مشخصات کتاب

سرشناسه : شفتی بیدآبادی، محمدباقر بن محمدنقی، ۱۱۷۵؟-۱۲۶۰ق.

عنوان و نام پدیدآور : پرسش ها و پاسخ ها پیرامون عقاید شیخیه (زمینه ساز بابیت)/ محمدباقر شفتی قدس سره معروف به حجه الاسلام؛ تحقیق مرکز تحقیقات کتابخانه مسجد سید. 09131650475

مشخصات نشر : قم: عطر عترت، ۱۳۸۸.

مشخصات ظاهری : ۲۵۶ ص.

شابک : ۴۰۰۰۰ ریال: 978-600-5588-02-6

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه:ص. [۲۴۷] - ۲۵۶.

موضوع : شیخیه -- دفاعیه ها و ردیه ها

موضوع : شیخیه -- عقاید

شناسه افزوده : مسجد سید اصفهان. کتابخانه. مرکز تحقیقات

رده بندی کنگره : BP۲۳۹/۵/ش۷پ۴ ۱۳۸۸

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۵۳۲۶

شماره کتابشناسی ملی : ۱۷۶۸۶۸۵

اشاره

عن داود بن سرحان عن أبی عبداللَّه عَلَیْهِ السَّلَام قال:

قال رسول اللَّه صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِه وَ سَلَّم:

إِذَا رَأَیْتُمْ أَهْلَ الرَّیْبِ وَ الْبِدَعِ مِنْ بَعْدِی- فَأَظْهِرُوا الْبَرَاءَةَ مِنْهُمْ- وَ أَکْثِرُوا مِنْ سَبِّهِمْ وَ الْقَوْلِ فِیهِمْ وَ الْوَقِیعَةِ- وَ بَاهِتُوهُمْ کَیْلَا یَطْمَعُوا فِی الْفَسَادِ فِی الْإِسْلَامِ- وَ یَحْذَرَهُمُ النَّاسُ وَ لَا یَتَعَلَّمُوا منْ بِدَعِهِمْ- یَکْتُبِ اللَّهُ لَکُمْ بِذَلِکَ الْحَسَنَاتِ- وَ یَرْفَعْ لَکُمْ بِهِ الدَّرَجَاتِ فِی الْآخِرَة

از حضرت صادق عَلَیْهِ السَّلَام روایت شده که فرمود:

رسول خدا صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِه وَ سَلَّم فرموده است:

هرگاه پس از من اهل ریب و بدعت را دیدید، بیزاری خود را از آنها آشکار کنید و بسیار به آنها دشنام دهید و درباره ی آنها بد گویید و آنها را با برهان و دلیل خفه کنید که (نتوانند در دل مردم القاء شبهه کنند وَ) نتوانند به فساد در اسلام طمع کنند و در نتیجه مردم از آنها دوری کنند و بدعت های آنها را یاد نگیرند و خداوند در برابر این کار برای شما حسنات بنویسد و درجات شما را در آخرت بالا برد.

کافی: 375 / 2، کتاب الایمان و الکفر، باب مجالسة أهل المعاصی، ح 4

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

پیش گفتار

بِسْمِ اللَّه الرحمن الرحیم

حمد و سپاس خالقی را سزاست که مذهب حق، روشن و آشکار ساخت اگر چه نادانان در خاموش ساختن آن بسیار تلاش کرده اند.

بهترین درود و خالص ترین سلام بر آخرین فرستاده و هدایت کننده انسان ها به دین حق حضرت محمّد مصطفی و بر ادامه دهندگان راه او یعنی اهل بیت معصوم و مطهّرش، به ویژه منجی عالم بشریّت مهدی موعود - عجّل اللَّه تعالی فرجه الشریف و نفرین ابدی و دوری از رحمت پروردگار بر کسانی که با القاء شبهه، به انحراف راه حق پرداختند.

سبب اصلی به وجود آمدن فرقه های انحرافی و باطل در امّت پیامبر اکرم صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِه وَ سَلَّم را می توان در کلامِ گهربار خودِ آن حضرت یافت، که فرمودند:

«إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمْ أَمْرَیْنِ إِنْ أَخَذْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا- کِتَابَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَهْلَ بَیْتِی عِتْرَتِی». ⁽¹⁾

من در میان شما دو چیز گرانسنگ به یادگار می گذارم:

کتاب خدا و اهل بیتم را، اگر به آن دو چنگ بزنید، هرگز گمراه نخواهید شد.

نمونه ای از انحرافات که علّت پیدایش آن فاصله گرفتن از قرآن و اهل بیت پیامبر اعظم صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِه وَ سَلَّم بود، گرایش باطلیست که در عصر قاجار ظهور پیدا کرد و آن چنان به پیش رفت که فرقه ای خرافی و باطل با عقائد و افکاری مسموم و بی اساس به نام «کشفیّه» یا «شیخیّه» پدید آورد، که سر انجام دو فرقه گمراه و باطلِ دیگر به نام «بابیّه» و «بهاییّه» از آن متولّد گردید.

درباره ی کتاب حاضر

کتاب حاضر پاسخی علمی و دندان شکن از عالم ربّانی و فقیه متبحّر مرحوم آیة اللَّه حاج سیّد محمّد باقر شفتی - معروف به «حجّة الإسلام» - است که به پرسش های شخصی گمنام پیرامون بعضی عقائد فرقه شیخیّه⁽¹⁾پرداخته است.

آنچه پرسشگر را وادار به سؤال از عقائد دینی آن فرقه نموده، اینست که عقائد آنان «در میان مردمان ظاهر و منتشر، جمعی عقیده را بر آن مسائل محکم بسته و برخی بر رد و انکارِ آن نشسته، گروهی در منابر در نشر و شیاعش آمر و مُباهی و طایفه ای در مساجد در قر و ضیاعش ساعی و ناهی».

و در این میان که آراء و افکاری نو در جامعه آن روز نشر پیدا کرده و ایجاد اختلاف بین مردم نموده بود، بجاست که او یا هر کس دیگر این پرسش را مطرح کند:

«آیا توجّه و اقبال به کدام یک از این شاید و اجتناب و اعراض از کدام باید؟!».

بر همین اساس، وی شش پرسش در متن سؤال خود مطرح کرده که عبارتند از:

1 - آیا حضرت امیرالمؤمنین علی عَلَیْهِ السَّلَام خالق سموات و ارضین است؟

2 - آیا خداوند اسم مخصوصش را که «اللَّه» باشد، به حضرت امیرالمؤمنین علی عَلَیْهِ السَّلَام تشریفاً و اکراماً کرامت فرموده است؟

3 - آیا مرجع و مقصود ضمیرِ «إِیَّاکَ نَعْبُدُ و إِیَّاکَ نَسْتَعینُ» در سوره حمد، امیرالمؤمنین عَلَیْهِ السَّلَام است؟

4 - آیا ائمّه عَلَیْهمُ السَّلَام علل اربعه آفرینش عالمند؟

5 - آیا معراج نبی اکرم صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِه وَ سَلَّم به جسم طبیعی عنصری بوده است؟

6 - آیا انسان پس از مرگ به جسم عنصری دنیایی در قیامت محشور می شود یا به جسم هورقلیایی؟

و مرحوم حجّة الإسلام شفتی - أعلی اللَّه مقامه الشریف - در پاسخ به این پرسش ها، با استناد به دلائلی چند از عقل و کتاب و سنّت، هر پرسش را با تبحّر و روشن بینی خاص خود، پاسخ گفته و در پایان به صراحت نظر خویش را راجع به فرقه شیخیّه، چنین بیان می فرماید:

«بر کافه مسلمین و قاطبه اهل دینِ سیّد المرسلین، لازم است اجتناب و اعراض و بیزاری از این کفره و مشرکین و خصمای دین مبین».

مرحوم علّامه حاج شیخ آقا بزرگ تهرانی در کتاب ارزشمندِ: «الذریعة»، از این کتاب با نام «سؤال و جواب» یاد کرده و درباره ی آن می نویسد:

«به زبان فارسی و پیرامون بعضی عقائد شیخیّه است و در سال 1261 ه ق (یعنی یک سال پس از فوت مرحوم حجّة الإسلام) به چاپ رسیده است. ⁽¹⁾

معرّفی نسخه خطّی «سؤال و جواب»

یگانه نسخه شناخته شده از کتاب حاضر، نسخه کتابخانه آیة اللَّه مرعشی نجفی قدس سره است که در آغاز مجموعه خطّی به شماره 5081، می باشد؛ البته در فهرست این کتابخانه⁽¹⁾به نام «بعض مسائل اعتقادی» معرّفی شده و هیچ گونه اشاره ای به این که این کتاب پیرامون عقائد شیخیّه است، نشده است!

به هر حال، این نسخه به خطِّ نستعلیقِ شکسته در قرن سیزدهم در اصفهان، در هفت برگ نگاشته شده که بر بالای برگ نخستِ آن، این عبارت به چشم می خورد:

«سؤال و جواب افضل المجتهدین جناب حاج سیّد محمّد باقر أعلی اللَّه مقامه … از کتب موقوفه أقل الخلیقة کلبعلی شرندی بر اولاد ذکور».

در گذشته گفتیم که: مرحوم شیخ آقا بزرگ تهرانی در کتاب «الذریعة» می نویسد:

کتاب حاضر در سال 1261 ه ق به چاپ رسیده است؛ ولی ما متأسّفانه به نسخه ای از این چاپ برنخوردیم، چنانچه تا چندی پیش خبری از نسخه خطّی آن نیز نداشتیم و خداوند - جل شأنه و علا - را شاکریم که نعمتِ کشف و رؤیت این نسخه و دستیابی به آن را نصیب ما فرمود.

شیوه تصحیح متن

تصحیح متن کتاب بر اساس تنها نسخه شناخته شده آن، یعنی نسخه کتابخانه بزرگ و ارزشمند آیة اللَّه مرعشی نجفی قدس سره، انجام پذیرفت.

پاره ای از ابهام های راه یافته در متن را با کمک دوستانِ فاضل روشن ساختیم و ایرادهای متن را تا آنجا که ممکن بود بر پایه بعضی قرائن و منابع برطرف کردیم؛ ولی با توجّه به تک نسخه بودن کتاب، خواندن برخی کلمات به خاطر نگارش کتاب به خط نستعلیق شکسته، ممکن نشد که در پی نوشت به آن اشاره کرده ایم.

برخی از کلمات که در متن آورده نشده ولی ذکر آنها ضروری می نمود، در میان کروشه []آورده شد.

خود نیک می دانیم که متن حاضر خالی از اشتباه و لغزش نیست، زیرا نسخه ای دیگر از کتاب نیافتیم؛ لذا امید است که خوانندگان و صاحب نظران محترم با دیده خطاپوش بر آن نگریسته و ما را در برطرف کردن اشتباهات و کاستی ها راهنمایی و یاری نمایند.

سخن آخر

قبل از ارائه متن «سؤال و جواب»، ابتدا خلاصه ای از زندگی نامه مؤلّفِ کتابِ حاضر مرحوم حجّة الإسلام شفتی، ارائه می گردد و سپس برای آشنایی بیشتر خوانندگان عزیز با فرقه شیخیّه و به ویژه مؤسّس و بنیانگذار آن و نیز عقائد و آراء و انشعابات این فرقه، مُقَدَّمه ای در چهار فصل و یک خاتمه تقدیم می شود.

باشد که نوری در اذهان برافروزیم و شاهراه حق نمایان کنیم و به عقبی گِردِ لوای مولا به سر بریم.

از تمام دوستان و بزرگانی که ما را در تهیّه این اثر و چاپ آن یاری رساندند، سپاسگزاریم و توفیق روز افزونِ آنها را از خداوند تبارک و تعالی خواستاریم.

و من اللَّه التوفیق و علیه التکلان

جمعه 1 آذر 22 - 1387 ذی القعده ی الحرام 1429

اصفهان - مرکز تحقیقات کتابخانه مسجد سیّد

زندگی نامه مؤلّف

اشاره

بِسْمِ اللَّه الرحمن الرحیم

سخن به پایه قدرش نمی رساند وَهْم

که همچو عرش بلند است و همچو شرع متین

نام

عالم و فقیه کامل، محقّق، علّامه، جامعِ معقول و منقول، مجتهدِ خبیر و بصیر مرحوم حجّة الإسلام حاج سیّد محمّد باقر موسوی شفتی اصفهانی، از فحول علمای شیعه و مفاخر فقها و مجتهدین امامیّه در سده سیزدهم هجریست.

شهرت

شهرت و لقب مرحوم حاج سیّد محمّد باقر شفتی، «حجّة الإسلام» است و ایشان در بین دانشمندان شیعه نخستین کسیست که به این لقب مشهور و معروف شده، البته در قرن سیزدهم چند نفر از دیگر بزرگان هم به این لقب نامیده شده اند، ولی هیچ کدام اهمیّت و شهرت و مقام مرحوم سیّد شفتی را نداشته اند.

از نگاه دیگران

درباره ی شخصیّتِ علمی و اجتماعی فقیه و مرجع بزرگ مرحوم علّامه حاج سیّد محمّد باقر شفتی، افراد بسیاری ایراد سخن و اظهار عقیده نموده اند؛ عدّه بسیاری به مدح و ستایش وی پرداخته و بزرگی، علم، زهد، تقوا، فضائل اخلاقی و خدمات اجتماعی وی را ستوده اند و عدّه اندکی نیز بر وی و برخی از کارهای او، خرده گرفته و دهان به انتقاد و اعتراض گشود هاند.

امّا ستایش گرانِ سیّد حجّة الإسلام - که تعداد آنها به بیش از صد نفر می رسد - در دو قالب نظم و نثر و به دو زبان فارسی و عربی، زبان به مدح و ستایشِ وی باز نموده اند، که گزارش و پرداختن به تمامی آن گفته ها، خود به نگارش کتابی جداگانه می انجامد، ولی در اینجا برای نمونه تنها به نقل گفتار بعضی از آنها، بسنده می کنیم.

