا غوغایی بپاست، همه می گویند در این چهارراه توقف نکنید؛ که خطرهای بزرگی دارد، ولی هر دسته ای ما را به سویی دعوت می کند، یکی می گوید: بهترین راه اینست که از سمت شرق بروید، دیگری سمت غرب را مطمئن ترین راه می شمارد؛ سومین دسته ما را به راهی که میان این دو وجود دارد، دعوت می کنند، و می گویند تنها راه نجات از خطر و رسیدن به سرمنزل نجات و جایگاه امن و امان که دارای همه گونه وسیله سعادت است، این راه است.

آیا ما به خود اجازه می دهیم که بدون مطالعه، یک راه را انتخاب کنیم؟ و یا عقل ما می پذیرد که در همانجا متوقف شویم و هیچ راهی را انتخاب نکنیم؟ مسلماً نه.

بلکه عقل و خرد، به ما می گوید هر چه زودتر شروع به بررسی و مطالعه کنیم و سخنان هر یک از این گروه ها را به دقّت بشنویم و در هر کدام نشانه درستی و صداقت و دلائل قانع کننده بود بپذیریم، و با اطمینان خاطر آن راه را انتخاب کرده، پیش برویم.

در زندگی این دنیا نیز ما چنین حالی را داریم، مذهب ها و مکتب های مختلف هر کدام ما را به سوی خود دعوت می کند، ولی از آنجا که سرنوشت ما، خوشبختی و بدبختی ما، پیشرفت و عقب افتادگی ما، به بررسی و انتخاب بهترین راه بستگی دارد، خود را ناگزیر می بینیم که در این باره فکر کنیم، راهی که موجب پیشرفت و تکامل ما است انتخاب کنیم و از آنچه ما را به پرتگاه بدبختی و فساد و سیه روزی می کشاند پرهیز نماییم.

این نیز دلیل دیگری است، که ما را به مطالعه درباره آفریننده جهان هستی دعوت می کند.

قرآن مجید می گوید:

«فبشر عباد الذین یستعمون القول فیتبعون احسنه»؛

«به بندگان من بشارت ده، آنها که سخنان گوناگون را می شنوند؛ و بهترین را انتخاب می کنند».⁽¹⁾

***).

فکر کنید و پاسخ دهید

1 - آیا تا کنون غیر از آنچه از پدر و مادر درباره خداشناسی شنیده اید خودتان به طور جدّی در این باره فکر کرده اید؟

2 - آیا می توانید بگویید میان خداجویی و خداشناسی چه فرقی وجود دارد؟

3 - آیا هرگز به هنگام راز و نیاز با خدا احساس یک نوع لذت عمیق روحانی کرده اید؟

درس دوّم آثار خداشناسی در زندگی ما

1 - خداشناسی و پیشرفت علوم

فکر کنید دوستی از سفر آمده و کتابی به عنوان ارمغان برای شما آورده است و می گوید کتابی است بسیار عالی زیرا نویسنده آن دانشمندی است فوق العاده فهمیده، پراطّلاع، دقیق و ماهر و در رشته خود نابغه و به تمام معنی استاد است.

حتماً شما این کتاب را سرسری مطالعه نخواهید کرد؛ بلکه به عکس روی تمام جمله بندی ها و تعبیرات و حتّی کلمات آن دقّت می کنید و اگر جمله ای از آن را نفهمیدید ساعت ها و شاید روزهای متوالی هر موقع که فرصت کردید روی آن برمی گردید تا معنی و مفهوم آن برای شما روشن شود چرا که نویسنده آن یک فرد عادی نیست بلکه دانشمند بزرگی است که کلمه ای را بی حساب نمی نویسند.

امّا اگر به عکس به شما گفتند این کتاب ظاهرش ممکن است زیبا باشد امّا نویسنده آن یک فرد کم سواد است که هیچ مایه علمی ندارد و هیچ حسابی در کار او نیست!

معلوم است که شما فقط یک نگاه سرسری به کتاب می کنید و هر جای آن را نامفهوم دیدید می گویید این هم از بی اطّلاعی نویسنده است و حیف است که انسان وقت خود را برای مطالعه آن تلف کند.

عالم هستی همانند کتاب بزرگی است که هر یک از موجودات آن کلمه یا جمله ای از آن را تشکیل می دهد، از نظر یک فرد خداپرست همه ذرات این جهان قابل دقّت است، یک انسان با ایمان در پرتو نور خداپرستی؛ با کنجکاوری خاصّی به مطالعه اسرار آفرینش می پردازد (و همین موضوع به پیشرفت علوم و دانش های انسانی کمک می کند)، زیرا او می داند آفریننده این دستگاه، بی نهایت علم و قدرت دارد، و همه کارش روی حکمت و فلسفه است، بنابراین دقیق تر مطالعه می کند، عمیق تر بررسی می نماید تا اسرار آن را بهتر درک کند.

امّا یک فرد مادی انگیزه ای برای مطالعه عمیق اسرار آفرینش ندارد زیرا خالق آنها را طبیعت بی شعور می داند و اگر می بینیم بعضی از دانشمندان مادی در صف مکتشفان علوم هستند به خاطر آن است که آنها غالباً خدا را قبول دارند و فقط نام او را طبیعت می گذارند، چرا که برای کار طبیعت؛ «نظم» و «حساب» و «برنامه» قائل هستند.

خلاصه، خداپرستی وسیله پیشرفت علوم و دانشهاست.

2 - خداشناسی و تلاش و امید

به هنگامی که حوادث سخت و پیچیده در زندگی انسان رخ می دهد،

و درها ظاهراً به روی او از هر سو بسته می شود و احساس ضعف و ناتوانی و تنهایی در برابر مشکلات می کند؛ ایمان به خدا به یاری او می شتابد و به او نیرو می دهد.

آنها که ایمان به خدا دارند خود را تنها و ناتوان نمی بینند، مأیوس نمی شوند؛ احساس ضعف و ناتوانی نمی کنند؛ چون قدرت خدا بالاتر از همه مشکلات است و همه چیز در برابر او سهل و آسان می باشد.

آنها با امید به لطف و حمایت و کمک پروردگار به مبارزه با مشکلات برمی خیزند و تمام نیروهای خود را به کار می گیرند و با عشق و امید به تلاش و کوشش ادامه می دهند و بر سختی ها پیروز می شوند.

آری ایمان به خدا تکیه گاه بزرگی برای انسان ها است.

ایمان به خدا مایه استقامت و پایمردی است.

ایمان به خدا نور امید را همیشه در دل ها زنده نگه می دارد.

و به همین دلیل افراد با ایمان هرگز دست به خودکشی نمی زنند زیرا خودکشی از یأس و نومیدی کامل و احساس شکست سرچشمه می گیرد امّا افراد با ایمان نه نومید می شوند و نه احساس شکست می کنند.

3 - خداشناسی و احساس مسئولیّت

طبیبانی را می شناسیم که وقتی بیمار تنگدستی به آنها مراجعه می کند نه تنها از گرفتن حق ویزیت خودداری می نمایند بلکه پول دارو را نیز در اختیار او می گذارند و حتی اگر احساس خطر برای بیمار خود

کنند شب را تا به صبح بر بالین او در خانه محقرش می مانند. اینها افرادی خداپرست و با ایمانند.

امّا طبیبانی را نیز می شناسیم که بدون دریافت پول کوچک ترین گام برای بیمار برنمی دارند، زیرا ایمان محکمی ندارند.

انسان با ایمان در هر رشته ای که باشد احساس مسئولیّت می کند، وظیفه شناس است، نیکوکار و با گذشت است، همواره یک پلیس معنوی را در درون جان خود حاضر می بیند که مراقب اعمال او است.

ولی افراد بی ایمان مردمی خودخواه و خودکامه و خطرناکند و هیچ گونه مسئولیتی برای خود قائل نیستند، ظلم و ستم و تجاوز به حق دیگران برای آنها ساده است و کمتر حاضر به نیکوکاری می باشند.

4 - خداشناسی و آرامش

دانشمندان روان شناس می گویند در زمان ما بیماری روانی و ناراحتی روحی بیش از هر زمان دیگر است.

و نیز می گویند یکی از عوامل این بیماری احساس نگرانی است؛ نگرانی از حوادث آینده؛ نگرانی از مرگ، نگرانی از جنگ و نگرانی از فقر و شکست.

آنها اضافه می کنند: از جمله چیزهایی که می تواند نگرانی را از روح انسان دور کند ایمان به خدا است زیرا هر وقت عوامل نگرانی می خواهد در روح او نفوذ کند ایمان به خدا آن را عقب می راند.

خدایی که مهربان است، خدایی که روزی دهنده است، خدایی که از حالات بندگانش آگاه و هر گاه رو به سوی او آرند، به آنها کمک می کند و از ناراحتی ها رهایی می بخشد.

به همین جهت مؤمنان واقعی همیشه احساس آرامش می کنند و هیچگونه نگرانی در روح آنها نیست و چون کارشان برای خدا است اگر زیانی هم کنند جبرانش را از او می طلبند و حتی در میدان جنگ لبخند بر لب دارند.

قرآن مجید می گوید:

«الذین آمنوا و لم یلبسوا ایمانهم بظلم اولئک لهم الامن»؛

«آنها که ایمان آوردند و ایمان خود را با ستم نیالودند، آرامش و امنیت برای آنهاست».⁽¹⁾

***2.

فکر کنید و پاسخ دهید

1 - آیا سرگذشتی از تاریخ گذشتگان به خاطر دارید که جلوه های ایمان و آثاری را که در بالا گفته شد بازگو کند؟

2 - آیا می دانید چرا بعضی از افراد که دم از ایمان به خدا می زنند آلودگی های اخلاقی دارند و آثار چهارگانه بالا در آنها دیده نمی شوند؟

درس سوّم خداشناسی از دو راه مطمئن

درباره خداشناسی از دورترین زمان تا امروز کتاب ها نوشته شده و بحث ها و گفت وگوهای فراوانی در میان دانشمندان و غیر دانشمندان بوده است.

هر کدام برای پی بردن به این حقیقت راهی را انتخاب کرده اند؛ امّا از همه راه ها، بهترین راهی که می تواند ما را به زودی به این مبدأ بزرگ جهان هستی نزدیک سازد دو راه است:

1 - راهی از درون (نزدیک ترین راه)

2 - راهی از برون (روشن ترین راه)

در قسمت اوّل سری به اعماق وجود خود می زنیم و ندای توحید را از درون جان خود می شنویم.

و در قسمت دوم در عالم پهناور آفرینش به گردش می پردازیم و نشانه های خدا را در پیشانی تمام موجودات و در دل هر ذره ای مشاهده می کنیم هر کدام از این دو راه، بحث های طولانی دارد؛ امّا کوشش ما این

است که در یک گفتار فشرده، هر یک از این دو راه را اجمالاً مورد بررسی قرار دهیم:

الف - راهی از درون

درست به این چند موضوع بیندیشیم:

1 - دانشمندان می گویند: هر انسانی را که فکر کنید، از هر نژاد و هر طبقه ای که باشد اگر او را به حال خود واگذارند و تعلیمات خاصی نبیند و حتی از گفت وگوهای خداپرستان و مادی ها عریان شود؛ خود به خود متوجّه نیروی توانا و مقتدری می شود که مافوق جهان ماده است و بر تمام جهان حکومت می کند.

او در زوایای قلب و اعماق دل و روان خویش احساس می کند که ندائی لطیف و پر از مهر و در عین حال رسا و محکم وی را به طرف یک مبدأ بزرگ علم و قدرت که ما او را خدا می نامیم می خواند.

این همان ندای فطرت پاک و بی آلایش بشر است.

2 - ممکن است غوغای جهان مادی و زندگی روزانه و زرق و برق های حیات، او را به خود مشغول سازد، و موقتاً از شنیدن این ندا غافل شود؛ امّا هنگامی که خود را در برابر مشکلات و گرفتاری ها مشاهده می کند؛ هنگامی که حوادث وحشتناک طبیعی همانند سیل ها و زلزله ها و طوفان ها و لحظات پراضطراب یک هواپیما در یک هوای نامساعد و خطرناک به او حمله ور می شوند، آری در این هنگام که دست او از تمام وسائل مادی کوتاه می گردد و هیچ گونه پناهگاهی برای خود نمی یابد،

این ندا در درون جان او قوت می گیرد، احساس می کند که از درون وجودش قدرتی او را به سوی خود می خواند، قدرتی که برتر از تمام قدرت ها است، نیروی مرموزی که همه مشکلات در برابر او سهل و ساده و آسان است.

کمتر کسی را می توانید پیدا کنید که در برابر حوادث سخت زندگی چنین توجهی را پیدا نکند و بی اختیار به یاد خدا نیفتد و همین موضوع است که نشان می دهد ما چقدر به او نزدیکیم و او چقدر به ما نزدیک است او در روح و جان ماست.

البته ندای فطرت همیشه در درون جان آدمی هست ولی در این لحظات قوت بیشتری می یابد.

3 - تاریخ به ما نشان می دهد قدرتمندانی که در لحظات آرامش و عادی حتی از بردن نام خدا ابا می کردند، امّا به هنگامی که پایه های قدرت خود را متزلزل و کاخ هستی خود را در حال فرو ریختن می دیدند، دست به دامن این مبدء بزرگ می شدند، و ندای فطرت را به روشنی می شنیدند.

تاریخ می گوید: هنگامی که فرعون در میان امواج خروشان؛ خود را گرفتار دید و مشاهده کرد، آبی که مایه حیات و آبادی کشور او و سرچشمه تمام قدرت مادیش شده بود، اکنون فرمان مرگ او را اجرا می کند، و در برابر چند موج کوچک عاجز مانده و دستش از همه جا کوتاه هست، فریاد زد: «الان اعتراف می کنم که جز خدای بزرگِ موسی هیچ معبودی نیست» این ندا در حقیقت از درون فطرت و جان او

برخاست. نه تنها فرعون، تمام کسانی که در شرایط او قرار می گیرند؛ همین ندا را به روشنی می شنوند.

4 - خود شما هر گاه به اعماق دلتان مراجعه کنید تصدیق می کنید که نوری در آنجا می درخشد و شما را به سوی خدا می خواند، شاید بارها در زندگی حوادث مشکل و طاقت فرسا و بن بست ها برای شما پیش آمده که دستتان از تمام وسائل عادی برای حل آن کوتاه شده است در آن لحظات حتماً به خاطر شما، این حقیقت آمده است که نیروی مقتدری در این عالم هستی است که می تواند آن مشکل را به راحتی حل کند.

در این لحظات، امید آمیخته با عشق به آن مبدأ روح و جان شما را در بر گرفته و ابرهای تیره و تار یأس را از قلب شما دور ساخته است.

آری این نزدیک ترین راهی است که هر کس از درون جان خود می تواند به سوی خدا و مبدأ جهان هستی بیابد.

تنها یک سؤال:

می دانیم این سؤال ممکن است برای بعضی از شما پیدا شود که آیا این احتمال وجود ندارد که ما بر اثر تعلیماتی که از محیط، و پدر و مادر گرفته ایم در مواقع حسّاس به این فکر فرو می رویم؟ و دست تقاضا به درگاه خدا برمی داریم؟

ما به شما در این سؤال حق می دهیم و پاسخ جالبی برای آن داریم که در درس آینده خواهید خواند.

قرآن مجید می فرماید:

«فاذا رکبوا فی الفلک دعوا اللّه مخلصین له الدین فلما نجاهم الی البر اذا هم یشرکون»؛⁽¹⁾

هنگامی که به کشتی سوار شوند و ضربات طوفان و امواج کوه پیکر؛ آنها را به مرگ تهدید کند خدا را از روی اخلاص می خوانند، امّا هنگامی که خداوند آنها را نجات داد و به ساحل نجات آورد، او را فراموش کرده و دامن بت ها را می گیرند».

***5.

فکر کنید و پاسخ دهید

1 - سعی کنید آیه بالا را با شماره آیه و سوره و معنی آن، کلمه به کلمه حفظ کنید و تدریجاً به زبان قرآن آشنا شوید.

