مشخصات کتاب

سرشناسه : جلالیان حبیب الله 1332 -

عنوان و نام پدیدآور: تاریخ تفسیر قرآن کریم تالیف حبیب الله جلالیان تصحیح و تعلیق محمدرضا آشتیانی

مشخصات نشر :تهران. سازمان حج و اوقاف امور خیریه، اسوه. 1378

مشخصات ظاهری 236 ص

شابک : 964-8653-90-9 ؛ چاپ سوم 978-964-542-134-0 ؛ 28000 ریال چاپ ششم 978-964-8653-90-8 :

یادداشت : چاپ سوم: 1387 (فیپا).

یادداشت : چاپ پنجم 1384.

یادداشت : چاپ ششم: تابستان 1387.

یادداشت کتابنامه به صورت زیرنویس

موضوع : تفسیر -- تاریخ

موضوع : تفاسیر -- تاریخ و نقد

شناسه افزوده : آشتیانی محمد رضا، 1319 - ، مصحح

رده بندی کنگره : BP92/ج 8ت 2 1378

رده بندی دیویی : 297/19

شماره کتابشناسی ملی : م 79-11509

اشاره

تاریخ تفسیر قران کریم (1)

مقدمه

متجاوز از چهارده قرن، از تاریخ تنزیل قرآن مجید می گذرد. و تفسیر این کتاب مبین و مبارک سابقه ای از صدر اسلام تاکنون دارد. دانشمندان اسلامی همه توان و تخصص و استعداد و دانش خویش را با علاقه وافر و عشق سرشار همه عمر را به پای تبیین و تفسیر این کتاب عظیم صرف نموده و همه همّ خود را در این راه مقدّس و خطیر مصروف داشته اند. ارباب ادب و اصحاب بلاغت، از بعد ادبی دقائق و ظرائف کلمات و الفاظ نورانی قرآن را که به زبان (عربی مبین) نازل گردیده، مورد بحث و فحص قرار داده و به (تدبّر) و تبیین ارتباط محکم مفاهیم و انسجام متقن مضامین و هم آهنگی زیبای معانی و اثبات ( (عدم اختلاف) در کلام اللّه مجید پرداخته اند. متکلمان و حکمای اسلام نیز، زبان برهان گشودند و روش تعقلی و مبانی و قواعد فلسفی را به خدمت تفسیر قرآن کریم در آوردند.

اگرچه در این وادی عدّه ای بعلت تعصّب در تحزّب و فرقه گرایی، دچار پیش داوری، و گرفتار رأی شخصی در تفسیر قرآن شدند! ولی عالمان عامل

و مخلص با تکیه به تفسیر مأثور از تبیین معقول، در آیات دور نیفتادند و جانب حقّ را رها نساختند.

حکیمان الهی هنگامی که در تعمّق و تفکّر آیات قرآن، در مقابل فهم و بیان آیاتی چون (اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ)، به پایان قلمرو و عقل و اندیشه بشری رسیده و از درک عمق معانی آیات عاجز مانده و پای عقل را در طی طریق لنگ دیده اند؛ و عارفان و اهل ذکر که در کشف حقایق قرآنی و معارف عمیق الهی، پای استدلالیان را چوبین و بی تمکین یافته اند، هر دو گروه با تشویق آیاتی چون (إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقاناً) و (یُؤْتِی الْحِکْمَةَ مَنْ یَشاءُ) برای تفسیر و فهم قرآن از (معرفت شهودی) استمداد کرده و در حوزه لطیف (عرفانی) به کند و کاو حقایق مصحف محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مبادرت نموده اند. فقها نیز از منبع فیض آیات الاحکام مستفیض بوده و بویژه در عصر غیبت در اجتهاد و استنباط احکام از این بحر نور مستفید گشته اند. علمای اخلاق نیز برای ارشاد (ناس) و تزکیه نفوس و بعد اخلاقی و ارزشی آیات الهی را مورد تفسیر و تفصیل قرار داده و قلوب را به نور قرآن منوّر ساخته اند: اولی الالباب هم به سفارش قرآن کریم در تفسیر آیات (آفاقی و انفسی)، کتاب تکوین را مورد مطالعه و تحقیق قرار داده و قرآن مجید را (تفسیر علمی) و عینی نموده، و (رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا) از زبان و قلم جاری ساخته اند.

و خلاصه، صاحبان عقل سالم و قلب سلیم در طول (تاریخ تفسیر)، همه و همه، بقدر (طاقت بشری) برای فهم (مراد اللّه) و حقایق قرآن در این بحر عمیق و بی پایان به غوّاصی پرداخته و هرکس بقدر ظرفیتش از این (آب حیات) نوشیده و هرکس بر اساس (قابلیت استفاضه) و مرتبه علمی و تقوائی و

مطابق درجه (تطهیر باطن) و تمسّک به (عترت)، از بواطن نورانی و ژرف این کتاب الهی مستفیض و مستفید گشته است. و امروز ما در تفسیر قرآن کریم، وارث این همه جهاد و اجتهاد و تلاش طولانی در قرون متمادی هستیم و نباید از این همه فیض خدائی بی بهره بمانیم بویژه وارثانی چون (امت اسلامی ایران) که با تمسّک به (نور الثقلین) در خط سرخ آل محمّد (ص) و علی (ع)، به رهبری فرزند رشید علی (ع) و اسوه زمان حضرت امام خمینی و بنیان گزار جمهوری اسلامی (ره) و با ایثار جان و خون پاک خویش، نظام و رژیم ضدّ قرآنی طاغوت را سرنگون کرده و شریعت پاک و اسلام ناب محمّدی (ص) را از سلاسل و اغلال استکبار جهانی آزاد نموده و با روح و حقیقت قرآن جامعه اسلامی را احیاء و نظام حکومت اسلامی را در ایران مستقر و تثبیت کرده اند و با زنده کردن نظام فکری و نظام ارزشی اسلام عزیز قرآن کریم را از مهجوریت و مظلومیت خارج ساخته اند. امروز ما از رهبر کبیر انقلاب خونبار اسلامی، آن بنده صالح و مخلص خدا که قرآن در یکدست و (تبر ابراهیمی) در دست دیگر داشت؛ خوب آموخته ایم که فقط در بحث الفاظ ماندن و در متن کتابهای اسلامی متوقف شدن و تنها در علوم و معارف الهی تفحص و تخصص داشتن و سیره و سنت نبوی (ص) و امامان معصوم (ع) را بعنوان درس و بحث بازگو کردن برای احیاء اهداف مقدّس اسلام و اجرای احکام و ارزشهای والای قرآن در جامعه و نجات امت مسلمان، هرگز کافی نمی باشد.

نشر اسلام و قرآن بصورت صوری و رعایت رسمهای شعاری و تشریفاتی و فرو رفتن و غرق شدن در بحثهای فنّی بدون توجه به غرض اصلی ارسال رسل و انزال کتب و بدون عنایت به سرنوشت پیروان قرآن، پرداختن به بخشی

از دین و دور افتادن از روح و حقیقت قرآن است نشر (قرآن بزرگ سلطانی) توسط شاه معدوم در ایران از یک طرف و زیر پا گذاردن احکام و اخلاق قرآن از طرف دیگر بیانگر این واقعیت. نشر قرآن توسط شاه فهد در حجاز و هدیه به حجاج سراسر جهان از یک طرف و به شهادت رساندن صدها نفر زن و مرد زائر خانه خدا در حرم امن الهی از طرف دیگر شاهد بر این مطلب است و امروز شاهدیم که در جهان اسلام معلم و مفسّر و حافظان قرآن بسیارند ولی حافظ و پاسدار و عامل به قرآن و مجری احکام آن معدود آنهم عده قلیلی از مسلمانان جهان بعلاوه امت وفادار بقرآن ایران امید است که قدر نعمت انقلاب الهی و اسلامی خود را بدانیم و در فضای آزاد و عطر آگین و معنوی آن با استشمام نسیم معطّر و حیات بخش (قرآن) هوشیار باشیم و با آوای آسمانی قرآن گوشهایمان (شنوا) و را رؤیت و قرائت قرآن چشمانمان (بینا) و با تحقیق در تفسیر و معانی آن دلهایمان (روشن و افکارمان سالم و با عمل به قرآن از (قیود) غیر خدا آزاد و به مقام والای قرب حضرت حق تعالی نائل آئیم البته اصلاح جزوه در زمانی اتفاق افتاد که حضرت امام رضوان اللّه تعالی علیه به لقاء اللّه پیوسته و مقام معظم رهبری حضرت آیة اللّه خامنه ای راه امام راحل را با قدرت هرچه بیشتر ادامه می دهند.

معنای تفسیر

معنای لغوی تفسیر

معنای لغوی تفسیر

دانشمندان لغت و زبان عربی گفته اند: کلمه تفسیر در لغت بمعنی (روشن نمودن و تبیین) است. و اهل ادب معتقدند کلمه تفسیر از ریشه (فسر) است و یا از ریشه (سفر) می باشد که مقلوب فسر است. و هر دو بمعنی (کشف) بکار می رود. مانند:

(اسفر الصّبح)، یعنی صبح روشن شد و مانند: (اسفرت المرأة عن وجهها) یعنی زن روی باز نمود و صورتش نمایان گردید. تفاوت این دو آن است که (سفر) بمعنی کشف ظاهری و مادّی و (فسر) بمعنی کشف باطنی و معنوی بکار می رود. چنانکه راغب اصفهانی در مفردات می گوید: (الفسر: اظهار المعنی المعقول) ⁽¹⁾در اینجا برای نمونه نظریات چند تن از بزرگان لغت عرب را درباره کلمه تفسیر یادآور می شویم:

ابن منظور می گوید: (الفسر: البیان. و کشف المغطّی). یعنی فسر بمعنی (بیان و بمعنی کشف نمودن چیز پوشیده است) و نیز می نویسد: (التفسیر کشف المراد عن اللّفظ المشکل) یعنی تفسیر بمعنی کشف نمودن معنی لفظ مشکل است. و نیز

ایشان یادآور می شود که مضارع فسر بر وزن یفعل و یفعل بکار می رود. ⁽¹⁾

ابن فارس گفته است: (الفسر تدلّ علی بیان شی ء و ایضاحه) یعنی فسر دلالت می کند بر بیان نمودن چیزی و روشن ساختن آن. ⁽²⁾

صاحب قاموس المحیط می نویسد (... الفسر: الابانة و کشف المغطّی ... و هو کشف المراد عن المشکل) ⁽³⁾معنی فسر یعنی روشن نمودن، کشف نمودن چیز پوشیده ای و کشف نمودن معنی از لفظ مشکل.

در المنجد آمده است: التّفسیر: التأویل. الکشف. الایضاح. البیان. ⁽⁴⁾

جلال الدین سیوطی می نویسد: (التفسیر تفعیل من الفسر و هو البیان و الکشف و یقال هو مقلوب السفر) ⁽⁵⁾تفسیر از باب تفعیل از ریشه فسر بمعنی (بیان و کشف) است و گفته می شود که تفسیر از سفر گرفته شده است.

معنای اصطلاحی تفسیر

معنای اصطلاحی تفسیر

تفسیر در اصطلاح دانشمندان زبان عرب و علمای علوم قرآنی همان (علم فهم قرآن) است. و ما نظریات بعضی از علما را در این مورد ذکر می نمائیم:

1- بدر الدین زرکشی در تعریف تفسیر گفته است: (التفسیر علم یعرف به فهم کتاب اللّه المنزل علی نبیّه محمّد، صلّی اللّه علیه [و آله و سلّم، و بیان معانیه و استخراج احکامه و حکمه). ⁽⁶⁾(تفسیر علمی است که با آن، کتاب خداوند که بر

پیامبرش (ص) نازل شده فهمیده می شود و بیان معانی و استخراج احکام و حکمتهای آن انجام می گردد).