در گفتار علماء و فقهاء

1 - حکیم ملّا علی نوری قدس سره

وی در تایید نظر مرحوم حجّة الإسلام شفتی درباره ی مسأله ای فقهی، او را با این او صاف ستوده است:

… عَلَامَةُ الْعَهْدِ فَقِیهٌ الْعَصْرِ حُجَّةٌ الطَّائِفَةِ الْمُحِقَّةِ قبلت الْکِرَام الْبَرَرَة الْفَرِیدُ الدَّهْرِیِّ وَ الْوَحِیدُ العصری مُطَاعٌ وَاجِبٌ الِاتِّبَاعِ مُعْظَمُ مَجْمُوعَةُ الْمَنَاقِبِ وَ الْمَفَاخِرِ آقا سَیِّدُ مُحَمَّدِ بَاقِرُ دَامَتْ بَرَکَاتِ فَضَائِلِهِ الْإِنْسِیَّةِ وَ شَمَائِلِهِ الْقُدْسِیَّةِ⁽¹⁾

2 - مرحوم آیة اللَّه حاج محمّد ابراهیم کرباسی

ایشان از بزرگان اندیشمندان و فقهای نامی اصفهان است، که در علم و زهد و تقوا و دوری از امور دنیوی معروف و مشهور و داستان های احتیاطِ او در امور شرعیّه، بر سرِ زبان هاست و در متن کتاب های بسیاری ثبت شده، تا آنجا که مرحوم میرزا محمّد تنکابنی در شرح زندگانی وی می نویسد:

حاجی کرباسی را اعتقاد آن بود که اجتهاد در نهایت سختیست و آنان که مدّعی اجتهادند، اکثر مجتهد نیستند و اگر کسی ادّعای اجتهاد و مرافعه می نمود، حاجی او را تفسیق می کرد. ⁽¹⁾

با توجّه به این ویژگی ها، سخن ایشان درباره ی سیّد حجّة الإسلام چنین است:

اگر رسول خدا صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِه وَ سَلَّم در مدینه بود و مردم اصفهان قاضی می خواستند، آن حضرت آقا سیّد محمّد باقر را به قضاوت نصب می نمود. ⁽²⁾

3 - علّامه حاج سیّد محمّد باقر خوانساری قدس سره

ایشان که سال ها در مجلسِ درسِ حجّة الإسلام شفتی قدس سره شرکت می کرده و با وی بسیار معاشر و صمیمی بوده، در وصفِ آن بزرگوار می فرماید:

حجّة الإسلام دین دار به تمام معنا بود، چنانچه تمامی متدیّنان و حافظان و خزینه داران دین، در برابر دیانت او تسلیم بودند؛ بلکه می توان گفت:

ایمان همه مردم تنها جزیی از ایمان حقیقی وی به شمار می آمد. من معتقدم در اثبات حقایق علمی و براهین عقلی

و نقلی، کسی همتای او نبوده است. ⁽¹⁾

4 - محدّث خبیر مرحوم حاج شیخ عبّاس قمّی

ایشان مرحوم حجّة الإسلام را این گونه توصیف می کند:

حجّة الإسلام اطلاق می شود نزد شیعه بر سَیّدِ أجل، وحید الأیّام و مقتدی الأنام، سیّد العلماء العظام، سیّد محمّد باقر بن محمّد نقی موسوی شفتی اصفهانی قدس سره. جلالت شأنش زیاده از آن است که ذکر شود؛ در عبادات و مناجات و نوافل و اوراد، حکایات بسیار از آن جناب نقل شده و فوایدی که از آن بزرگوار به فقرا و سادات و طلّاب علوم می رسیده، زیاده از آن است که ذکر شود. ⁽²⁾

5 - علّامه سیّد محسن أمین عاملی رحمه الله

وی در توصیف سیّد حجّة الإسلام می نویسد:

فقیه و امام و رئیس …، او جامع بین مقامات دنیوی و اخروی و از مصادیقِ قول امام عَلَیْهِ السَّلَام بود که فرمود:

«خداوند متعال برای بعضی از افراد دنیا و آخرت را با هم روزی می کند»؛ از علم و فضل و تقوا و سخاوت و اهتمام در امور مسلمین و مقام ارجمند و کوشش در نشرِ احکام و شرایع و تعظیم شعائر اسلام و اقامه حدود و هیبت و عظمت در دل های حکّام و پادشاهان، چیزهایی که در هیچ یک از علما بدین گونه جمع نشده است. ⁽³⁾

در گفتارِ شُعَرا

باری، شعرا هم به نوبه خود در مدح و منقبت حجّة الإسلام شفتی رحمه الله، به فارسی و عربی، اشعار بسیاری سروده اند؛ مرحوم تنکابنی در این زمینه گوید:

در مدایح او آنقدر از قصائد، عرب و عجم سروده اند که اگر جمع آوری شود، خود دیوان بزرگ و قطوری خواهد شد. ⁽¹⁾

چنانچه معروف و مشهور است:

مرحوم سیّد حجّة الإسلام گرچه خود شعر نمی سرود، ولی شاعران و فاضلانی را گرد خود می پذیرفت و یک روز در هفته در جمع آنها حاضر می شد و به سروده های آنان گوش فرا می داد و برای تشویق و گاهی هم به عنوان کمکِ مالی، به آنها صِلِه می پرداخت.

میرزا محمّد علی زوّاره ای،

در این میان، یکی از آن شاعران به نام میرزا محمّد علی زوّاره ای، متخلّص به «وَفا»، تذکره ای پدید می آورد به نام «مآثر الباقریّة» و در آن بعضی از سروده های خود و پنجاه شاعرِ عصر خویش را که در ستایشِ سیّد حجّة الإسلام و مسجدِ بزرگِ او به نظم آورده اند، به همراه شرح حال کوتاهی از سرایندگان، گردآوری می کند. ⁽²⁾

ما در این مختصر به ذکر دو رباعی از کتاب تذکره بسنده می کنیم، یکی از محمّد مهدی خان، متخلّص به: «شحنه»، که می گوید:

باشند دو باقر به جهان، فخر انام

و آن هر دو پناه دین و پشت اسلام

از سنّت آن بازوی دین گشت قوی

وز همّت این، شرع نبی یافت نظام⁽¹⁾

حاجی سیّد محمّد زوّاره ای

و رباعی دیگر از حاجی سیّد محمّد زوّاره ای، متخلّص به: «بحری» است، که می گوید:

ای صاحب فضل و مجد و عز و اقبال

وی حامی دین و ماحی کفر و ضلال

زیبد که فلاطون زمان بنشیند

در حلقه تدریس تو در صف نعال⁽²⁾

نسب

نسب شریف آن بزرگوار بنا بر آنچه خود در مُقَدَّمه کتاب «مطالع الأنوار» فرموده، با بیست و دو واسطه به امام هفتم حضرت موسی بن جعفر علیهما السلام می رسد، که بدین ترتیب است:

سیّد محمّد باقر فرزند محمّد نقی (به نون)، فرزند محمّد زکی، فرزند محمّد تقی، فرزند شاه قاسم، فرزند میر اشرف، فرزند شاه قاسم، فرزند شاه هدایت، فرزند امیر هاشم، فرزند سلطان سیّد علی قاضی، فرزند سیّد علی، فرزند محمّد، فرزند علی، فرزند محمّد، فرزند موسی، فرزند جعفر، فرزند اسماعیل، فرزند احمد، فرزند محمّدِ مجدور، فرزند احمد مجدور، فرزند محمّد أعرابی، فرزند أبوالقاسم

أعرابی، فرزند حمزه، فرزند امامِ هفتم حضرت موسی بن جعفر علیهما السلام. ⁽¹⁾

نیاکان

نیاکان حجّة الإسلام شفتی قدس سره بیشتر از دانشمندان محل خود بوده و کلمه «قاضی» در دنباله نام یکی از آنها، نشانه مقام و موقعیّت اجتماعی اوست، که نشان می دهد در حدود قرن دهم و آغاز حکومت و سلطنت پادشاهان صفوی می زیسته است.

پدر مرحوم حجّة الإسلام، مرحوم حاج سیّد محمّد نقی (به نون)، در یکی از روستاهای زنجان، زندگی می کرده و پیشوایی مردم آن سامان را عهدهدار بوده است.

از خصوصیّات زندگانی او هیچ گونه اطّلاعی در دست نیست، جز آن که شاید قبل از سال 1192 ه ق، در شفت وفات یافته⁽²⁾و دیگر این که: وی فرزند دانشمندی جز سیّد حجّة الإسلام داشته به نام:

محمّد زکی، که بزرگتر از حجّة الإسلام بوده است. ⁽³⁾

255 / 1 شماره 300).

تولّد

مرحوم سیّد حجّة الاسلام، ضمنِ جواب مسأله ای شرعی که از ایشان استفتاء شده، می نویسد:

… چنانچه از سوانح ایّام در سال فوت کریم خان، یا سال بعد از آن، خودم در سن چهارده یا کمتر، مدّتی در آنجا (قریه دستجرده از توابع طارم علیا) بودم. ⁽¹⁾

و بنا به گفته تاریخ نویسان که اتّفاق دارند بر این که: فوت کریم خان در سال 1193 ه ق رخ داده⁽²⁾، پس سال تولّد سیّد حجّة الإسلام، باید در سال 1179 یا 1180 و یا 1181 ه ق اتّفاق افتاده باشد.

چنانچه مرحوم علّامه حاج سیّد محمّد باقر خوانساری قدس سره - از شاگردان سیّد حجّة الاسلام - نیز در کتابِ شریف: «روضات الجنّات»، به همین تاریخ اشاره نموده، می فرماید:

سیّد حجّة الإسلام در سال 1197 ه ق یا نزدیک به آن، در سن شانزده یا هفده سالگی به عتبات مشرّف گردیده است. ⁽³⁾

زادگاه

این فقیه و عالم فرزانه در یکی از روستاهای طارم علیای زنجان به نام «چَرْزَه» ⁽⁴⁾

در مرآة البلدان آمده:

قریه ایست قدیم النسق از قرای طارم واقع در میان کوه و 25 خانوار سکنه دارد، که به زبان فرس قدیم تَکَلُّم می کنند، هوایش معتدل، زراعتش از آب رودخانه مشروب می شود و گردنه ای ناهموار و صعب العبور دارد و در فرهنگ جغرافیایی ایران آمده:

دهیست جزء دهستان طارم بالا بخش سیردان شهرستان زنجان که در چهل و دو هزار گزی شمال باختر سیردان و ده هزار گزی راه مال رو عمومی واقع است، کوهستانی و سردسیر است و 167 تن سکنه دارد، آبش از چشمه، محصولش: غلات، فندق، گردو، عسل؛ شغل اهالی: زراعت، مکاری، بافتن گلیم، جاجیم، شال و راهش مال رو و صعب العبور است (لغت نامه دهخدا)

که در حدود پنجاه کیلومتری شهر زنجان و شصت کیلومتری شهر شفت واقع است، در یک خانواده متوسّطِ اصیل و روحانی چشم به جهان گشود و تا سن نزدیک به هفت سالگی در همین روستا اقامت گزید. ⁽¹⁾

وی سپس به اتّفاق پدر و مادر و خانواده خویش به شفت، که در جنوب غربی شهر رشت واقع است، مهاجرت نمود؛ علّت این مهاجرت معلوم نیست، ولی شاید بنا به دعوت مردم شفت از آقا سیّد محمّد نقی - پدر مرحوم حجّة الإسلام - برای سرپرستی امور دینی و امامت جماعت و پیشوایی، بوده است.

مرحوم سیّد حجّة الاسلام در شفت تا سال 1197 ه ق، اقامت نمود و در این مدّت توانست مُقَدَّمات علوم حوزه از صرف و نحو و دیگر علوم مُقَدَّماتی را نزد پدر عالم و فاضل خویش و استادان آن سامان، به خوبی فرا گیرد. ⁽²⁾

دوران تحصیل

سیّد حجّة الاسلام پس از فرا گرفتن مُقَدَّمات علوم، در سال 1197 ه ق به سن شانزده یا هفده سالگی، جهت ادامه تحصیل و تکمیل علوم خویش، رهسپار عتبات

عالیات در عراق می گردد. ⁽¹⁾

مدّت زمان توقّف ایشان در اعتاب مقدّسه: کربلا، نجف و کاظمین، هشت سال به طول می انجامد؛ مدّت یک سال در شهر مقدّس کربلا به درس اساتیدِ طراز اول و مجتهدین بزرگی چون: مرحوم وحید بهبهانی و مرحوم حاج سیّد علی طباطبایی - صاحب ریاض المسائل - حاضر شده، پس از آن رهسپار شهر مقدّس و عالمپرورِ نجف می گردد و نزد استادانی چون: سیّد بحرالعلوم و مرحوم کاشف الغطاء، به کسب علم و دانش می پردازد.

وی در سال 1204 ه ق به علّت ابتلاء به بیماری استسقاء، برای معالجه به شهر مقدّس کاظمین مهاجرت نموده و در طول مدّت مداوا، در سن بیست و پنج سالگی یا کمتر، نخستین اثر تألیفی خود به نام «الحلیة اللّامعة»، که شرحیست بسیار علمی و تحقیقی و مفصّل بر کتاب «البهجة المرضیّة» تألیف جلال الدین سیوطی، را به پایان می رساند. ⁽²⁾

او در همین شهر مقدّس از محضر پر فیض علّامه آقا سیّد محسن أعرجی، بهره مند می گردد و در نزد ایشان بحث قضاء و شهادات را می خواند و در همین راستا، دوم اثرِ علمی خود را به سال 1205 ه ق به رشته تحریر در می آورد. ⁽³⁾

سر انجام حجّة الإسلام پس از هشت سال تحصیل در شهرهای مقدّس عراق، در سال 1205 ه ق⁽⁴⁾

قد حرمنا من مجاورة العتبات العالیات - علی مشرفها آلاف التحیّة و الصلوات - و انتقلنا منها إلی دیار العجم فی خمس و مائتین بعد الألف من الهجرة المبارکة (کتاب اجازات: نسخه خطّی)

به ایران باز می گردد و ابتدا مدّت شش ماه در شهر مقدّس قم

توقّف کرده و در این مدّت کوتاه از محضر مرحوم میرزای قمّی قدس سره - که از بزرگان علما و مجتهدین آن زمان بوده - بهره های فراوان می برد. او سپس راهی کاشان می شود و زمانی کوتاه به درس مرحوم ملّا مهدی نراقی قدس سره حاضر می شود.

وی سر انجام پس از گذراندن مراحل دشوار تحصیلی و نیل به مقامات عالی علم و اجتهاد، با کوله باری از دانش و معرفت و تقوا، در سال 1207 ه ق⁽¹⁾

انتقل المرحوم میر عبدالباقی فی أوائل ورودی فی اصبهان فی سنة سبع و مائتین بعد الألف من الهجرة (کتاب اجازات: نسخه خطّی)

قدم به شهر اصفهان گذاشته و بالاخره پس از مدّتی تصمیم می گیرد که در همین شهر سکونت کند. ⁽²⁾

«و عزم علی التوطن باصبهان فی حدود ست أو سبع عشرة بعد مائتین و ألف».

مرحوم حاج سیّد شفیع جاپلقی در «الروضة البهیة» گوید:

بعد از فراغ از تحصیل از عتبات عالیات به دیار عجم مراجعت کرد و با حاج محمّد ابراهیم کرباسی در اصفهان توطن اختیار فرمود و آن دو بزرگوار با هم صدیق و رفیق بودند. شنیده ام هنگامی که به اصفهان آمد از کتب جز یک جلد کتاب مدارک و از اموال غیر از سفره نان چیزی نداشت.

در مدرسه شاه که درش به طرف مدرسه چهارباغ باز می شد، سکونت گزید. طالبین علم و محصّلین از هر سو به گردش

اجتماع نمودند. مدرّس مدرسه به وی رشک برد و او را بیرون کرد و او هم بدون هیچ عکس العملی از مدرسه بیرون رفت. ⁽¹⁾

استادان

استادان حجّة الإسلام شفتی قدس سره در کربلا، نجف، کاظمین و سپس در قم و کاشان، عبارتند از:

1 - مرحوم حاج میرزا ابوالقاسم گیلانی قمّی

مدّت زمان تحصیل سیّد حجّة الإسلام نزد مرحوم میرزای قمّی شش ماه و در شهر مقدّس قم بوده، ولی در همین مدّت کوتاه مرحوم حجّة الإسلام بهره های فراوانی از محضر میرزای قمّی می برد، چنانچه به مرحوم علّامه حاج سیّد محمّد باقر خوانساری - از شاگردان خویش - این مطلب را اظهار داشته، می فرماید:

برای من در این مدّت کم، به اندازه تمام مدّت تحصیلم در عتبات - یعنی هشت سال - ترقّی کامل حاصل گشت. ⁽²⁾

مرحوم میرزای قمّی از مشایخ اجازه سیّد حجّة الإسلام نیز بوده و در اجازه روایتی که در چندین صفحه تنظیم و نگارش آن در شب عید فطر سال 1215 ه ق پایان یافته، بر اجتهاد، نبوغ علمی، زهد و تقوای حجّة الإسلام گواهی داده است.