2 - آیا برای شما هرگز حادثه پیچیده ای رخ داده که دست شما از همه جا کوتاه شده باشد و تنها به امید لطف پروردگار باشید؟ (ضمن مقاله یا سخنرانی کوتاهی آن را شرح دهید)

3 - چرا این راه را نزدیک ترین راه نامیدیم؟

درس چهارم پاسخ به یک سؤال مهم

سؤال

در درس گذشته به این جا رسیدیم که ما همیشه صدای توحید و خداپرستی را از درون جان خود می شنویم و مخصوصاً در مشکلات و گرفتاری ها، این آهنگ رساتر و قوی تر می شود؛ و ما بی اختیار به یاد خدا می افتیم و از قدرت بی پایان و لطف و محبّت او یاری می جوییم.

در این جا ممکن است، این سؤال پیش آید که این ندای درونی که نام آن را ندای فطرت می گذاریم ممکن است نتیجه تبلیغاتی باشد که در محیط اجتماع و در مکتب و مدرسه و از پدر و مادر شنیده ایم و این یک نوع عادت برای ما شده است.

جواب

پاسخ این اشکال با توجّه به یک مقدمه کوتاه روشن می شود.

عادات و رسوم؛ چیزهای متغیر و ناپایدارند یعنی ما نمی توانیم عادت و رسمی را پیدا کنیم که در سراسر تاریخ بشر و در میان تمام اقوام،

یکسان باقی مانده باشد، مسایلی که امروز عادت و رسم می شود، ممکن است فردا دگرگون گردد، به همین دلیل عادات و رسوم یک ملّت ممکن است در میان ملّت های دیگر دیده نشود.

بنابراین اگر مشاهده کنیم موضوعی در میان تمام اقوام و ملّت ها و در هر عصر و زمان بدون استثناء وجود داشته است باید بدانیم یک ریشه فطری دارد و در درون بافت روح و جان انسان قرار گرفته است.

مثلاً علاقه مادر به فرزند به طور قطع نمی تواند نتیجه یک تلقین و یا تبلیغ و یا عادت و رسم باشد؛ زیرا در هیچ قوم و ملّتی و در هیچ عصر و زمانی نمی بینیم مادری نسبت به فرزند خود مهر نورزد.

البته ممکن است، مادری بر اثر ناراحتی روانی خود را از بین ببرد و یا پدری در زمان جاهلیت دختر خود را بر اثر افکار غلط و خرافی زنده به گور کند، ولی اینها موارد بسیار نادر و استثناهای زودگذری هستند، که به سرعت از میان رفته حالت اصلی یعنی عشق به فرزند، خود را نشان می دهد.

با توجّه به این مقدّمه، نگاهی به مسئله خداپرستی در میان انسان های امروز و گذشته می افکنیم:

(این درس چون کمی پیچیده است بیشتر دقّت فرمایید)

1 - به گواهی دانشمندان جامعه شناس و مورّخان بزرگ هیچ عصر و زمانی را نمی یابیم که مذهب و ایمان مذهبی در میان بشر وجود

نداشته باشد بلکه در هر عصر و زمان و در هر نقطه ای از دنیا شکلی از مذهب وجود داشته است، و این خود یک دلیل روشنی است بر این که خداپرستی از اعماق روح و فطرت انسان سرچشمه گرفته، نه این که نتیجه تلقین و رسم و عادت باشد زیرا اگر نتیجه رسم و عادت و تلقین بود، نباید این چنین عمومی و جاودانی باشد.

حتّی قرائنی در دست داریم که نشان می دهد اقوامی که قبل از تاریخ زندگی می کردند، آنها نیز دارای نوعی مذهب بوده اند (دوران قبل از تاریخ را به زمانی می گوییم که هنوز خط اختراع نشده بود و انسان نمی توانست نوشته هایی از خود به یادگار بگذارد).

البته شک نیست که اقوام ابتدایی چون نمی توانستند خدا را به عنوان یک وجود مافوق طبیعی بشناسند او را در لابه لای موجودات طبیعی جست وجو می کردند و از موجودات طبیعت برای خود بت می ساختند. ولی انسان با پیشرفت فکری تدریجاً توانست حق را بیابد و چشم از بت ها که موجودات مادی هستند برگیرد و در ورای این جهان مادی به قدرت بزرگ خداوند آشنا گردد.

2 - بعضی از روان شناسان بزرگ صریحاً می گویند که برای روح آدمی چهار بُعد یا چهار حس اصلی وجود دارد:

1 - «حس دانایی»: که انسان را به دنبال علوم و دانش ها می فرستند و روح او را تشنه فراگرفتن علم می کند خواه این علم، نفع مادی داشته

باشد یا نه.

2 - «حس نیکی»: که سرچشمه مسائل اخلاقی و انسانی در جهان بشریّت است.

3 - «حس زیبایی»: که منشأ پیدایش شعر و ادبیات و هنر، به معنی واقعی، است.

4 - «حس مذهبی»: که انسان را دعوت به شناسائی خدا و انجام فرمان او می کند و به این ترتیب مشاهده می کنیم که حس مذهبی یکی از احساسات ریشه دار و اصلی روح انسان است. یعنی هیچ گاه از او جدا نبوده و هیچ گاه از او جدا نخواهد شد.

3 - در بحث های آینده نیز ملاحظه خواهیم کرد که بیشتر مادی ها و منکران خدا نیز به نوعی اعتراف به وجود خدا کرده اند، اگر چه از بردن نام او خودداری می کنند، و نام طبیعت یا نام های دیگر بر او می گذارند، ولی صفاتی برای طبیعت قائل می شوند که شبیه صفات خدا است.

مثلاً می گویند: طبیعت اگر دو کلیه به انسان داده است برای این بوده است که می دانسته، ممکن است یکی از این کلیه ها از کار بیفتد و باید دیگری کار حیاتی آن را ادامه دهد و مانند این تعبیرات. آیا این موضوع با طبیعت بی شعور سازگار است؟ یا این که اشاره به خداوندی است که علم و قدرتش بی پایان می باشد اگر چه نام او را طبیعت گذارده اند.

از آنچه در این بحث گفتیم چنین نتیجه می گیریم که:

عشق به خدا همیشه در جان ما بوده و خواهد بود.

ایمان به خدا شعله جاویدانی است که قلب و روح ما را گرم می سازد.

برای شناسایی خدا ما مجبور نیستیم راه های طولانی بپیماییم سری به اعماق وجود خود می زنیم، ایمان به او را در آن جا می یابیم.

قرآن مجید می گوید:

«و نحن اقرب الیه من حبل الورید⁽¹⁾»؛

«ما به انسان از رگ گردن او نزدیک تریم».6.

فکر کنید و پاسخ دهید

1 - چند مثال برای عادت؛ چند مثال برای فطرت بزنید.

2 - چرا مردم نادان به سراغ بت پرستی می رفتند؟

3 - چرا مادی ها نام خدا را «طبیعت» می گذارند؟

درس پنجم یک داستان واقعی

گفتیم آنها که به زبان خدا را انکار می کنند، در اعماق روحشان ایمان به خدا وجود دارد.

شک نیست که پیروزی ها و موفّقیّت ها - مخصوصاً برای افراد کم ظرفیت - ایجاد غرور می کند و همین غرور سرچشمه فراموشی می شود؛ تا آنجا که گاهی انسان فطریات خود را نیز به دست فراموشی می سپارد. امّا هنگامی که طوفان حوادث، زندگی او را درهم می کوبد و تندباد مشکلات از هر سو به او حمله ور می شود، پرده های غرور و خودخواهی از جلو چشم او کنار می رود و فطرت توحید و خداشناسی آشکار می گردد.

تاریخ بشر نمونه های فراوانی از این گونه اشخاص به دست می دهد، که سرگذشت زیر یکی از آنها است:

وزیری بود مقتدر و نیرومند که در عصر خود، بیشتر قدرت ها را به دست گرفته بود و کسی را یارای مخالفت با او نبود، روزی به مجلسی که جمعی از دانشمندان دینی در آن حضور داشتند وارد شد و رو به آنها کرده گفت تا کی شما می گویید جهان را خدایی است؛ من هزار دلیل بر نفی این سخن دارم.

این جمله را با غرور خاصّی ادا کرد، دانشمندان حاضر چون می دانستند او اهل منطق و استدلال نیست و توانایی و قدرت به قدری او را مغرور ساخته که هیچ حرف حقّی در او نفوذ نخواهد کرد؛ با بی اعتنایی در برابر او سکوت کردند، سکوتی پرمعنی و تحقیرآمیز.

این جریان گذشت، بعد از مدتی وزیر، مورد اتهام قرار گرفت؛ حکومت وقت، وی را دستگیر کرده به زندان انداخت.

یکی از دانشمندان که آن روز در مجلس حاضر بود فکر کرد که موقع بیداری وی رسیده است، اکنون که از مرکب غرور پیاده شده و پرده های خودخواهی از جلو چشم او کنار رفته است، و حسّ حق پذیری در وی بیدار گردیده اگر با او تماس بگیرد و نصیحتش کند نتیجه بخش خواهد بود؛ اجازه ملاقات با وی را گرفت و به سراغش در زندان آمد، همین که نزدیک آمد؛ از پشت میله ها مشاهده کرد که او در یک اطاق تنها؛ قدم می زند و فکر می کند و اشعاری را زیر لب زمزمه می نماید؛ خوب گوش فراداد، دید این اشعار معروف را می خواند:

ما همه شیران ولی شیر عَلَم حمله مان از باد باشد دم بدم!

حمله مان پیدا و ناپیداست باد جان فدای آن که ناپیداست باد!

یعنی ما همانند نقش های شیری هستیم که روی پرچم ها ترسیم می کنند، هنگامی که باد می وزد حرکتی دارد و گویا حمله می کند ولی در حقیقت از خود چیزی ندارد و وزش باد است که به او قدرت می دهد، ما هم هر قدر قدرتمندتر شویم از خود چیزی نداریم.

خدایی که این قدرت را به ما داده هر لحظه اراده کند، از ما می گیرد.

دانشمند مزبور دید نه تنها در این شرایط منکر خدا نیست، بلکه یک خداشناس داغ شده است؛ در عین حال بعد از آن که از او احوال پرسی کرد، گفت: یادتان می آید که روزی گفتید: هزار دلیل بر نفی خدا دارید آمده ام آن هزار دلیل را با یک دلیل پاسخ گویم: خداوند آن کسی است که آن قدرت عظیم را به این آسانی از تو گرفت، او سر به زیر انداخت و شرمنده شد و جوابی نداد، زیرا به اشتباه خود معترف بود و در درون جانش نور خدا را می دید.

قرآن مجید درباره فرعون می گوید:

حتی اذا ادرکه الغرق قال آمنت انه لا اله الا الذی آمنت به بنو اسرائیل⁽¹⁾؛

«انکار فرعون تا آن زمان ادامه یافت که در میان امواج آب در حال غرق شدن بود، در آن هنگام صدا زد ایمان آوردم که جز خدای بنی اسرائیل خدای دیگری نیست».

***0.

فکر کنید و پاسخ دهید

1 - نتیجه این داستان واقعی را در چند خط بیان کنید.

2 - بنی اسرائیل را چرا بنی اسرائیل می گفتند؟

3 - فرعون چه کسی بود و در کجا زندگی می کرد و چه ادعایی داشت؟

درس ششم دومین راه برای خداشناسی

راهی از برون

با یک نگاه ساده به جهانی که در آن زندگی می کنیم به این حقیقت می رسیم که جهان هستی درهم و برهم نیست، بلکه تمام پدیده ها بر خط سیر معینی در حرکتند و دستگاه های جهان همچون لشکر انبوهی هستند که به واحدهای منظم تقسیم شده و به سوی مقصد معینی در حرکتند.

نکات ذیل می تواند هر ابهامی را در این زمینه برطرف سازد:

1 - برای پدید آمدن و باقی ماندن هر موجود زنده ای باید یک سلسله قوانین و شرائط خاص دست به دست هم بدهند مثلاً برای پدید آمدن یک درخت: زمین، آب و هوای مناسب و حرارت معین لازم است که دانه را بکاریم و خوب تغذیه و تنفس کند، سبز شود و رشد نماید.

در غیر این شرائط رشد آن ممکن نیست، انتخاب این شرائط و فراهم کردن این مقدمات نیاز به عقل و علم و دانش دارد.

2 - هر موجودی اثری مخصوص به خود دارد، آب و آتش هر کدام اثری مخصوص به خود دارند که از آنها جدا نمی شود و همواره از قانون ثابتی پیروی می کنند.

3 - تمام اعضای موجودات زنده با یکدیگر همکاری دارند، به عنوان نمونه همین بدن انسان که خود عالمی است، در وقت عمل تمام اعضایش خود آگاه و ناخودآگاه با هماهنگی خاصّی کار می کنند، مثلاً اگر خطری پیش آید همگی برای دفاع بسیج می شوند، این ارتباط و همکاری نزدیک، نشانه دیگری از نظم در جهان هستی است.

4 - یک نگاه به صحنه جهان آشکار می سازد که نه تنها اعضا و پیکر یک موجود زنده بلکه تمام موجودات مختلف جهان نیز هماهنگی مخصوصی با هم دارند، مثلاً برای پرورش موجودات زنده آفتاب می تابد، ابر می بارد، نسیم می وزد، و زمین و منابع زمینی نیز کمک می کنند، این ها نشانه وجود یک نظام معیّن در عالم هستی است.

رابطه «نظم» و «عقل»

این حقیقت در برابر وجدان همه کس ظاهر است که نظم در هر دستگاهی باشد حکایت از «عقل و فکر و نقشه و هدف» می کند.

زیرا انسان هر کجا نظم و حساب و قوانین ثابتی دید می داند که در کنار آن مبدأ علم و قدرتی را باید جست وجو کند، و در این درک وجدانی خود نیاز چندانی به استدلال نمی بیند.

او می داند هرگز یک آدم نابینا و بی سواد نمی تواند با ماشین تایپ یک انشاءِ خوب، یا یک مقاله اجتماعی و انتقادی بنویسد؛ و هرگز یک کودک دوساله نمی تواند با گردش دادن نامنظم قلم روی کاغذ، تابلوی زیبا و پرارزشی به وجود آورد؛ بلکه اگر ما یک انشاء خوب یا مقاله با ارزشی را دیدیم می دانیم آدم با سواد و با عقل و هوشی آن را به وجود آورده، و یا اگر در یکی از موزه ها تابلوی بسیار زیبا و جالبی را مشاهده کردیم شک نخواهیم کرد که دست نقّاش هنرمند و چیره دستی در اینجاد آن به کار رفته؛ اگر چه هرگز آن نویسنده و نقّاش هنرمند را ندیده باشیم.

بنابراین هرجا دستگاه منظمی است در کنار آن هم عقل و هوشی وجود دارد و هر قدر آن دستگاه بزرگ تر، دقیق تر و جالب تر باشد علم و عقلی که آن را ایجاد کرده است به همان نسبت بزرگ تر خواهد بود.

گاهی برای اثبات این موضوع که هر دستگاه منظم نیاز به مبدأ عقل و دانش دارد از «حساب احتمالات» که در ریاضیات عالی از آن بحث شده کمک گرفته می شود و از این راه اثبات می کنند که مثلاً یک فرد بی سواد اگر بخواهد به وسیله ماشین تایپ، با فشار دادن روی دکمه های ماشین؛ از روی تصادف، یک مقاله یا یک قطعه شعر را تایپ کند، مطابق حساب احتمالات میلیاردها سال طول می کشد که حتی عمر کره زمین برای آن

کافی نیست (برای توضیح بیشتر به کتاب آفریدگار جهان یا کتاب در جست وجوی خدا مراجعه نمایید)

قرآن مجید می گوید:

«سنریهم آیاتنا فی الافاق و فی انفسهم حتی یتبین لهم انه الحق او لم یکف بربک انه علی کل شیءٍ شهید»؛⁽¹⁾

ما نشانه های خود را در نظام آفرینش، در سراسر جهان در درون وجود خود انسان ها به آنها نشان می دهیم تا بدانند او بر حق است، آیا برای اثبات وجود او همین کافی نیست که او عالم به اسرار همه چیز است».

***3.

فکر کنید و پاسخ دهید

1 - چند مثال (غیر از آنچه در درس گفته شد) برای دستگاه های صنعتی که از مشاهده آنها پی به وجود یک سازنده عالم و آگاه می بریم بزنید.

2 - فرق میان «آفاق» و «انفس» چیست؟ مثال هایی از نشانه های خدا در آفاق و در انفس بیان کنید.