2- بعضی گفته اند: (تفسیر. بیان کلام اللّه و بیان الفاظ قرآن و مفهومات آن است). ⁽¹⁾

3- گروهی گفته اند: (تفسیر عبارت است از علم به نزول آیات و اسباب نزول و آیات مکّی و مدنی، محکم و متشابه، ناسخ و منسوخ، خاص و عام، مطلق و مقید، حلال و حرام، وعد و وعید، امر و نهی قصص قرآن). ⁽²⁾

4- ابو حیّان در بحر المحیط می گوید: (تفسیر علمی است که در آن بحث می شود از چگونگی تلفظ قرآن و مدلولات و احکام فردی و ترکیبی و معانی آنها که در حال ترکیب به معانی حمل می شود و تتمه هایی بر اینها). ⁽³⁾

و افزوده است که: منظور از (کیفیت تلفظ قرآن)، علم قرائت است. منظور از (مدلولات) مدلولهای آن الفاظ می باشد و این متن علم لغت است. و منظور از (احکام فردی و ترکیبی) شامل علم تصریف و بیان و بدیع است. و منظور از (معانی آنها که در حال ترکیب به معانی حمل می شود) هم شامل مواردی است که دلالت بر حقیقت دارد و هم مواردی که به مجاز دلالت دارد. و منظور از (تتمه هایی بر اینها)، شناخت نسخ و سبب نزول و قضیه ای که چیزی از مبهمات قرآن را واضح می سازد.

5- دکتر محمد حسین ذهبی می نویسد: (تفسیر عبارت است از دانشی که بحث می کند از مراد اللّه در قرآن بقدر طاقت بشری). ⁽⁴⁾9.

کلمه تفسیر در قرآن و حدیث

کلمه تفسیر در قرآن و حدیث

در قرآن مجید تنها در یک مورد کلمه (تفسیر) بکار رفته است که بمعنی (شرح و تفصیل) است. (وَ لا یَأْتُونَکَ بِمَثَلٍ إِلَّا جِئْناکَ بِالْحَقِّ وَ أَحْسَنَ تَفْسِیراً). ⁽¹⁾کلمه (سفر) و مشتقات آن در حدود یازده مورد در قرآن کریم بکار رفته است.

امّا در احادیث: اعم از روایات عامّه و امامیه کلمه (تفسیر) یا مشتقات آن بسیار دیده می شود مانند احادیث زیر: از رسول اکرم (ص) روایت شده که فرمودند:

من فسّر القرآن برأیه: ان أصاب لم یوجر و ان اخطا فلیتبوّأ مقعده من النّار. ⁽²⁾

کسی که قرآن را به رأی خود تفسیر کند اگر چه به واقع رسیده باشد مأجور نیست و اگر خطا کند جایگاه او از آتش آکنده خواهد شد.

از امام علی علیه السّلام روایت شده که فرمودند:

ایّاک ان تفسّر القرآن برأیک حتّی تفقّهه عن العلماء. ⁽³⁾

از تفسیر به رأی بر حذر باش تا آنگاه که از دانشمندان و علما در آن بصیرت یابی.

و نیز در این مورد از امام صادق علیه السّلام روایت شده که فرمود:

من فسّر القرآن برأیه لم یوجر و ان اخطا کان اثمه علیه.

اگر کسی قرآن را به رأی خود تفسیر کند و حق را نیز بیان کند مأجور نیست و اگر خطا کند گناه آن بعهده خود اوست.

از امیر المؤمنین علیه السّلام نقل گردیده:

قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: قال اللّه عزّ و جل: (ما آمن بی من فسّر برأیه کلامی).

امام علی فرمود: پیامبر (ص) فرمود: خدای بزرگ فرمود، کسی که کلام مرا به نظر و رأی خود (تفسیر) کند به من ایمان نیاورده است. ⁽¹⁾

علی بن ابی طالب علیه السّلام:

ذکر جابر بن عبد اللّه و وصفه بالعلم، فقال له رجل: جعلت فداک تصف جابرا بالعلم و انت انت. فقال: انّه کان یعرف تفسیر قوله تعالی: (إِنَّ الَّذِی فَرَضَ عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لَرادُّکَ إِلی مَعادٍ). ⁽²⁾

امام علی (ع) جابر بن عبد اللّه را یاد نمود و او را به دانش وصف فرمود، مردی به آن حضرت عرض کرد: فدایت شوم آیا جابر را به دانش وصف می فرمایید در حالی که شما خود در دانش بی نظیر هستید؟ امام فرمود: بدرستی جابر روشن می داند تفسیر گفتار خدا را: (آنکس که قرآن را بر تو واجب کرد تو را به مکّه بر می گرداند). ⁽³⁾د.

معنای لغوی تأویل

معنای لغوی تأویل

کلمه تأویل از مادّه (اول) بمعنی رجوع، مشتق است. صاحب قاموس گفته:

(آل الیه: رجع، و عنه ارتدّ) آل الیه یعنی بسوی او برگشت و با (عن) متعدّی می شود و معنی سرپیچی و ارتداد را می دهد. آل عنه یعنی از او سرپیچی کرد (مرتد شد). ⁽¹⁾

و نیز گفته شده: (اوّل الکلام، تأویلا و تأوّله، دبّره و قدّره و فسّره و التأویل عبارة عن الرؤیا) که در این صورت تأویل بمعنی تدبیر و تقدیر و تفسیر و تعبیر خواب می باشد.

ابن منظور در مورد تأویل می گوید: (الاول: الرّجوع، آل الشّی ء یؤول اولا و مآلا رجع و اوّل الشی ء رجعه). ⁽²⁾

شیخ طبرسی می گوید: (تأویل به معنای (به سرانجام رساندن) می باشد) ⁽³⁾و بعضی نیز گفته اند: تأویل از (ایالة) بمعنی سیاست گرفته شده است. و تأویل کننده گوئی کلام را رهبری و سیاست می کند تا در جای خود قرار دهد. خلاصه (تأویل) در تمام موارد به همان معنای (باز گردانیدن) به کار می رود و خصوصیات دیگر به تناسب موارد استعمال بر آن اضافه می گردد.

راغب گوید: تأویل برگرداندن چیزی است بپایان، و نتیجه ای که از آن مراد است خواه گفتاری باشد خواه کرداری، دلیل این قول از قرآن قوله تعالی است: (ذلِکَ تَأْوِیلُ ما لَمْ تَسْطِعْ عَلَیْهِ صَبْراً). ⁽⁴⁾

معنای اصطلاحی تأویل

معنای اصطلاحی تأویل

در نزد علماء متقدم (تأویل) در اصطلاح دارای دو معنی بوده است:

1- تأویل و تفسیر مرادف است. (مجاهد و طبری بر این عقیده بوده اند).

2- تأویل مراد اصلی کلام است. اگر گفته شود: (طلعت الشّمس) تأویل آن نفس طلوع شمس می باشد. و در نزد علماء متأخر تأویل در اصطلاح، برگرداندن لفظ از معنی راجح به معنی مرجوح است. بشرط آنکه شواهد و دلائلی آن را تأیید نماید.

علامه طباطبائی قدّس سرّه الشریف در باب تأویل فرموده است: تأویل هر چیزی حقیقتی است که آن چیز از آن سرچشمه می گیرد و آن چیز بنحوی تحقق دهنده و حامل و نشانه اوست چنانکه صاحب تأویل زنده تأویل است. و ظهور تأویل با صاحب تأویل است. این معنی در قرآن مجید نیز جاری است زیرا این کتاب مقدّس از یک رشته حقایق و معنویات سرچشمه می گیرد که از قید مادّه و جسمانیت آزاد و از مرحله حسّ و محسوس بالاتر و از قالب الفاظ و عبارات که محصول زندگی مادی ما است بسی وسیع تر می باشد. این حقایق و معنویات بحسب حقیقت در قالب بیان لفظی نمی گنجد. تنها کاری که از ساحت غیب شده این است که با این الفاظ به جهان بشریت هشیاری داده شده که با ظواهر اعتقادات حقّه و اعمال صالحه، خودشان را مستعد درک سعادتی بکنند که جز اینکه با (مشاهده) و عیان درک کننده راهی ندارد.

و روز قیامت و ملاقات خدا است که این حقایق بطور کامل روشن و هویدا می شود.

چنانکه خدای متعال فرموده است:

(وَ الْکِتابِ الْمُبِینِ إِنَّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ وَ إِنَّهُ فِی أُمِّ الْکِتابِ لَدَیْنا)

(لَعَلِیٌّ حَکِیمٌ). ⁽¹⁾

سوگند به کتاب مبین، ما آن را قرآنی عربی قرار دادیم تا شاید شما تعقل کنید و بدرستی آن در حالی که پیش ما در ام الکتاب است بلند است (دست فهم عادی به او نمی رسد) و محکم است (نمی شود در او رخنه کرد).

پس (تأویل) قرآن حقیقت یا حقایقی است که در ام الکتاب پیش خدا است و از مختصات غیب می باشد.

و نیز فرموده:

(إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَرِیمٌ فِی کِتابٍ مَکْنُونٍ لا یَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ تَنْزِیلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِینَ). ⁽²⁾

این قرآنی است محترم در کتابی که محفوظ و پنهان است (ام الکتاب) کتابی است که جز پاکان و پاک شدگان آن را مسّ نمی کنند. فرو فرستاده شده از پیش خدای جهانیان است.

چنانکه پیداست آیات کریمه برای قرآن دو مقام اثبات می کند. مقام کتاب مکنون که از مسّ مسّ کننده گان مصون است و مقام تنزیل که برای مردم قابل فهم می باشد.

در آیه مطهرون به دلالت آیه، مطهّرون به حقیقت قرآن مسّ می کنند و به انضمام آیه کریمه:

(إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً). ⁽³⁾

که به موجب اخبار متواتره، در حق اهل بیت پیغمبر (ص) نازل شده است، پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و خاندان رسالت علیهم السّلام از مطهرون و3.

پاک شدگان و به (تأویل) قرآن مجید عالم و آگاه هستند. ⁽¹⁾

و پیامبر گرامی اسلام که آگاه به (تأویل) و حقایق ماورائی قرآن مجید است آنها را مطابق استعداد درک و فهم مخاطبین خود ارائه می فرماید که در این مورد فرموده است:

نحن معاشر الانبیاء نکلّم النّاس علی قدر عقولهم ما طایفه پیامبران با مردم به اندازه (افهام و عقول و شعورشان) تکلم می کنیم و با آنها سخن می گوئیم.

استعمال تأویل در قرآن

استعمال تأویل در قرآن

آیاتی که متضمن کلمه (تأویل) است در هفت سوره از قرآن مجید آمده و شانزده آیه می باشد من جمله:

1- (... وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا). ⁽²⁾

... تأویل آیات را جز خداوند و راسخان در علم نمی دانند آنها که گویند ما به آن کتاب ایمان داریم که تماما از جانب پروردگار ماست.

2- (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَیْ ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللَّهِ وَ الرَّسُولِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ذلِکَ خَیْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلًا). ⁽³⁾

ای کسانی که ایمان آوردید! از خدای یکتا و پیامبر و صاحبان امر از (میان) خود، اطاعت کنید.