2 - علّامه آقا محمّد باقر بهبهانی قدس سره

مرحوم سیّد حجّة الإسلام در ابتدای تحصیل، نزد مرحوم وحید بهبهانی، علم اصول فقه را فرا می گیرد؛ چنانچه خود سیّد در بعضی از اجازه نامه هایی که برای

شاگردانش مرقوم فرموده، به این مطلب تصریح کرده، می فرماید:

در ابتدای تحصیل، نزد مرحوم آقا محمّد باقر بهبهانی، کتاب ارزشمندِ وی «الفوائد الحائریّة» را، خواندم. ⁽¹⁾

3 - علّامه حاج شیخ جعفر نجفی رحمه الله

(معروف به: کاشف الغطاء ) مرحوم حجّة الإسلام از محضر مرحوم کاشف الغطاء در نجف اشرف بسیار استفاده می برد و موفّق به کسب اجازه از وی نیز می گردد، که متأسّفانه تاکنون به آن اجازه دست نیافته ایم.

4 - آخوند ملّا علی نوری مازندرانی رحمه الله

وی با میرزای قمّی کمال صداقت و ارادت داشته و در اصفهان به حاجی کرباسی و سیّد حجّة الإسلام ارادت می ورزیده و پس از فوت میرزای قمّی، از سیّد حجّة الإسلام تقلید می کرده است.

مرحوم آخوند در ماه رجب سال 1246 ه ق در اصفهان وفات می کند و مرحوم حجّة الإسلام شفتی بر او نماز می خواند و سپس بدن او به نجف اشرف منتقل و در عتبه مقدّسه رواق مطهّر، به خاک سپرده می شود.

او شعر نیز می سروده، از اشعارش این رباعیست که در وصفِ مَدْرَسِ⁽²⁾

مرحوم حجّة الإسلام سروده:

این کاخ خجسته مطلع انوار است

سرّیست در آن که مخزن اسرار است

برجیس در او خادم و ادریس جلیس

چون مدرسِ خاص زبده اخیار است⁽¹⁾

تراجم نگاران اشاره ای به شاگردی مرحوم حجّة الإسلام نزد آخوند ملّا علی نوری نکرده اند، تنها مؤلّفِ «قصص العلماء» می نویسد:

سیّد و حاجی کرباسی در سوابق ایّام در خدمت آخوند درس خوانده بودند. ⁽²⁾

5 - علّامه حاج سیّد علی طباطبایی قدس سره

سیّد حجّة الإسلام در کربلا به درس این عالم فقیه حاضر شده و از وی بهره فراوان می برد.

چنین حکایت شده که: در زمانی که حجّة الإسلام نزد آقا سیّد علی طباطبایی، در کربلای معلا درس می خواند، حجّة الاسلام به نحوی فقر داشته که نعلین پایش پاشنه نداشته و پاشنه آن هم از کهنگی و کثرت استعمال در رفته و برای معاش یومیه یکسر معطل و فاقد و عادم و آقا سیّد علی شخصی را قرار داده بود که هر روز دو گرده نان یکی در وقت نهار و یکی در وقت شام به جهت حجّة الإسلام می برد. ⁽³⁾

6 - آیة اللَّه حاج سیّد محسن اعرجی کاظمینی رحمه الله

مرحوم حجّة الإسلام در شهر مقدّس کاظمین، نزد این عالم فاضل و فقیه زاهد، مبحث «قضاء و شهادات» را می خواند و کتابی هم در این موضوع، در شهر مقدّس کاظمین می نگارد، که علّامه حاج شیخ آقا بزرگ تهرانی قدس سره در کتاب ارزشمندِ «الذریعة»، به نقل از مرحوم آقا سیّد حسن صدر کاظمینی می نویسد:

این کتاب از تقریرات درس استادش مرحوم آقا سیّد محسن اعرجیست. ⁽¹⁾

7 - علّامه مجاهد آقا سیّد محمّد طباطبایی قدس سره

در کتب تراجم و رجال اشاره ای به شاگردی مرحوم سیّد حجّة الإسلام نزد سیّد مجاهد و یا اجازه داشتن ایشان از وی نشده است، تنها مرحوم حاج سیّد محمّد شفیع جاپلقی (متوفّی 1280) - از شاگردان سیّد حجّة الاسلام - در اجازه نامه: «الرَّوْضَةُ الْبَهِیَّة فِی الطُّرُقِ الشفیعیة»، ضمن شرح حال حجّة الإسلام، نامِ استادان ایشان را آورده و می نویسد:

… و علی السیّد الأستاد آقا سیّد محمّد أیضاً. ⁽²⁾

8 - علّامه حاج سیّد محمّد مهدی طباطبایی قدس سره

(سیّد بحرالعلوم) مرحوم حجّة الإسلام شفتی در نجف اشرف به درس مرحوم سیّد بحرالعلوم حاضر می شود و مدّت زیادی از محضر او استفاده می برد؛ وی در اجازاتش به شاگردی خود نزد سیّد بحرالعلوم تصریح کرده و او را چنین ستوده:

زُبْدَة الْعُلَمَاءِ الْمُحَدِّثِینَ وَ عُمْدَة الْفُضَلَاءِ الْمُتَبَحِّرِینَ أَعْلَمُ عُلَمَاءِ الزَّمَانِ

مُرْبِیَ عُلَمَاءِ الْأَعْیَانِ سُلْطَانُ الْعُلَمَاءِ الْعَامِلِینَ بَرْهَانُ أَهْلِ الْحَقِّ وَ الْیَقِینِ نَامُوسُ شَرِیعَةِ جَدِّهِ سَیِّدِ الْمُرْسَلِینَ سَیِّدِنَا وَ أُسْتَادُنَا السَّیِّدُ مُحَمَّدِ مَهْدِیٍّ الطباطبایی النَّجَفِیُّ مَسْکَناً وَ مَدْفِنًا⁽¹⁾

9 - مرحوم ملّا محمّد مهدی نراقی

در کتاب «معارف الرجال» ⁽²⁾می نویسد:

مرحوم حجّة الإسلام شفتی در کاشان به درس مرحوم ملّا محمّد مهدی نراقی حاضر شد.

مشایخ اجازه

مرحوم علّامه حاج سیّد محمّد باقر خوانساری - از شاگردان مبرّز حجّة الإسلام - در کتاب «روضات الجنّات» می نویسد:

حجّة الإسلام به من فرمود:

در آن روزگار که به کسب کمال می پرداختم، انگیزه ای برای گرفتن اجازه از اساتیدِ خود نداشتم و مانند بعضی که خواهان ریاست بودند، در این اندیشه شب را به روز نمی آوردم، با آنکه روش برخورد استادان با من به گونه ای بود که انتظار داشتند از آنان کسب اجازه نمایم و آنها نیز بی درنگ و به محض اظهارِ من، خواسته مرا اجابت می کردند؛ به همین مناسبت از اجازه روایتِ مروّج بهبهانی و سایر دانشمندان زمانِ او محروم ماندم، ای کاش چنان بی نیازی را در خود احساس نمی کردم و این

رویّه را سیره خود قرار نداده بودم، تا امروز این گونه محرومیّت نصیب من نمی شد. ⁽¹⁾

در هر صورت، حجّة الإسلام شفتی قدس سره از شش تن از مجتهدان بزرگ زمانِ خویش اجازه دریافت کرد، که عبارتند از:

1 - مرحوم حاج میرزا ابوالقاسم قمّی گیلانی

مرحوم محقّق قمّی در اجازه ای که در چندین صفحه تنظیم شده و نگارش آن شب عید فطر سال 1215 ه ق پایان یافته، علاوه بر اجازه نقل روایت، گواهی بر اجتهاد، نبوغ علمی و زهد و تقوای حجّة الإسلام نیز داده است. ⁽²⁾

2 - مرحوم سیّد محمّد مهدی موسوی شهرستانی

مرحوم شهرستانی در اجازه یک صفحه ای خود به سیّد حجّة الإسلام - که به تاریخ: اواخر رمضان سال 1211 ه ق می باشد - وی را به این او صاف ستوده است:

الْعَالِمُ الْفَاضِلُ الْجَلِیلُ الْکَامِلُ مَوْلَانَا الْأَکْرَمُ الْأَمْجَدُ الْوَلَدُ الرُّوحَانِیِّ السَّیِّدُ مُحَمَّد بَاقِر بْنِ السَّیِّدِ مُحَمَّدُ نَقِیُّ الشفتی الْجِیلَانِیِّ⁽³⁾

3 - مرحوم آیة اللَّه شیخ جعفر نجفی (کاشف الغطاء )

حجّة الإسلام شفتی قدس سره در اجازه ای که برای سیّد قوام الدین قزوینی مرقوم فرموده، مرحوم نجفی را از مشایخ خود شمرده و در وصف او می نویسد: ⁽¹⁾

4 - مرحوم أمیر سیّد علی طباطبایی حائری

ایشان از مشایخ اجازه مرحوم سیّد حجّة الإسلام بوده و سیّد در اجازات خود، وی را با این او صاف ستوده:

شَمْسُ فَلَکِ الْإِفَادَةِ وَ الْإِفَاضَة بَدْرُ سَمَاءِ الْمَجْدِ وَ الْعِزِّ وَ السَّعَادَةِ مُحْیِی قَوَاعِدِ الشَّرِیعَةِ الْغَرَّاءِ مقننُ قَوَانِینِ الِاجْتِهَادِ فِی الْمِلَّةِ الْبَیْضَاءِ فَخْرُ الْمُجْتَهِدِینَ مَلَاذُ الْعُلَمَاءِ الْعَامِلِینَ مَلْجَأُ الْفُقَهَاءِ الْکَامِلِینَ سَیِّدِنَا وَ اسْتَأْذَنَّا الْعَلِیُّ الْعَالِی الْأَمِیرُ السَّیِّدُ عَلِی الطباطبایی الْحَائِرِیُّ. ⁽²⁾

5 - مرحوم سیّد محسن أعرجی بغدادی

مرحوم حجّة الإسلام در اجازاتش، از وی چنین یاد می کند:

سَیِّدِنَا التَّقِیُّ النَّقِیُّ الْوَفِیُّ الْوَرَعُ الْعَابِدُ الْعَالِمُ الزَّکِیُّ قُدْوَةٌ الْعِبَادِ وَ الزُّهَّادِ وَ النساک مَوْلَانَا الْعِمَاد السَّیِّدُ الْجَلِیلُ السَّعِیدُ النَّبِیلِ سَیِّدُنَا السَّیِّدُ مُحَسِّن الْبَغْدَادِی⁽¹⁾

6 - مرحوم شیخ سلیمان عاملی کاظمینی

حجّة الإسلام شفتی در اجازه ای که برای سیّد قوام الدین قزوینی نوشته، او را از مشایخ خود شمرده و از وی چنین یاد می کند:

«شَیْخُنَا الْعَالِمُ الْعَامِلُ الْکَامِلُ شَیْخُنَا الْمُعَظَّمُ الْمُکَرَّمِ الشَّیْخُ سُلَیْمَان بْنِ الشَّیْخِ الْمَعْتُوقِ الْعَامِلِیِّ»⁽²⁾

ویژگی های اخلاقی

مرحوم علّامه خوانساری، از شاگردان مرحوم حجّة الإسلام، درباره ی خصوصیّات اخلاقی و رفتاری استاد خویش می نویسد:

در نرمی و ملایمت آن قدر اخلاقش لطیف و ملایم بود که من اخلاق او را همیشه به اخلاق جد بزرگوارش حضرت محمّد صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِه وَ سَلَّم تشبیه می کردم. در حلم و بردباری او را حلیم ترین افراد در مقام فرو بردن خشم و غیظِ خود دیدم.

در صبر و تحمّل به گونه ای بود که بیشتر از همه بر نفس خویش تسلّط داشت و مانند کوهی مقابل اندوه ها و مشکلات پا بر جا بود و هرگز

تزلزل و ضعف در وجود او راه پیدا نمی کرد.

در صفای نفس و وسعت نظر به گونه ای بود که اگر بسیاری از اشخاص و یا بستگان و برادران او در مقام قطع ارتباط با او بودند، او همیشه در برقراری روابط با آنها و احسان به آنها کوشا بود … در توجّه و رعایت آداب عرفی و حسن معاشرت، یگانه روزگار بود و همه در برابر بزرگواری و خوش رفتاری او خاضع بودند. ⁽¹⁾

سخاوت

سخن از سخاوت مرحوم حجّة الإسلام و بخشش های بسیار او، تنها به این مختصر تمام نمی شود، بلکه نیاز به تالیف کتابی جداگانه دارد، ولی برای نمونه در اینجا به سخن چند تن از بزرگان درباره ی کرم و بخشش سیّد حجّة الإسلام و نیز نمونه ای از بخشش های وی اشاره می کنیم.

1-مرحوم علّامه حاج سیّد محمّد باقر خوانساری در کتاب «روضات الجنّات» می فرماید:

حجّة الإسلام در جود و بخشش به پایه ای بود که می توان گفت:

همه موجودات در گرو احسانِ او بوده و او از علم و مال و مقام نسبت به هیچ یک از نیازمندان دریغ نمی داشت. ⁽²⁾

2-مرحوم میرزا محمّد علی مدرّس می نویسد:

فوائدی که از وی به سادات و فقرا و طلّاب علوم دینیّه عائد

می گردید، خارج از حدِّ احصا می باشد. ⁽¹⁾

نمونه ای از سخاوت

مرحوم ملّا محمّد تنکابنی در کتاب «قصص العلماء» می نویسد:

روزی از منزلِ خود به مدرسه میرزا حسین (که در کنار مسجد سیّد قرار دارد ) می رفتم، در بین راه به کوچه کنار خانه سیّد حجّة الإسلام گذارم افتاد. جمعیّت زیادی از فقرا و سادات را دیدم که به سمتِ خانه سیّد می رفتند، به گونه ای که از زیادی عدّه آنان، عبور از کوچه سخت شده بود.

علّت را پرسیدم، جواب دادند:

نزدیک به هشتصد تومان سهمِ مبارکِ امام عَلَیْهِ السَّلَام از بروجرد آورده اند نزد سیّد حجّة الإسلام و ایشان دستور فرموده اند فقرا و سادات را خبر کنند تا آن پول را بین ایشان تقسیم کند و وی تمام آن پول را در نیم ساعت تقسیم نمود. ⁽²⁾

عبادت

عبادت حجّة الإسلام حاج سیّد محمّد باقر شفتی «به گونه ای بود که از نصف شب تا به صبح به گریه و زاری و تضرّع اشتغال داشته و در صحن کتابخانه اش مانند دیوانگان می گردید و دعا می خواند و تا صبح بر سر و سینه اش می زد.