درس چهارم نمونه هایی از نظام آفرینش

در سراسر جهان هستی «نظم» و «هدف» و «نقشه» آشکارا دیده می شود، اکنون توجّه کنید نمونه هایی از آن را مورد بررسی قرار می دهیم:

در اینجا ما چند نمونه بزرگ و کوچک را برای شما جمع آوری کرده ایم.

خوشبختانه امروز با پیشرفتِ علوم طبیعی و کشف اسرار و شگفتی های جهان طبیعت و ریزه کاری های ساختمان وجود انسان و حیوان و گیاه و ساختمان حیرت انگیز یک سلّول و یک اتم و نظام شگفت انگیز عالم ستارگان، درهای خداشناسی به روی ما گشوده شده است، به طوری که به جرأت می توان گفت تمام کتاب های علوم طبیعی کتاب های توحید و خداشناسی است، که به ما درس عظمت پروردگار را می دهند؛ زیرا این کتاب ها، پرده از روی نظام جالب موجودات این جهان برمی دارد؛ و نشان می دهد که آفریدگار این جهان چه اندازه عالم و قادر است.

1 - مرکز فرماندهی کشور تن

درون جمجمه ما را ماده خاکستری رنگی پر کرده که آن را مغز می نامیم، و این مغز، مهم ترین و دقیق ترین دستگاه بدن ما را تشکیل می دهد، زیرا کار آن فرماندهی تمام قوای بدن و اداره امور تمام دستگاه های جسم ما است.

برای پی بردن به اهمیّت این مرکز بزرگ بد نیست قبلاً این خبر را برای شما نقل کنیم:

در جرائد نوشته بودند یک جوان دانشجوی شیرازی، در خوزستان دچار یک حادثه رانندگی شد و ضربه ای به مغز او وارد گشت ولی ظاهراً عیبی در وجود او حاصل نشد، تمام اعضای او سالم بودند، امّا با نهایت تعجب تمام گذشته زندگی خود را فراموش کرد فکر او به خوبی کار می کرد، مطالب را می فهمید، امّا اگر پدر یا مادر خود را می دید نمی شناخت. و هنگامی که به او می گفتند، این مادر تو است، تعجّب می کرد او را به خانه اصلیش در شیراز بردند؛ و کارهای دستی او را که بر دیوار اطاق نصب بود به او نشان دادند ولی با تعجّب به همه آنها نگاه می کرد و می گفت این نخستین باری است که من اینها را می بینم.

معلوم شد در این ضربه مغزی قسمتی از سلّول هایی که در حقیقت سیم اتّصال میان فکر و مخزن حافظه او است، از کار افتاده و مانند پریدن فیوز برق که باعث قطع برق و تاریکی می شود بخش مهمّی از خاطرات گذشته او در تاریکی فراموشی فرو رفته است.

شاید نقطه ای که از کار افتاده به اندازه یک سر سنجاق بیشتر از مغز

او نبوده باشد ولی چقدر اثر در زندگی او گذارده است و از این جا روشن می شود که دستگاه مغز ما چه دستگاه پیچیده و پر اهمیّتی است.

مغز و سلسله اعصاب از دو بخش ممتاز تشکیل می شود:

1 - بخش سلسله اعصاب ارادی که تمام حرکات اختیاری بدن ما مانند راه رفتن، نگاه کردن، حرف زدن و... از آن سرچشمه می گیرد.

2 - اعصاب غیر ارادی که حرکات قلب و معده و مانند این دستگاه ها را اداره و رهبری می کند و از کار افتادن یک گوشه از این بخش مغز کافی است که قلب یا دستگاه دیگری را از کار بیندازد.

یکی از عجیب ترین بخش های مغز

«مخ» مرکز هوش، اراده، شعور و حافظه است و خلاصه یکی از حسّاس ترین بخش های مغز می باشد و بسیاری از عکس العمل های روحی، همچون خشم و ترس و امثال آن مربوط به آن است.

اگر مخ جانوری را بردارند ولی اعصابش سالم باشد، زنده می ماند امّا فهم و شعور را بکلی از دست می دهد، مخ کبوتری را برداشتند، تا مدتی زنده بود امّا دانه که جلوی او می ریختند، تشخیص نمی داد و با این که گرسنه بود نمی خورد و اگر به پروازش درمی آوردند آن قدر می پرید تا به مانعی برخورد کند و بیفتد.

بخش شگفت انگیز دیگر مغز حافظه است

آیا هیچ فکر کرده اید این قوّه حافظه چقدر شگفت انگیز است؟ و اگر یک ساعت حافظه از ما گرفته شود به چه سرنوشت غم انگیزی گرفتار خواهیم شد؟!

مرکز حافظه که بخش کوچکی از مغز ما را تشکیل می دهد خاطرات تمام دوران عمر را با همه خصوصیاتش بایگانی کرده، هر شخصی که با ما ارتباط داشته است؛ خصوصیاتش را از نظر اندازه، شکل، رنگ، لباس، اخلاق و روحیات، همه را در بایگانی خود، نگهداری کرده، و برای هر یک پرونده مخصوصی تشکیل داده است. لذا بمجرد این که با آن شخص روبه رو می شویم؛ فکر ما از لابه لای آن همه پرونده ها پرونده او را بیرون کشیده و یک مطالعه فوری روی تمام آن می کند؛ سپس به ما دستور می دهد که چه عکس العملی در برابر او نشان دهیم.

اگر دوست است احترام و اگر دشمن است ابراز تنفر نماییم؛ امّا تمام این کارها به قدری با سرعت انجام می گیرد که تقریباً هیچ فاصله زمانی احساس نمی شود.

شگفتی این مسئله وقتی آشکارتر می شود که بخواهیم آنچه را در حافظه خود نگهداری کرده ایم؛ روی کاغذ به وسیله تصویرها و یا روی نوار، ضبط کنیم، بدون شک اوراق و نوارهای زیادی را تشکیل می دهد که می تواند یک انبار بزرگ را پر کند؛ و عجیب تر این که برای بیرون کشیدن یک تصویر یا یک نوار از میان آنها عده زیادی مأمور و بایگان لازم است، ولی حافظه ما همه این کارها را به سادگی و به سرعت انجام می دهد.

طبیعت بی شعور چگونه شعور می آفریند؟

درباره شگفتی های مغز آدمی کتاب های زیادی نوشته شده است که قسمتی از آن را می توان در کتاب های دبیرستانی و دانشگاهی مشاهده کرد، آیا می توان باور کرد، این دستگاه فوق العاده ظریف و دقیق و پیچیده و اسرارآمیز ساخته طبیعت بی شعور باشد؟ شگفت آورتر از این چیزی نیست که طبیعت بی عقل را خالق عقل بدانیم!

قرآن مجید می گوید:

«... و فی انفسکم افلا تبصرون»؛⁽¹⁾

«در وجود خود شما نشانه های بزرگی از قدرت و عظمت خدا است، آیا نمی بینید؟»

***1.

فکر کنید و پاسخ دهید

1 - آیا درباره شگفتی های مغز انسان مطالب دیگری به خاطر دارید؟

2 - خداوند برای حفظ مغز انسان در برابر حوادث گوناگون چه تدبیرهایی به کار برده است؟

درس هشتم یک دنیا شگفتی در یک پرنده کوچک

در این درس می خواهیم از کشور بزرگ تن خود که هنوز یک کوچه از هفت شهر آن را نگشته ایم بیرون آییم و در هر گوشه و کنار به سرعت سری بزنیم و نمونه هایی از نظام شگفت انگیز موجودات برداریم:

نگاهی به آسمان تیره شب می دوزیم یک پرنده استثنایی را در لابه لای پرده های ظلمت همچون شبح اسرارآمیزی می بینیم که با شجاعت تمام به هر سو برای پیدا کردن طعمه خویش در پرواز است.

این پرنده همان «شب پره یا خفاش» است که همه چیزش عجیب است امّا پروازش در دل تاریکی شب از همه عجیب تر.

حرکت سریع خفاش در تاریکی شب بدون برخورد به مانع، به قدری شگفت انگیز است که هر قدر درباره آن مطالعه شود اسرار تازه ای از این پرنده اسرارآمیز به دست می آید.

این پرنده در میان تاریکی با همان سرعت و شجاعتی حرکت می کند که کبوتر تند پرواز در دل آفتاب و مسلماً اگر وسیله ای برای اطلاع از وجود موانع نداشت خیلی دست به عصا حرکت می کرد.

اگر او را در تونلی تاریک و باریک و پر پیچ و خم که آن را به دوده آغشته باشند رها سازند از تمام پیچ و خم ها می گذرد بدون این که حتی یک بار به دیوار تونل برخورد کند و ذره ای دوده روی بال او بنشیند. این وضع عجیب خفاش معلول خاصیّتی در وجود او است شبیه خاصیّتِ رادار.

در این جا باید کمی با دستگاه رادار آشنا شویم تا به وضع آن در وجود کوچک خفاش پی ببریم.

در فیزیک در بحثِ صوت سخنی درباره امواج ماوراءِ صوت است این امواج همان امواجی هستند که تناوب و طول آنها به قدری زیاد است که گوش انسان قادر به درک آنها نیست و به همین جهت آنها را ماوراءِ صوت می نامند.

هنگامی که چنین امواجی را به وسیله یک مبدأ فرستنده قوی ایجاد کنند، این امواج همه جا پیش می روند ولی همین که در یک نقطه از فضا به مانعی (مانند هواپیمای دشمن یا هر مانع دیگر) برخورد کند مانند توپی که به دیوار بخورد باز می گردند درست مانند صدایی که ما در برابر یک کوه و یا یک دیوار بلند می دهیم و از مقدار فاصله زمانی بازگشت این امواج می توان فاصله آن مانع را دقیقاً اندازه گیری کرد.

بسیاری از هواپیماها و کشتی ها به وسیله دستگاه رادار هدایت می شوند و به هر مقصدی بخواهند می روند و نیز برای پیدا کردن هواپیماها و کشتی های دشمن از رادار استفاده می کنند.

دانشمندان می گویند در وجود این پرنده کوچک دستگاهی شبیه

رادار وجود دارد، به این نشان که اگر آن را در اطاقی به پرواز در آوریم و در همان لحظه میکروفونی که امواج ماوراءِ صوت را به امواج قابل شنیدن تبدیل می کند، به کار اندازیم، همهمه گوشخراشی در اطاق به راه خواهد افتاد و در هر ثانیه 30 الی 60 مرتبه امواج ماوراء صوت از خفاش شنیده می شود.

ولی این سؤال پیش می آید که این امواج به وسیله کدام عضو خفاش به وجود می آید یعنی دستگاه فرستنده او کدام و دستگاه گیرنده او کدام است؟

دانشمندان در پاسخ این سؤال می گویند: «این امواج به وسیله عضلات نیرومند حنجره خفاش ایجاد و از طریق سوراخ های بینی او بیرون فرستاده می شود، و گوش بزرگ او دستگاه گیرنده امواجی است که باز می گردد».

بنابراین خفاش در سیر و سیاحت شبانه خود مدیون گوش های خود است و یک دانشمند روسی به نام «ژورین» با تجربیاتی ثابت کرده که اگر گوش های خفاش را بردارند نمی تواند بدون برخورد به مانع در تاریکی پرواز کند. در حالی که اگر چشم او را به کلّی بردارند حرکت او با کمال مهارت انجام خواهد یافت؛ یعنی خفاش با گوش خود می بیند! نه با چشم خود! و این چیز عجیبی است. (دقّت کنید)

اکنون بیندیشید این دو دستگاه عجیب و حیرت انگیز را چه کسی در این جثه کوچک و ناچیز این پرنده به وجود آورده و طرز استفاده از آنها را چگونه به او تعلیم داده است که بتواند در پناه این وسیله مطمئن از

خطرات فراوانی که در حرکات شبانه اش در پیش روی او است مصون بماند؟... راستی چه کسی؟

آیا ممکن است طبیعت فاقد عقل و شعور چنین عملی را انجام دهد؟ و دستگاهی را که دانشمندان بزرگ با هزینه های زیاد می سازند به این سادگی در وجود او قرار دهد؟

شایسته ستایش آن آفریدگاری استکارد چنین دلاویز، نقشی ز ماء و طینی

امیرمؤمنان علی علیه السلام در نهج البلاغه در ضمن خطبه مفصلی که پیرامون آفرینش خفاش بیان کرده می فرماید:

«لا تمتنع من المضی فیه لغسق دجنته... فسبحان البارء لکل شیءٍ علی غیر مثال⁽¹⁾؛

و هرگز به خاطر شدت تاریکی از راه باز نمی ماند... پاک و منزه است خدایی که بدون الگوی قبلی همه چیز را آفریده است».5.

فکر کنید و پاسخ دهید

1 - درباره آفرینش شب پره چه اطلاعات جالب دیگری دارید؟

2 - آیا می دانید بال های شب پره، و طرز بچه دار شدن او و حتی طرز خواب او با حیوانات دیگر فرق دارد یعنی یک پرنده کاملاً استثنایی است؟

درس نهم دوستی حشرات و گل ها!

در یک روز از روزهای بهار که هوا کم کم رو به گرمی می رود سری به باغ ها و مزارع سرسبز و زیبا بزنید؛ دسته های زیادی از حشرات کوچک، زنبوران عسل، مگس های طلائی، پروانه ها، و پشه های ریز را می بینید که آهسته و بدون سر و صدا به هر طرف می دوند؛ از روی این گل برخاسته به سراغ دیگری می روند و از این شاخه به شاخه دیگر پرواز می نمایند.

چنان گرم فعالیت و کارند، که گویا نیروی مرموزی مانند یک کارفرمایِ جدّی بالای سر آنها ایستاده و مرتباً به آنها فرمان می دهد؛ بال ها و پاهای آنها که آغشته به گرد زردرنگ گلهاست قیافه کارگرانی که لباس کار می پوشند و با علاقه و جدّیّت در کارگاه خود مشغول به کارند؛ به آنها داده است.

راستی هم مأموریت و کار مهمّی دارند، این مأموریت به قدری بزرگ است که پروفسور رلئون برتن در این باره می گوید:

«کمتر کسی می داند که بی وجود حشرات سبدهای ما از میوه خالی خواهد ماند»...

و ما این جمله را به گفته او اضافه می کنیم که: «برای سال های بعد باغ ها و مزارع ما آن طراوت و سرسبزی و خرّمی را به کلّی از دست خواهد داد» بنابراین حشرات در واقع پرورش دهندگان میوه ها و تهیه کنندگان بذر گل ها هستند.

حتماً می پرسید چرا؟ برای این که حسّاس ترین عمل حیاتی گیاهان یعنی عملِ لقاح به کمک آنها انجام می گیرد، لابد این نکته را تا کنون شنیده اید که گل ها مانند بسیاری از حیوانات دارای دو قسمت نر و ماده هستند که تا تلقیح و پیوند میان آنها صورت نگیرد؛ تخم و دانه و به دنبال آن میوه به دست نخواهد آمد.

ولی هیچ فکر کرده اید که قسمت های مختلف گیاه که حس و حرکتی ندارد چگونه به سوی هم جذب می شوند و چگونه گرده های نر که در حکم نطفه مرد (اسپرماتوزوئید) هستند با تخمک ها که حکم نطفه ماده (اوول) را دارند ترکیب می گردند و مقدّمات ازدواج میان آنها فراهم می شود؟

این کار در بسیاری از موارد به عهده حشرات واگذار شده و در مواردی هم به عهده بادها.

ولی این موضوع به همین سادگی که ما خیال می کنیم نیست و این ازدواج مبارک و میمون و پربرکت که به خواستگاریِ حشرات صورت می گیرد؛ تاریخچه و تشریفات و ماجرای طولانی و شگفت انگیزی دارد که یک فراز آن را در این جا از نظر شما می گذاریم.

دو دوست قدیمی و صمیمی:

دانشمندان علوم طبیعی پس از مطالعاتی به این نتیجه رسیده اند که گیاهان و گل ها در نیمه دوم دوران دوم زمین شناسی به وجود آمده اند، و عجب این که در همین دوران، حشرات نیز پیدا شدند و این دو، همیشه در طول تاریخ پرماجرای آفرینش، به صورت دو دوست صمیمی و باوفا زندگی کرده و مکمل وجود یکدیگر بوده اند.