پس اگر درباره چیزی با یکدیگر نزاع کردید. آن را به خدا و رسول برگردانید (ارجاع دهید)، اگر به خدا و روز آخرت ایمان دارد. این بهتر است و نیکوترین تأویل.

3- (هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِیلَهُ یَوْمَ یَأْتِی تَأْوِیلُهُ یَقُولُ الَّذِینَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ ...). ⁽¹⁾

آیا جز عاقبت و پایان آن را انتظار می کشند. روزی [قیامت که عاقبت و پایان آن بیاید آنان که پیش از این، آن را فراموش کرده بودند می گویند: به راستی و به حق فرستادگان پروردگارمان آمدند ... در این مورد که از آیات معاد است نیز، کلمه (تأویل) به معنای بازگشت و سرانجام زندگی این جهان می باشد.

4- (وَ کَذلِکَ یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ وَ یُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحادِیثِ وَ ...) ⁽²⁾

و پروردگار تو اینچنین تو را بر می گزیند و تأویل احادیث را به تو می آموزد و ...

5- (وَ قالَ یا أَبَتِ هذا تَأْوِیلُ رُءْیایَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَها رَبِّی حَقًّا). ⁽³⁾

و [یوسف گفت: ای پدر این تعبیر و تفسیر خوابی است که پیش از این دیده بودم که به تحقیق پروردگارم آن را آشکار گردانید.

استعمال تأویل در روایات

استعمال تأویل در روایات

در بخشی از روایات کلمه (تأویل) بکار رفته است که بعضی از آنها را متذکر می شویم:

1- ابو عبد اللّه علیه السّلام: انّ اللّه علّم نبیّه من التّنزیل و التّأویل فعلّمه رسول اللّه علیّا. ⁽⁴⁾

امام صادق (ع) فرمود: بدرستی که خداوند تنزیل و (تأویل) را به پیامبرش آموخت و

رسول خدا آن را به علی (ع) آموخت.

2- ابو عبد اللّه علیه السّلام قال: نحن الرّاسخون فی العلم، و نحن نعلم تأویله. ⁽¹⁾

امام صادق فرمود: ما راسخین در علم هستیم و ما تأویل [قرآن می دانیم.

3- ابو جعفر علیه السّلام: انّ رسول اللّه افضل الرّاسخین فی العلم فقد علم جمیع ما انزل اللّه علیه من التّأویل و التّنزیل. ⁽²⁾

امام باقر علیه السّلام فرمود: بدرستی که رسول خدا برترین راسخین در علم است محققا تمام تأویل و تنزیل را که خداوند بر او نازل فرمود می دانست.

4- قال الصّادق علیه السّلام: بینما امیر المؤمنین علیه السّلام مارّ بفناء الکعبة، اذ نظر الی رجل یصلّی فاستحسن صلاته فقال: یا هذا الرّجل! تعرف تأویل صلاتک؟ فقال الرّجل: یابن عمّ خیر خلق اللّه و هل للصّلاة تأویل غیر التّعبد؟ فقال علیه السّلام: اعلم یا هذا الرّجل ان اللّه تبارک و تعالی ما بعث نبیّه صلّی اللّه علیه و آله بامر من الامور الّا و له متشابه و تأویل. و کلّ ذلک علی التّعبد. فمن لم یعرف تأویل صلاته فصلواته کلّها خداج ناقصة غیر تامّة. ⁽³⁾

[یک روز] هنگامی که امیر المؤمنین از کنار کعبه می گذشت، نگاهش متوجه مردی شد که [نیکو] نماز می گذاشت. حضرت نحوه نماز خواندن او را پسندیده، به او فرمود: آیا تأویل نمازت را می دانی؟ آن مرد گفت: ای پسر عمّ بهترین خلق خدا! آیا نماز را جز عبودیّت [خالصانه حق ، تأویلی دیگر هم هست؟ حضرت به او فرمودند: ای مرد بدان، خداوند پیامبرش [رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله، را بر امری از امور مبعوث نکرد مگر آن که برای آن امر متشابهی است و تأویلی [که همه بر تعبّد او استوار است. پس 6.

هر کس تأویل نماز خویش را نداند، نمازهایش همه، ناقص و نا تمام است. ⁽¹⁾

معنی ترجمه

معنی ترجمه

درباره ریشه این کلمه علمای فن اختلاف کرده اند. بعضی آن را از ترجم ⁽²⁾در ریشه چهار حرفی دانسته اند. و برخی از رجم عربی بمعنی سخن گفتن از روی گمان و حدس گرفته اند. ⁽³⁾در اینکه این لغت اصلا عربی باشد جای سخن بسیار است.

برخی آن را مشتق از کلمه ترجمان ⁽⁴⁾و بعضی آن را مأخوذ از (ترجمان آرامی) می دانند. ⁽⁵⁾یا بعید نیست که از رجم کلدانی بمعنی افکندن باشد ⁽⁶⁾و یا چنانکه گفته اند، اصل لغت فارسی است. یعنی ترجمان از (تر زبان) گرفته شده است. ⁽⁷⁾

ترجمه و بازگردانی قرآن کریم

اشاره

ترجمه و بازگردانی قرآن کریم

یکی از مسائل قابل توجه در مورد تاریخ تفسیر، ترجمه و بازگردانی قرآن به زبانها و لغات دیگر می باشد که خود نوعی تفسیر و بازگشودن معانی آن شمرده می شود در این مسأله چند مطلب مهم قابل عنایت و بررسی است:

1- ریشه لغوی و ادبی ترجمه

2- انواع و اقسام آن 3- سیر فقهی و ادبی آن 4- شرائط ترجمه 5- فوائد ترجمه و آثار آن

1- ریشه لغوی و جنبه ادبی آن

1- ریشه لغوی و جنبه ادبی آن

برخی ترجمه را از (ترجم) مانند (دحرج) از ریشه چهار حرفی دانسته اند، و به معنای کشف و تفسیر و بیان گفته اند.

برخی آن را از ریشه (رجم عربی) گرفته اند و به معنی سخن گفتن از روی حدس و گمان دانسته اند.

برخی آن را مشتق از کلمه ترجمان مانند (نردبان) فارسی دانسته اند و جمعی آن را مأخوذ از کلمه omomvrgI آرامی دانسته اند.

و برخی بعید نمی دانند که از رجم کلدانی بمعنی افکندن باشد.

و برخی هم هستند مانند مرحوم دهخدا که گفته اند اصل آن از کلمه تر زبان گرفته شده است ایشان می گوید: (ترجمه به تفسیر کردن زبانی از زبان دیگر گویند و ترجمان کسی است که کلام دو شخص متغیر اللسان را به یکدیگر بفهماند).

(فردوسی) در این باره می گوید:

یکی ترجمان راز لشکر بجست که گفتار ترکان بداند درست

صحیح همان است که ترجمه یک کلمه عربی رباعی مجرد از ماده (ترجم) مانند (دحرج و یدحرج دحرجة) (ترجم یترجم ترجمة) باشد آنگونه که در لسان العرب و صحاح و قاموس آمده است و مرحوم آقا بزرگ تهرانی در (الذریعه) آن را پسندیده است. مرحوم دکتر محمّد معین در فرهنگ خود آورده است:

(ترجمه مصدر از گزاردن، گزارش کردن گردانیدن از زبانی به زبانی دیگر نقل کردن 2- ذکر کردن سیرت، اخلاق و نسب شخصی 3- شرح احوال (بیوگرافی) می باشد).

ابن منظور در لسان العرب گوید:

(ترجم- الترجمان و الترجمان- المفسر للسان. و فی حدیث هرقل: قال لترجمانه، الترجمان بالضم و الفتح هو الذی یترجم الکلام آی ینقله من لغة- الی لغة اخری- و الجمع التراجم و التاء و النون زائدتان و قد ترجم عنه، و ترجمان هو من المثل التی لم یذکرها سیبویه، و قال ابن جنی اما ترجمان فقد حکیت فیه ترجمان بضم اوله و مثاله فعلان کتعرفان و اخمسان) (ترجمه و ترجمان به تفسیر کننده لغت گفته می شود و ترجمان کسی است که لغتی را به لغت دیگر نقل و بازگوئی می کند و در داستان هرقل آمده است که به مترجم خود گفت جمع آن تراجم است تاء و نون در ترجمان اضافه است و آن از امثالی است که سیبویه ذکر نکرده است و ابن جنی آن را بر وزن تعرفان و اخمسان دانسته است).

2- انواع و اقسام آن

2- انواع و اقسام آن

ترجمه، باز گرداندن کلمه به کلمه دیگر و از زبانی به زبان دیگر با همان معنی و مفهومی است که در اصل وجود دارد با صرف نظر از معنی لغوی آن در اصطلاح و در عرف ترجمه دارای معانی متعددی می باشد.

1- تبلیغ و رساندن به کسی که نشنیده است.

2- تفسیر و شرح سخن به همان زبان اصلی است، به همین مناسبت به ابن عباس (ترجمان) القرآن لقب داده اند و در تفسیر طبری آمده است (ترجمة القرآن) یعنی مفسران و شارحان قرآن.

3- شرح حال بیوگرافی مانند تراجم و احوال.

4- برگرداندن از زبانی به زبان دیگر که مشهورترین معنی ترجمه همین نوع است و در لغت این معنی بیشتر بکار رفته است و مقصود ما نیز از ترجمه همین معنی می باشد گذشته از معانی فوق، ترجمه خود به دو نوع صورت می پذیرد:

الف: ترجمه کلمه به کلمه یا به اصطلاح (تحت اللفظی) این نوع ترجمه هرگز نمی تواند بازگوکننده معانی پر محتوای قرآن باشد.

ب: ترجمه آزاد و رساندن مفهوم جمله با عبارات رسا و روان با کمال دقت و احتیاط از این نوع ترجمه باید در قرآن استفاده شود هرچند الفاظ لغات دیگر را آن ضخامت استعداد و تحمّل معانی واقعی قرآن نیست.

3- سیر فقهی آن

3- سیر فقهی آن

در مورد برگرداندن و ترجمه قرآن به زبانهای دیگر و نظریه فقهی بین دانشمندان اختلاف وجود داشت و بیشترین اوج مباحثات و گفتگوها در مصر بالا گرفته بود.

عدّه ای معتقد بودند که ترجمه قرآن صحیح نیست چون زبان قرآن و عربی شعار اسلام و مسلمانان است و قرآن کریم اسمی است شامل نظم و معنی هر دو، و اگر قرآن ترجمه شود نظم آن برجا نمی ماند و این تعریف بر آن صادق نخواهد بود.

ترجمه معانی آن نیز جایز نخواهد بود حریم قرآن باید از ترجمه محفوظ بماند.

ترجمه زیانهائی برای دین دارد و بالأخره این عده آن را نوعی فتنه انگیزی در دین قلمداد کرده اند. جمعی دیگر به جواز ترجمه و ضرورت آن قائل شده اند و معتقد هستند ترجمه نه تنها ممنوع نیست بلکه با توجه به دلائل زیر ضرورت هم دارد:

اولا: دعوت اسلام مخصوص عرب نبود بلکه اسلام یک آئین جهانی و جاودانی است و قرآن این سخن را تأیید می کند جایی که می فرماید:

(تَبارَکَ الَّذِی نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلی عَبْدِهِ لِیَکُونَ لِلْعالَمِینَ نَذِیراً)

منزّه است آن آفریدگاری که قرآن را به بنده خود فرو فرستاد تا انذار و بیم دهنده جهانیان باشد.