وی در اواخر زندگانی آن قدر گریسته بود و ناله و بی قراری کرده بود که او را باد فتق عارض شده بود و اطبّا هر چه معالجه کردند، مفید واقع نشد، تا این که او را از گریه منع کردند و گفتند:

گریه بر تو حرام است، پس هر زمان که به مسجد می رفت،

ذاکرین تا او نشسته بود بر بالای منبر نمی رفتند، مگر زمانی که از مسجد بیرون می آمد». ⁽¹⁾

مرحوم آیة اللَّه سیّد حسن صدر کاظمی از پدر خود نقل می کند که:

پدرم - قدّس سرّه - می گفت:

گوشه های چشم حجّة الإسلام از اثر کثرت گریه کردن در مقام تهجّد مجروح شده بود. ⁽²⁾

و میر سیّد علی جناب، زهد و عبادت سیّد حجّة الإسلام را این گونه توصیف می کند:

دیگر از خصال او حالت تهجّد و تضرّعات او بوده است که می گویند و نوشته اند:

مکرّر نماز صبح را با وضوی مغرب و عشا به جا آورده. تضرّع او مخصوصاً در مجلس روضه خوانی طوری صدا دار و بلند بوده است که صدای آن را در قبرستان آب بخشان شخصی مدّعی شد شنیدم، که به خط مستقیم قریب هفتصد ذرع می شود. ⁽³⁾

نمازِ سیّد حجّة الإسلام

مرحوم تنکابنی می نویسد:

او همه نماز را با خضوع تمام و با حزن، بلکه با گریه قرائت می کرد و بر هر مستمعی واضح می شد که نماز او با نهایت حضور قلب است و در نوافل هم ذکر رکوع و سجود را سه دفعه می خواند و در

زیر کف های دست هم مهر می گذاشت؛ مجملا نماز آن بزرگوار در حضور و خضوع، عدیل و بدیل نداشت، بلکه مستمع را هم گریه غالب می شد. ⁽¹⁾

تدریس

آنچه از گفتار گذشتگان درباره ی شیوه تدریس مرحوم سیّد حجّة الإسلام استفاده می شود، آن است که: درس را محقّقانه و بسیار دقیق بیان می فرمود، در نقل هر مسأله از مسائل فقهی کلّیه گفتار بزرگانِ از مجتهدین و صاحب نظران را نقل می فرمود و در بیان مطالب تمام وجوه و احتمالات را به تفصیل شرح می داد، به گونه ای که هیچ نکته مجهولی را برای شاگردانش باقی نمی گذارد، سپس به نقض و ابرام و نقد و انتقاد کلمات فقهاء می پرداخت و در تأیید یا رد گفتار آنها می کوشید و گفته آنها را با ادلّه عقلی و نقلی بیان می فرمود. وی نسبت به فقهاء و دانشمندان گذشته، کمال احترام را رعایت می کرد و همیشه نام آنها را با عظمت و بزرگی یاد می نمود.

مرحوم علّامه حاج میرزا محمّد باقر خوانساری در وصفِ مجلسِ درسِ استادِ خویش گوید:

در مواقع تدریس با مناسبتِ مختصری به شرح احوال راویان حدیث اشاره می کرد و درسش منحصر به فقه و حدیث بود و تعمّقی در اصول و امثالآن نمی نمود. ⁽²⁾

و به سبب همین ویژگی ها بوده که عدّه بسیاری از دوست داران علم و دانشِ الهی، در محضر او جمع شده و از برکاتِ علمی و معنوی او بهره مند گردیدند.

شاگردان

از ثمرات مجلس درس حجّة الإسلام شفتی، می توان به تربیت و تعلیم شاگردانی اشاره کرد که هر یک مرجعِ عصر خویش گردیدند.

محقّق نامدار مرحوم سیّد مصلح الدین مهدوی، در کتاب ارزشمندِ: «بیان المفاخر» ⁽¹⁾- که آن را در شرح زندگانی سیّد حجّة الإسلام نگاشته - نام و شرح زندگانی یکصد و چهل وهشت نفر از شاگردان سیّد حجّة الإسلام را آورده، که ما در اینجا تنها به ذکر نام تعدادی از آنان بسنده می کنیم:

1 - آیة اللَّه حاج سیّد محمّد باقر خوانساری (صاحب کتاب: روضات الجنّات)

2 - مرحوم آیة اللَّه حاج محمّد جعفر آباده ای.

3 - آقا محمّد مهدی کرباسی ( فرزند مرحوم حاجی محمّد ابراهیم کرباسی و داماد سیّد حجّة الاسلام)

4 - ملّا علی اکبر خوانساری رحمه الله.

5 - مرحوم ملّا احمد تربتی.

6 - ملّا عبداللَّه زنوزی (حکیم و فیلسوف شهیر)

7 - علّامه سیّد محمّد حسن موسوی (معروف به مجتهد)

8 - مرحوم آیة اللَّه میر سیّد حسن حسینی (معروف به مقدّس)

9 - میرزا محمّد تنکابنی (مؤلّف کتاب: قصص العلماء )

10 - مرحوم آیة اللَّه حاج سیّد فضل اللَّه استرآبادی.

11 - ملّا محمّد علی محلّاتی قدس سره.

12 - مرحوم حاج سیّد محمّد شفیع جاپلقی.

داوری

سیّد حجّة الاسلام، چنان چه معاصر او مرحوم وفا زوّاره ای در کتاب: «تذکره مآثر الباقریّة» نوشته:

دو روز تشریف فرمای مَدْرَسِ مقدّس می شوند، روز دوشنبه را به مرافعه و روز چهارشنبه را به شنیدن اشعار شعرا اختصاص می دادند. ⁽¹⁾

حجّة الإسلام شفتی قدس سره در امور قضایی، از فراست عجیبی برخوردار بود؛ به گونه ای که حیله ها، تزویرها و سند سازی های عجیب - که در آن زمان ها متداول بود - در محضر وی کارگر نمی افتاد.

مرحوم ملّا محمّد تنکابنی - از شاگردان مرحوم حجّة الإسلام - درباره ی قضاوت وی گوید:

احکامِ ایشان در نهایتِ اتقان و استواری بود و در حکم دادن بسیار دقّت می فرمود و مرافعات را طول می داد و گاهی اتّفاق می افتاد که یک مرافعه و نزاع میانِ دو نفر را مدّت یک سال، یا کمتر و یا بیشتر، به

تأخیر می انداخت و تا یقین به حقیقتِ موضوعی حاصل نمی کرد، حکم صادر نمی فرمود. آن جناب در امرِ قضاوت فراست و زیرکی عجیب داشت؛ چنانکه فقها در کتابِ قضاوت، فراست را یکی از صفاتِ قاضی شمرده اند. ⁽¹⁾

استاد جلال الدین همایی درباره ی قضاوت سیّد حجّة الإسلام می نویسد:

سیّد حجّة الإسلام، عادت داشت خلاصه معاملات و احکام قضایی را در دفتری مخصوص ضبط کند، به همین سبب هیچ گاه احکام متناقض از وی صادر نگردید. ⁽²⁾

اجرای حدود الهی

میر سیّد علی جناب (متوفّای 1349 ه ق)، درباره ی اجرای حدود توسط مرحوم حجّة الإسلام شفتی، می نویسد:

دیگر مسأله اجرای حدود او بوده است، که مهمترین عبادات خود آن را می دانسته، حتّی وقتی جهت استسقاء جمعیّت از شهر به منزل او رفته بودند، که به اتّفاق بروند در مسجد مصلّای تخت فولاد، سیّد مردم را به بهانه ای متفرّق می کند و یک نفر سارق که در آن وقت محکوم به بریده شدن دست بوده است، حاضر می سازد و با قلم و مرکّب حد بریدن را روی دستِ سارق معیّن کرده، به مباشر این قبیل امور خود حکم می کند تا می بُرَد؛ اتّفاقاً در آن نزدیکی هم باران

می آید و موافق می شود با عقیده سیّد که: اجرای حدود باعث نزول رحمت است. ⁽¹⁾

در اینجا لازم به ذکر است که: اجرای حد شرعی به دست خودِ مرحوم حجّة الإسلام، تنها یک یا دو مرتبه گزارش شده و بقیّه موارد را مباشرین و عاملانِ سیّد به عهده می گرفتند و چنانچه حکایت شده:

خودِ حجّة الإسلام پس از اجرای حد، به پیروی از جد بزرگوارِ خود مولی الموحّدین حضرت أمیرالمؤمنین علی عَلَیْهِ السَّلَام، بر جنازه و پیکرِ کشته شدگان، نماز می خواند و در حالِ نماز به راز و نیاز با معبودِ خویش پرداخته، از برای آنها طلبِ عفو و بخشش می نمود و گاه هم در بینِ نماز از شِدَّت گریه غش می کرد. ⁽²⁾

سفر به مکّه

بنا به فرموده خودِ حجّة الإسلام قدس سره در کتابِ: «مناسک حج»، ایشان در سال 1231 ه از راه دریا مشرّف به مکّه معظّمه شده⁽³⁾

«… تقریباً دو ساعت به غروب مانده روز هفتم شهر ذی الحجّة الحرام سنه هزار و دویست و سی و یک وارد مکّه معظّمه … شدیم».

و پس از زیارتِ حرمین شریفین، به زیارت اعتاب مقدّسه ائمّه عَلَیْهمُالسَّلَام در عراق مشرّف می گردد.

در کتابِ: «تاریخ علماء و شعرای گیلان» آمده:

و زیارت حج ایشان معروف است که دو هزار شیعه در رکابش به حج مشرّف شدند. ⁽⁴⁾

مرحوم سیّد حجّة الاسلام در این سفرِ روحانی، خدمات شایسته ای انجام می دهد، که عبارتند از:

1 - تعیین حدود طواف

مرحوم انصاری در این باره گوید:

در حج بیت اللَّه، علمای مذاهب اربعه⁽¹⁾

حنفی، مالکی، شافعی و حنبلی.

تمکین مقامِ بزرگش را نمودند و میخ هایی که برای تعیینِ حدودِ طواف به زمین نصب فرمود را پذیرفتند و شیعه را در رُکنِ شافعی متعرّض نشدند. ⁽²⁾

2 - تعیین حدود عرفات

میرزا حسین فراهانی در سفرنامه اش - که در سال 1302 و 1303 به مکّه معظّمه مشرّف گردیده - آورده:

از منی تا عرفات با شتر و شقاف چهار ساعت راه است و به جهت حد عرفات این طرف و آن طرف راه دو میل سه ذرعی از گچ و آجر ساخته اند، عجم ها گفتند:

مرحوم حاجی سیّد محمّد باقر اصفهانی در سفری که به بیت اللَّه آمده، عرفات را تحدید نموده و به جهت علامت حدود آن، این دو میل را ساخته است. ⁽³⁾

3 - باز ستاندن زمین های فدک و واگذاری آن به سادات مدینه

مرحوم ملّا محمّد تنکابنی در کتاب «قصص العلماء» در این باره می نویسد:

و زمانی به مکّه مشرّف شد، زمان محمّد علی پاشاه مصری بود و با او

مراوده داشت، باغ فدک را از او گرفت و به سادات مدینه واگذار کرد. ⁽¹⁾

و مرحوم آیة اللَّه حاج شیخ عبدالکریم گزی نیز در کتاب «تذکره ی القبور» می نویسد:

و در سفر مکّه غرائبی از او نقل می کنند که یکی پس گرفتن فدک باشد، ولی همین قدر معلوم است تصرّفات بسیار کرده. ⁽²⁾

ادیب و شاعر ماهر، مرحوم حاج میرزا حبیب اللَّه نیّر، ضمن اشعاری که در مدح حجّة الإسلام به عربی سروده، به این مطلب اشاره نموده، می گوید:

مِیرَاثُ أَوْلَادِ الزَّهْرَاءِ اسْترد لَهُمْ

مِنْ غاصبی فَدَک فِی طَوْفِهِ الحرما ⁽³⁾

آثار علمی

مرحوم حجّة الإسلام شفتی قدس سره آثار ارزشمندِ قلمی بسیاری از خود به یادگار گذاشت، که به بیش از هفتاد عنوان کتاب و رساله در موضوعات مختلف می رسد، که تاکنون مورد استفاده و بهره برداری دانشمندان علوم دینی بوده است.

نخستین اثر علمی سیّد حجّة الإسلام، کتاب: «الحلیة اللّامعة للبهجة المرضیّة» است که جزء نخست آن در ماه رجب سال 1204 ه ق در شهر کاظمین، به رشته تحریر درآمده و آخرین اثر ایشان اجازه ایست که برای یکی از شاگردان خود، در

23 ربیع الأوّل سال 1260 ه ق - یعنی چند روز قبل از وفات - مرقوم فرموده است.. ⁽¹⁾

«آخوند ملّا محمّد رضا» نوشته است (نسخه خطّی کتابخانه مجلس شورای اسلامی: شماره 4924 و بیان المفاخر: 128 / 2).

اینک می پردازیم به گزارش کوتاهی پیرامون تألیفات حجّة الإسلام شفتی قدس سره، که در موضوعات: فقه، اصول، حدیث، رجال و نحو، ترتیب یافته است.

فقه

1 - مَطَالِعُ الأَنْوَار فی شَرحِ شَرَائِع الإِسْلام

این کتاب شرحیست بسیار جامع و مفصّل در شش جلد، که تنها شامل شرح «کتاب الصلوة» از کتاب شرائع الإسلام تألیف محقّق حلّی قدس سره، تا بحث «صلوة الأموات»، می باشد.

کتاب مزبور بین سال های 1409 - 1402 ه ق، از روی تصویرِ نسخه ای خطّی که به خطِّ نسخ و تذهیبِ زیبای مرحوم ملّا عبدالکریم اصفهانی است، در شش جلد (پنج مجلّد) به قطع رحلی، با مُقَدَّمه ای از مرحوم آیة اللَّه مرعشی نجفی قدس سره، توسّط انتشارات کتابخانه مسجد سیّد، به چاپ افست رسید.

2 - تُحْفَةُ الأَبْرَار المُلْتَقط مِن آثَارِ الأئمَّةِ الأَطهَار

این کتاب به زبان فارسی و یکی از آثار کم نظیریست که درباره ی احکام و مسائل نماز نگاشته شده است.

این کتاب ارزشمند در دو جلد، به سال 1409 ه ق، با تحقیق حجّة الإسلام و المسلمین حاج سیّد مهدی رجایی، توسّط انتشارات

کتابخانه مسجد سیّد، به زیور طبع آراسته گردید.