گل ها برای جلب محبّت و شیرین کردن کام دوستان همیشگی، نوش یعنی شیرینی بسیار خوش طعمی در بن خود ذخیره کرده اند و هنگامی که حشرات برای جابه جا کردن گرده های نر و فراهم آوردن مقدمات لقاح و باروری قدم رنجه کرده و به درون گل وارد می شوند! این شیرینی را به رایگان در اختیار آنها می گذارند، این قند مخصوص و پر ارزش به قدری در ذائقه حشرات خوش طعم است که آنها را بی اختیار به سوی خود می کشاند.

عدّه ای از گیاه شناسان معتقدند که رنگ زیبا و عطر مطبوع گل ها نیز نقش مهمّی در جلب حشرات بسوی گل ها دارند؛ آزمایش های مختلفی که روی زنبوران عسل به عمل آمده ثابت می کند که آنها رنگ ها را تشخیص می دهند و بوی گل ها را درک می کنند.

در واقع این گل ها هستند که خود را برای حشرات می آرایند و خوشبو می کنند، به طوری که پروانه های با ذوق و زنبوران عسل خوش سلیقه را، به سوی خود می کشانند، آنها هم با آغوش باز این دعوت را پذیرفته و به زودی مقدّمات کار را فراهم ساخته و شیرینی آن را هم می خورند. و همین شیرینی و قند مخصوص است که عالی ترین غذای

حشرات محسوب می شود و هنگامی که روی هم انباشته شد، عسل را تشکیل می دهد، زیرا حشرات موقعی که به سراغ گل ها می آیند مقداری از این شیرینی را می خورند و مقدار بیشتری را مانندِ مهمان هایِ پررو! همراه خود برده در لانه خود ذخیره می کنند، این پیمان محبّت و دوستی که بر اساسِ منافع متقابل قرار دارد همواره بین گل ها و حشرات بوده و خواهد بود.

درسی از توحید

هنگامی که انسان این نکات شگفت انگیز را در زندگی حشرات و گل ها مطالعه می کند؛ بی اختیار از خود می پرسد: این پیمان محبّت و دوستی را چه کسی میان گل ها و حشرات بسته؟

این شیرینی مخصوص و نوش خوش طعم را که به گل ها داده؟ این رنگ جالب و زیبا و این عطر مطبوع را چه کسی به گل ها بخشیده که حشرات را به سوی خود دعوت کند؟

این پاها و اندام ظریف حشرات، پروانه ها، زنبورهای عسل، زنبوران طلائی را که به آنها داده تا برای نقل و انتقال گرده گل ها مجهز و آماده باشند؟

چرا زنبوران مدتی رو به سوی یک نوع گل خاصی می نهند و چرا تاریخ حیات و زندگی گل ها و حشرات در جهان آفرینش با هم آغاز می گردد؟

آیا هیچ کس - هر قدر هم لجوج باشد، می تواند باور کند که این همه

جریان ها بدون نقشه و طرح قبلی صورت گرفته؟ و قوانین بی شعور طبیعی خود به خود این صحنه های حیرت انگیز را به وجود آورده است؟ نه هرگز...

قرآن مجید می گوید:

و اوحی ربک الی النحل أَنْ اتخذی من الجبال بیوتا و من الشجر و مما یعرشون ثم کلی من کل الثمرات فاسلکی سبل ربک ذللا⁽¹⁾؛

«پروردگار تو به زنبور عسل الهام داد که در کوه ها و درختان و داربست ها خانه اختیار کن، سپس از تمام گل ها بنوش، و در راهی که پروردگارت تعیین کرده با آرامی گام بردار».

***8.

فکر کنید و پاسخ دهید

1 - شیرینی بن گل ها و رنگ و بوی آنها چه فایده ای دارد؟

2 - از شگفتی های زندگی زنبوران عسل چه می دانید؟

درس دهم در جهان بی نهایت کوچک ها

چون ما در لابه لای شگفتی های این جهان آفرینش پرورش می یابیم و به آنها عادت می کنیم به همین جهت بسیار می شود که از اهمیّت موجودات شگفت انگیز آن غافل می مانیم به عنوان نمونه:

1 - حیوانات و حشرات بسیار کوچکی در اطراف ما زندگی می کنند، که جثه بعضی از اینها شاید به اندازه یکی دو میلیمتر بیشتر نیست، با این حال همانند یک حیوان بزرگ دارای دست و پا و چشم و گوش و حتی مغز و هوش و سلسله اعصاب و دستگاه گوارش هستند.

اگر مغز یک مورچه را در زیر میکروسکوپ بگذاریم و در ساختمان حیرت انگیز آن دقّت کنیم می بینیم که چه ساختمان عجیب و جالبی دارد، بخش های مختلف که هر کدام فرمانده قسمتی از اندام کوچک مورچه هستند در کنار یکدیگر چیده شده اند و کمترین دگرگونی در وضع آنها قسمتی از بدن او را فلج می کند.

عجیب این است در این مغز کوچک که قطعاً از سر یک سنجاق بسیار کوچک تر است یک دنیا هوش و ذکاوت و تمدن و ذوق و هنر نهفته شده

است، به طوری که جمعی از دانشمندان سالیان دراز از عمر خود را برای مطالعه در وضع زندگی این حیوان صرف کرده و نکات جالب و حیرت انگیز آن را در کتاب های خود برای ما جمع آوری کرده اند.

آیا کسی که این همه هوش و ذکاوت و ذوق را در چنین موجود کوچکی جمع کرده است، می تواند طبیعتی باشد که به اندازه سر سوزنی هوش و ذکاوت ندارد؟

2 - در دنیای اسرارآمیز اتم - می دانیم کوچک ترین موجودی که تا کنون شناخته شده اتم و اجزای آن است؛ اتم به قدری ریز است که نیرومندترین میکروسکوپ ها که به اصطلاح کاهی را کوه نشان می دهد از دیدن آن عاجز است.

اگر می خواهید بدانید اتم چقدر کوچک است همین قدر بدانید که یک قطره آب، بیش از تمام نفرات روی زمین اتم دارد، و اگر بخواهیم پروتون های یک سانتیمتر از یک سیم نازک را بشماریم و از هزار نفر هم کمک بگیریم و در هر ثانیه یکی از آنها را جدا کنیم 30 تا 300 سال (به اختلاف اتم ها) شب و روز باید بیدار بمانیم تا همه آنها را بشماریم.

حالا که فهمیدیم یک سانتیمتر سیم نازک این اندازه اتم دارد فکر کنید آسمان و زمین، آب و هوا و کهکشان ها و منظومه شمسی ما چه اندازه اتم دارد؟ آیا فکر بشر از تصوّر آن خسته نمی شود و جز آفریننده جهان کسی سر از حساب آنها بیرون می آورد؟

اتم ها درس توحید می دهند

اتم شناسی از مهم ترین مباحث علمی امروز و از نشاطانگیزترین آنهاست، این موجود ریز به ما درس توحید می دهد، زیرا در جهان اتم بیش از همه چهار قسمت جلب توجه می کند.

1 - نظام فوق العاده - تا کنون بیش از صد عنصر کشف شده که تعداد الکترون های آنها به تدریج از یک شروع شده و به بالاتر از صد پایان می پذیرد، این نظام عجیب هرگز نمی تواند مولود عوامل بدون شعور باشد.

2 - تعادل قوا - می دانیم دو الکتریسته مخالف یکدیگر را جذب می کنند بنابراین الکترون ها که بار الکتریکی منفی دارند؛ و هسته که بار الکتریکی مثبت دارد؛ باید یکدیگر را جذب کنند.

و از طرف دیگر می دانیم گردش الکترن ها به دور هسته نیروی دافعه (گریز از مرکز) به وجود می آورد بنابر این نیروی گریز از مرکز می خواهد الکترون ها را از محیط اتم دور سازد؛ و اتم تجزیه گردد و نیروی جاذبه می خواهد الکترون ها را جذب کند و اتم را نابود سازد.

اینجاست که باید دید چگونه با حسابی دقیق نیروی جاذبه و دافعه در اتم ها تنظیم شده که نه الکترون ها فرار می کنند و نه جذب می شوند بلکه همیشه در حال تعادل به حرکت خود ادامه می دهند آیا ممکن است این تعادل را طبیعت کور و کر به وجود آورده باشد؟

3 - هر کدام در مسیر خود - گفتیم بعضی از اتم ها، الکترون های متعدّدی دارند ولی نه این که همه الکترون ها در یک مدار حرکت کنند؛

بلکه در مدارهای متعدد، و میلیون ها سال این الکترون ها در فاصله های معین هر کدام در مرز خود با سرعت در حرکتند، بدون این که تضادی میان آنها رخ دهد.

آیا قرار دادن هر یک از آنها در مدارهای معیّن و گردش با نظام حیرت زا موضوع ساده ای است؟

4 - نیروی عظیم اتم - برای این که به عظمت نیروی اتم پی ببرید فقط در نظر بگیرید که:

در سال 1945 در صحرای بی آب و علفِ مکزیک یک آزمایش اتمی انجام شد؛ بمب بسیار کوچک اتمی روی یک برج فولادی رها شد، پس از انفجار، برج فولادی را آب کرد و سپس بخار نمود و برق و صدای مهیبی برخاست، هنگامی که دانشمندان به سراغ آن آمدند اثری از آن نبود.

در همین سال دو بمب کوچک بر روی کشور ژاپن پرتاب شد؛ یکی روی شهر ناکازاکی و دیگری روی شهر هیروشیما، در شهر اول 70 هزار نفر نابود و همین مقدار مجروح شدند و شهر دوم 30 الی 40 هزار نفر تلفات و همین مقدار مجروح داشت که ژاپن ناچار تسلیم بلاشرط در برابر آمریکا شد.

آیا تنها مطالعه اسرار یک دانه اتم کافی نیست که انسان را به آفریدگار آن آشنا کند؛ لذا می توان گفت که به تعداد اتم های جهان دلیل بر وجود خدا داریم.

قرآن مجید می گوید:

«ولو ان ما فی الارض من شجرة اقلام و البحر یمده من بعده سبعه ابحر ما نفدت کلمات اللّه»؛⁽¹⁾

«اگر تمام درختان روی زمین قلم شوند و دریاها مرکب؛ هیچ گاه نمی توانند آفریده های خدا را بنویسند».

***7.

فکر کنید و پاسخ دهید

1 - آیا از اسرار زندگی مورچگان چیزهای دیگری می دانید؟

2 - آیا می توانید نقشه ساختمان یک اتم را روی تخته سیاه ترسیم کنید؟

یک بحث تکمیلی برای درس دهم چه پرشکوه است صفات خدا

صفات او

بهوش باشید به همان اندازه که: خدایابی یعنی پی بردن به وجود خدا از طریق مطالعه اسرار جهان آفرینش سهل و آسان است، شناسایی صفات خدا به دقّت و احتیاط فراوان احتیاج دارد.

لابد می پرسید چرا؟ دلیل آن روشن است، زیرا خداوند هیچ چیزش با ما و آنچه دیده ایم و شنیده ایم شباهت ندارد؛ بنابراین نخستین شرط شناسایی صفات خداوند نفی تمام صفات مخلوقات از آن ذات مقدّس؛ یعنی تشبیه نکردن او به هیچ یک از موجودات محدود عالم طبیعت است، و این جا است که کار به جای باریکی می کشد، زیرا ما در دل این طبیعت، بزرگ شده ایم؛ تماس ما با طبیعت بوده، با آن انس گرفته ایم لذا ما میل داریم همه چیز را با مقیاس آنها بسنجیم.

به عبارت دیگر ما هر چه دیده ایم جسم و خواص جسم بوده، یعنی موجوداتی که دارای زمان و مکان معیّنی بوده اند؛ ابعاد و اشکال

مخصوصی داشته اند، با این حال تصوّر خدایی که نه جسم دارد، نه زمان و نه مکان، و در عین حال به تمام زمان ها و مکان ها احاطه دارد، و از هر نظر نامحدود است؛ کاری است دشوار؛ یعنی احتیاج دارد که با دقّت در این راه گام برداریم.

امّا یادآوری این نکته بسیار لازم است که ما به حقیقت ذات خدا هرگز پی نخواهیم برد، و انتظار آن را هم نباید داشته باشیم، زیرا چنین انتظاری به این می ماند که انتظار داشته باشیم اقیانوس بیکرانی را در ظرف کوچکی جای دهیم، یا فرزندی که در درون شکم مادر است، از تمام جهان بیرون باخبر گردد، آیا چنین چیزی ممکن است؟

و اینجا است که یک لغزش کوچک ممکن است انسان را فرسنگ ها از جاده اصلی خداشناسی به دور اندازد و در سنگلاخ بت پرستی و مخلوق پرستی سرگردان سازد. (دقّت کنید) خلاصه این که باید متوجّه باشیم صفات خدا با صفات مخلوقات هرگز مقایسه نکنیم.

صفات جمال و جلال

معمولاً صفات خدا را به دو دسته تقسیم می کنند: صفات ثبوتیه یعنی آنچه خداوند آنها را داراست و صفات سلبیه یعنی آنچه خداوند از آنها منزّه است.

و اکنون این سؤال پیش می آید که ذات خداوند دارای چند صفت است؟

پاسخ آن این است که: صفات خدا از یک نظر بی پایان و نامحدود و از

نظری در یک صفت خلاصه می شود، زیرا تمام صفات ثبوتی خدا را می توان در جمله زیر خلاصه کرد:

ذات خدا ذاتی است نامتناهی از هر جهت و دارای تمام کمالات.

در مقابل صفات سلبی نیز در این جمله خلاصه می گردد:

ذات خدا از هیچ نظر نقصان ندارد.

ولی از نظر دیگر چون کمالات و نقائص درجات دارند، یعنی بی نهایت کمال و بی نهایت نقص را می توان تصوّر نمود، لذا می توان گفت خداوند بی نهایت صفات ثبوتی؛ و بی نهایت صفات سلبی دارد، زیرا هر کمالی تصوّر شود او دارد، و هر نقصی تصوّر شود خداوند از آن پیراسته است؛ پس صفات ثبوتی و سلبی خداوند نامحدود است.

معروف ترین صفات خداوند

مشهورترین صفات ثبوتی خداوند همان است که در شعر معروف زیر جمع آوری شده است:

عالم و قادر و حیّ است و مرید و مدرکهم قدیم و ازلی پس متکلّم صادق

1 - خداوند عالم است؛ یعنی همه چیز را می داند.

2 - قادر است یعنی بر همه چیز توانا است.

3 - حیّ است یعنی زنده است، زیرا موجود زنده کسی است که هم علم دارد هم قدرت، و چون خداوند هم عالم است و هم قادر؛ بنابراین زنده است.

4 - مرید است یعنی صاحب اراده می باشد و در کارهای خود مجبور نیست و هر کاری انجام می دهد، دارای هدف و حکمت است و کم ترین چیزی در آسمان و زمین بدون فلسفه و هدف نیست.

5 - خداوند مدرک است یعنی همه چیز را درک می کند، همه را می بیند و همه صداها را می شنود و از همه چیز آگاه و باخبر است.

6 - خداوند قدیم و ازلی است یعنی همیشه بوده و وجود او آغازی ندارد، زیرا هستیش از درون ذاتش می جوشد، و به همین دلیل ابدی و جاودانی هم هست، زیرا کسی که هستیش از خود او است فنا و نیستی برای او معنا ندارد.

7 - خداوند متکلم است یعنی می تواند امواج صدا را در هوا ایجاد کند و با پیامبران خود سخن بگوید؛ نه این که خداوند زبان و لب و حنجره داشته باشد.

8 - خداوند صادق است؛ یعنی هر چه می گوید راست و عین واقعیّت است، زیرا دروغ گفتن یا از جهل و نادانی است و یا از ضعف و ناتوانی است، خداوندی که دانا و توانا است محال است دروغ بگوید.

و معروف ترین صفات سلبی او در شعر زیر جمع است:

نه مرکب بود و جسم، نه مرئی نه محلبی شریک است و معانی، تو غنی دان خالق

1 - مرکب نیست یعنی اجزای ترکیبی ندارد، زیرا در این صورت

احتیاج به اجزای خود پیدا می کرد، در حالی که او احتیاج به هیچ چیز ندارد.

2 - خداوند جسم نیست زیرا هر جسمی محدود و متغیّر و فناپذیر است.