ثانیا: تبلیغ و رساندن هدایت و ارشاد قرآن به دیگر ملل و امم خود یک امر واجب است و ابلاغ آن، جز با ترجمه و تکثیر بدست نمی آید چون اغلب آنان، عربی زبان نیستند در صورتی که قرآن به زبان عربی نازل شده است و در اصول فقه هم آمده است هر چیزی که وجوب واجب، جز با آن پیش نیاز، تمام و کمال نپذیرد پس انجام آن پیش نیاز و مقدمه نیز واجب خواهد بود مانند قرار دادن نردبان در مورد صعود به بام در صورتی که رفتن به پشت بام دستور مولی و امر پروردگار باشد.

ثالثا: خداوند متعال هرگز مکلفین را به امر محال و ممتنع تکلیف ننموده است جائی که او تکلیف داشته باشد و از آن طرف، زبان تکلیف و کلید آن را نداده باشد که بتواند به آن عمل کند پس تکلیف به محال و امر ممتنع خواهد بود از اینرو بر مکلفین بویژه به عالمان مسئول و آشنا به زبان ضرورت پیدا می کند که پیام الهی را به دیگران نیز برساند و بر آنان نیز ضروری خواهد بود که زبان تکلیف و آئین خود را تحصیل نموده باشند.

رابعا: در صریح سنت و روایت جواز ترجمه قرآن، و صحت و مشروعیت آن آمده است چون حدیث است که مردم فارس از سلمان فارسی صحابی بزرگ درخواست نمودند که سوره فاتحه را به زبان فارسی به آنان نوشته و ارسال نماید.

او در پاسخ به ترجمه (بسم اللّه الرحمان الرحیم) (به نام یزدان بخشاینده) اکتفا نمود و به پیامبر اکرم (ص) نیز عرضه نمود.

(نووی) یکی از محدثین عامه گفته است: (ان قوما من اهل فارس طلبوا من سلمان ان یکتب لهم شیئا من القرآن فکتب الفاتحة بالفارسیة).

در این نقل مجموع سوره فاتحه آمده است بی آنکه موضوع عرضه کردن به پیامبر

اسلام آمده باشد، البته در مورد هر کدام از استدلالهای فوق جای خدشه وجود دارد ولی مجموع آنها می تواند دلیل کافی بر موضوع مورد بحث ما باشد.

به اعتقاد ما ضرورت دارد که پیام قرآن به تمام آحاد بشر برسد چون قرآن آخرین پیام آسمانی در راه خوشبخت ساختن انسان در دنیا و آخرت است پس هر انحراف و اعوجاجی که در جهان دیده می شود از کوتاهی و قصور پیروان قرآن است.

در مورد خدا و احکام آن از نظر کردار و گفتار کوتاهی نموده اند و به نشر تعالیم آن اهتمام نورزیده اند در حالی که علم وسائل تبلیغی مهمی را در اختیار بشر قرار داده است.

4- شرائط ترجمه

4- شرائط ترجمه

ترجمه قرآن به این سادگی ها هم نیست که هر فردی بتواند به آن دست بزند، چون در ترجمه قرآن علاوه بر دارا بودن شرائط عمومی از قبیل علم و آگاهی و فضل و داشتن تسلّط کافی به هر دو زبان اوّل و دوّم به حدی که ریزه کاریها و ظرائف اصل را درک کند و آنها را در زبان دوّم نیز در حد توان به کار بندد. باید ترجمه بحدی روان باشد که به هیچ وجه نشان ترجمه در آن دیده نشود و میان ترجمه و اصل هماهنگی لازم از نظر ضمائر، قید زمان و مکان، پسوند، پیشوند روابط- ترکیب جمله و امثال آن رعایت گردد بسیار روشن است که در ترجمه قرآن نمی توان تمام ظرائف و ریزه کاریها را به کار گرفت ولی ضرورت دارد که مفردات کلمات و روابط و ضمائر مطابق اصل باشد و از تغییر و تبدیل و تحریف مصون باشد.

5- فوائد ترجمه قرآن

5- فوائد ترجمه قرآن

ترجمه قرآن فوائد و آثار متعددی در بردارد:

اولا: آنکه پرده از جمال ملکوتی سخنان الهی بر می دارد و همگان را با سخنان خدا آشنا می سازد و بر شوق ایمان مردم می افزاید و حجت خدا را بر همگان روشن می سازد و مردم بیشتری را در مسیر هدایت قرار می دهد.

ثانیا: مردم از راه ترجمه، جلال و شکوه قرآن را می یابند و به تدبر در آیات نورانی می پردازند شبهات معاندان در اثر انتشار ترجمه پاسخ داده می شود از اینرو ترجمه قرآن توسط افراد عالم به زبانهای زنده دنیا ضرورت پیدا می کند چون بعثت رسول اکرم (ص) بر همه مردم جهان اعمّ از عرب و عجم و سفید و سیاه و شرقی و غربی بوده است. ⁽¹⁾

فرق تفسیر و تأویل

فرق تفسیر و تأویل

عده ای از محققان معتقدند که تفسیر عبارت است از: (شرح و گزارش لفظی) که صرفا محتمل یک وجه باشد. ولی تأویل توجیه لفظی است که محتمل وجوه و معانی مختلف باشد و موّول لفظ را با استفاده و استمداد از شواهد به یکی از آن وجوه حمل کند. بهرحال در فرق تفسیر و تأویل اقوال و نظریات مختلفی وجود دارد که به ذکر بعضی از آنها می پردازیم:

1- ابو عبیده و عدّه ای گفته اند: (تفسیر و تأویل به یک معنی می باشد).

2- راغب اصفهانی گفته است: تفسیر اعم از تأویل است. تفسیر بیشتر در الفاظ بکار می رود، و تأویل بیشتر در معانی و جمله ها بکار می رود و اکثرا در کتب الهی انجام می گیرد و تفسیر هم در کتب الهی و هم در کتابهای دیگر واقع می شود. ⁽²⁾

3- ماتریدی گفته است: تفسیر تعیین کردن آن است که مراد از لفظ همین معنی است و شهادت دادن به اینکه خداوند همان منظور را از آن لفظ داشته، پس اگر دلیل قطعی بر آن باشد، صحیح، وگرنه تفسیر به رأی است که از آن نهی شده. (تفسیر غیر مجاز) و تأویل ترجیح دادن یکی از احتمالات است بدون قطع و شهادت بر خداوند نسبت به آن. ⁽¹⁾

4- ابو طالب ثعلبی گوید: تفسیر بیان وضع لفظ است بطور حقیقت یا مجاز، مانند تفسیر صراط به طریق راه، و تفسیر صیّب، به مطر باران. و تأویل بیان باطن لفظ است که از اول یعنی بازگشت به عاقبت امر گرفته شده است. بنابر این تأویل خبر دادن از حقیقت مراد و تفسیر خبر دادن از دلیل مراد است. زیرا لفظ کاشف از مراد است و کاشف دلیل می باشد. مانند اینکه خدای تعالی فرموده: (إِنَّ رَبَّکَ لَبِالْمِرْصادِ)، تفسیرش چنین است: مرصاد از (رصد) گرفته شده. رصدته یعنی:

رقبته (آن را زیر نظر گرفته و مراقبش بودم) و مرصاد باب مفعال از آن است. و تأویل آن چنین است: هشدار از مسامحه و سهل انگاری نسبت به امر خداوند و بر حذر داشتن از غفلت در آمادگی و مهیّا بودن برای عرضه بر خداوند. و دلائل قطعی می رساند که مراد از آیه همین است بر خلاف وضع آن لغت.

5- ابو نصر قشیری گفته است: (تفسیر فقط از پیروی و روایت بدست می آید، و تأویل به استنباط انجام می شود).

6- عده ای گفته اند: (آنچه در کتاب خدا بیان شده، و در احادیث صحیح از سنّت تعیین گشته تفسیر نامیده می شود. زیرا که معنایش ظاهر و واضح است، و کسی را نشاید که در آنها اجتهاد یا غیر آن بکار برد، بلکه باید بر همان معنایی که برای آن وارد شده آن را حمل نماید و از آن تجاوز نکند؛ و تأویل آن است که علمای 2.

عامل به معانی کتاب و ماهران در علوم و معارف برای آن استنباط می نمایند).

7- بعضی گفته اند: فرق اساسی بین تفسیر و تأویل آن است که: (تأویل) مدلول الفاظ قرآن نمی باشد، امّا (تفسیر) بر خلاف تأویل، در معانی و مدلولهای لفظی استعمال می شود. و باطنی بودن تأویل قرآن را نمی توان وجه تمایز حقیقی بین (تفسیر) و (تأویل) دانست زیرا تفسیر نیز شامل معانی و مفاهیم باطنی لفظ می باشد.

علامه طباطبائی قدّس سرّه تأویل را بالاتر از تفسیر و تنزیل می دانند و معظم بودن مرحله تأویل را مستند به آیات قرآن شرح می دهند. ایشان با توجه به آیات:

(... وَ إِنَّهُ فِی أُمِّ الْکِتابِ لَدَیْنا لَعَلِیٌّ حَکِیمٌ). ⁽¹⁾

(إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَرِیمٌ فِی کِتابٍ مَکْنُونٍ). ⁽²⁾

(ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ). ⁽³⁾

فرموده است: قرآن مجید از حقایق ماورائی و غیر مادی سرچشمه می گیرد و تأویل قرآن که همان حقایق غیر محسوس هستند در قالب بیان لفظی بشری نمی گنجد، زیرا الفاظ و عبارات بشری محصول زندگی مادّی اوست و نمی تواند بیانگر حقایق والای الهی باشد. پس تأویل قرآن آن چیزی است که آیه بسوی آن بر می گردد. در مقابل تنزیل که معنی روشن و تحت اللفظ آیه است. البته با استناد به آیات:

(لا یَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ). ⁽⁴⁾9.

(عالِمُ الْغَیْبِ فَلا یُظْهِرُ عَلی غَیْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضی مِنْ رَسُولٍ). ⁽¹⁾

و نیز آیه شریفه (تطهیر) ⁽²⁾فقط خدا و رسول خدا و امامان معصوم علیهم السّلام را عالم به تأویل قرآن میداند. و در نتیجه (تأویل) با (تفسیر) تفاوت بسیار خواهد داشت.

ضرورت تفسیر قرآن کریم

اشاره

ضرورت تفسیر قرآن کریم

تاریخ تفسیر مرتبط به ضرورت تفسیر قرآن کریم است. زیرا وجوب تفسیر سبب تدوین و تفصیل تفاسیر گشته است و بطور اختصار به ذکر ادلّه این ضرورت می پردازیم:

1- آیات الاحکام قرآن (قانون اساسی همه عصرها)

1- آیات الاحکام قرآن (قانون اساسی همه عصرها)

در حدود پانصد آیه از کلّ آیات قرآن مجید بیانگر (کلّیات) احکام و قوانین عملی برای انسان است و چون این کتاب عظیم کاملترین و آخرین شریعت الهی است، احکام آن تا انقراض جهان، امّ القوانین برای ملل اسلامی و پیروان دین محمّدی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم است. و می دانیم مقررات و قوانین وسیع و مختلفی که در جامعه ضرورت پیدا می کند، باید از متن احکام کلّی قرآن کریم فهمیده و شناخته شود. مثلا در قرآن کریم حکم نماز و روزه و حج و جهاد و امر به معروف و نهی از منکر و سایر احکام بصورت کلّی بیان گردیده و جزئیات و چگونگی اجرای آن ذکر نگردیده است. و اینجا است که شناخت جزئیات و نحوه اجرای احکام و تبیین و تفسیر قرآن کریم ضرورت پیدا می کند. بهمین دلیل مسلمانان جزئیات احکام را از

پیامبر اکرم (ص) و نیز از امامان معصوم علیهم السّلام سئوال می کردند و در عصر غیبت نیز اجتهاد فقهاء جامع الشرایط بر اساس ادله اربعه (کتاب و سنت و عقل و اجماع) در تبیین جزئیات کار ساز است. روایات تفسیری منقول از پیامبر اکرم (ص) و ائمه طاهرین (ع) در شناخت و تفسیر قرآن در ابعاد مختلف بویژه در مورد احکام بیانگر این واقعیت است.