3 - خلاصه تحفة الأبرار

محقّق مرحوم سیّد مصلح الدین مهدوی، در معرّفی این اثر چنین می نگارد:

نسخه ای از این کتاب در کتابخانه فاضل ارجمند جناب آقای حاج سیّد مرتضی شهشهانی، فرزند واعظ زاهد خبیر مرحوم آقا میرزا سیّد محمّد صدر الواعظین بن آقا میرزا یحیی بن آقا میرزا سیّد جعفر شهشهانی … موجود است، در پشت این نسخه آقا سیّد محمّد جواد موسوی درب امامی نوشته است که:

خلاصه و منتخب تحفة الأبرار از خود سرکار شریعت مدار خلایق افتخار … صاحب المناقب و المفاخر السیّد حجّة الإسلام و المسلمین خاتم المجتهدین … از کتاب تحفة الأبرار خود مختصر فرموده اند و بقیّه آن را هم إن شاء اللَّه به اتمام خواهند رسانید. ⁽¹⁾

4 - سؤال و جواب

این کتاب مجموعه ایست از پرسش ها و پاسخ های فقهی، که توسّط سیّد محمّد ابراهیم فرزند سیّد ابوالحسن موسوی، مشهور به «کابلی»، عمو زاده و شاگرد حجّة الإسلام شفتی قدس سره، جمع آوری شده، که جلد نخست آن در زمان حیات حجّة الإسلام دو بار به چاپ رسیده، یکی سربی به سال 1247 ه ق و دیگری سنگی در تهران به سال 1254 ه ق، که افزوده هم دارد.

مرحوم حجّة الإسلام در پاسخ بعضی سؤال ها، آن قدر استدلالی و همراه با نقل

آراء فقهاء، به بحث پرداخته که خود کتاب و رساله ای شده و شایسته است جداگانه از آن یاد شود.

5 - إقامة الحدود فی زمن الغیبة

رساله ایست استدلالی و مفصّل در موضوع جاری ساختن حدودِ الهی توسّط فقیه جامع الشرایط در زمان غیبت حضرت صاحب الزمان عَلَیْهِ السَّلَام.

مصنّف در این رساله با تمسّک به آیات شریفه قرآن و روایات ائمّه معصومین عَلَیْهمُالسَّلَام و کلمات تنی چند از فقهاء، به اثبات این مطلب پرداخته که: به پا داشتن حدود و تعزیرات الهی، از برای فقیه جامع الشرایط، در زمان غیبت امام عَلَیْهِ السَّلَام، جائز است، بلکه در صورت توانایی و وجود امنیّت از ضررِ اهل فساد، بر او واجب می شود.

این رساله از رساله های مجموعه: «سؤال و جواب» می باشد، که بحمد اللَّه به سال 1425 ه ق جداگانه در یک جلد، با تحقیق حجّة الإسلام و المسلمین حاج سیّد مهدی شفتی، توسّط انتشارات کتابخانه مسجد سیّد، به چاپ رسید.

6 - رساله در نماز شب و فضیلت آن

علّامه تهرانی رحمه الله در «الذریعة» ⁽¹⁾و مرحوم مدرّس تبریزی در «ریحانة الأدب» ⁽²⁾و حاج سیّد محمّد ابراهیم زنجانی رحمه الله در «تاریخ زنجان» ⁽³⁾، هر یک نام این کتاب را در فهرست تألیفات سیّد حجّة الاسلام جداگانه ذکر نموده اند، ولی این رساله در حقیقت پاسخ به سؤالیست از کیفیّت نماز شب، که در کتاب «سؤال و جواب»

آمده است.

7 - قضاء و شهادات

کتابیست استدلالی، که هنگام اشتغال به بحث: «قضاء و شهادات» در محضر استادِ خویش مرحوم علّامه سیّد محسن اعرجی، نگاشته است.

این کتاب در شهر کاظمین تألیف گردیده و دوم یا سوم اثر علمی حجّة الاسلام به شمار می آید. ⁽¹⁾

8 - قضاء و شهادات و برخی از فروع آن

این کتاب غیر از کتابیست که در شماره قبل معرّفی شد. ⁽²⁾

9 - مناسک حج

رساله ایست در آداب و مناسک حج به فارسی، مرتّب بر یک مُقَدَّمه، سه مقصد و یک خاتمه.

10 - رساله در وقف

موضوع این رساله بحث و تحقیق درباره ی مسأله: قبض و اقباض، در وقف می باشد.

سیّد حجّة الاسلام این رساله را در رد نظر مرحوم ملّا احمد نراقی قدس سره نگاشته است.

این رساله بسیار مفصّل در مجموعه «سؤال و جواب» آمده و جداگانه در یک جلد به سال 1379 ه ش، با مُقَدَّمه، تصحیح و تعلیق حجّة الإسلام دکتر سیّد احمد تویسرکانی، با عنوان: «رساله وقف»، توسّط معاونت فرهنگی سازمان اوقاف و امور خیریّه، به چاپ رسیده است.

11 - رساله در اراضی خراجیه

این رساله در هفتاد صفحه نگارش یافته، که مؤلّف ضمن آن به بحث درباره ی اقسام زمین و احکام و مسائل فقهی مربوط به هر قسم، پرداخته است.

در کتابخانه دانشمند بزرگوار حجّة الإسلام و المسلمین حاج سیّد احمد تویسرکانی - دام ظلّه - مجموعه ای شامل هفت رساله موجود است، که چهار رساله آن از تألیفات حجّة الإسلام شفتی قدس سره می باشد، یکی از آنها همین رساله است.

قابل توجّه این که: این اثر در پاسخ به سؤالی نگاشته شده است.

12 - رساله در احکام غُساله

تاکنون به نسخه ای از این رساله دست نیافته ایم، ولی مرحوم علّامه حاج سیّد اسد اللَّه شفتی قدس سره - فرزند حجّة الاسلام رحمه الله - در شرح شرائع خود، می نویسد:

والد علّامه رساله ای در مسأله غساله نوشته است. ⁽¹⁾

13 - رساله ی القِدْریة

نام دیگر آن: «رساله ی فی تطهیر العجین بتبخیره و عدمه» است؛ مرحوم علّامه حاج سیّد محمّد هاشم چهارسوقی قدس سره، از این رساله این گونه یاد می کند:

وَ مِنْهَا رِسَالَتهِ الْقَدَرِیَّةِ فِی طَهَارَةِ الدَّمِ الَّذِی یلقی فِی الْقَدْرِ فَیغلی حتی یستحیل کَمَا وَرَدَ فِی بَعْضِ الصِّحَاحِ وَ لَعَلَّهَا لاَ تَخْلُو عَنْ قُوتِ إلَّا أَن

ظَاهر أَکْثَر الْأَصْحَابِ الْإِعْرَاضِ عَنْهَا وَ أَعْرَاضِهِمْ مِنْ أُقَوِّی الموهنات⁽¹⁾

14 - رساله در تقلید از مجتهد میّت

علّامه تهرانی قدس سره در «الکرام البررة»، از قول مرحوم مولی عبدالوهّاب قزوینی، نقل می کند که:

رساله ای فارسی و رساله ای عربی در موضوع جواز بقاء بر تقلید مجتهد فوت شده نوشته ام، ولی چون رساله حجّة الإسلام شفتی درباره ی عدم جواز بقاء بر تقلید میّت را دیدم، این رساله را در رد بر آن نوشتم. ⁽²⁾

15 - رد بر رساله تعیین سلام سوّم در نافله (1)

مرحوم آیة اللَّه حاج آقا منیر الدین بروجردی قدس سره در کتاب: «الفرق بین الفریضة و النافلةِ» در فرق شصت و پنجم، می نویسد:

در ابتدای قرن سیزدهم هجری، در مسأله سلام نافله، میان دو نفر از علمای بزرگوار اصفهان، یعنی:

مرحوم مولی علی اکبر اژه ای مرودشتی و مرحوم سیّد حجّة الاسلام، اختلاف نظر پیدا شد، اوّلی یک سلام را کافی می دانست - یعنی:

السلام علیکم و رحمة اللَّه و برکاته - و بیشتر از آن را بدعت می دانست و مرحوم حجّة الإسلام خلاف آن می فرمود؛ که این اختلاف باعث شد که هر یک درباره ی این موضوع، دو رساله بنویسند. ⁽³⁾

رساله عنوان شده، رساله نخست حجّة الإسلام شفتی قدس سره است، که آن را بعد از دیدن رساله نخستِ مرحوم ملّا علی اکبر اژه ای، در رد بر آن نگاشته است.

16 - رد بر رساله تعیین سلام سوّم در نافله (2)

پس از آنکه حجّة الإسلام شفتی قدس سره رساله نخست خود - که در شماره قبل از آن یاد کردیم - را در رد بر رساله نخست مرحوم ملّا علی اکبر اژه ای می نویسد، مرحوم اژه ای آن را مشاهده نموده و رساله ای بر رد آن می نویسد؛ سپس آن رد به نظر مرحوم حجّة الاسلام می رسد و وی - برای بار دوم - شروع به نگاشتن رساله ای مفصّل تر از رساله نخست، در رد آن می کند.

وی در این رساله، پس از مُقَدَّمه، عبارات مرحوم ملّا علی اکبر را با عنوان «قوله» آورده و سپس عالمانه، به رد گفتار و نقدِ دلائل او، پرداخته است.

17 - رساله در مقبولیّت قولِ زن در عدم وجود مانع برای ازدواج

نامِ این رساله - بنا بر آنچه مؤلّف در آغازِ آن نوشته -: «رساله ی فی جواز الإتّکال بِقَول النساء فی انتفاء موانع النکاح فیها» است.

این رساله ضمن مجموعه سؤال و جواب می باشد.

18 - رساله در احکام شک و سهو در نماز

علّامه حاج سیّد محمّد باقر خوانساری قدس سره، درباره ی این اثر می نویسد:

رساله بزرگی است، با وضع و تفریع خاصّی ترتیب یافته و مرحوم سیّد حجّة الاسلام آن را خاتمه و پایان کتابِ: «تحفة الأبرار» خود، قرار داده است. ⁽¹⁾

19 - رساله در صلحِ حق الرجوع در طلاق

این رساله به زبان عربی، در پاسخ به سؤالی نگاشته شده، که در سال 1383 ش در مجموعه: «میراث حوزه اصفهان»، با تحقیق حجّة الإسلام و المسلمین حاج سیّد مهدی شفتی - دام ظلّه - به چاپ رسیده است. ⁽¹⁾

20 - رساله در جواز هبه ولی مدّت را در ازدواج موقّت

در کتابِ: «قصص العلماء» در شرح حال مرحوم حاج ملّا محمّد تقی برغانی قزوینی قدس سره آمده:

حاج ملّا محمّد تقی برغانی قزوینی - معروف به شهید ثالث - قائل به عدم جواز هبه ولیِّ صغیر مدّت منقطعه را بود و در این باره رساله ای هم نوشته، ولی بیشتر علمای زمان - از آن جمله حاج ملّا عبدالوهاب قزوینی و سیّد محمّد مجاهد - قائل به جواز می باشند. سیّد حجّة الإسلام قدس سره نیز از جمله علماییست که قائل به جواز بود و در اثبات نظر خویش هم رساله ای مرقوم فرمود. ⁽²⁾

21 - شرحِ جوابِ بعضی از مسائل

حجّة الاسلام شفتی قدس سره این کتاب را به عربی، در شرح و بیانِ پاسخ های استادش - مرحوم میرزا أبوالقاسم قمّی قدس سره - به چند مسأله فقهی، نگاشته است؛ وی ابتدا سؤال را ذکر کرده، سپس جوابِ میرزای قمّی رحمه الله را آورده و سپس به شرح و توضیحِ جواب میرزا پرداخته است.

22 - رساله در کیفیّت زیارت عاشورا

این رساله که در جواب پرسشی درباره ی چگونگی خواندن زیارت عاشورا، نگاشته شده، در جلدِ نخستِ مجموعه: «سؤال و جوابِ» حجّة الاسلام قدس سره، یک بار در سال 1247 قمری، به چاپ رسیده است.

23 - رساله در حرمت محارمِ موطوء بر واطی

این رساله به عربی و بسیار مبسوط نگاشته شده و از رساله های مجموعه: «سؤال و جوابِ» سیّد حجّة الاسلام قدس سره، می باشد.

24 - رساله در حکم عقد بر خواهر زوجه مطلّقه

این رساله در جواب پرسشیست و متن پرسش و پاسخ در مجموعه «سؤال و جوابِ» حجّة الإسلام شفتی قدس سره آمده و از آنجا که بسیار مفصّل نگاشته شده، فهرست نگاران از آن جداگانه یاد کرده اند.

این رساله در سال 1383 شمسی، در مجموعه: «میراث حوزه اصفهان»، با تحقیق حجّة الإسلام و المسلمین حاج سیّد مهدی شفتی - دام ظلّه - به چاپ رسیده است. ⁽¹⁾

25 - رساله در ثبوت زنا و لواط به اقرار نزد حاکم

این رساله مبسوط در پاسخ به پرسشی نگاشته شده و در مجموعه «سؤال و جوابِ» حجّة الإسلام شفتی قدس سره، می باشد. ⁽²⁾

26 - رساله عملیّه

رساله فتوایی سیّد حجّة الاسلام است، که آن را به فارسی و مختصر برای مقلّدین خود در احکام و مسائل شرعی، نگاشته؛ از این رساله نسخه های فراوانی در کتابخانه های مختلف، یافت می شود.

27 - کاریزیّه

این کتاب ضمن مجموعه «سؤال و جوابِ» مرحوم حجّة الاسلام، می باشد.

28 - رساله در ولایت حاکم بر بالغه غیر رشیده

این رساله در پاسخ به سؤالی نگاشته شده و در مجموعه سؤال و جواب آمده؛ چون پاسخ بسیار مبسوط و مفصّل نوشته شده، شایسته بود با عنوانی جداگانه معرّفی گردد.

این رساله برای نخستین بار در مجموعه: «میراث حوزه اصفهان» به چاپ رسید. ⁽¹⁾

29 - رساله در نمازِ استیجاری

این رساله در پاسخ به پرسشی نگاشته شده و در مجموعه «سؤال و جوابِ» می باشد.

30 - رساله در تعیین آیة الکرسی

این رساله در پی سؤالی از تعیین آیه آخر آیة الکرسی، تألیف گردیده است و در کتابِ «سؤال و جواب» بود، که برای نخستین بار در مجموعه: «میراث حوزه اصفهان» ⁽²⁾، به چاپ رسید.

31 - رساله در اخلال به تسلیم در نماز

رساله کوتاهیست به عربی که در مجموعه: «سؤال و جوابِ» حجّة الإسلام آمده و در پاسخ به سؤالی نگاشته شده است.

32 - رساله در طهارت عرق جُنب از حرام

علّامه حاج سیّد اسداللَّه شفتی قدس سره - فرزند حجّة الاسلام رحمه الله - در کتابِ شرح شرائعِ خود، به نام این رساله اشاره و تصریح نموده به این که از تألیفات پدرش می باشد، که در آن قائل به طهارت عرق جنب از حرام، شده است.

33 - رساله در حکم نماز در پوست دبّاغی شده مرده

این رساله ارزشمند در پاسخ به پرسشی نگاشته شده و ضمن مجموعه «سؤال و جوابِ» می باشد؛ مرحوم حجّة الإسلام در پاسخِ مبسوط خود، به بررسی صورت های مختلفِ مسأله - که به پنجاه و شش صورت رسیده! - پرداخته است.

34 - سلطانیه

رساله کوتاهیست به فارسی، که حجّة الإسلام قدس سره آن را برای فتحعلی شاه قاجار و به خواهش او نوشته است.

وی در این رساله احکام طهارت و نماز را به شیوه ساده و مختصر بیان نموده است.