3 - خداوند مرئی نیست یعنی دیده نمی شود، زیرا اگر دیده می شد جسم بود و محدود و فناپذیر بود.

4 - خداوند محل ندارد زیرا جسم نیست تا نیازمند به محل باشد.

5 - خداوند شریک ندارد، زیرا اگر شریک داشت؛ باید موجود محدودی باشد، چون دو موجود نامحدود از هر جهت ممکن نیست، بعلاوه وحدت قوانین این جهان نشانه یگانگی او است.

6 - خداوند معانی ندارد یعنی صفات او عین ذات اوست.

7 - خداوند محتاج و نیازمند نیست، بلکه غنی و بی نیاز است؛ زیرا یک وجود بی پایان از نظر علم و قدرت و همه چیز کمبودی ندارد.

قرآن مجید می گوید: لیس کمثله شیء⁽¹⁾؛ «هیچ چیز مانند او نیست».

***1.

فکر کنید و پاسخ دهید

1 - آیا دلیل های دیگری بر یگانگی خدا و شریک نداشتن او دارید؟

2 - آیا شنیده اید بعضی از مذاهب، خدایان سه گانه قائلند و بعضی دوگانه؟ کدام مذهب است؟

ده درس عدل الهی

اشاره

درس اوّل عدل چیست؟

چرا از میان صفات خداوند، عدل را مستقلّاً جزءِ اصول دین شمرده اند؟

فرق میان «عدالت» و «مساوات»

1 - چرا از میان همه صفات، عدل برگزیده شده؟

در این بحث قبل از هر چیز باید این نکته روشن شود که چرا عدالت که یکی از صفات خدا است از سوی علمای بزرگ به عنوان یک اصل از اصول پنجگانه دین شناخته شده است؟

خداوند عالم است؛ قادر است؛ عادل است؛ حکیم است؛ رحمان و رحیم و ازلی و ابدی است؛ خالق و رازق است؛ چرا از میان همه صفات، فقط عدالت برگزیده شد، و یکی از اصول پنجگانه دین مقرّر گردید؟

در پاسخ این سؤال مهم باید به چند امر توجّه کرد:

1 - عدالت از میان صفات خدا چنان اهمیّتی دارد که بسیاری از صفات دیگر به آن بازگشت می کند، زیرا «عدالت» به معنی وسیع کلمه قرار دادن هر چیز در جای خویش است، در این صورت حکیم و رزّاق و

رحمان و رحیم و مانند آنها همه بر آن منطبق می گردد.

2 - مسئله معاد نیز متّکی به مسئله «عدل الهی» است، رسالت پیامبران، مسئولیّت امامان، نیز با مسئله عدالت خدا ارتباط دارد.

3 - در آغاز اسلام اختلافی در مسئله عدالت پروردگار در گرفت:

گروهی از مسلمانان اهل سنّت که «اشاعره» نامیده می شدند به کلّی منکر عدالت خداوند شدند و گفتند در مورد خدا عدالت و ظلم مفهوم ندارد، تمام عالم هستی ملک اوست و به او تعلّق دارد، و هر کار کند عین عدالت است، آنها حتّی معتقد به حسن و قبح عقلی نبودند، می گفتند عقل ما خوبی و بدی را به تنهایی نمی تواند درک کند، حتّی خوبیِ نیکی کردن و بدیِ ظلم. (و از این اشتباهات فراوان داشتند.)

گروه دیگری از اهل سنّت که «معتزله» نامیده شدند و تمام جمعیّت «شیعه» معتقد به اصل عدالت در مورد پروردگار بودند و می گفتند او هرگز ظلم و ستم نمی کند.

برای جدا شدن این دو گروه از یکدیگر، گروه دوم را «عدلیه» نامیدند که عدل را به عنوان علامت مکتب خود جزءِ اصول می شمردند و گروه اول «غیر عدلیه»، و شیعه جزءِ عدلیه بود.

شیعه برای مشخّص ساختن مکتب خود از سایر عدلیه، «امامت» را نیز جزء اصول قرار داد.

بنابراین هر کجا سخن از «عدل» و «امامت» است معرف مکتب «شیعه امامیّه» است.

4 - از آنجا که فروع دین همواره پرتوی از اصول دین است، و پرتو

عدالت پروردگار در جامعه بشری فوق العاده مؤثّر است، و مهم ترین پایه جامعه انسانی را عدالت اجتماعی تشکیل می دهد، انتخاب اصل عدالت به عنوان یک اصل از اصول دین، رمزی است به احیای عدل در جوامع بشری و مبارزه با هر گونه ظلم و ستم.

همان گونه که توحید ذات و صفات پروردگار و توحید عبادت و پرستش او نور وحدت و یگانگی و اتّحاد در جامعه انسانی می باشد و توحید صفوف را تقویت می کند.

رهبری پیامبران و امامان نیز الهام بخش مسئله «رهبری راستین» در جوامع انسانی است. بنابراین، اصل عدالت پروردگار که حاکم بر کل جهان هستی است رمز و اشاره ای به لزوم عدالت در جامعه انسانی در تمام زمینه هاست.

عالم بزرگ آفرینش با عدالت برپاست، جامعه بشری نیز بدون آن پابرجا نخواهد ماند.

2 - عدالت چیست؟

عدالت دارای دو معنی متفاوت است:

1 - معنی وسیع این کلمه همان طور که گفتیم «قرار گرفتن هر چیز در جای خویش» است و به تعبیر دیگر موزون بودن و متعادل بودن.

این معنی از عدالت در تمام عالم آفرینش، در منظومه ها، در درون اتم، در ساختمان وجود انسان، و همه گیاهان و جانداران حکمفرماست.

این همان است که در حدیث معروف پیامبر صلی الله علیه و آله آمده که فرموده:

«بالعدل قامت السماوات و الارض؛ به وسیله عدالت آسمان ها و زمین برپاست⁽¹⁾».

فی المثل اگر قوای «جاذبه» و «دافعه» کره زمین، تعادل خود را از دست دهد، و یکی از این دو بر دیگری چیره شود یا زمین به سویِ خورشید جذب می شود و آتش می گیرد و نابود می گردد و یا از مدار خود خارج شده و در فضای بیکران سرگردان و نابود می شود.

این معنی از عدالت همانست که شاعر در اشعار معروفش گفته است:

عدل چه بود؟ وضع اندر موضعش ظلم چه بود؟ وضع در ناموضعش!

عدل چه بود؟ آب ده اشجار را ظلم چه بود؟ آب دادن خار را!

بدیهی است اگر آب را به پای بوته گل و درخت میوه بریزند در جای خود مصرف شده، و این عین عدالت است، و اگر به پای علف هرزه های بی مصرف و خار بریزند در غیر مورد مصرف شده، و این عین ظلم است.

2 - معنی دیگر عدالت «مراعات حقوق افراد» است، و نقطه مقابل آن «ظلم» یعنی حق دیگری را گرفتن و به خود اختصاص دادن، یا حق کسی را گرفتن و به دیگری دادن، یا تبعیض قائل شدن، به این ترتیب که به بعضی حقوقشان را بدهند و به بعضی ندهند.3.

روشن است معنی دوم «خاص» و معنی اوّل معنی «عام» است.

قابل توجّه این که هر دو معنی «عدل» در مورد خداوند صادق است هر چند در این مباحث بیشتر معنی دوم منظور است.

معنی عدالت خداوند این است که نه حق کسی را از بین می برد، و نه حق کسی را به دیگری می دهد. و نه در میان افراد تبعیض قائل می شود، او به تمام معنی عادل است، و دلائل عدالت او را در بحث آینده خواهیم دانست.

«ظلم» خواه به گرفتن حق کسی باشد، یا دادن حق کسی به دیگری، و یا اجحاف و تبعیض در مورد ذات پاک خدا راه ندارد.

او هرگز نیکوکار را مجازات نمی کند، بدکار را تشویق نمی نماید، کسی را به گناه دیگری مؤاخذه نمی کند و تر و خشک را هرگز باهم نمی سوزاند.

حتّی اگر در یک جامعه بزرگ همه خطاکار باشند جز یک نفر، خدا حساب آن یک نفر را از دیگران جدا می کند، و او را در مجازات در کنار گناهکاران قرار نمی دهد.

و این که جمعیّت «اشاعره» گفته اند اگر خدا همه پیامبران را به دوزخ بفرستد، و همه بدکاران و جانیان را به بهشت، ظلم نیست، سخن گزاف و زشت و شرم آور و بی پایه ای است، و عقل هر کس آلوده به خرافات و تعصّب نباشد، به زشتی این سخن گواهی می دهد.

3 - فرق میان مساوات و عدالت

نکته مهم دیگری که اشاره به آن در این بحث لازم است این است که گاهی «عدالت» با «مساوات» اشتباه می شود و گمان می رود معنی عدالت آنست که رعایت مساوات شود، در حالی که چنین نیست.

در عدالت هرگز مساوات شرط نیست، بلکه استحقاق و اولویت ها باید در نظر گرفته شود.

فی المثل عدالت در میان شاگردان یک کلاس این نیست که به همه آنها نمره مساوی دهند و عدالت در میان دو کارگر این نیست که هر دو مزد مساوی دریافت دارند، بلکه عدالت به این است که هر شاگردی به اندازه معلومات و لیاقتش، و هر کارگری به اندازه کار و فعّالیّتش «نمره» یا «مزد» دریافت دارد.

در عالم طبیعت نیز عدالت، به معنی وسیع همین است، اگر قلب یک بالن (نهنگ عظیم دریایی) که حدود یک تن وزن دارد! با قلب یک گنجشک که شاید یک گرم بیشتر نباشد مساوی بود عدالت نبود، و اگر ریشه یک درخت تنومند بسیار بلند با ریشه یک نهال بسیار کوچک مساوی باشد عدالت نیست و عین ظلم است.

عدالت آن است که هر موجودی به میزان حق و استعداد و لیاقت خود سهمی دریافت دارد.

فکر کنید و پاسخ دهید

1 - چرا از میان تمام صفات خدا، عدالت یکی از اصول دین شناخته شده است؟

2 - اشاعره چه کسانی بودند؟ و از اعتقادات آنها چه می دانید؟

3 - اعتقاد به عدل الهی چه انعکاسی در جامعه انسانی دارد؟

4 - عدالت چند معنی دارد؟ آنها را شرح دهید.

5 - آیا عدالت به معنی مساوات است؟

درس دوّم دلائل عدالت پروردگار

1 - حسن و قبح عقلی

قبلاً دانستن این مسئله لازم به نظر می رسد که عقل ما «خوبی» و «بدی» اشیا را تا حدود قابل توجّهی درک می کند (این همان چیزی است که دانشمندان از آن به عنوان حسن و قبح عقلی یاد می کنند).

مثلاً می دانیم عدالت و احسان خوبست، و ظلم و بخل بد است، حتّی قبل از این که دین و مذهب از این امور سخن گوید برای ما روشن بوده است، هر چند مسائل دیگری وجود دارد که علم ما برای درک آن کافی نیست، و باید از رهنمود رهبران الهی و پیامبران استفاده کند.

بنابراین اگر گروهی از مسلمین به نام «اشاعره» منکر «حسن و قبح عقلی» شده اند، و راه شناخت خوبی و بدی را، حتّی در مثل عدالت و ظلم و مانند آنها فقط شرع و مذهب دانسته اند، اشتباه محض است.

چه این که اگر عقل ما قادر به درک خوبی و بدی نباشد از کجا بدانیم خداوند معجزه را در اختیار فرد دروغگویی نمی گذارد؟، امّا هنگامی که می گوییم دروغ گفتن زشت و قبیح است، و محال است از خداوند سر

زند، می دانیم که وعده های خداوند همه حق است، و گفته های او همه صدق است، هرگز دروغگو را تقویّت نمی کند و هرگز معجزه را در اختیار شخص کاذب قرار نمی دهد.

این جاست که می توان به آنچه در شرع و مذهب وارد شده اعتماد کرد.

بنابراین نتیجه می گیریم که اعتقاد به حسن و قبح عقلی اساس دین و مذهب است (دقّت کنید).

اکنون به دلایل عدالت خدا باز می گردیم؛ برای پی بردن به این حقیقت باید بدانیم:

2 - سرچشمه ظلم چیست؟

سرچشمه «ظلم» یکی از امور زیر است:

1 - جهل - گاهی آدم ظالم به راستی نمی داند چه می کند، نمی داند حق کسی را پایمال می سازد، و از کار خود بی خبر است.

2 - نیاز - گاه نیاز به چیزهایی که در دست دیگران است انسان را وسوسه می کند که دست به این عمل شیطانی بزند، در حالی که اگر بی نیاز بود در این گونه موارد دلیلی بر ظلم نداشت.

3 - عجز و ناتوانی - گاه انسان مایل نیست در ادای حق دیگری کوتاهی کند امّا قدرت و توانایی این کار را ندارد، و ناخواسته مرتکب «ظلم» می شود.

4 - خودخواهی و کینه توزی و انتقام جویی - گاه هیچ یک از عوامل فوق در کار نیست، امّا «خودخواهی» سبب می شود که انسان به حقوق دیگران تجاوز کند، و یا «حسّ انتقام جویی» و «کینه توزی» او را وادار به ظلم و ستم می کند، و یا روح «انحصارطلبی» سبب تعدّی به دیگران می شود... و مانند اینها.

امّا با توجّه به این که هیچ یک از این صفات زشت، و این نارسایی ها و کمبودها در وجود مقدّس خداوند راه ندارد زیرا او به همه چیز عالِم، و از همه بی نیاز، و بر هر چیز قادر، و نسبت به همگان مهربان است، معنی ندارد مرتکب ظلمی شود.

او وجودی است بی انتها و کمال او نامحدود است از چنین وجودی جز خیر و عدالت، جز رأفت و رحمت سرچشمه نمی گیرد.

و اگر بدکاران را کیفر می دهد در حقیقت نتیجه اعمال آنهاست، که به دست آنها می رسد، همانند کسی که بر اثر استعمال موادّ مخدّر یا نوشیدن مشروبات الکلی به انواع بیماری های کشنده مبتلا می گردد.

قرآن مجید می گوید: هل تجزون الا ما کنتم تعملون⁽¹⁾؛ «آیا جزای شما چیزی جز اعمال شما هست؟!»

***0.

3 - قرآن و عدالت پروردگار

قابل توجّه این که در آیات قرآن مجید روی این مسئله بسیار تأکید شده است، در یک جا می فرماید: «ان اللّه لا یظلم الناس شیئا ولکن الناس انفسهم یظلمون»؛ ⁽¹⁾«خداوند به هیچ کس ستم نمی کند این مردم هستند که به خودشان ظلم و ستم روا می دارند».

در جای دیگر می فرماید: «ان اللّه لا یظلم مثال ذرة...»؛ ⁽²⁾«خداوند حتّی به اندازه سنگینی ذرّه کوچکی ظلم و ستم بر هیچ کس روا نمی دارد».

و در مورد حساب و جزای رستاخیز می گوید: «و نضع الموازین القسط لیوم القیامة فلا تظلم نفس شیئا»؛ ⁽³⁾«ما ترازوهای عدالت را در روز قیامت برپا می کنیم و به هیچ کس کم ترین ظلم و ستمی نخواهد شد».

(باید توجّه داشت منظور از «میزان» در اینجا وسیله سنجش نیک و بد است نه ترازویی همچون ترازوهای این جهان)

4 - دعوت به عدل و داد

گفتیم صفات انسان باید پرتوی از صفات خدا باشد، و در جامعه انسانی صفات الهی پرتوافکن گردد، روی این اصل به همان مقدار که قرآن روی عدالت پروردگار تکیه کرده است، به عدل و داد در جامعه7.

انسانی و در فرد فرد انسان ها اهمیّت می دهد، قرآن مجید کراراً ظلم را مایه تباهی و نابودی جامعه ها معرفی می کند و سرنوشت ظالمان را دردناک ترین سرنوشت می شمرد.

قرآن ضمن بیان سرگذشت اقوام پیشین بارها این حقیقت را خاطرنشان کرده که ببینید بر اثر ظلم و فساد چگونه گرفتار عذاب الهی شدند و نابود گشتند، بترسید از این که شما هم بر اثر ظلم به چنین سرنوشتی گرفتار شوید.