2- قرآن معجزه جاوید است

2- قرآن معجزه جاوید است

بر اساس آیه شریفه:

(ما کانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِکُمْ وَ لکِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَ خاتَمَ النَّبِیِّینَ). ⁽¹⁾

محمّد (ص) پدر هیچ یک از مردان شما نیست ولی او رسول خدا و آخرین پیامبر است و آیات مشابه آن و نیز بر اساس روایات فراوان من جمله روایت (منزله) پیامبر بزرگوار اسلام آخرین فرستاده خداوند است. بنابر این دین اسلام آخرین دین الهی بوده و تمام انسانهای اعصار بعد از ظهور اسلام مکلّف به پذیرش آن هستند. و چون تنها دلیل و حجّة برای اثبات نبوّت و حقانیّت حضرت ختمی مرتبت، قرآن مجید است. که بیّنه الهی و معجزه جاوید است و به همین دلیل قرآن مجید در اثبات معجزه بودنش؛ (تحدّی) فرموده است. و منکران خود و نیز طالبان حق را دعوت به (تفکّر) و تدبّر و شناخت این مصحف الهی نموده و تمام دانشمندان را برای رفع شکّشان، به مبارزه خوانده است. و بطور مطمئن و روشن تمام جنّ و انس را از آوردن مثل قرآن ناتوان و عاجز دانسته است. با این توصیفات شناخت قرآن ضرورت پیدا می کند. حتی برای کسانی که بخواهند قرآن مجید را نپذیرند باید اقامه دلیل کنند و برای این کار ملزم می باشند قرآنی را نپذیرند که خوب (شناخته اند)!

3- قرآن منبع مطمئن شناخت جهان هستی

3- قرآن منبع مطمئن شناخت جهان هستی

انسان برای شناخت واقعیات و حقایق جهان هستی می تواند از ابزار شناخت موجود در وجود خویش یعنی (حسّ)، (عقل) و (قلب) استفاده کند. در شناختهای علمی و تجربی و حسّی از حواس استفاده کند و در شناختهای عمقی و فلسفی از (عقل) بهره گیرد و در شناخت و دریافت حقایق ماورائی و متعالی و در معرفت شهودی از (قلب) استفاده نماید.

امّا این سه ابزار با تمام محسّنات و کاربردهای قوی که دارند. دارای قلمرو محدود هستند و چشم اندازشان ناتمام است. به همین دلیل تجربه گرایان بخاطر اعتماد بیش از حدّ به شناخت های حسّی و تجربی در معرفت (ماوراء طبیعت) و در درک وجودات و عوالم مجرّد به چاه ویل شک و انکار افتاده اند. و حکیمان مغرور به (خرد) نیز در ورود به وادی مقدّس عشق حضرت قدّوس برای چشیدن حلاوت محبت حضرت محبوب پایشان چوبین و بی تمکین است. و عارفان سالک و عاشقان صادق که در طی طریق معرفت از قلّه بلند (عقل) نیز گذر کرده و با بال (اطاعت) متّکی بر (تزکیه) و (طهارت نفس) خود را به (دیار محبّت) می رسانند، صدق آیه: (وَ ما أُوتِیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِیلًا) (ما به شما جز اندکی از دانش ندادیم) را به چشم دل می نگرند! و عجز و ناتوانی خویش را بیشتر می فهمند و نیاز شدید خود را به دریچه ای دیگر برای معرفت هستی احساس می نمایند! وقتی انسان کامل و سرور کائنات، مهبط وحی الهی و صاحب علم لدنّی، پیامبر عظیم الشأن اسلام صلّی اللّه علیه و آله و سلّم که مظهر عصمت و اسوه امت است، با تمام ظرفیت وجودی و صلاحیت علمی و تقوایی کمر همّت به معرفت و عبادت حق بسته بود و آن وجود مقدّس به امر حضرت حق تعالی در شب معراج از عالم

ملک تا ملکوت و از ملکوت تا جبروت اوج گرفت و از آنجا تا (سدرة المنتهی) پیش رفته و به فاصله (قاب قوسین او ادنی) به (قرب حضرت حق تعالی) واصل و نائل شد سرانجام فریاد: ما عرفناک حقّ معرفتک و ما عبدناک حقّ عبادتک سر داد. چه که ما سوی اللّه (هر چیز و هرکس) محدود است و محاط و خداوند وجود نامحدود و محیط و وجود محاط کی بر وجود محیط، محیط می گردد!! انسان با ظرفیت محدود و وجود عاریتی و هویت تعلّقی و فقر وجودی چگونه قادر است که به معرفت کامل هستی مطلق نائل آید؟ که این التّراب و ربّ الارباب؟ خاک کجا و خدا کجا؟!! و اینجا است که قرآن کریم به عنوان یک (منبع شناخت) مطمئن به یاری بشریت در معرفت هستی نور افشانی می کند و بشر را در شناخت منشأ هستی و بیان اسماء الهی و تفسیر اطلاق و لا حدی مبدأ اعلی راهنما می شود و در درک عالم پس از مرگ و عوالم و نشئات عالی (برزخ) و (قیامت) و بهشت و دوزخ برزخی و صحنه های غیر قابل تصوّر عالم محشر انسان را یاری می دهد. و حیات و ممات و حشر و نشر و پاداش و کیفر و سعادت و شقاوت و خلاصه کمالی نهائی و هدف غائی بشر را که مقام قرب حضرت حق تعالی است روشن می کند و (رجعت) حقیقت انسان یعنی (نفس مطمئنّه) را بسوی پروردگار و (تقرّب) آن را در مقام والای (فی مقعد صدق عند ملیک مقتدر) بیان می نماید مقام و منزلتی که هرگز در عقل و درک انسان نمی گنجد بنابر این قرآنی وحی نورانی الهی است و نافهمیدنی ها را می فهماند و نادیدنی ها را نشان می دهد شناختش برای بیرون آن قطعا وجوب و ضرورت دارد.

4- اختلاف لهجه ها و تفاوت اندیشه

4- اختلاف لهجه ها و تفاوت اندیشه

در میان مسلمانان عرب زبان در صدر اسلام خود ضرورت معرفت صحیح قرآن را بیان می دارد چنانکه آورده اند:

الف: ابن عباس گفت نمی دانستم (فاطر السموات) یعنی چه تا اینکه دیدم دو مرد

بیابان نشین (عرب) در مورد چاهی به مخاصمه برخاستند و یکی از آنها گفت (... انا فطرتها) و منظورش این بود که من حفر چاه را آغاز کردم. ⁽¹⁾[پس فاطر بودن خداوند به زبان قرآن یعنی خالق بگونه ای که قبل از خداوند خالقی نبوده و نیست .

ب: آلوسی گفته است: (صحابه با اینکه از نظر فصاحت و شیوایی بیان و درک مفاهیم قرآن به برکت مصاحبت با پیغمبر (ص) دارای موقعیتی شایان توجه بودند، در باره آیاتی که فهمشان از درک مقاصد آنها قاصر بود از بیان پیامبر گرامی (ص) استمداد می کردند. ⁽²⁾

تفسیر قرآن کریم در عصر نبیّ اکرم (ص)

تفسیر قرآن کریم در عصر نبیّ اکرم (ص)

بدون تردید اوّلین مفسّر آیات قرآن پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم است. زیرا به گواهی خود قرآن آن حضرت مبین و معلّم اصلی این کتاب الهی است. چنانکه در این مورد در این کتاب عظیم آمده:

(وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ). ⁽³⁾

ما بر تو قرآن را نازل کردیم تا بر امت آنچه فرستاده شد تبیین کنی باشد که خرد را بکار بندند.

ادلّه و شواهد فراوان دانشمندان علوم قرآنی، بر اثبات اینکه نخستین مفسّر قرآن کریم پیامبر گرامی اسلام (ص) بوده است، در آثار و کتب خود ثبت نموده اند. چنانکه

ابو الفتوح رازی ⁽¹⁾و جلال الدین سیوطی ⁽²⁾و ابن خلدون ⁽³⁾و طبرسی ⁽⁴⁾در آثار خود بیانگر این واقعیت می باشند که؛ در زمان رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قرآن مجید به طرز بسیار ساده که در خور فهم همگان بود، تفسیر می شد. ولی در برخی آیات، تعابیر و الفاظ پیچیده ای بنظر می رسید که زبان شناسان عرب هم درست مفاهیم و مقاصد آنها را دریافت نمی کردند. لذا احساس می کردند که اینگونه تعابیر و الفاظ نیاز به (تفسیر) و شرح و توضیح دارد.

ابن خلدون می گوید: اگر چه قرآن به زبان عربی نزول یافت و سبک و اسلوب بلاغی آن با این زبان هماهنگ بود و تمام عرب زبانان عصر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم معانی، قرآن را در قالب تک واژه ها و جمله بندیهای آن درک می کردند، ولی رسول خدا (ص) مطالب مجمل و پیچیده قرآن را تفسیر می فرمود و ناسخ و منسوخ آن را باز می شناساند ⁽⁵⁾و هنگامی که آیه شریفه (82 انعام) نازل گشت:

(الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَلْبِسُوا إِیمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِکَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ). ⁽⁶⁾

آنان که ایمان آوردند و ایمان خود را به ستم نیالودند. ایمنی آنها راست، و همانا هدایت شدگان اند.

مردم به پیامبر اکرم (ص) عرض کردند: و ایّنا لم یظلم نفسه؟ کدام یک از ما به خود ظلم نکرده؟ (تا مشمول امن و هدایت باشد؟) رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم (ظلم) را تفسیر کردند و فرمودند: منظور از ظلم شرک به خداوند است. سپس برای 2.

تأیید این تفسیر، به آیه دیگری از قرآن کریم استشهاد فرموده که می گوید:

(یا بُنَیَّ لا تُشْرِکْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ). ⁽¹⁾

این مطلب را ابو الفتوح رازی ⁽²⁾و سیوطی ⁽³⁾نیز ذکر کرده اند. که از این حدیث و امثال آن چنین استفاده می شود که رسول خدا (ص) عملا (روش تفسیر آیه به آیه) را پایه گذاری فرموده و آن را به مفسرین بعدی قرآن کریم آموخت.