35 - رساله در نمازِ جمعه

حجّة الإسلام شفتی قدس سره خود در کتابِ: «مطالع الأنوار» در بحث نماز جمعه، به این رساله اشاره نموده و می نویسد:

در آن با دلائلی، وجوبِ تخییری نماز جمعه در زمان غیبت حضرت ولی عصر عَلَیْهِ السَّلَام را اثبات کرده ام. ⁽¹⁾

أصول فقه

36 - الزهرة البارقة لمعرفة أحوال المجاز و الحقیقة

این کتاب درباره ی شناختِ: «حقیقت و مجاز»، از مباحث الفاظ در علم اصولِ فقه می باشد، که به گونه ای استدلالی و گسترده، در یک مُقَدَّمه و چند باب و یک خاتمه، به بحث در رابطه با آن پرداخته است. ⁽¹⁾

37 - تقدیم الید علی الإستصحاب

مسأله «تقدیم الید علی الإستصحاب» یکی از مسائل علم اصول فقه بوده و علماء بزرگوارِ شیعه درباره ی آن در کتاب های اصولی خود، مختصر و یا مبسوط به بحث پرداخته اند.

از این میان هم مرحوم حجّة الإسلام شفتی قدس سره رساله ای در این موضوع، در حدود چهار هزار بیت⁽²⁾، تألیف نموده است. ⁽³⁾

38 - حاشیه بر اصول معالم الدین

کتاب معالم الدین (قسمت اصول آن) نوشته: مرحوم علّامه شیخ حسن عاملی (متوفّی 1011 هِ)، یکی از کتاب های مهم در موضوع اصول فقه می باشد، که در حوزه های علمیّه از کتاب های درسی به شمار می رود؛ عدّه بسیاری از علماء بر آن شرح و حاشیه نوشته اند، حجّة الإسلام شفتی قدس سره نیز حاشیه ای بسیار مفصّل و عالمانه بر این کتاب نوشته است. ⁽⁴⁾

39 - حاشیه بر تهذیب الوصول «تهذیب الوصول»

39 - حاشیه بر تهذیب الوصول «تهذیب الوصول» نوشته: مرحوم علّامه حلّی، در موضوع اصولِ فقه است، که سیّد حجّة الإسلام حاشیه ای استدلالی بر آن نگاشته، ولی ظاهراً آن را ناتمام گذاشته است. ⁽¹⁾

40 - جواب دو مسأله اصولی

این رساله مختصر در جواب دو مسأله اصولی نگاشته شده و نام دیگر آن: «رسالَة لرفع النزاع و الجدال» است؛ این رساله ضمن بعضی از نسخه های خطّی رسائل رجالیّه مرحوم حجّة الإسلام، آمده است.

حدیث

41 - حاشیه بر فروع کافی

کتاب «کافی» - از مهمترین کتاب های حدیثی شیعه - نوشته: مرحوم ثقة الإسلام کلینی رحمه الله، است.

به همین دلیل عدّه بسیاری از علما بر آن شروح و حواشی نگاشته اند.

حجّة الاسلام شفتی قدس سره هم از اندیشمندانی است که حواشی مختصری بر قسمت فروع آن (شامل کتاب الطهارة تا کتاب الحج) - با نشانی: «محمّد باقر الموسوی» - نگاشته است.

42 - حاشیه بر وافی

سیّد حجّة الإسلام قدس سره در کتابِ معظم و معروفش: «مطالع الأنوار»، به این اثر خویش اشاره نموده است. ⁽²⁾

رجال

43 - رساله در تحقیق و بررسی احوال أبان بن عثمان و اصحاب اجماع

43 - رساله در تحقیق و بررسی احوال أبان بن عثمان و اصحاب اجماع

44 و 45 - دو رساله در تحقیق و بررسی احوال إبراهیم بن هاشم

44 و 45 - دو رساله در تحقیق و بررسی احوال إبراهیم بن هاشم⁽¹⁾

46 - رساله در تحقیق و بررسی احوال أبو بصیر

46 - رساله در تحقیق و بررسی احوال أبو بصیر

47 - رساله در تحقیق و بررسی احوال أحمد بن محمّد بن خالد برقی

47 - رساله در تحقیق و بررسی احوال أحمد بن محمّد بن خالد برقی

48 - رساله در تحقیق و بررسی احوال أحمد بن محمّد بن عیسی قمّی

48 - رساله در تحقیق و بررسی احوال أحمد بن محمّد بن عیسی قمّی

49 و 50 - دو رساله در تحقیق و بررسی احوال إسحاق بن عمّار ساباطی

49 و 50 - دو رساله در تحقیق و بررسی احوال إسحاق بن عمّار ساباطی

51 - رساله در تحقیق و بررسی احوال حسین بن خالد

51 - رساله در تحقیق و بررسی احوال حسین بن خالد

52 - رساله در تحقیق و بررسی احوال حماد بن عیسی جهنی

52 - رساله در تحقیق و بررسی احوال حماد بن عیسی جهنی

53 - رساله در تحقیق و بررسی احوال سهل بن زیاد آدمی رازی

53 - رساله در تحقیق و بررسی احوال سهل بن زیاد آدمی رازی

54 - رساله در بیانِ حکمِ روایاتِ شهاب بن عبد ربّه

54 - رساله در بیانِ حکمِ روایاتِ شهاب بن عبد ربّه

55 - رساله در تحقیق احوال عبدالحمید بن سالم عطار و فرزندش محمّد

55 - رساله در تحقیق احوال عبدالحمید بن سالم عطار و فرزندش محمّد

56 - رساله در تحقیق و بررسی احوال عمر بن یزید

56 - رساله در تحقیق و بررسی احوال عمر بن یزید

57 - رساله در تحقیق احوال محمّد بن إسماعیل، واقع در صدر بعضی از اسانید کافی

57 - رساله در تحقیق احوال محمّد بن إسماعیل، واقع در صدر بعضی از اسانید کافی

58 - رساله در تحقیق احوال محمّد بن أحمد که از عمرکی روایت می کند

58 - رساله در تحقیق احوال محمّد بن أحمد که از عمرکی روایت می کند

59 - رساله در تحقیق و بررسی احوال محمّد بن خالد برقی

59 - رساله در تحقیق و بررسی احوال محمّد بن خالد برقی

60 و 61 - دو رساله در تحقیق و بررسی احوال محمّد بن سنان

60 و 61 - دو رساله در تحقیق و بررسی احوال محمّد بن سنان

62 - رساله در تحقیق و بررسی احوال محمّد بن الفضیل

62 - رساله در تحقیق و بررسی احوال محمّد بن الفضیل

63 - رساله در تحقیق و بررسی احوال محمّد بن عیسی یقطینی

63 - رساله در تحقیق و بررسی احوال محمّد بن عیسی یقطینی

64 - رساله در بررسی احوال اشخاص ملقّب به: ما جیلویه

64 - رساله در بررسی احوال اشخاص ملقّب به: ما جیلویه

65 - رساله در اتّحاد معاویة بن شریح، با معاویة بن میسره

65 - رساله در اتّحاد معاویة بن شریح، با معاویة بن میسره

66 - رساله در این که مقصود از: «عدّه ی من أصحابنا» که در بعضی اسانید کافی تکرار شده، چیست؟

تمامی این رساله ها در یک جلد و با عنوان: «الرسائل الرجالیّة»، با تحقیق حجّة الإسلام و المسلمین حاج سیّد مهدی رجایی - حفظه اللَّه تعالی - در سال 1417 ه ق توسّط انتشارات کتابخانه مسجد سیّد، به چاپ رسیده و اکنون در دسترس پژوهشگران و علاقه مندانِ علم رجال قرار گرفته است.

67 - رساله ی فی تمییز مشترکات الرجال

علّامه حاج سیّد محمّد باقر خوانساری قدس سره از آن با نام:

«رساله ی فی مشترکات الرجال» یاد نموده⁽¹⁾علاوه بر این، نام این رساله در کتاب های: تاریخ زنجان⁽²⁾، ریحانة الأدب⁽³⁾و الفوائد الرضویّة ⁽⁴⁾، نیز به چشم می خورد.

68 - حاشیه بر کتاب فهرست

کتابِ فهرست، از نوشته های مرحوم شیخ طوسی قدس سره در علم رجال است، که

سیّد حجّة الإسلام قدس سره بر آن حواشی مختصری - با نشان: «محمّد باقر الموسوی» - نگاشته است. ⁽¹⁾

69 - حاشیه بر رجال شیخ طوسی

حواشی مختصری بر کتاب: رجالِ شیخ طوسی قدس سره، است. ⁽²⁾

کلام

70 - اصول دین

این کتاب به فارسی پیرامون اصول دین در چند باب نوشته شده است. ⁽³⁾

71 - سؤال و جواب درباره ی شیخیّه

همین کتابِ پیش روی شماست که در «پیش گفتار» پیرامون آن سخن گفتیم.

نحو

72 - الحلیة اللّامعة للبهجة المرضیّة

حاشیه ایست بسیار مفصّل و تحقیقی بر کتابِ: «البهجة المرضیّة»، تألیف جلال الدین سیوطی، که - إن شاء اللَّه - به زودی در دو جلد، به چاپ خواهد رسید.

اجازه نامه

73 - کتاب اجازات

از دیگر آثارِ علمی بر جا مانده از حجّة الإسلام شفتی قدس سره، اجازاتیست که برای بعضی از شاگردان و معاصرانش نگاشته؛ بیشتر این اجازات مبسوط و مفصّل بوده

و فوائد رجالی، فقهی و اخلاقی بسیاری را داراست.

تعداد این اجازات - تا آنجا که ما به آن دست یافته ایم - پنجاه و پنج اجازه است، که اگر در کتابی جمع آوری و چاپ گردد، به بیش از هزار صفحه خواهد رسید!

برخی از مجتهدان و بزرگانی که مفتخر به دریافت اجازه از مرحوم حجّة الإسلام شده اند، عبارتند از:

1 - حاج محمّد ابراهیم قزوینی

2 - سیّد محمّد تقی زنجانی

3 - مولی محمّد رفیع گیلانی

4 - میرزا زین العابدین موسوی خوانساری

5 - مولی محمّد صالح استرآبادی

6 - مولی عبدالباقی کاشانی

7 - حاج عبدالوهّاب قزوینی

8 - شیخ علی نخجوانی

9 - سیّد محمّد علی ابرقویی

10 - ملّا محمّد علی محلّاتی

11 - سیّد فضل اللَّه استرآبادی

12 - سیّد میرزا محمّد رضوی⁽¹⁾

13 - آقا محمّد نائینی اصفهانی

14 - مولی مرتضی قلی ادیب صدری اصفهانی

15 - آقا محمّد مهدی کرباسی ( فرزند حاجی کرباسی و دامادِ حجّة الإسلام)

16 - آقا محمّد کرباسی ( فرزند حاجی کرباسی)

17 - حاج سیّد محمّد شفیع جاپلاقی

18 - ملّا علی اکبر خوانساری

19 - میرزا عبدالواسع زنجانی

20 - ملّا احمد تربتی

ساخت مسجدی بزرگ

یکی از آثار خیر و خدمات مرحوم حجّة الإسلام شفتی، بنای تاریخی و بسیار بزرگ و زیبای مسجد سیّد اصفهان می باشد، که نویسندگان به مناسبت از عظمت و شکوهِ آن یاد نموده اند.

مرحوم میرزا حسن خان جابری انصاری، درباره ی مسجد سیّد می نویسد:

بنای جامع بیدآباد، بر علو همّتش فریاد می زند، زیرا مساجد بزرگ را شاهان متعدّد ساخته اند و این مسجد را آن پادشاهِ علماء به تنهایی کفالت فرمود. ⁽¹⁾

شاعران و ادیبان نیز به نوبه خود، هر یک به سبک و زبانی، بنای با شکوه و پر آوازه او را ستوده اند، که شاعر و ادیب متخلّص به: «وفا» مرحوم میرزا محمّد علی زوّاره ای، در تذکره ادبی و تاریخی خود به نام «مآثر الباقریّة»، سروده های بیش از

هشت نفر از شاعران قرن سیزدهم را، در ستایش مسجد سیّد گردآوری نموده است. ⁽¹⁾

زمین مسجد سیّد و مساحتِ آن

معروف و مشهور است که زمین مسجد سیّد را فتحعلی خان اعتماد الدوله، وزیر شاه سلطان حسین صفوی، خریداری کرد تا در آن مسجدی بنا کند، امّا بر اثر هجوم افغان ها مقدور نگردید، تا آن که در زمان فتحعلی شاه قاجار، سیّد حجّة الاسلام مبادرت به این کار بزرگ نمود. ⁽²⁾

مساحتِ زمین مسجد سیّد، با طول 95 متر و عرض 85 متر، به 8075 متر مربع می رسد. ⁽³⁾

شروع و پایانِ ساخت مسجد سیّد

در زمانی نیک و وقتی خوب و هنگامی سعید

داشت مه در ثور و در بیت الشرف برجیس جا

در صفاهان ریخت طرح مسجدی از نو که هست

در حقیقت اصفهان را زینت و زیب و صفا

مسجدی مشهور گیتی، در شهور و در سنین

مسجدی مسجود عالم، در صباح و در مسا⁽⁴⁾

بنا به فرموده علّامه حاج سیّد محمّد باقر خوانساری قدس سره، مرحوم حجّة الإسلام

شفتی در حدود سال 1245 هجری قمری، شروع به ساخت مسجدِ بزرگ و با شکوهی در محلّه بید آباد، نزدیک منزل خود، نمود و تا هنگام وفات هم چنان به آن اشتغال داشت و در حالی که تزیینات مسجد ناتمام مانده بود، چشم از دنیا بربست. ⁽¹⁾

و بر اساس گفته میرزا محمّد علی زوّاره ای - از معاصران مرحوم حجّة الإسلام - شروع ساخت مسجد، اواخر سال 1243 هجری قمری بوده⁽²⁾و در سال 1248 بنای اصلی به پایان رسیده است؛ وی در کتاب «تذکره مآثر الباقریّة» قصیده ای از میرزا عبدالکریم، متخلّص به: «سیما» - که در پی تاریخ پایانِ ساختِ مسجد، در سلک نظم کشیده - آورده، که بیت پایانی آن چنین است:

دبیر فکرت «سیما» پی تاریخ او گفتا

«ز نو در اصفهان بنگر، قیام کعبه دیگر» ⁽³⁾

1248 ه ق

پس بنا به گفته میرزای زوّاره ای، سیّد حجّة الاسلام قدس سره اساسِ مسجدِ خویش را در مدّت چهار سال و اندی، پایه ریزی نموده، که این خود جای شگفتیست و نشان از قدرتِ مالی و معنوی حجّة الإسلام دارد!

ولی از آنجا که عمر حجّة الإسلام قدس سره، برای زدودن کاستی های مسجد و نیز انجام کارهایی مانند:

کاشی کاری و تنظیم وقفنامه مسجد، بسنده نکرد، پس از وفاتِ وی، به کوشش فرزندانش به ویژه: مرحوم حاج سیّد اسد اللَّه - معروف به

حجّة الإسلام ثانی - و حاج سیّد محمّد جعفر و پس از آنان به وسیله نوادگانش، تکمیل گردید.