قرآن با صراحت و به عنوان یک اصل اساسی، می گوید: «ان اللّه یأمر بالعدل و الاحسان و ایتاءِ ذی القربی و ینهی عن الفحشاءِ و المنکر و البغی»؛⁽¹⁾«خداوند به عدل و احسان درباره همه و بخشش نسبت به بستگان و خویشاوندان دستور می دهد و از کارهای زشت و منکر و ظلم نهی می کند».

جالب توجّه این که همان گونه که ظلم کردن کار زشت و قبیحی است پذیرش ظلم و زیر بار ستم رفتن نیز از نظر اسلام و قرآن غلط است، چنان که در سوره بقره، آیه 279 می خوانیم: «لا تظلمون و لا تظلمون»؛ «نه ظلم کنید و نه زیر بار ظلم روید».

اصولاً تسلیم در برابر بیدادگران موجب تشویق ظلم و توسعه ستم و اعانت ظالم است.

***0.

فکر کنید و پاسخ دهید

1 - آیا عقل ما مستقلاً و بدون شرع قادر به درک نیکی و بدی هست؟

2 - ظلم از چه اموری سرچشمه می گیرد؟ و دلیل عقلی بر عدالت خداوند چیست؟

3 - قرآن درباره عدالت پروردگار و نفی ظلم از ساحت مقدّس او چه می گوید؟

4 - وظیفه انسان در برابر عدالت و ظلم چیست؟

5 - آیا تن به ظلم دادن و زیر بار ستم رفتن نیز گناه است؟

درس سوّم فلسفه آفات و شرور

از قدیم ترین ایام تا امروز گروهی از ناآگاهان بر عدالت خدا خرده گرفته اند، و مسائلی را مطرح نموده اند که به اعتقاد آنها با عدالت خدا سازگار نیست، و حتّی گاه آنها را نه تنها دلیل بر نفی عدالت که دلیلی بر انکار وجود خدا پنداشته اند!

از جمله، وجود حوادث ناگوار مانند طوفان ها و زلزله ها و مصائب دیگر که همگانی است.

و همچنین تفاوت هایی که در میان انسان ها دیده می شود.

و نیز شرور و آفت هایی که دامن انسان یا نباتات و موجودات دیگر را می گیرد.

این بحث گاهی در ضمن بحث های مربوط به خداشناسی در برابر مادّیّین مطرح می شود و گاه در بحث عدل پروردگار و ما آن را در این بحث طرح می کنیم.

و برای این که بدانیم تا چه اندازه در تحلیل دقیق، این پندارها نادرست است، باید بحث مشروحی در این زمینه داشته باشیم و امور زیر را دقیقاً بررسی کنیم.

1 - قضاوت نسبی و معلومات محدود

معمولاً همه ما در قضاوت های خود و تشخیص مصداق ها روی رابطه ای که اشیاء با ما دارند تکیه می کنیم. مثلاً می گوییم فلان چیز دور یا نزدیک است یعنی نسبت به ما.

یا فلان کس قوی یا ضعیف است، یعنی با مقایسه به وضع روحی یا جسمی ما، او دارای چنین حالتی است. در مسائل مربوط به خیر و شر و آفت و بلا نیز داوری مردم غالباً همین گونه است.

مثلاً اگر بارانی در سطح منطقه ببارد، ما کار نداریم که تأثیر این باران در مجموع چگونه بوده است، ما تنها به محیط زندگی و خانه و مزرعه خودمان، و یا حداکثر شهرمان نگاه می کنیم، اگر اثر مثبتی داشته می گوییم نعمت الهی بود، اگر منفی بوده نام «بلا» بر آن می گذاریم.

هنگامی که ساختمان فرسوده را برای نوسازی ویران می کنند و ما به عنوان یک راهگذر تنها از گَرد و غبار آن سهمی داریم می گوییم چه حادثه شری است، هر چند در آینده در آنجا بیمارستانی ساخته شود که افراد دیگری از آن استفاده کنند، و هر چند در مثال باران، در مجموع منطقه اثرات مثبتی پیدا شده باشد.

در قضاوت سطحی و عادی نیش مار را آفت و شر می شمریم، بی خبر از این که همین نیش و زهر یک وسیله مؤثّر دفاعی برای این حیوان است، و غافل از این که گاهی از همین زهر، داروهای حیات بخش می سازند که جان هزاران انسان را نجات می دهد.

بنابراین اگر ما بخواهیم گرفتار اشتباه نشویم باید به معلومات محدود

خود نگاه نکنیم، و در قضاوت ها تنها روی روابط اشیا با خودمان ننگریم بلکه تمام جوانب را در نظر بگیریم و قضاوت همه جانبه کنیم.

اصولاً حوادث جهان مانند حلقه های زنجیر به هم پیوسته است:

طوفانی که امروز در شهر ما می وزد و باران سیل آسائی که فرو می ریزد یک حلقه از این سلسله طولانی است که با حوادث نقاط دیگر کاملاً به هم مربوط است، و همچنین با حوادثی که در «گذشته» روی داده یا در «آینده» روی می دهد ارتباط دارد.

نتیجه این که انگشت روی یک قسمت کوچک گذاردن و درباره آن قضاوت قطعی کردن از منطق و عقل دور است.

آنچه قابل انکار است آفرینش «شر مطلق» است امّا اگر چیزی از جهاتی خیر و از یک جهت شر است و خیر آن غلبه دارد بی مانع است، یک عمل جرّاحی از جهاتی ناراحت کننده و از جهات بیشتری مفید است بنابراین خیر نسبی است.

باز برای توضیح بیشتر به مثال زلزله دقّت می کنیم: درست است که در یک نقطه ویرانی هایی به بار می آورد امّا ارتباط زنجیره ای آن را با مسائل دیگر در نظر بگیریم چه بسا قضاوت ما عوض شود.

آیا زلزله مربوط به حرارت و بخارات درون زمین است یا مربوط به جاذبه ماه که پوسته خشک و جامد زمین را به سوی خود می کشد و گاه می شکند، و یا مربوط به هر دو است؟ دانشمندان نظرات گوناگونی اظهار کرده اند.

ولی هر کدام اینها باشد باید آثار دیگر آن را در نظر گرفت، یعنی باید

بدانیم که حرارت درون زمین چه اثری در ایجاد منابع نفتی که مهم ترین ماده انرژی زا در عصر ماست و همچنین تولید زغال سنگ و مانند آن می گذارد؟! بنابراین خیر نسبی است.

و نیز جزر و مد حاصل از جاذبه ماه در دریاها چقدر برای زنده نگاه داشتن آب دریاها، و موجودات آن و گاه آبیاری سواحل خشک در آنجا که آبهای شیرین به دریا می ریزد تأثیر دارد، آن نیز خیر نسبی است.

اینجاست که می فهمیم قضاوت های نسبی و معلومات محدود ماست که این امور را به صورت نقاط تاریک در صحنه آفرینش جلوه گر ساخته است، و هر قدر در ارتباط و پیوند حوادث و پدیده ها بیشتر بیندیشیم به اهمیّت آن مطلب آشناتر می شویم.

قرآن مجید به ما می گوید: «و ما اوتیتم من العلم الا قلیلا»؛ ⁽¹⁾«بهره شما از علم و دانش اندک است».

و با این علم و دانش اندک نباید در قضاوت عجله کرد.

2 - حوادث ناخوشایند و هشدارها

همه ما افرادی را دیده ایم که وقتی غرق نعمتی می شوند گرفتار «غرور و خودبینی» می گردند، و در این حالت بسیاری از مسائل مهم انسانی و وظایف خود را به دست فراموشی می سپارند.5.

و نیز همه ما دیده ایم که در هنگام آرام بودن اقیانوس زندگی و راحتی و آسایش کامل چگونه یک حالت «خواب زدگی و غفلت» به انسان دست می دهد که اگر این حالت ادامه یابد منجر به بدبختی انسان می گردد.

بدون شک قسمتی از حوادث ناخوشایند زندگی برای پایان دادن به آن حالت غرور، و از بین بردن این غفلت و خواب زدگی است.

حتماً شنیده اید که رانندگان با تجربه از راه های صاف و هموار که خالی از هر گونه پیچ و خم و فراز و نشیب و گردنه هاست شکایت دارند، و این جادّه ها را خطرناک توصیف می کنند، چرا که یکنواختی این جاده ها سبب می شود راننده در یک حال خواب زدگی فرو رود، و درست در اینجاست که خطر به سراغ او می آید.

حتّی دیده شده در بعضی از کشورها در این گونه جادّه ها فراز و نشیب ها و دست اندازهای مصنوعی ایجاد می کنند تا جلو این گونه خطرات را بگیرند.

مسیر زندگانی انسان نیز عیناً به همین گونه است. اگر زندگی فراز و نشیب و دست اندازی نداشته باشد و اگر گهگاه حوادث نامطلوبی پیش نیاید، آن حالت غفلت و بی خبری از خدا و از سرنوشت و از وظائفی که انسان بر عهده دارد حتمی است.

هرگز نمی گوییم انسان باید با دست خود حوادث ناخوشایند بیافریند و به استقبال ناراحتی ها برود، چرا که همیشه این امور در زندگی انسان بوده و هست، بلکه می گوییم باید توجه داشته باشد که فلسفه قسمتی از

این حوادث این است که جلو غرور و غفلت را که دشمن سعادت او است بگیرد، تکرار می کنیم این فلسفه قسمتی از این حوادث ناخوشایند است نه همه آنها، چرا که بخش های دیگری وجود دارد که به خواست خدا بعداً از آن سخن خواهیم گفت.

کتاب بزرگ آسمانی ما قرآن مجید در این زمینه چنین می گوید:

«فاخذناهم بالبأساءِ و الضراءِ لعلّهم یتضرعون»؛ ⁽¹⁾«ما آنها را به حوادث سخت و دردناک و رنج ها گرفتار ساختیم تا به درگاه خدا روی آورند».

***3.

فکر کنید و پاسخ دهید

1 - چه کسانی مسئله آفات و شرور را در مباحث اعتقادی مطرح کرده اند؟

2 - نمونه هایی از آفات و شرور را برشمرید و آیا در زندگی خود هرگز با آنها مواجه بوده اید؟

3 - منظور از قضاوت نسبی و همه جانبه و «شر مطلق» و «خیر نسبی» چیست؟

4 - آیا طوفان ها و زلزله ها حتماً زیانبارند؟

5 - حوادث ناخوشایند زندگی چه اثر مثبت روانی ممکن است در انسان داشته باشد؟

درس چهارم فلسفه حوادث ناخوشایند زندگی

گفتیم گروهی از خرده گیران، مسئله حوادث ناگوار و بروز آفت ها و مشکلات، و ناکامی هایی را که در زندگی دامنگیر انسان می شود بهانه ای برای انکار عدالت پروردگار و گاهی انکار اصل وجود خدا گرفته اند!

در بحث گذشته به تحلیل و بررسی قسمتی از این حوادث پرداختیم و دو فلسفه آن را بازگو کردیم:

اکنون به ادامه این بحث توجّه کنید.

3 - انسان در آغوش مشکلات پرورش می یابد

باز تکرار می کنیم ما نباید با دست خود برای خودمان مشکل و حادثه بیافرینیم، امّا با این حال بسیار می شود که حوادث سخت و ناگوار اراده ما را قوی و قدرت ما را افزایش می دهد، درست همانند فولادی را که به کوره های داغ می برند و آبدیده و مقاوم می شود ما هم در کوره این حوادث آبدیده و پرمقاومت می شویم.

جنگ چیز بدی است ولی گاهی یک جنگ سخت و طولانی استعداد یک ملّت را شکوفا می کند، پراکندگی را مبدّل به وحدت و عقب ماندگی ها را به سرعت جبران می نماید.

یکی از تاریخ نویسان معروف غرب می گوید: «هر تمدن درخشانی در طول تاریخ در نقطه ای از جهان ظهور کرده به دنبال این بوده است که یک کشور مورد هجوم یک قدرت بزرگ خارجی قرار گرفته، و نیروهای خفته آنها را بیدار و بسیج کرده است»!

البته واکنش همه افراد و همه جامعه ها در برابر حوادث تلخ زندگی یکسان نیست. گروهی گرفتار یأس و ضعف و بدبینی می شوند و نتیجه منفی می گیرند، امّا افرادی که زمینه های مساعد دارند در برابر این حوادث تحریک و تهییج شده به حرکت درمی آیند و می جوشند و می خروشند، و نقطه های ضعف خود را به سرعت اصلاح می کنند.

منتها چون در این گونه موارد بسیاری از مردم قضاوت سطحی می کنند تنها تلخی ها و سختی ها را می بینند و امّا آثار مثبت و سازنده را نادیده می گیرند.

ادّعا نمی کنیم همه حوادث تلخ زندگی در انسان چنین اثری دارد ولی حداقل قسمتی از آنها چنین است.

شما اگر زندگی نوابغ جهان را مطالعه کنید، می بینید تقریباً همه آنها در میان مشکلات و ناراحتی ها بزرگ شدند، کمتر می توان افراد نازپرورده ای را پیدا کرد که در زندگی نبوغی از خود نشان داده باشند و به مقام والائی برسند، فرماندهان بزرگ نظامی آنها هستند که

میدان های نبرد سخت و طولانی دیده اند، مغزهای متفکر اقتصادی آنها هستند که در بازارهای بحران زده اقتصادی گرفتار شده اند.

سیاستمداران قوی و بزرگ آنها هستند که با مشکلات سخت سیاسی دست به گریبان بوده اند.

کوتاه سخن این که: مشکلات و رنج ها انسان را در آغوش خود پرورش می دهد.

در قرآن مجید چنین می خوانیم: «فعسی ان تکرهوا شیئا و یجعل اللّه فیه خیرا کثیرا»؛ ⁽¹⁾«ای بسا چیزی را ناخوشایند بشمرید امّا خداوند در آن خیر فراوان قرار دهد».

4 - مشکلات سبب بازگشت به سوی خدا

در بحث های گذشته خوانده ایم که جزء جزءِ وجود ما هدفی دارد، چشم برای هدفی است، گوش برای هدفی دیگر، قلب و مغز و اعصاب هر کدام برای هدفی آفریده شده اند، حتّی خطوط سرانگشتان ما هم فلسفه ای دارد.

بنابراین چگونه ممکن است کل وجود ما بی هدف و فاقد فلسفه باشد.

و نیز در بحث های سابق خواندیم که این هدف چیزی جز تکامل یافتن انسان در تمام زمینه ها نخواهد بود.9.

مسلماً برای رسیدن به این تکامل احتیاج به برنامه های آموزشی و پرورشی عمیقی است که سراسر وجود انسان را فراگیرد، و به همین جهت خداوند علاوه بر فطرت پاک توحیدی که به انسان داده، پیامبران بزرگی را با کتاب های آسمانی فرستاده تا رهبری این انسان را در این مسیر بر عهده گیرند.

ضمناً برای تکمیل این هدف باید گاه گاه عکس العمل گناهان و خطاهای او را به او نشان دهد و بر اثر تخلف از فرمان خدا با ناراحتی هایی در زندگی روبه رو شود تا به عواقب زشت و شوم اعمال خویش آشنا گردد و رو به سوی خدا آورد. و در اینجاست که قسمتی از بلاها و حوادث ناگوار، در واقع رحمت و نعمت الهی است.

همان گونه که قرآن کریم خاطرنشان می کند: «ظهر الفساد فی البر و البحر بما کسبت ایدی الناس لیذیقهم بعض الذی عملوا لعلهم یرجعون»؛ ⁽¹⁾«فساد در خشکی و دریا به خاطر اعمال مردم آشکار شد خدا می خواهد نتیجه قسمتی از اعمال آنها را به آنها بچشاند شاید بیدار شوند و به سوی او باز گردند».

با توجّه به آنچه در بالا گفتیم حوادث دردناک را مصداق «شر» دانستن و از آنها به «بلا» تعبیر کردن، و آن را بر خلاف عدالت الهی شمردن بسیار دور از منطق و دلیل و عقل است، چرا که هر قدر در این مسئله باریک تر می شویم به فلسفه های بیشتری دست می یابیم.1.

فکر کنید و پاسخ دهید

1 - هدف آفرینش ما چیست؟ و از چه راه می توان به آن رسید؟

2 - چگونه انسان به وسیله مشکلات آبدیده و مقاوم می شود؟

3 - آیا کسانی را دیده اید یا در تاریخ خوانده اید که آنها در لابه لای سختی ها بزرگ شده و به مقام های مهمّی رسیده باشند؟ شرح حال آنها را بازگو کنید.