و نیز از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نقل شده که در سوره فاتحة الکتاب، (المغضوب علیهم) را به یهود و (الضّالین) را به نصاری تفسیر فرموده ⁽⁴⁾و ابو الفتوح رازی نیز درباره آن می نویسد:

(عبد اللّه بن شفیق روایت کرد از بعضی صحابه که گفت: رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در وادی القری با جهودان کارزار می کرد، مردی از اهل یقین گفت: اینان که اند که با تو کارزار می کنند؟ گفت: (المغضوب علیهم). گفت دیگران که اند؟ و اشارت به ترسایان کرد و گفت: (هم الضّالّون) و این موافق دو آیه است در حق یهودیان و ترسایان). ⁽⁵⁾

این روایت نمونه ای از ده ها حدیث و روایتی است که منسوب به پیامبر اکرم (ص) می باشد که رسول خدا (ص) بسیاری از آیات قرآنی را ضمن آنها تفسیر فرموده است. و نیز درباره تاریخ تفسیر در عصر نبیّ اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم 3.

گفته اند ⁽¹⁾خداوند قرآن را به لغت عرب نازل فرموده بر اساس آیه شریفه:

(ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِهِ لِیُبَیِّنَ لَهُمْ) ⁽²⁾هیچ رسولی در میان قومی نفرستادیم مگر به زبان آن قوم تا بر آنها (معارف و احکام الهی را) بیان کند.

پیامبر گرامی مسئول و عهده دار بیان و تفسیر معارف و احکام الهی می باشند و بهمین دلیل اصحاب آن حضرت و سایر افراد که از شناخت و درک دقائق و بواطن قرآن ناتوان بودند، تشریح و تفسیر و بیان آنها را از رسول گرامی می خواستند و آن حضرت آیات مجمل و متشابه و ناسخ و منسوخ و جزئیات از احکام و دقائق معارف را بیان و تفسیر می فرمودند و امت اسلامی را از منبع فیض الهی متّکی به وحی و عصمت خویش مستفیض و بهره مند می نمودند.

تفسیر قرآن کریم در عصر صحابه

اشاره

تفسیر قرآن کریم در عصر صحابه

تفسیر قرآن کریم در عصر صحابه که از نیمه دوّم قرن اوّل هجری بیشتر قوت داشته جنبه روائی و اثری داشته و بر اثر و اساس روایات و احادیث و تقریر نبیّ اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بوده است. تفسیر صحابه بعلت مأثور بودن به شکل ساده بیان می گردید و در حقیقت این تفسیر شاخه ای از (علم الحدیث) بوده است.

روائی و منابع و متون اصیل اسلامی مراجعه نمود.

اگر چه بعضی از صحابه در تفسیر دارای اجتهاد و روش ویژه خود بودند و بهمین جهت بانی و مؤسس مکاتب تفسیری شمرده شدند، مانند ابن عباس و ابن مسعود

امّا اجتهاد و روش خاص آنها در تفسیر قرآن هم آهنگ و موافق تفسیر و تقریر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بود. باید دانست که گروهی از صحابه رسول خدا (ص) در زمان حیات آن حضرت و نیز پس از رحلت آن بزرگوار در تفسیر قرآن کریم مشهور بودند که فریقین بر این مطلب متفق هستند.

مفسرین مشهور از صحابه پیامبر اکرم (ص):

امیر المؤمنین علی بن ابیطالب علیه السّلام

امیر المؤمنین علی بن ابیطالب علیه السّلام

امام علی علیه السّلام که اوّل من آمن و دست پرورده و باب مدینه علم پیامبر عظیم الشأن اسلام بود بعد از پیامبر اکرم (ص) اوّلین و بزرگترین معلّم و مفسّر قرآن کریم است اگر چه برادران اهل سنت علی (ع) را بعنوان مفسّر بزرگ قرآن، صحابی و از نزدیکان پیامبر گرامی و از خلفای عادل و آگاه مسلمانان پس از پیامبر می دانند.

ولی پیروان آن حضرت یعنی شیعه بر اساس مبانی اعتقادی، متکی به آیات قرآنی و روایات متواتر اسلامی آن انسان ماورائی و شخصیت الهی را، غیر از مقام تشریع که به وجود حضرت ختمی مرتبت (ص) پایان یافت، تالی پیامبر دانسته و مشمول وحی تسدیدی الهی و صاحب قوّه قدسیه عصمت می دانند. بهمین دلیل آن حضرت در تمام ابعاد وجودی و علمی و تقوائی من جمله مقام تفسیری با سایر صحابیان بهیچ وجه قابل مقایسه نمی باشد. مطالعه دقیق در زندگی نورانی و آثار درخشان آن حضرت در کتب عامه و خاصه و گاهی گواهی غیر مسلمانان این ادعا را بوضوح اثبات می کند.

بدون شک انبیاء و اولیاء الهی بر اساس مقام والای تقوی و (یقین) و به سبب الهامات و افاضات پروردگار، قادر به (شهود) و رؤیت عوالم عالیه غیر مادّی و

(درک) حقایق و (بواطن) امور هستند. که از دید حسّی انسان خارج می باشد.

این است که پیامبر گرامی (ص) و امامان معصوم علیهم السّلام به سبب داشتن مقامات الهی (عصمت و علم غیب) آگاه به حقایق آیات تکوین و آیات تشریع (قرآن کریم) هستند. یعنی هم بواطن و (ملکوت) آسمان و زمین و هم (بواطن) قرآن مجید را درک و دریافت می کنند و (مشاهده) می نمایند و آگاهی کامل و تمام به (مراد اللّه) در آیات و (تأویل) آنها دارند. و می بینیم که خداوند حقیقت و (ملکوت) آسمان و زمین را به پیامبرش ابراهیم خلیل نشان می دهد.

(کَذلِکَ نُرِی إِبْراهِیمَ مَلَکُوتَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ لِیَکُونَ مِنَ الْمُوقِنِینَ). ⁽¹⁾

و به حضرت یوسف صدیق (برهان) خویش را (هنگام خطر و اضطرار) می نمایاند.

(... لَوْ لا أَنْ رَأی بُرْهانَ رَبِّهِ ...). ⁽²⁾

و نیز پروردگار جهانیان، سرور کائنات و اشرف مخلوقات محمّد مصطفی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را برای معاینه و (مشاهده آیات الهی) به معراج می برد که:

(سُبْحانَ الَّذِی أَسْری بِعَبْدِهِ لَیْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی الَّذِی بارَکْنا حَوْلَهُ لِنُرِیَهُ مِنْ آیاتِنا إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ). ⁽³⁾

و پس از آنکه چنین مشاهدات و معاینات را پیامبر گرامی انجام داد خداوند فرمود:

(لَقَدْ رَأی مِنْ آیاتِ رَبِّهِ الْکُبْری . ⁽⁴⁾8.

با توجه به مطالب مذکور مسلم است که پیامبر اکرم صلّی اللّه که مهبط وحی الهی بود (می شنید) آنچه را که دیگران نمی شنیدند و (می دید) آنچه را که دیگران نمی دیدند. که مقام والای تفسیری پیامبر گرامی (ص) هم روشنتر می شود. و از این حقیقت در مورد مقام عالی تفسیری امام علی (ع) بهره می گیریم و اینجا است که پیامبر درباره مقام والای الهی و ماورائی علی بن ابیطالب علیه السّلام فرمودند:

انّک تسمع ما أسمع و تری ما أری الّا لست بنبیّ. ⁽¹⁾

[ای علی بدرستی که تو می شنوی آنچه من می شنوم و تو می بینی آنچه را که من می بینم.

و نیز به نقل از فریقین در کتب معتبر روائی در مورد امام علی علیه السّلام و مقام علمی و الهی آن حضرت آمده:

قال النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: انا مدینة العلم و علیّ بابها.

قال النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: علیّ مع القرآن و القرآن مع علیّ. ⁽²⁾

قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه: من کنت مولاه فهذا علی مولاه.

و علی علیه السّلام در مورد مقام الهی خود (مرتبه یقین) فرمود:

لو کشف الغطاء ما ازددت یقینا. ⁽³⁾

اگر همه پرده های مادی کنار رود ذره ای به یقین من افزوده نشود.

و همین بیان کافی است که ریشه (صبر) و (اخلاص) و (زهد) و (صداقت) و (شجاعت) و (ایثار) و (شهادت) آن مظهر حق را دریابیم که شرح کامل می طلبد.

و این است که اگر مولانا آن عارف و انسان شناس بزرگ اسلامی، علی (ع) را در سقیفه نمی بیند او را در (بارگاه خدا) می نگرد و می گوید:1.

از علی آموز اخلاص عمل شیر حق را دان منزّه از دغل

در غزا بر پهلوانی دست یافت زود شمشیری برآورد و شتافت

او خدو انداخت بر روی علی افتخار هر نبیّ و هر ولیّ

او خدو انداخت بر رویی که ماه سجده آرد پیش او در سجده گاه

ای علی که جمله عقل و دیده ای شمّه ای واگو از آنچه (دیده ای)!

بازگو ای باز عرض خوش شکار تا چه (دیدی) این زمان از کردار!

چشم تو ادراک غیب آموخته چشم های حاضران بردوخته!

چون تو بابی آن مدینه علم را چون شعاعی آفتاب حلم را

باز باش ای باب رحمت تا ابد بارگاه ماله کفوا احد

و آن حضرت در مورد چشم حقیقت بین و ماورائی خود فرمود:

ما رأیت شیئا الّا رأیت اللّه قبله و معه و بعده. ⁽¹⁾

و امام در خطبه شقشقیه (خطبه 3) در مقام علمی و الهی و سیاسی خود فرموده است:

... و انّه لیعلم انّ محلّی منها محلّ القطب من الرّحی او (!) خوب می دانست که من در گردش حکومت اسلامی همچون (مدار) سنگهای آسیایم.

ینحدر عنّی السّیل و لا یرقی الیّ الطّیر ...

سیلها و چشمه علم و فضیلت از کوهسار وجودم سرازیر است و بال هیچ پروازکننده ای به اوج کمالات من نمی رسد.

و نیز آن حضرت در خطبه ای خطاب به کمیل بن زیاد فرمود:1.

... ها انّ هیهنا لعلما جمّا (و اشار بیده الی صدره) لو اصبت له حملة. ⁽¹⁾

ای کمیل درون سینه من دانش فراوانی انباشته شده است (با دست اشاره فرمودند به سینه خود) اگر کسانی پیدا می کردم که تاب تحمّل آن می داشتند!!.

جلال الدّین سیوطی آورده:

عن ابی الطّفیل قال: شهدت علیّا یخطب و هو یقول:

سلونی فو اللّه لا تسألونی عن شی ء الّا أخبرتکم و سلونی عن کتاب اللّه فو اللّه ما من آیة الّا و انا اعلم أبلیل نزلت ام بنهار ام فی سهل ام فی جبل.

از ابو الطفیل نقل شده که گفت دیدم علی [علیه السّلام سخنرانی می کند و می گفت:

(از من بپرسید، پس بخدا سوگند که از چیزی از من نپرسید مگر اینکه به شما خبر دهم و از من درباره کتاب خدا بپرسید. که بخدا سوگند هیچ آیه ای نیست مگر اینکه من می دانم در شب نازل شده یا روز و آیا در دشت فرود آمده یا در کوه؟). ⁽²⁾

و سیوطی می نویسد:

عن ابن مسعود قال:

انّ القرآن انزل علی سبعة احرف ما منها حرف الّا و له ظهر و بطن و انّ علیّ بن ابی طالب عنده منه الظاهر و الباطن ... ⁽³⁾

از ابن مسعود نقل گردیده که گفت:

همانا قرآن بر هفت حرف نازل شده و هیچ حرفی از آن نیست مگر اینکه ظاهری و باطنی دارد و بدرستی که علی بن ابیطالب [علیه السّلام علم و آگاهی به ظاهر و باطن آن دارد.7.