فرزندان

مرحوم حجّة الإسلام شفتی دارای هشت پسر و چند دختر بوده، که دو تن از فرزندان وی به نام های: آقا سیّد هاشم و آقا سیّد ابوالقاسم، در ایّام حیاتش از دنیا رخت بر می بندند. فرزندان پسرِ او عبارتند از:

1- علّامه حاج سیّد اسد اللَّه

(معروف به حجّة الإسلام ثانی) شرح زندگانی این عالم فقیه و محقّق عالی قدر، در اینجا و به چند کلمه خلاصه نمی شود، بلکه شایسته است در این زمینه کتابی جداگانه نگاشته شود ⁽¹⁾

بیان المفاخر: 351 - 244 / 2؛

مکارم الآثار: 836 / 3؛

الکرام البررة: 124 / 1؛

أعیان الشیعة: 287 / 3؛

معارف الرجال: 94 / 1؛

لباب الألقاب: 71؛

هدیه ی الاحباب: 147؛

ریحانة الأدب: 26 / 2؛

الکنی والالقاب: 174 / 2؛

ماضی النجف: 13 / 3؛

الفواید الرضویّة: 42 / 1؛

اعلام اصفهان: 519 / 1؛

دانشمندان و بزرگان اصفهان: 253 / 1؛

موسوعة طبقات الفقهاء: 133 / 13؛

أحسن الودیعة: 78 / 1؛

تاریخ اصفهان: 305؛

تاریخ اصفهان و ری: 262؛

رجال و مشاهیر اصفهان: 153؛

مرآة الشرق: 146 / 1.

ولی شمّه ای از زندگی نامه او چنین است:

وی ششمین فرزند از هشت فرزندِ حجّة الإسلام و اعلم اولاد ایشان بوده، ولادتش در سال 1227 یا 1228 رخ داده، سال ها در نجف اشرف از محضر مرحوم حاج شیخ محمّد حسن نجفی - صاحب کتاب جواهر الکلام - استفاده کرده و موفّق به کسب اجازه از وی شده است.

حجّة الإسلام این بزرگوار را بسیار دوست می داشته و مردم را به متابعت و تجلیل از او امر می فرموده و او را از جهت قوّت نظر و قدرت استنباط بر

فخرالمحقّقین فرزند علّامه حلّی، ترجیح می داده است. ⁽¹⁾

[تألیفات و تصنیفات حجه الاسلام ثانی ]

از مرحوم حجّة الإسلام ثانی تألیفات و تصنیفات بسیاری به جا مانده، که در اینجا به نام تعدادی از آنها اشاره می کنیم:

1 - کتابی در امامت

2 - کتابی درباره ی امام زمان - عجّل اللَّه تعالی فرجه الشریف⁽²⁾

3 - رساله در تقلید

4 - رساله در تقلید میّت

5 - حواشی بر نخبه مرحوم حاج محمّد ابراهیم کرباسی

6 - رسائل رجالیه

7 - رسائل فقهیّه

8 - شرح شرائع الإسلام (شامل شرح: کتاب الطهارة؛ کتاب الصلوة؛ کتاب الزکاة؛ کتاب الصوم؛ کتاب الحج؛ کتاب الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر؛ کتاب التجارة؛ کتاب الفرائض و …)

9 - رساله در احکام خمر و عصیر⁽³⁾

10 - رساله در استصحاب

11 - منتخب الصحاح⁽¹⁾

کتاب الطرائف، تألیف سیّد بن طاووس؛ شرح نهج البلاغه، تألیف ابن أبی الحدید معتزلی؛ الصواعق المحرقة، تألیف ابن حجر هیتمی و صحیحین، یعنی:

صحیح مسلم و صحیح بخاری (الذریعة: 439 / 22).

12 - حواشی بر تحفة الأبرار پدر بزرگوارش (با رمز: ا. س. دَ)

مرحوم حاج سیّد اسداللَّه سر انجام در شبِ یک شنبه، آخرِ ماه جمادی الثانیه سال 1290 ه ق، در «کرند» ⁽²⁾وفات یافته؛ بدن آن بزرگوار را پس از انتقال به نجف اشرف، در اتاقِ سمت راستِ وارده شونده به صحن مطهّر حضرت امیر المؤمنین علی عَلَیْهِ السَّلَام از درب قبله، مقابل قبر مرحوم علّامه حاج شیخ مرتضی انصاری، به خاک می سپارند. ⁽³⁾

2 - میر محمّد مهدی

در تذکره ی القبور می نویسد:

دم ارسی رو به مسجد که قدری بلند بسته است، قبر میر محمّد مهدی پسر بزرگ مرحوم حجّة الإسلام، که از اهل علم و فضل بوده، می باشد. ⁽⁴⁾

3 - آقا سیّد مؤمن

در تذکره ی القبور گوید:

از اهل علم و فضل بوده و بعد از مرحوم حاج سیّد اسداللَّه مرجع

ریاست بیدآباد و امام مسجد و پناه خلق به او می رسد؛ او تدریس هم داشته و بعد از مرحوم حاج سیّد اسداللَّه اعلم و افقه از دیگر فرزندان سیّد حجّة الإسلام بوده است. ⁽¹⁾

او از شاگردان مرحوم علّامه حاج شیخ مرتضی انصاری قدس سره بوده و از تألیفاتش کتابیست در فقه به نام «جامع الأقوال»، که آن را عالمانه و با استدلال و بسیار مبسوط نوشته و در آن تنها به احکام نماز پرداخته است. ⁽²⁾

وی سر انجام در دوم⁽³⁾

شد از جهان بدوم ماه صیام شاد

میری که اوستاد فروع و اصول بود

ماه رمضان سال 1294 ه ق وفات یافت؛ قبرِ وی طرف پایین پای پدرش مرحوم حجّة الإسلام است، قدری رو به جلو و سنگ نشانی کمی بالاتر قرار گرفته است.

4 - حاج سیّد محمّد علی

تولّد وی سال 1227 ه ق بوده، چنانچه فرزندش مرحوم سیّد محمّد مهدی در کتابِ: «غرقاب»، ضمن شرح حال او می نویسد:

در آخر شعبانِ سال 1282 ه ق وفات یافت در حالی که پنجاه و پنج سال داشت. ⁽⁴⁾

وی را در کنارِ برادرش مرحوم میر محمّد مهدی، در مقبره مرحوم حجّة الاسلام

به خاک می سپارند.

در تذکره ی القبور می نویسد:

از اهل علم و فضل بوده و صبح در مسجد سیّد به اقامه جماعت می پرداخته و نقل عبادت و تقوی از او می شود. ⁽¹⁾

در کتابخانه آیت اللَّه مرعشی نجفی در قم، مجموعه ای به شماره: 2 ⁽²⁾، می باشد، که شامل چهار رساله از تألیفات مرحوم حاج سیّد محمّد علی بدین شرح است:

1 - إتلاف العبد مال المولی و جنایته علیه

2 - الصلاة فی المکان المغصوب

3 - شرح شرائع الإسلام (کتاب الوصایا) ⁽³⁾

ص 101 شماره 517).

4 - شرح کتاب اللمعة الدمشقیّة ⁽⁴⁾

در آغاز این مجموعه اجازه مرحوم آیة اللَّه حاج شیخ محمّد حسن نجفی - صاحب جواهر الکلام - جهت مرحوم حاج سیّد محمّد علی، آمد هست. ⁽⁵⁾

5 - حاج سیّد محمّد جعفر

وی از رؤسای اندیشمند در محلّه بیدآباد اصفهان بوده، که پس از فوتِ برادرِ عالمِ خود مرحوم آقا سیّد مؤمن، ریاست و عنوان کلّی یافت. وی در مسجد سیّد تعمیرات اساسی انجام داده و قسمت عمده کاشیکاری مسجد در زمان تولیت ایشان بوده است.

در کتاب: «معجم رجال الفکر و الأدب»، این رساله ها از تألیفات وی شمرده شده:

1 - اجتماع امر و نهی

2 - اصالة البراءة

3 - التعادل و التراجیح

4 - حجّیّة الإستصحاب

5 - حجّیّة القطع و الظن. ⁽¹⁾

وی در روز عاشوراء سال 1320 ه ق، در مسافرت عتبات، در کربلا وفات یافت و در نجف اشرف در جنب برادرِ خود مرحوم علّامه حاج سیّد اسداللَّه، مدفون گردید.

6 - آقا سیّد زین العابدین

عالم و فاضل بوده و در شورش مردم اصفهان در سال 1265 ه ق که مردمِ بی پناه به او پناه بردند، از دستگاه حکومت ظلم ها کشیده و ستم ها دیده است.

علّامه تهرانی رحمه الله درباره ی او می نویسد:

از اهل فضل و علم و کمال و شهرت و وجاهت و اعتبار بوده و قبل از برادرش حاج سیّد اسداللَّه (سال 1290) وفات یافته است. ⁽²⁾

قبر وی جلو قبر سیّد حجّة الاسلام، رو به دم ارسی قرار دارد. ⁽³⁾

7 - سیّد ابوالقاسم

علّامه تهرانی قدس سره درباره ی وی می گوید:

از علماء بارع و پس از وفات پدر مرجع امور در اصفهان بوده و سال ها قبل از فوت برادرش مرحوم حاج سیّد اسداللَّه (سال 1290) وفات یافته است. ⁽¹⁾

در حاشیه هدایة الانام، وفاتش را در 28 صفر سال 1262 نوشته است. ⁽²⁾

8 - آقا سیّد هاشم

مرحوم تنکابنی در کتاب «قصص العلماء» می نویسد:

گویند که حجّة الاسلام در این مدت که به مسجد نماز جماعت می گزارد، هرگز در نماز سهو نکرد، مگر یک روز که فرزندش سیّد هاشم وفات کرده بود، در آن روز در وقت ظهر در نماز سهو کرد.. ⁽³⁾

بیشتر از این، از زندگانی او آگاهی نداریم و چنانچه گفتیم:

وفات او در زمان حیات مرحوم حجّة الاسلام، اتّفاق افتاده است.

درگذشت

حجّة الإسلام شفتی قدس سره در طول زندگی خود همیشه یاور ستمدیدگان بود و تا حد توان در مقابله با ظلم شاهان و درباریان ایران ایستادگی می کرد؛ دربار ایران که راهی جز حذف فیزیکی سیّد نمی دید، بارها دست به ترور ایشان زد، ولی توطئه های آنان به لطف الهی ناکام ماند.

مرحوم میرزا محمّد تنکابنی - از شاگردان حجّة الاسلام - در این باره گوید:

در بعضی از ازمنه حاکم آن دیار چهار نفر از اشرار را به هر یکی صد تومان وعده داد که در شب به در سرای سیّد آیند و شربت شهادتش چشانند. آن اشرار در نیمه شب با کمند از دیوار برآمده، در صحن کتابخانه داخل شدند و در زیر درختی در محاذی آن خانه پنهان شدند، دیدند که سیّد در میان خانه نشسته و پیرهنی پوشیده و چراغی روشن و کتاب دعایی در پیش روی آن جناب باز و دعا می خواند و چون ابر بهار زار زار می گرید، یکی از آنها تفنگ را کشید خواست به سینه آن جناب نشانه کند، ناگاه هیبتی او را عارض شد و رعشه بر اندامش افتاد و دستش لرزید، خواست که تفنگ از دستش بیفتد، به رفیق دیگر اشاره نمود، او آن تفنگ را برداشت، به او نیز همین حالت عارض شد، پس در همانجا انابه کردند و برگشتند و آن بزرگوار هیچ ملتفت ایشان نگشت. ⁽¹⁾

سر انجام حجّة الاسلام پس از هشتاد و اندی سال عمر پر ثمر و پر خیر و برکت، در بعد از ظهر روز یکشنبه، دوم ماه ربیع الثانی⁽²⁾

فوت حجّة الإسلام یقیناً در دوم ماه ربیع الأوّل نبوده، زیرا اجازه ای که مرحوم حجّة الإسلام برای شخصی به نام «آخوند ملّا محمّد» بر برگ نخست «سؤال و جواب» نوشته، به تاریخ 23 ربیع الأوّل 1260 می باشد (فهرست نسخ خطّی کتابخانه مجلس شورای اسلامی: 147 / 17 شماره 4924؛ بیان المفاخر: 128 / 2).

سال 1260 قمری، بر اثر بیماری

استسقاء، در اصفهان دیده از جهان فرو بست. ⁽¹⁾

همچنین مرحوم رضا قلیخان هما شیرازی - از معاصران حجّة الإسلام - این تاریخ را در دیوان خود ضمن قصیده ای در رثای حجّة الإسلام آورده است (دیوان هما: ص 104).

مرحوم ملّا علی اکبر خوانساری، سیّد حجّة الإسلام را غسل داده و از آن پس دسته ای مبارک آن جناب را بوسیده و کفن نمود. فرزند عالم و بزرگوارش مرحوم حاج سیّد اسداللَّه، بر بدنِ پدر نماز گزارده و سپس بدن آن بزرگوار را در روز چهارشنبه در مقبره ای که خود قبلاً در کنار مسجد خویش مهیّا ساخته بود، به خاک سپردند.

مرحوم علّامه حاج سیّد محمّد باقر خوانساری درباره ی روز درگذشت استاد خویش می نویسد:

روزِ درگذشت حجّة الإسلام روزِ بزرگی بود، به مجرّدی که مردم از وفات او با خبر شدند، تعطیل عمومی اعلام شد، تمام کوچه ها پر از زن و مرد چنان در مصیبتِ مرگِ او می گریستند که گویا پدرِ مهربانی فرزندِ جوانش را که بی اندازه دوست می داشته، از دست داده است.

بعد از آن خبر درگذشتش به سایر شهرها رسید و در همه جا - به خصوص مشاهدِ مشرّفه - به منظور تجلیل از مقام محترم او مجالس ترحیم بر پا کردند، حتّی در سرزمین هند و شهرهای ترکستان و ماوراء النهر مراتب عزاداری و سوگواری او را رعایت نموده و مجالس با

شکوهی بر پا داشتند، که نزدیک به یک سال مجالس عزاداری به نام او برقرار بود.