4 - قرآن درباره عکس العمل گناهان ما چه می گوید؟

5 - چه افرادی از حوادث تلخ و ناگوار نتیجه مثبت می گیرند و چه افرادی نتیجه منفی؟

درس پنجم بازهم فلسفه آفات و شرور

از آنجا که مشکل آفات و شرور و حوادث ناگوار و ناخوشایند برای بسیاری از مطالعه کنندگان بحث های خداشناسی و توحیدی مشکل قابل ملاحظه ای است، باز هم ناچاریم بحث و تحلیل دیگری روی این مسئله داشته باشیم و فلسفه هایی را که درباره شرور و آفات گفتیم ادامه دهیم.

5 - مشکلات و فراز و نشیب ها به زندگی روح می دهد

شاید درک این مسئله برای بعضی مشکل باشد که مواهب و نعمت ها اگر مستمر و یکنواخت باشند ارزش و اهمیّت خود را از دست می دهند.

امروز ثابت شده که اگر جسمی را در وسط اطاقی بگذارند و از تمام اطراف نور قوی و یکسان به آن تابنده شود و خود جسم و اطاق نیز کاملاً صاف و مُدّور باشد هرگز آن جسم را نمی توان مشاهده کرد، زیرا، همیشه سایه ها وقتی در کنار نور قرار می گیرد ابعاد جسم را مشخّص می کند و آن را از اطراف خود جدا می سازد و ما می توانیم آن را ببینیم.

ارزش مواهب زندگی نیز بدون سایه های کم رنگ و پررنگ مشکلات هرگز قابل مشاهده نیست. اگر در تمام عمر بیماری وجود نداشت لذت سلامتی هرگز احساس نمی شد، به دنبال یک شب تب داغ و سوزان و سردرد شدید و جانکاه است که صبحگاهان به هنگام قطع تب و درد چنان طعم سلامتی در ذائقه انسان شیرین می گردد که هر زمان به یاد آن شب بحرانی و رنج می افتد متوجّه می شود چه گوهر پرارزشی به نام سلامتی در اختیار دارد.

اصلاً زندگی یکنواخت - حتّی مرفّه ترین زندگی ها - خسته کننده و بی روح و مرگبار است، بسیار دیده شده که افرادی به خاطر یک زندگی مرفّه و خالی از هر گونه ناراحتی و رنج آنچنان خسته شده اند که دست به خودکشی زده و یا دائماً از زندگی خود شکایت دارند.

شما هیچ معمار با ذوقی را پیدا نمی کنید که دیوارهای یک سالن بزرگ را مانند دیوار یک زندان صاف و یکنواخت کند، بلکه با فراز و نشیب و پیچ و خم ها به اصطلاح به آن حالت می دهد.

چرا جهان طبیعت این قدر زیباست؟

چرا منظره جنگل هایی که بر روی کوهپایه ها می روید و نهرها به صورت مارپیچ از لابه لای درختان کوچک و بزرگش می گذرد آن قدر جالب و دل انگیز است؟!

یک دلیل روشن آن عدم یکنواختی است.

نظام «نور» و «ظلمت» و آمد و شد شب و روز که قرآن در آیات مختلفش روی آن تکیه کرده یک اثر مهمّش پایان دادن به زندگی

یکنواخت انسان هاست، چرا که اگر همواره خورشید در یک گوشه آسمان، یکنواخت به کره زمین می تابید، نه تغییر حالتی داشت و نه پرده طلایی شب جای آن را می گرفت، گذشته از اشکالات دیگر، در مدت کوتاهی همه انسان ها خسته می شدند.

روی این حساب باید قبول کرد که حداقل بخشی از مشکلات و حوادث ناگوار زندگی این فلسفه را دارد که به بقیه زندگی روح می دهد و آن را شیرین و قابل تحمل می سازد، ارزش نعمت ها را آشکار می کند، و به انسان امکان می دهد که از مواهبی که در دست دارد حداکثر بهره برداری کند.

6 - مشکلات خودساخته!

نکته دیگری که در آخرین مرحله این بحث اشاره به آن را ضروری می دانیم این است که بسیاری از مردم در محاسبه علل و عوامل حوادث ناگوار و مصائب گاهی گرفتار اشتباه می شوند و ظلم هایی که به دست انسان های ستمگر انجام شده است به حساب بی عدالتی دستگاه آفرینش می گذارند، و بی نظمی کار بشر را به حساب بی نظمی سازمان خلقت.

مثلاً گاهی ایراد می کنند «چرا هر چه سنگ است برای پای لنگ است!؟» چرا زلزله ها در شهرها خسارت کمی ایجاد می کند امّا در روستاها قربانیان زیادی می گیرد و گروه کثیری زیر آوار می مانند، این چه

عدالتی است؟ اگر بنا هست بلایی قسمت شود چرا یکسان قسمت نمی شود؟

چرا باید همیشه لبه تیز حوادث دردناک متوجّه مستضعفین باشد؟

چرا در بیماری های عمومی و همه گیر بیشتر این گروه قربانی می شوند؟

غافل از این که هیچ کدام از اینها مربوط به دستگاه آفرینش و خلقت و عدالت خداوند نیست، اینها نتیجه ظلم و استعمار و استثمار انسان ها نسبت به یکدیگر است.

اگر روستانشینان به خاطر ظلم شهرنشینان در محرومیّت و فقر شدید نباشند و بتوانند خانه هایی محکم و مقاوم مانند آنها بنا کنند، چرا زلزله این همه از آنها قربانی بگیرد و از دیگران بسیار کم؟

امّا هنگامی که خانه های آنها از یک مشت گل یا سنگ و چوب که گاهی حتی در میان آنها کم ترین گچ و سیمانی به کار نمی رود و به طور ساده روی هم چیده شده و با یک حرکت شدید باد یا تکان خفیف زمین فرو می ریزد، نباید انتظار داشت وضع بهتر از آن باشد، امّا این چه ربطی به کار خدا دارد؟

نباید مانند آن شاعر، خرده گیری کرده بگوییم «یکی را داده ای صد ناز و نعمت» در حالی که دیگری را بر خاک ذلّت نشانده ای، یکی را کاخ نشین کرده ای و دیگری را کوخ نشین!

باید این انتقادها را متوجّه وضع ناموزون و نظام غلط جامعه کرد. باید به پا خاست و به این بی عدالتی های اجتماعی پایان داد. با محرومیت و

فقر مبارزه کرد، و حقوق مستضعفان را به آنها داد، تا چنین پدیده هایی پیدا نشود.

اگر همه قشرها از تغذیه کافی و بهداشت و درمان لازم بهره مند باشند در برابر بیماری ها همگی پرقدرت و پرمقاومت خواهند بود.

امّا هنگامی که وضع غلط نظام اجتماعی یک جامعه و استثمار حاکم بر آن به یکی آن قدر امکانات می دهد که حتّی سگ و گربه خانگیش دارای پزشک و درمان و دارو است امّا دیگری ابتدایی ترین وسیله بهداشی را برای پرورش نوزادش ندارد چنین صحنه های ناگوار، فراوان به چشم می خورد.

به جای این که در این گونه موارد ایراد بر کار خدا بگیریم باید ایراد بر کار خود بگیریم. باید به ظالم بگوییم ظلم مکن.

و باید به مظلوم بگوییم زیر بار ظلم مرو!

و باید کوشش کنیم که همه افراد یک جامعه از حداقل وسایل بهداشتی و درمانی و غذا و مسکن و فرهنگ و آموزش و پرورش بهره مند باشند.

خلاصه این که نباید ما گناه خود را به گردن نظام خلقت بیندازیم.

کی خداوند به ما چنین زندگی را تحمیل کرده؟ و کجا چنین نظامی را توصیه فرموده است؟

البته او ما را آزاد آفریده، چرا که آزادی رمز تکامل و ترقّی ماست.

ولی این ماییم که از آزادی خود سوءِ استفاده می کنیم و ظلم و ستم بر دیگران روا می داریم و نتیجه این ظلم و ستم به صورت نابسامانی های

اجتماعی خودنمایی می کند.

امّا متأسّفانه این اشتباه دامن گیر گروه زیادی شده و حتّی نمونه های آن در اشعار شعرای معروف دیده می شود.

قرآن مجید در یک جمله کوتاه و پر معنی می فرماید: «ان اللّه لا یظلم الناس شیئا ولکن الناس انفسهم یظلمون»؛ ⁽¹⁾«خداوند کم ترین ظلمی به کسی نمی کند ولی مردم به خویشتن ظلم و ستم روا می دارند».

و به این ترتیب به پایان بحث فلسفه شرور و آفات می رسیم، هر چند سخن در این زمینه بسیار است، امّا برای یک بحث کوتاه و فشرده همین مقدار کافی به نظر می رسد.4.

فکر کنید و پاسخ دهید

1 - چرا بحث فلسفه آفات و شرور را در ضمن سه درس ادامه دادیم؟

2 - یکنواخت بودن زندگی چه اثر سوئی می گذارد؟ و آیا کسی را دیده اید که از زندگی مرفّه خود رنج ببرد؟

3 - از فلسفه نظام نور و ظلمت در جهان آفرینش چه می دانید؟

4 - آیا همه مصائبی که در جامعه وجود دارد مربوط به نظام آفرینش است یا ما نیز در آن سهمی داریم؟

5 - آیا برای از بین بردن مصائب اجتماعی راه صحیحی در دست هست؟ ما چه وظیفه ای در برابر مستضعفین داریم؟

درس ششم مسئله جبر و اختیار

از مسائلی که ارتباط نزدیک با مسئله عدالت پروردگار دارد مسئله «جبر و اختیار» است.

زیرا به اعتقاد جبریون انسان در اعمال و رفتار و گفتار خود هیچ گونه اختیاری از خود ندارد، و حرکات اعضای او درست همانند حرکات جبری مهره های یک ماشین است.

سپس این سؤال پیش می آید که این عقیده با مسئله عدل الهی چگونه سازگار است؟ و شاید به همین دلیل، گروه اشاعره - همان گروهی که قبلاً از آنها نام بردیم و حسن و قبح عقلی را انکار می کنند - جبر را پذیرفته و عدالت را انکار کرده اند، چرا که با قبول جبر دیگر مسئله «عدالت» مفهوم نخواهد داشت.

برای روشن شدن این بحث ناگزیریم که چند موضوع را مورد بررسی دقیق قرار دهیم.

1 - سرچشمه اعتقاد به جبر

هر کس در درون وجودش احساس می کند که در تصمیم گرفتن آزاد است، فی المثل فلان کمک مادی را به فلان دوستش بکند یا نکند، و یا این که در حالی که تشنه است و آب جلو روی او گذارده اند می تواند بنوشد یا ننوشد، فلان کس در مورد او کار خلافی کرده می تواند او را ببخشد و عفو کند و یا نبخشد.

یا این که هر کس میان دستی که بر اثر پیری یا بیماری لرزان است و دستی که با اراده حرکت می کند فرق می گذارد.

با این حال که مسئله آزادی اراده یک احساس عمومی انسان است چرا جمعی به دنبال مکتب جبر رفته اند؟!

البته دلائل مختلفی دارد که یک دلیل مهم آن را در اینجا یادآور می شویم، و آن این که انسان می بیند محیط روی افراد اثر می گذارد، تربیت نیز عامل دیگری است، تلقینات و تبلیغات و فرهنگ اجتماعی نیز بدون شک در فکر و روح انسان مؤثّر است، گاه وضع اقتصادی نیز انگیزه حرکت هایی در انسان می شود، عامل وراثت را نیز نمی توان انکار کرد.

مجموعه این امور سبب می شود که گمان کند انسان از خود اختیاری ندارد، بلکه عوامل «درون ذاتی» و «برون ذاتی» دست به دست هم می دهند و ما را وادار می کنند که تصمیم هایی بگیریم، و اگر این عوامل نبودند چه بسا این اعمال از ما سر نمی زد. اینها اموری است که می توان از آنها به جبر محیط، جبر شرایط اقتصادی، جبر تعلیم و تربیت و جبر وراثت تعبیر کرد، واز عوامل مهم توجّه فلاسفه به مکتب جبر است.

2 - نکته اصلی اشتباه جبری ها

امّا آنها که چنین فکر می کنند از یک نکته اساسی غافلند و آن این که بحث در «انگیزه ها» و «علل ناقصه» نیست، بحث در علت تامه است. به تعبیر دیگر: هیچ کس نمی تواند سهم «محیط» و «فرهنگ» و «عوامل اقتصادی» را در اندیشه و افعال انسان نفی کند، بحث در این است که با تمام این انگیزه ها باز تصمیم نهایی با خود ماست.

زیرا ما به روشنی احساس می کنیم که حتّی در یک نظام غلط و طاغوتی مانند نظام شاهنشاهی گذشته که زمینه برای انحرافات فراوان بود، مجبور نبودیم منحرف شویم، در همان نظام و فرهنگ می توانستیم «رشوه» نخوریم، به «مراکز فساد» نرویم، بی بند و باری نداشته باشیم.

بنابراین حساب «زمینه ها» را از «علت تامه» باید جدا کرد.

به همین دلیل بسیارند کسانی که در یک خانواده آلوده، یا فرهنگ منحط، پرورش یافته اند، و یا از وراثت نامناسبی برخوردار بوده اند، در عین حال راه خود را از همه جدا کرده و حتّی گاه دست به قیام و انقلاب بر ضد همان محیط زده اند، اگر بنا بود همه انسان ها فرزند محیط و فرهنگ و تبلیغات زمانشان باشند، نباید هیچ انقلاب اساسی در دنیا صورت بگیرد، باید همه با محیط خود بسازند، و هیچ کس محیط جدید و نوینی نسازد.

اینها همه نشان می دهد عواملی که در بالا ذکر شد، هیچ کدام سرنوشت ساز نیست، تنها زمینه ساز است، سرنوشت اصلی را اراده و تصمیم خود انسان می سازد.

این درست به آن می ماند که ما در یک تابستان داغ و سوزان تصمیم می گیریم که به فرمان خدا روزه بگیریم، تمام ذرات وجود ما تمنای آب دارد، امّا ما برای اطاعت فرمان حق همه اینها را نادیده می گیریم، در حالی که دیگری ممکن است به این تقاضا گوش دهد و روزه نگیرد.

نتیجه این که ماورای تمام انگیزه ها، عامل سرنوشت سازی به عنوان اراده و تصمیم انسان وجود دارد.

3 - عوامل اجتماعی و سیاسی مکتب جبر

حقیقت این است که مسئله جبر و اختیار در طول تاریخ مورد سوءِ استفاده فراوان واقع شده است، یک سلسله عوامل جنبی در دامن زدن به عقیده جبر و نفی آزادی اراده انسان دائماً مؤثّر بوده است، از جمله:

الف - عوامل سیاسی

بسیاری از سیاستمداران جبّار و خودکامه برای خاموش کردن شعله انقلاب مستضعفین، و ادامه حکومت نامشروع خود دائماً به این فکر دامن می زدند که ما از خودمان اختیاری نداریم، دست تقدیر و جبر تاریخ سرنوشت ما را در دست دارد، اگر گروهی امیرند و گروهی اسیرند این حکم قضا و قدر یا جبر تاریخ است!

پیداست که این طرز فکر تا چه حد می تواند توده ها را تخدیر کند، و به ادامه سیاست های استعماری کمک نماید، در حالی که در عقل و شرع سرنوشت ما به دست ماست و قضا و قدر به معنی جبری، اصلاً وجود

ندارد، قضا و قدر الهی بر طبق حرکت و خواست و اراده و ایمان و تلاش و کوشش ما تعیین شده است.

ب - عوامل روانی

افراد تنبل و سست و بیحالی هستند که غالباً در زندگی گرفتار شکست می شوند، و هرگز میل ندارند به این حقیقت تلخ اعتراف کنند که تنبلی یا اشتباهات آنها باعث شکست آنها شده، لذا برای تبرئه خود دست به دامن مکتب جبر می زنند و گناه خود را به گردن سرنوشت اجباری می افکنند، تا از این راه آرامش کاذبی پیدا کنند، می گویند چه می توان کرد گلیم بخت ما را از روز اوّل سیاه بافتند، با آب زمزم و کوثر نمی توان آن را سفید کرد، ما یک پارچه استعداد و کوشش هستیم امّا افسوس که بخت یار ما نیست!