و نیز ایشان گفته است:

قال علی (ع): و اللّه ما نزلت آیة الّا و قد علمت فیم انزلت و این انزلت انّ ربّی وهب لی قلبا عقولا و لسانا سؤلا. ⁽¹⁾

امام علی (ع) فرمود: بخدا سوگند که هیچ آیه ای نازل نشد مگر اینکه دانسته ام درباره چه؟ و در کجا نازل شد؟ براستی پروردگارم به من دل پرفهم و زبان پرسؤالی بخشیده است! و نیز سیوطی می نویسد:

قال [ع : و الّذی لا اله غیره ما نزلت آیة من کتاب اللّه الّا و انا اعلم فیمن نزلت و این نزلت و لو اعلم مکان احد اعلم بکتاب اللّه منّی تناله المطایا لأتیته. ⁽²⁾

امام علی (ع) فرمود: به آنانکه جز او خدایی نیست سوگند که هیچ آیه ای از کتاب خدا فرود نیامد مگر اینکه می دانم درباره که و کجا نازل شد. و اگر کسی را بشناسم که نسبت به کتاب اللّه از من داناتر است و دسترسی به او باشد به نزدش خواهم رفت.

محمد حسین ذهبی می نویسد:

... کان [علی رضی اللّه عنه بحرا فی العلم و کان قویّ الحجّة، سلیم الاستنباط ...

و کان ذا عقل قضائی ناضج و بصیرة نافذة الی بواطن الامور.

علی رضی اللّه عنه دریایی در دانش بود و استدلال قوی و محکم داشت و دارای استنباط درست و قطعی بود و صاحب عقلی کامل و پخته و داورانه بود و چشم و دیدی تیز و نافذ به حقایق و ماوراء امور داشت!!. ⁽³⁾

و نیز ایشان درباره آن حضرت گفته است:9.

مکانته فی التفسیر: جمع علی رضی اللّه عنه الی مهارته فی القضاء و الفتوی، علمه بکتاب اللّه و فهمه لأسراره و خفیّ معانیه، فکان اعلم الصحابة بمواقع التنزیل و معرفة التأویل.

مقام علی (ع) در تفسیر: گرد آمد در علی (ع) مهارت در قضاوت و مرجعیت و فتوی.

دانش او به کتاب خدا و فهم و درک او در مورد اسرار و رموز قرآن و شناخت مفاهیم و معانی پنهان از چشمها و علمها. پس او آگاهترین صحابه در مورد تنزیل و شناخت (تأویل) قرآن کریم بود! ⁽¹⁾و نیز ذهبی می نویسد:

و اخرج أبو نعیم فی الحلیة عن ابن مسعود قال:

انّ القرآن انزل علی سبعة احرف ما منها الّا و له ظهر و بطن و انّ علیّ بن أبی طالب عنده منه الظاهر و الباطن. ⁽²⁾

شیخ محمّد عبده در شرح نهج البلاغه می نویسد:

... و احیانا کنت اشهد انّ عقلا نورانیا. ⁽³⁾

... [در مطالعه نهج البلاغه عقل و خردی الهی و نورانی را مشاهده می کردم!.

و نیز ایشان در همان کتاب می نویسد:

و لیس فی اهل هذه اللّغة الّا قائل بانّ کلام الامام علی بن ابی طالب هو اشرف الکلام و ابلغه بعد کلام اللّه تعالی و کلام نبیّه. ⁽⁴⁾

جرج جرداق مسیحی درباره علی علیه السّلام چنین می نویسد:ک.

ماذا علیک یا دنیا لو شحذت قواک فأعطیت فی کلّ زمن علیّا بعقله و قلبه و لسانه و ذی فقاره ... ⁽¹⁾

ای دنیا چه می شد اگر همه نیروهایت را بکار می گرفتی و در هر زمان و عصر شخصیتی چون علی (ع) با آن عقلش و با آن قلبش و با آن زبانش و با آن ذوالفقارش به ما می بخشیدی! و شبلی شمیّل مادّی می نویسد:

الامام علی بن أبی طالب عظیم العظما نسخة مفردة ... ⁽²⁾

امام علی بزرگ بزرگان است. او یک نسخه منحصر بفرد در جهان می باشد ...

ابن عطیه از محققان قرن ششم (از اهل سنت) می نویسد:

(گروه بسیاری از پیشینیان قرآن را تفسیر کرده اند. امّا (صدر المفسرین) که تفسیر او مورد تأیید تمام صحابه بوده است. علی بن ابیطالب [علیه السّلام می باشد. و پس از او؛ ابن عباس قرار دارد که عمری را در تفسیر قرآن مصروف داشته و آن را به کمال رسانید. ⁽³⁾

سیوطی می نویسد: (از ابی بکر، جز آثار اندکی در تفسیر به یاد ندارم و این آثار از شمار ده تجاوز نمی کند. ولی درباره امیر المؤمنین علی بن ابیطالب علیه السّلام چنین می نگارد: امّا علیّ فروی عنه الکثیر. و نیز راجع به خلفاء دیگر اینگونه یادآور می شود:

امّا الخلفاء فاکثر من روی عنه منهم علیّ بن أبی طالب. ⁽⁴⁾

اعلمیّت علی علیه السّلام مورد گواهی مفسران بزرگ عصر تابعین نیز بوده است.2.

در این مورد، از عطاء بن ابی ریاح می پرسند:

اکان فی اصحاب محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم اعلم من علیّ علیه السّلام؟

آیا در میان اصحاب پیامبر (ص) عالمتر از علی علیه السّلام بوده است؟

در پاسخ می گوید:

لا و اللّه لا اعلمه. ⁽¹⁾

نه، به خدا سوگند عالمتر از او، کسی را نمی شناسم.

لذا اگر در تفسیر قرآن و یا درباره مسائلی که مربوط به امر دین یا دنیای مردم بوده رأی علی علیه السّلام به دست می آمد، به هیچ وجه از آن عدول نمی کردند. سعید بن جبیر که خود یکی از مفسران معروف عصر تابعین است گفته است:

اذا ثبت لنا الشّی ء عن علیّ لم نعدل عنه الی غیره. ⁽²⁾

وقتی چیزی از علی علیه السّلام برای ما محرز می شد از آن عدول نمی کردیم.

بهمین جهت اعلمیّت علی بن ابیطالب به اسباب نزول و تفسیر و تأویل قرآن و مسائل و موضوعات دیگر نزد علمای عام نیز محرز و مسلّم است لذا آن حضرت (ع) به (کلام اللّه النّاطق) ملقب گردید. ⁽³⁾و این است که یکی از مصادر مهم بلکه مهمترین مصدر و منبع تفسیری ابن عباس وجود مقدّس علی علیه السّلام است که در این باره گفته است: (من هر چه از تفسیر قرآن آموخته ام از علی بن ابیطالب است) ⁽⁴⁾و آراء تفسیری امام علی (ع) در تفسیر و بیانات ابن عباس منعکس می باشد. ⁽⁵⁾

مسلّما قلم از تقریر مقام والا و ماورائی آن بزرگوار در تفسیر و تبیین آیات قرآنی،7.

عاجز و ناتوان است. و فقط برای آشنائی نسبی در این مورد می توان به تفاسیر معتبر روائی و منابع و متون اصیل اسلامی مراجعه نمود.

1- عبد اللّه بن عباس (م 68 ه ق)

1- عبد اللّه بن عباس (م 68 ه ق)

عبد اللّه بن عباس بن عبد المطلب پسر عمّ پیامبر اسلام (ص) و نیای بزرگ خاندان بنی عباس است. محققان و مورخان علی رغم سنّ کم ابن عباس به هنگام وفات پیغمبر گرامی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم که سیزده ساله بود وی را از اصحاب او بشمار آورده اند. ⁽¹⁾و نوشته اند که:

او از کودکی و به ویژه، وقتی که به سن تمیز و تشخیص رسید، همواره ملازم پیامبر اکرم (ص) بوده و اسرار فراوانی از مسائل نبوّت و رسالت آن حضرت را از نزدیک مشاهده نموده، و بدانها آگاهی یافته بود. ⁽²⁾

اکثر محققان اسلامی، ابن عباس را شاگرد امیر المؤمنین علی بن ابی طالب علیه السّلام و از خواصّ تلامیذ او معرفی کرده اند ⁽³⁾چون اعجوبه ای در تفسیر مانند ابن عباس باید نزد علی علیه السّلام تعلیم یافته باشد.

شاگردی ابن عباس در تفسیر قرآن کریم نزد علی بن ابیطالب علیه السلام مطلبی است که خود ابن عباس بارها بدان تصریح و یا اشاره کرده است چنانکه گفته است:

ما اخذت من تفسیر القرآن فعن علیّ بن أبی طالب. ⁽⁴⁾

آنچه از تفسیر قرآن دریافت نمودم از علی بن ابیطالب (ع) است.

شهرت چشم گیر ابن عباس بخصوص در تفسیر قرآن کریم چنان عمیق و گسترده بود که غالبا ذوق سرشار او در کشف رموز قرآنی معترف بوده اند. می دانیم که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم درباره ابن عباس دعا کرد و فرمود:

اللّهمّ علّمه الحکمة ⁽¹⁾و نیز درباره او فرمود:

اللّهمّ فقّهه فی الدّین و علّمه التأویل. ⁽²⁾

و نوشته اند: رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ابن عباس را در آغوش گرفت و درباره اش فرمود:

اللّهمّ فقّهه فی الدّین و انتشر منه. ⁽³⁾

ابن عباس در طول (تاریخ تفسیر) به القاب مختلفی شهرت یافته است، مانند:

ترجمان القرآن، فارس القرآن، حبر الامّة، بحر الامّة، رئیس المفسّرین، شیخ المفسّرین. ⁽⁴⁾

امام علی بن ابیطالب علیه السّلام تفسیر ابن عباس را ستوده و مردم را به گرفتن و آموختن آن از ابن عباس تشویق می کرد. و درباره او فرمود:

ابن عبّاس کانّما ینظر الی الغیب من ستر رقیق. ⁽⁵⁾

گویا، ابن عباس به مسائل نهانی و غیب از ورای پوشش نازکی می نگرد!9.

2- عبد اللّه بن مسعود (م 32 ه ق)

2- عبد اللّه بن مسعود (م 32 ه ق)

ابن مسعود از نظر کثرت احادیث تفسیری نفر بعد از ابن عباس است. او حافظ قرآن بوده و از این نظر مورد توجه و عنایت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بوده است. نوشته: پیغمبر گرامی اسلام (ص) دوست می داشت تلاوت قرآن کریم را از زبان او استماع نماید ⁽¹⁾و محققان ایشان را از جمله دوازده نفری می دانند که در زمان صحابه به دوستی خاندان رسالت معروف بوده است. آگاهی ابن مسعود در قراءت و تفسیر قرآن و نیز وسعت و گسترش اطلاع او در این زمینه ها مورد تأیید محققان و مفسران اسلامی است. ابن مسعود را می توان پایه گذار مکتب تفسیر کوفی دانست، زیرا مفسران کوفه در زمان تابعین از تفسیر او پیروی می کردند.