مزار و مقبره او اکنون همچون زیارتگاه انبیاء و ائمّه معصومین عَلَیْهمُالسَّلَام به شمار می آید و مردم در پنج وقتِ از نماز به زیارت او می روند و مرقد او را مطاف دل های خود می دانند، بلکه مردم از راه های دور به قصد زیارتِ او بارِ سفر می بندند. ⁽¹⁾

مرثیه ها

در فوت حجّة الإسلام شفتی قدس سره عدّه بسیاری از شاعران به زبان فارسی و عربی مرثیه هایی سروده اند؛ یکی از آنها شاعرِ گمنام اصفهانی متخلّص به «کفّاش» است، که گفته:

دلا به خلد برین خواهی ار گذاری گام

قدم گذار به درگاه حجّة الإسلام

کجا بلندتر از بارگاه رفعت اوست

ز بعد قبّه شاهنشهان عرش مقام

هزار قرن کند مُرغِ وَهْم اگر پرواز

به شرط آن که نگیرد به یک نفس آرام

هنوز مانده به اول مقام رفعت او

دو صد هزار حجاب و دو صد هزار مقام

و در مادّه تاریخ وفات مرحوم حجّة الإسلام، گوید:

چو آن همای بلند آشیان پاک سرشت

به عزمِ سیرِ بهشتِ برین پرید از بام

نوشت از پیِ تاریخ رحلتش کفّاش

که دُرِّ درج کرم «در جَنان نمود مقام» ⁽¹⁾

(1260 ه ق)

مُقَدَّمه

فصل اول : خلاصه ای از زندگی نامه شیخ احسائی

فصل دوّم: داوریهای متضاد درباره شیخ احسائی

فصل سوم : انتقادات و اعتراضات

فصل چهارم: فرقه شیخیه و انشعابات آن

خاتمه : سبب به شهادت رسیدن آیة الله برغانی

فصل اول: خلاصه ای از زندگی نامه مؤسّس فرقه شیخیّه شیخ احمد احسایی

نام و نسب

فصل اول خلاصه ای از زندگی نامه مؤسّس فرقه شیخیّه شیخ احمد احسایی ⁽¹⁾

فهرست کتب شیخ احمد؛

215 / 1؛ مُقَدَّمه چاپ چهارمِ شرح زیارت جامعه؛ روضات الجنّات: 94 - 88 / 1؛ نجوم السماء: ص 374 - 367؛ کشف الحجب و الاستار: ص 337؛ أنوار البدرین: ص 106؛ أعیان الشیعة: 593 - 589 / 2؛ الکرام البررة: 91 - 88 / 1؛ هدیه ی العارفین: 185 / 1؛ ریحانة الأدب: 82 - 78 / 1؛ الأعلام:

129 / 1؛ معجم المؤلّفین: 228 / 1؛ مکارم الآثار: 1137 - 1134 / 4.

احمد فرزند زین الدین، فرزند ابراهیم، فرزند صقر، فرزند ابراهیم، فرزند داغر، فرزند رمضان، فرزند راشد، فرزند دهیم، فرزند شمروخ آل صقر مطیرفی⁽²⁾

در نسبت شیخ احمد به: مطیری و مطیرفی، تردید وجود دارد و ما در کتاب «أنوار البدرین» مطیرفی یافتیم و مطیرف قریه ای از قرای احساء می باشد (أعیان الشیعة: 593 / 2؛ انوار البدرین فی تراجم علماء القطیف والإحساء و البحرین: 406).

احسایی بحرینی، مؤسّس مذهب شیخیّه یا کشفیّه. ⁽³⁾

از ولادت تا وفات

او در روستای مطیرف از روستاهای احساء ⁽¹⁾، در ماه رجب سال 1166 ه ق زاده شد. ⁽²⁾

167 / 1.

وی در دودمانِ پیرو مذهب تسنّن به دنیا آمد، امّا جد چهارم او یعنی داغر، بادیه نشینی را رها کرده و به تشیّع گراییده و نسل او نیز همگی بر این مذهب بودند. ⁽³⁾

شیخ احمد در زندگی نامه خود که به خواهش فرزندش محمّد تقی نوشته، گوید:

در رأس سال دوم ولادتم باران شدیدی باریدن آغاز کرد، که در نتیجه جاری شدن سیل، همه خانه ها جز یک مسجد و خانه عمّه ام فاطمه ملقّب به: حبّابه، فرو ریخت. پنج ساله بودم که قرآن را فرا گرفتم. مردم شهرم سخت در جهل و بی سوادی و غفلت به سر می بردند و بی خبری از احکام دینی آنان را می آزرد. کتاب عوامل جرجانی را از شیخ احمد - که آن را نزد شیخ محمّد می خواند - عاریه گرفته و آن را استنساخ کردم، پدرم بر این امر اطّلاع یافت و مرا همراه با هزینه ای برای تحصیل نزد شیخ محمّد فرستاد، که با شهر ما یک فرسخ فاصله داشت. پس من و شیخ احمد کتاب عوامل و اجرومیّه را نزد شیخ محمّد خواندیم. ⁽⁴⁾

کودکی او در میان اطرافیانش که توجّهی به آداب و رسوم مذهبی نشان نمی دادند و بیشتر دوست داشتند گرد هم بیایند و به آواز خوانی و نواختن آلات موسیقی بپردازند، گذشت و شیخ علاقه ای به این مجالس نشان نمی داد.

او در پنج سالگی خواندن قرآن را تمام کرد و در میان کودکان زمان خود ممتاز به هوش و فکر بسیار بود.

عقیده باطنی به امام و امام شناسی، طبق آنچه خود او در زندگی نامه اش نوشته و دیگران نیز تکرار کرده اند، از دوران جوانی در وجود او سرشته شد و سراسر دوران جوانی او با کشف و شهود و رویاهای مذهبی و عرفانی بود.

او در سال 1186 ق مقارن با آشوب های ناشی از حملات عبدالعزیز (حاکم سعودی) به احساء، به کربلا و نجف عزیمت کرد و در حوزه درس بزرگان تشیّع همچون: آقا محمّد باقر وحید بهبهانی، سیّد علی طباطبایی صاحب ریاض، میرزا مهدی شهرستانی و سیّد محمّد مهدی طباطبایی معروف به سیّد بحرالعلوم و شیخ جعفر کاشف الغطاء، بهره مند شد.

شیخ احمد احسایی حافظه ای قوی و عجیب داشت⁽¹⁾

او کُندر زیاد می خورد، بدین سبب حافظه اش زیاد بود.

و میل او به فراگرفتن همه دانش ها زیاد بود، حتّی به علوم غریبه از نوع طلسمات و علم اعداد و حروف و کیمیا علاقه خاصّی نشان می داد و از هر علمی اطّلاعاتی اندوخته بود، ولی نسبت به علوم فلسفه و تعقّلی بی لطف بود، زیرا در اثر حافظه زیاد بیشتر مایل به مطالب حفظی بود. ⁽²⁾

او در سال 1209 ق به سبب بروز طاعون از عتبات به احساء بازگشت و دوباره

در رجب سال 1212 ق به عراق مراجعت کرد. در سال 1219 برای اعتزال از خلق به قریه «صغاده» بصره رفت و در این زمان بود که برای نخستین بار شروع به بیان بعضی از عبارات معمّا گونه و مرموزانه نمود که خشم علمای متشرّعه بصره را برانگیخت.

احسایی از رؤیایی در ایّام تحصیل خود یاد می کند که در آن، شخصی تفسیر عمیقی از دو آیه قرآن به وی ارائه کرده بود؛ وی می گوید:

«این رؤیا مرا از دنیا و آن درسی که می خواندم، روی گردان ساخت». ⁽¹⁾

این حالت به ادّعای خود شیخ سرآغاز تحوّلی معنوی و رؤیاهای الهام بخش دیگر شد، که او را به عبادت و تفکّر بسیار واداشته و پاسخ مسائل خود را در خواب از ائمّه اطهار عَلَیْهمُالسَّلَام دریافت داشته و در بیداری به درستی و مطابقت آن پاسخ ها با احادیث پی برده است و بنا به گفته خود او: «چیزها می دیدم که شرح دادن آن برایم ناممکن است». ⁽²⁾

باری او در سال 1221 ق به قصد زیارت به کربلا و نجف سفر کرد و سپس به قصد زیارت حضرت رضا عَلَیْهِ السَّلَام عازم خراسان شد.

در بین راه در یزد توقّف کرد و مردم یزد از وی استقبال گرمی به عمل آوردند و از وی خواستند تا نزد آنان بماند و شیخ هم اجابت کرد و پس از بازگشت از مشهد مقدّس، یزد را مسکن خویش قرار داد و شهرت بسیاری در آنجا کسب کرد.

چندی بعد، فتحعلی شاه وی را به تهران دعوت نمود و در حق او نهایت احترام را به جا آورد و از شیخ درخواست کرد که در تهران مقیم شود، امّا او این درخواست را

رد نمود و در اوائل ذیالقعده سال 1223 خانواده خود را از بصره به یزد آورد و خود در سال 1226 دوباره به مشهد رفت و باز به یزد بازگشت.

وی در مدّت اقامتش در تهران، رساله «سلطانیه» را در جواب سؤال های فتحعلی شاه قاجار، به رشته تحریر درآورد.

شیخ احمد در سال 1229 ق⁽¹⁾

210 / 1 و 211 «استفاده می شود.

به قصد مجاورت عتبات عالیات، در راه ابتدا به شهر اصفهان سفر کرد و چهل روز در آنجا اقامت نمود، سپس به طرف کرمانشاه رهسپار و در دوّم ماه رجب همان سال وارد کرمانشاه شد، که با استقبال مردم و حاکم کرمانشاه محمّد علی میرزا دولتشاه ( فرزند فتحعلی شاه)، روبرو گشت و به اصرار حاکم در کرمانشاه به مدّت سه سال اقامت کرد.

او در سال 1232 قصد زیارت بیت اللَّه الحرام را از راه شام کرد؛ در ماه رمضان در شام بود و در نیمه شوّال همان سال به مدینه رهسپار گردید و در سال 1233 از حج برگشته به نجف وارد شد و در چهارم محرّم 1234 دوباره به کرمانشاه بازگشت و زمان زیادی در آنجا به تدریس و تبلیغ پرداخت، تا این که محمّد علی میرزای دولتشاه از دنیا رفت و قحطی و و با نیز در آن نواحی شِدَّت گرفت، از این رو شیخ با اهل و عیال خود قصد زیارت حضرت رضا عَلَیْهِ السَّلَام را کرد.

وی پس از زیارت حضرت رضا عَلَیْهِ السَّلَام، از راه طبس مشهد مقدّس را ترک گفت و بار دیگر به یزد بازگشت و سه ماه در آنجا توقّف کرد، سپس دوباره راهی اصفهان شد و مدّتی در آنجا زندگی سپری کرد.

او پس از اصفهان، به قزوین سفر کرد و در آنجا چندی توقّف کرد؛ در همین زمان بود که با مخالفت مرحوم آیة اللَّه ملّا محمّد تقی برغانی (شهید ثالث)، رو به

رو شد که حکم به کفر وی داد، که پس از انتشار و شیوع خبر تکفیر، شیخ دیگر در قزوین نماند و از آنجا به کرمانشاه رفت و مدّت یک سال در آنجا ماند.

او بالاخره با رنجش خاطر از اوضاع اخیر ایران نسبت به خود، در پایان عمر قصد مجاورت حرم سیّد الشهداء عَلَیْهِ السَّلَام کرد، برای همین منظور راهی عتبات عالیات شد و سر انجام آهنگ سفر حج کرد، ولی در دو یا سه منزلی مدینه در جایی به نام:

«هدیه»، در 21 ذیالقعده سال 1241 هجری قمری⁽¹⁾

قد سئلت الفکر عن تاریخه یوما فأنشد

فزت بالفردوس فوزاً یا ابن زین الدین احمد

و برای تطبیق این مصراع با 1241 ممکن است که الف بعد از زای «فوزا» و الف بعد از یاء «یا ابن» به حساب نیاید، لیکن در عموم کتب شیخیّه و جلدهای عدیده «الذریعة» و غیره همه وفات را در این سال 1241 نوشته اند (مکارم الآثار: 1136 / 4 و 1137).

، به علّت بیماری اسهال، وفات کرد و در قبرستان بقیع، پشت دیوارِ مرقد رسول اکرم صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِه وَ سَلَّم، به خاک سپرده شد، که تا قبل از تخریب وهابیه بقاع بقیع را، قبر او معیّن و بر آن محجری آهنی و سنگ لوحی بود.

تالیفات

تألیفات شیخ را در حدود یکصد و سی و دو عنوان نوشته اند⁽²⁾

1 - سیّد کاظم رشتی در «دلیل المتحیّرین: 93 - 132 - 118 کتاب و رساله.

2 - شیخ عبداللَّه فرزند شیخ احمد احسایی در شرح حالی که برای پدرش نوشته (: ص 101) 67 - 57 عنوان کتاب.

3 - ریاض طاهر در کتاب «فهرست تصانیف شیخ احمد، چاپ نجف، 104 1390 عنوان کتاب.

4 - مرحوم علّامه سیّد محمّد باقر خوانساری در کتاب «روضات الجنّات: 38 223 - 220 / 1 کتاب از شیخ احمد را نام می برد و می نویسد که تالیفات او به 100 عنوان می رسد.

5 - علّامه سیّد محسن امین در «اعیان الشیعة: 102 406 - 401 / 8 عنوان.

6 - سیّد محمّد حسن آل طالقانی در کتاب «الشیخیّة: 127 389 - 375 عنوان کتاب.

، که در

رشته های مختلف مانند:

حکمت الهی، اصول فقه، تفسیر قرآن، فلسفه، رسالات ادبی و اصول اعتقادات شیعه، تألیف گردیده است.

البته ناگفته نماند:

بیشتر این تالیفات که از سه یا چهار ورق تجاوز نمی کند، در کتابی به نام «جوامع الکلم» در دو مجلّد، جمع آوری و به چاپ رسیده است.

مرحوم علّامه سیّد محسن امین، در کتاب ارزشمند خود «أعیان الشیعة»، یکصد و دو اثر از او معرّفی کرده و در پایان می نویسد:

وجل تلک المسائل من لزوم ما لا یلزم و تکلّف ما لم یکلّف و أغلبها تدل علی میله إلی التعمّق فی الأمور و الخروج عن الظواهر. ⁽¹⁾

از آثار او می توان به این موارد اشاره کرد:

1 - شرح زیارت جامعه کبیره.

2 - فوائد و شرح آن در حکمت و کلام.

3 - شرح حکمة عرشیّه ملّا صدرا.

4 - شرح کتاب مشاعر ملّا صدرا.

5 - شرح کتاب تبصرة المتعلّمین علّامه حلّی رحمه الله.

6 - رساله در نفی این که کتاب های کافی و فقیه و تهذیب و استبصار، قطعی

هستند، چنانچه فرقه اخباریان بر آن باورند.

7 - مباحث الفاظ در علم اصول فقه.

8 - رساله در بیان حقیقه عقل و روح و نفس با مراتب آنها.

9 - رساله در جواز تقلید غیر اعلم و بعضی از مسائل فقه.

10 - شرح علم صناعت و فلسفه و أحوالآن دو.

11 - جواب به دو سؤالِ یکی از علماء عارفین پیرامون این که: نمازگزار هنگامی که در نماز می گوید:

«إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ»، باید چه کسی را به این خطاب مخاطب سازد و دیگر این که: تجلّی حق تعالی بر نیکوکاران در حال نماز چگونه خواهد بود. ⁽¹⁾

12 - جواب مسائل توبلیه، که شیخ عبد علی توبلی از آن سؤال نموده است، این کتاب بسیار مفصّل و شامل: تطبیق باطن با ظاهر و بیان بسیاری از مراتب عرفان و نیز رد بر فرقه های صوفیّه و بیان طریق حق و دیگر مباحث، می باشد.

13 - حدیث النفس إلی حضرة القدس، در معارف پنجگانه.

14 - رساله در حجّیّت اجماع و شهرت.

15 - الرساله ی الحیدریّة فی الفروع الفقهیّة.

16 - مسائل قطیفیه.

17 - رساله صومیّه.

18 - دیوان شعر.

19 - بیان أحوال أهل عرفان و صوفیّه و روش های ریاضت.