ج - عوامل اجتماعی

بعضی می خواهند آزاد باشند و به هوسرانی های خود ادامه دهند و هر گونه گناهی که با تمایلات حیوانی آنها سازگار بود مرتکب شوند، و در عین حال خود را به نوعی قانع کنند که گناهکار نیستند، و جامعه را نیز فریب دهند که آنها بی گناهند.

اینجاست که پناه به عقیده جبر می برند و هوسبازی های خود را به این عنوان که ما در کارهایمان از خودمان اختیاری نداریم توجیه می کنند!

ولی به خوبی می دانیم که همه اینها دروغ است، و حتّی خود کسانی که این مسائل را مطرح می کنند خود ایمان به بی اساس بودن این

عذرهای واهی دارند، منتها لذات و منافع زودگذر آنها اجازه نمی دهد که حقیقت را آشکار بگویند.

لذا برای سالم سازی جامعه باید با طرز تفکّر جبری، و اعتقاد به سرنوشت اجباری که ابزار دست استعمار و استثمار، و وسیله توجیه دروغین شکست ها، و عامل پیشرفت آلودگی در اجتماع است مبارزه کرد.

فکر کنید و پاسخ دهید

1 - فرق مکتب «جبر» و «اختیار» چیست؟

2 - جبری ها بیشتر روی چه دلیلی تکیه می کنند؟

3 - در برابر تأثیر محیط و فرهنگ و وراثت چه پاسخی دارید؟

4 - عوامل «سیاسی» و «روانی» و «اجتماعی» که به عقیده جبر دامن می زند چیست؟

5 - موضع گیری ما در برابر این عوامل باید چگونه باشد؟

درس هفتم روشن ترین دلیل بر آزادی اراده و اختیار

1 - وجدان عمومی انسان ها جبر را نفی می کند

گرچه فلاسفه و دانشمندان الهی پیرامون مسئله آزادی اراده انسان بحث ها و دلایل مختلفی دارند، امّا برای این که راه را کوتاه و میان بُر کنیم، به سراغ روشن ترین دلیل طرفداران آزادی اراده می رویم و آن «وجدان عمومی انسان ها» است.

توضیح این که: ما هر چیز را انکار کنیم، این واقعیّت را نمی توانیم منکر شویم که در همه جامعه های انسانی اعم از خداپرست و مادی، شرق و غرب، قدیم و جدید، ثروتمند و فقیر، توسعه یافته و توسعه نایافته، و دارای هر گونه فرهنگ، همه بدون استثناء در این مسئله توافق دارند که باید «قانون» بر جوامع انسانی حکمفرما شود، و افراد در مقابل قوانین «مسئولیّت» دارند، و کسانی که از قانون تخلف کنند باید به نحوی «مجازات» گردند.

خلاصه: حاکمیت قانون، مسئولیّت افراد در برابر آن، و مجازات متخلّف، از مسائلی است که مورد اتّفاق همه عقلای جهان است، و تنها

اقوام وحشی بودند که این مسائل سه گانه را به رسمیت نمی شناختند.

این مسئله که از آن به وجدان عمومی مردم جهان تعبیر می کنیم، روشن ترین دلیل بر آزادی اراده انسان و دارا بودن اختیار است.

چگونه می توان باور کرد که انسان در اراده و عملش مجبور باشد و هیچ گونه اختیاری از خود نداشته باشد ولی او را در برابر قوانین مسئول بدانیم، و به هنگام تخلّف در قانون به پای میز محاکمه بکشانیم و تحت بازپرسی قرار دهیم و بگوییم چرا چنین کردی؟ و چرا چنان نکردی؟!

و بعد از ثبوت تخلف او را محکوم به زندان و گاهی اعدام کنیم.

این درست به آن می ماند که ما سنگ هایی را که از کوه ریزش می کنند، و در وسط جاده ها مایه مرگ مسافرین می شوند، به پای میز محاکمه بکشانیم.

درست است که ظاهراً یک انسان با یک قطعه سنگ تفاوت بسیار دارد، امّا اگر ما آزادی اراده انسان را نفی کنیم این فرق ظاهری هیچ تأثیری نخواهد داشت، و هر دو معلول عوامل جبری خواهند بود، سنگ تحت تأثیر قانون جاذبه به وسط جاده ریزش می کند، و انسان جانی و قاتل و متخلف، تحت تأثیر عوامل جبری دیگر. مطابق اعتقاد جبری ها میان این دو هیچ فرقی از نظر نتیجه وجود ندارد و هیچ کدام کاری به اراده خود انجام نداده اند، چرا یکی محاکمه شود و دیگری نشود؟!

ما بر سر دوراهی قرار داریم: یا باید وجدان عمومی همه مردم جهان را تخطئه کنیم، و تمام قوانین و دادگاه ها و مجازات های متخلفان را کاری عبث و بیهوده، بلکه ظالمانه، بشمریم. و یا عقیده طرفداران جبر را انکار کنیم.

مسلماً ترجیح با دوم است.

جالب این که حتّی آنها که از نظر تفکّر و عقیده فلسفی، دم از متکب «جبر» می زنند و برای آن استدلال می کنند به هنگامی که وارد زندگی می شوند در عمل طرفدار اصل آزادی اراده اند!

زیرا اگر کسی به حقوق آنها تجاوز کند، و یا اذیت و آزار به آنها برساند او را در خور سرزنش و توبیخ می شمرند، و از او شکایت به دادگاه می کنند، و گاهی می خروشند و فریاد می کشند و تا متخلّف را به کیفر قانونی نرسانند از پای نمی نشینند!

خوب، اگر راستی انسان از خود اختیاری ندارد این سرزنش و شکایت و جوش و خروش و داد و فریاد برای چیست؟!

به هر حال، این وجدان عمومی عقلای جهانی دلیل زنده ای است بر این واقعیت که همه انسان ها در اعماق جانشان آزادی اراده را پذیرفته اند، و همیشه نسبت به آن وفادار بوده اند و حتی یک روز بدون این اعتقاد نمی توانند زندگی کنند، و چرخ های برنامه های اجتماعی و فردی خود را بچرخانند.

فیلسوف بزرگ اسلامی «خواجه نصیرالدین طوسی» در بحث جبر و اختیار در یک عبارت کوتاه چنین می گوید: «و الضرورة قاضیة باستنادافعالنا الینا؛ درک ضروری و وجدان ما داوری می کند که همه اعمال ما مستند به خود ماست».⁽¹⁾

***ر.

2 - تضاد منطق «جبر» با منطق «مذهب»

آنچه در بالا گفتیم پیرامون تضاد مکتب جبر با وجدان عمومی عقلای جهان بود، اعم از طرفداران مذهب و کسانی که اصلاً مذهبی نپذیرفته اند.

ولی از نظر تفکّر مذهبی نیز دلیل قاطع دیگری بر ابطال مکتب جبر در دست داریم.

زیرا هرگز اعتقادات مذهبی با عقیده جبر سازگار نیست، و برنامه های مذهبی نیز با قبول این مکتب همه مخدوش می شود، زیرا: ما چطور می توانیم عدالت خداوند را که در بحث های گذشته به وضوح ثابت کردیم با مکتب جبر تطبیق دهیم؟ چگونه ممکن است خداوند کسی را مجبور به انجام کار بدی کند، بعد او را مجازات نماید که چرا چنین کردی؟ این با هیچ منطقی سازگار نیست!

بنابراین با قبول مکتب جبر «ثواب» و «عقاب» و «بهشت» و «دوزخ» بی معنی و بی محتوا خواهد بود.

همچنین، نامه اعمال، سؤال، حساب الهی، مذمّتی که در مورد بدکاران در آیات قرآن شده و ستایشی که از نیکوکاران به عمل آمده، همه این مفاهیم از بین می رود.

زیرا مطابق این فرض نه نیکوکار اختیاری از خود داشته و نه بدکار.

از این گذشته ما در نخستین برخورد با مذهب، به مسئله «تکلیف و مسئولیت» برخورد می کنیم، ولی آیا در موردی که هیچ کس از خود اختیاری ندارد تکلیف و مسئولیت معنی دارد؟!

آیا به کسی که دستش بی اختیار لرزان است می توان گفت: این کار را نکن، یا به کسی که در یک سراشیبی تند گرفتار شده و بی اختیار به پایین می دود، می توانیم بگوییم بایست.

به همین دلیل امیرمؤمنان علی علیه السلام در روایت معروفی می فرماید مکتب جبر مکتب بت پرستان و حزب شیطان است: «تلک مقالة اخوان عبدة الاوثان و خصماءِ الرحمان و حزب الشیطان؛ این گفتار برادران بت پرستان و دشمنان خدا و حزب شیطان است».⁽¹⁾ر.

فکر کنید و پاسخ دهید

1 - روشن ترین دلیل بر ابطال جبر چیست؟

2 - وجدان عمومی مردم جهان را در زمینه اصل آزادی اراده شرح دهید.

3 - آیا طرفداران مذهب جبر در عمل هم جبری هستند؟

4 - آیا جبر با اصل عدالت خدا سازگار است، اگر نیست چرا؟

5 - چگونه آزادی اراده پایه قبول هر گونه تکلیف و مسئولیت است؟

درس هشتم «امر بین الامرین» چیست؟ (مکتب واسطه)

1 - تفویض در برابر جبر

البته در برابر اعتقاد به جبر که در سوی «افراط» قرار گرفته، مکتبی به نام مکتب «تفویض» است که در سمت «تفریط» است.

عقیده مندان به «تفویض» معتقدند که خداوند ما را آفریده و همه چیز را به دست خود ما واگذارده و به کلّی از اعمال و افعال ما بیگانه است و به این ترتیب ما در قلمرو اعمالمان از هر نظر مستقل و حکمران بلامنازع هستیم!

بدون شک این اعتقاد، با اصل توحید سازگار نیست، چرا که توحید به ما تعلیم داده که همه جهان ملک خداست، و چیزی از قلمرو حکومت او بیرون نیست، حتی اعمال ما در عین اختیار و آزادی اراده، از قلمرو و قدرت او نمی تواند بیرون باشد وگرنه شرک لازم می آید.

به عبارت روشن تر: ما نمی توانیم قائل به دو خدا باشیم یکی خدای بزرگ که عالم را آفریده و دیگری خدای کوچک یعنی انسان که در اعمال

خودش مستقل و تام الاختیار است و حتّی خداوند هم نمی تواند در محدوده اعمال او اثر بگذارد!

این شرک است، این دوگانه پرستی و چندگانه پرستی است. مهم آن است که ما هم انسان را آزاد بدانیم و صاحب اختیار، و هم خدا را حاکم بر او و اعمال او بدانیم.

2 - مکتب واسطه

نکته باریک همین جاست که تصور نکنیم میان این دو تضاد است.

نکته باریک این است که ما هم «عدالت» خدا را کاملاً بپذیریم و برای بندگان «آزادی و مسئولیت» قائل شویم، و هم «توحید» و حاکمیت او بر تمام جهان هستی، و این همان چیزی است که از آن تعبیر به «امر بین الامرین» می شود (یعنی مطلبی که در میان دو عقیده افراطی و نادرست قرار گرفته).

از آنجا که بحث کمی پیچیدگی دارد اجازه دهید با یک مثال واضح آن را روشن سازیم.

فرض کنید شما با یک دستگاه قطار برقی مشغول مسافرت هستید و راننده قطار شمایید. یک سیم برق قوی در سرتاسر مسیر قطار کشیده شده، و حلقه مخصوص از بالای قطار روی این سیم می لغزد و حرکت می کند و لحظه به لحظه برق را از یک منبع قدرتمند به لکوموتیو قطار منتقل می کند، به طوری که اگر یک لحظه منبع مُولّد، برق به قطار

نرساند فوراً در جای خود متوقّف می شود.

بدون شک شما آزادید هر کجا می خواهید در مسیر راه می توانید توقّف کنید، کم یا زیاد، و با هر سرعتی بخواهید می توانید حرکت نمایید.

ولی با تمام این آزادی ها که دارید کسی که پشت دستگاه مُولّد برق نشسته هر لحظه می تواند شما را متوقف سازد چرا که تمام قدرت و نیروی شما از همان برق است و کلید آن در دست اوست.

هنگامی که در این مثال دقّت می کنیم می بینیم چنین شخصی در عین آزادی و اختیار و مسئولیت در قبضه قدرت دیگری قرار دارد و این دو با هم منافات ندارد.

مثال دیگر:

فرض کنید کسی بر اثر بیماری یا وقوع یک حادثه ناگوار، اعصاب دستش از کار افتاده و قدرت حرکت دادن دست را ندارد، امّا اگر آن را با یک نیروی برق خفیف و ملایم ارتباط دهیم، اعصاب او چنان گرم می شود که قادر به حرکت خواهد بود.

چنین شخصی هرگاه کاری انجام دهد مثلاً با همان دست و در همان حالت مرتکب جنایتی گردد، سیلی به صورت دیگری زند، کاردی در سینه بی گناهی فرو کند، مسلماً مسئول جنایت خویش است، چرا که هم قدرت داشته، هم اختیار، و شخص «قادر مختار» در برابر اعمال خویش مسئول است.

ولی با این حال آن کس که نیروی برق به دست او می دهد و توان و قدرت در او می آفریند، بر او حاکمیت دارد، و در عین آزادی و اختیار در قبضه قدرت اوست.

اکنون به اصل مطلب باز می گردیم:

خداوند به ما نیرو و توان داده، عقل و هوش و قدرت جسمانی بخشیده، و این امکانات لحظه به لحظه از ناحیه خداوند به ما می رسد، و اگر یک لحظه کوتاه لطف او از ما قطع گردد و رابطه ما با او بریده شود معدوم خواهیم شد.

ما اگر می توانیم کاری انجام بدهیم با قدرتی است که او به ما داده و لحظه به لحظه ادامه می دهد، حتی آزادی و اختیار ما نیز از ناحیه اوست، یعنی او خواسته است که ما آزاد باشیم، و با استفاده از این موهبت بزرگ الهی راه تکامل را بپوییم.

بنابراین ما در عین اختیار و آزادی اراده در قبضه قدرت او هستیم و سر بر آستان او داریم و از قلمرو حاکمیت او بیرون نخواهیم بود، ما در عین توانایی و قدرت وابسته به او هستیم و بدون او هیچ خواهیم بود، و این است معنی «الامر بین الامرین» زیرا نه موجودی را همسان خدا دانسته ایم تا شرک لازم آید، و نه بندگان را مجبور در اعمالشان می دانیم تا ظلم لازم آید. (دقّت کنید)

این درس را از مکتب ائمه اهل بیت علیهم السلام آموخته ایم، هنگامی که می پرسیدند آیا میان جبر و تفویض راه دیگری وجود دارد می فرمودند آری، وسیع تر از فاصله میان زمین و آسمان.⁽¹⁾

***ن)

3 - قرآن و مسئله جبر و اختیار

قرآن مجید در این مسئله صراحت دارد و به وضوح آزادی اراده انسان را اثبات می کند و صدها آیه در قرآن در زمینه آزادی اراده انسان آمده است!

الف - تمام آیاتی که در آن امر و نهی و تکلیف و برنامه آمده است، همه دلیل بر اختیار و آزادی اراده انسان است چرا که اگر انسان مجبور بود، امر و نهی، لغو و بیهوده بود.

ب - تمام آیاتی که سخن از ملامت بدکاران و مدح و توصیف نیکوکاران می گوید دلیل بر اختیار است، چرا که در صورت جبر هم آن ملامت و هم آن مدح و ستایش معنی ندارد.

ج - تمام آیاتی که سخن از سؤال در روز قیامت، و محاکمه در آن دادگاه، و سپس پاداش و کیفر و بهشت و دوزخ می گوید دلیل بر اختیار است، چون در فرض جبر تمام اینها نامفهوم و سؤال و محاکمه و مجازات بدکاران ظلم محض است.

د - تمام آیاتی که سخن از این می گوید که انسان در گرو اعمال خویش است مانندِ «کل نفس بما کسبت رهینه»؛⁽¹⁾؛ هر انسانی در گرو اعمال خود می باشد» و «کل امریء بما کسب رهین»؛ ⁽²⁾«هر فردی در گرو اعمالی است که انجام داده» و مانند اینها به روشنی اختیار انسان را ثابت می کند.1.