3- ابیّ بن کعب (م 19 بین 32 ه ق)

3- ابیّ بن کعب (م 19 بین 32 ه ق)

ابن کعب نخستین کاتب وحی بوده و از مفسرین بنام و مشهور عصر صحابه بشمار می آید. وی از احبار یهود بود که مسلمان شد و بهمین جهت به اسرار کتب کهن نیز واقف بود. گویند او دارای نسخه بزرگی در تفسیر است، که بعضی از علما از آن تفسیر در کتب خویش آورده اند.

4- زید بن ثابت ضحّاک انصاری (م 45 ه ق)

4- زید بن ثابت ضحّاک انصاری (م 45 ه ق)

وی از کتّاب وحی و از بزرگان بود و به کنیه (ابو خارجه) معروف است و بیشتر شهرت او در کتابت وحی و قرائت و نیز مقام علی بوده است. زید در مدینه در امور قضائی و فتوی و قرائت و فرائض سرآمد دیگران بود. و اوست که با تشویق عمرو به

دستور ابی بکر پس از جنگ یمامه به جمع آوری و تدوین قرآن کریم پرداخت و عثمان نیز مردم را به قرائت زید متّحد ساخت.

ابن عباس با وجود جلالت قدر و وسعت دانش، برای کسب علم به خانه زید می رفت و می گفت: (به نزد علم باید رفت، چه علم نزد کسی نمی آید).

5- جابر بن عبد اللّه انصاری (م 74 ه ق)

5- جابر بن عبد اللّه انصاری (م 74 ه ق)

جابر بن عبد اللّه انصاری از مفسران معروف عصر صحابه است ⁽¹⁾و ابی الخیر در کتاب طبقات المفسرین وی را از مفسران طبقه اول بشمار آورده است. جابر در هیجده غزوه همراه پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بوده و در جنگ صفین نیز جزء یاران علی بن ابیطالب علیه السّلام بود او تا زمان امام محمد باقر علیه السّلام، زنده ماند و سلام پیامبر اکرم، صلوات اللّه علیه را به آن حضرت رساند.

عطیّه از مفسران معروف و بنام تابعین، از ملازمان جابر بوده و طبق روایت خود عطیه این شخصیت بزرگ و مفسر بنام باهم به زیارت قبر حضرت امام حسین علیه السّلام سفر کردند. جابر یکی از برجستگان حفّاظ حدیث و سنن بوده و در کتب رجال شیعی از بزرگان شیعه و از ثقات محدّثین، معرّفی گردیده است ⁽²⁾وی در سن 94 سالگی از دنیا رفته است. ⁽³⁾

مشخصات تفسیر در عهد صحابه

مشخصات تفسیر در عهد صحابه

1- در این مرحله همه قرآن تفسیر نشده بلکه بخشی از آن که دارای پیچیدگی

بوده مورد تفسیر قرار گرفته است و هر چه از زمان حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم دورتر شده اند بر اساس سؤالات شیعه گسترش یافته است.

2- کم بودن اختلاف میان تفسیر صحابیان.

3- صحابه بمعنای اجمالی آیات اکتفا می کردند و در زمان صحابه قرآن ساده تفسیر می شد.

4- اقتصار بر توضیح معانی لغوی و احیانا یاد کردن سبب نزول آیه.

5- گاهی از قرآن مجید استنباط فقهی شده است.

6- در عهد صحابیان تفسیر بصورت مدون در نیامده است اگر چه بعضی از صحابیان پاره ای از تفاسیر را در مصاحف خود گنجانده اند. و همین کار سبب شده که بعد از ایشان گمان کنند آن تفسیر مدرّج از متن قرآن است.

7- در این مرحله تفسیر بخشی از حدیث بود و شکل منظمی نداشت.

8- در عهد صحابه بواسطه اطمینان کاملی که در میان بود برای سند، تحقیقی انجام نمی گرفت، امّا گاهی به شهادت گواه استناد می شد.

9- در تفسیر صحابه هیچ تفسیری درباره آراء و عقاید مختلف اصول مذاهب نمی توان یافت مگر در مسئله خلافت و جانشینی پیغمبر اکرم (ص) که از افرادی مانند امیر المؤمنین علی علیه السّلام و ابوذر و عمّار نقل شده است. استناد به قرآن برای عقاید مذهبی بعد از صحابیان پیدا شده است.

10- در مکتب تفسیری صحابیان روش صحیح، تفسیر قرآن به قرآن، مشاهده می گردد.

منابع صحابیان در تفسیر قرآن کریم

1- قرآن کریم

1- قرآن کریم

اولین مصدر و منبع تفسیری در عصر صحابه (قرآن کریم) می باشد. زیرا مسلم است که قرآن مجید خود راهنما و هادی بشر بوده و نور و روشنائی است چنانکه فرموده است:

(إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ ...). ⁽¹⁾

(بدرستی این قرآن بسوی آیینی که بهتر از هر آیین دیگر جهانی، بشریت را اداره می کند راه نمائی می کند).

و نیز قرآن مجید بیانگر و روشنگر هر چیزی است:

(وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ ءٍ). ⁽²⁾

پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمود:

و انّ القرآن لم ینزل لیکذب بعضه بعضا و لکن نزل یصدّق بعضه بعضا ... ⁽³⁾

بدرستی قرآن نازل نشده برای اینکه برخی از آن برخی دیگر را تکذیب کند ولی نازل شده که برخی از آن برخی دیگر را تصدیق نماید ...

این بیان پیامبر (ص) تفسیر قرآن با قرآن را تأیید می کند.

امام علی علیه السّلام فرمود:

یشهد بعضه بعضا و ینطق بعضه بعضا. ⁽¹⁾

شهادت می دهد برخی از قرآن بر برخی دیگر و بیان می کند برخی از آن برخی دیگر را.

مفسرین صحابه با توجه به آیات روشن و صریح خود قرآن و با توجه به بیان پیامبر گرامی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و نیز گفتار گهربار امیر المؤمنین و صدر المفسرین علی علیه السّلام روش تفسیر قرآن با قرآن را مورد توجه و عمل قرار دادند. آنها موضوعات مکرر را در قرآن جمع آوری نموده و آیات را با هم مقابله می کردند تا آیات مجمل را تبیین کنند. مثلا داستان حضرت آدم و هبوط او از بهشت و نیز داستان حضرت موسی علیه السّلام و مبارزه او با فرعون را که در بعضی از سوره ها موجز و مختصر و در بعضی از سوره ها مشروح و مطوّل آمده، جمع نموده و با یکدیگر مربوط ساخته و تفسیر می کردند. و نیز در مورد داستان خلقت حضرت آدم که بصورتهای مختلف بیان شده (خلقت از تراب- حماء مسنون- صلصال و ...)

آنها را مرتبط و تفسیر می کردند.

2- منبع دوم: سنّت

اشاره

2- منبع دوم: سنّت

دوّمین منبع و مصدر تفسیری در عصر صحابه (سنّت) است و سنت عبارت است از گفتار و کردار و تقریر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و از نظر شیعه گفتار و کردار و تقریر اوصیاء پیامبر گرامی که ائمه اطهار علیهم السّلام هستند نیز سنّت محسوب می شود.

در قرآن مجید در مورد تبعیت مطلق از پیامبر اکرم (ص) و در مرجعیت آن حضرت در مسائل و غوامض شریعت خداوند فرموده است:

(ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا). ⁽¹⁾

(آنچه را پیغمبر برای شما آورد یعنی امر کرد بگیرید و بپذیرید و آنچه از آن نهی کرد خودداری کنید).

و نیز خداوند فرمود:

(وَ ما کانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَی اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ مَنْ یَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا مُبِیناً). ⁽²⁾

برای هیچ مرد و زن مؤمن در کاری که خدا و رسول حکم کنند اختیاری نیست و هر کس نافرمانی خدا و رسول کند دانسته به گمراهی سختی افتاده است.

در عصر صحابه پیامبر مکرّم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یکی از مصادر مهم و اصلی تفسیر قرآن کریم بود و هرگاه صحابه در تفسیر قرآن اشکال پیدا می کردند به آن حضرت مراجعه می نمودند و در تبیین آیات از آن حضرت استمداد می کردند. و پیامبر اکرم نیز که از طرف پروردگار مأمور تبیین آیات قرآن کریم بودند، بدلیل آیه شریفه:

(وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ). ⁽³⁾

و فرو فرستادیم به تو ذکر- قرآن- را برای اینکه (بیان و روشن کنی) آنچه را به مردم نازل شده برای آنها.

به تفسیر و تبیین آیات می پرداختند. بیان آیات مجمل و توضیح مشکلات و شرح و تفصیل کلیات احکام از قرآن مانند وقت نمازهای پنجگانه و عدد رکعت های آنها و کیفیت نماز را پیامبر (ص) بر عهده داشت و نیز بیان مقدار زکاة و چگونه اخذ نمودن و محل مصرف آنها و انواع زکاة و مناسک و احکام حج و بیان آیات ناسخ و منسوخ و4.

دیگر مسائل از قرآن کریم را آن حضرت می فرمودند. چنانکه فرمودند:

صلّوا کما رأیتمونی اصلّی.

و فرمود:

خذوا عنّی مناسککم. ⁽¹⁾

تذکر:

تذکر:

آنچه مسلّم است در تفسیر و تبیین قرآن کریم آنچه را که اهل زبان عرب می فهمیدند و فهم مسائلی که بستگی به دانستن لغت و آگاهی از اسلوب و ادبیات عرب داشته نیاز به تفسیر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نداشته است. مانند:

(إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِیتاءِ ذِی الْقُرْبی . ⁽²⁾

بلکه آنچه از مسائل و مواردی که علم به آن مختص خداوند و (راسخین در علم) بوده و فهمش محتاج به تفسیر و تبیین پیامبر گرامی (ص) و ائمه اطهار علیهم السّلام بوده، سبب گردیده تا شخص پیامبر گرامی (ص) یا بهتر بگوئیم (سنّت پیامبر (ص)) و نیز (سنّت ائمه (ع)) از مصادر تفسیری، حتّی در عصر صحابه بوده باشد.

3- مصدر سوّم: امیر المؤمنین علی علیه السّلام

3- مصدر سوّم: امیر المؤمنین علی علیه السّلام

بدون تردید بعد از مرتبه والای تفسیر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم صحابیان در تفسیر قرآن کریم در مکتب پرفیض علی علیه السّلام بهره می بردند و آن حضرت از مصادر تفسیری آنها بشمار می آمد و مرجع بیان آیات بود. علی (ع) فاتح قلّه بلند (ایقان) در مراتب (ایمان)، آگاه به (بواطن و اسرار) آیات و اعلم به (تأویل) و

(تنزیل) قرآن کریم پس از رسول خدا (ص) و باب مدینه علم نبی (ص)، باب رحمت بارگاه وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ، آن کس که ترجمان القرآن و شیخ و رئیس المفسرین یعنی (ابن عباس) سرسپرده مکتبش بود و در تفسیر قرآن افتخار شاگردیش را داشت و به قول ابن عطیه دانشمند علوم قرآنی از اهل سنّت: (صدر المفسرین بود) قطعا از مصادر و منابع مصفّی و سرچشمه زلال، در تفسیر قرآن کریم در عهد صحابیان بوده است (که پیوسته و همواره خواهد بود). و حدیث شریف (ثقلین) عدم افتراق همیشگی و ابدی آن حضرت با کتاب خدا را اثبات می کند.

4- مصدر چهارم: اجتهاد و استنباط

4- مصدر چهارم: اجتهاد و استنباط

صحابه بغیر از مصادر مذکور خود با تمسّک به ادوات: (شناخت لغت و رموز آن، شناخت رسوم و عادات عرب، آگاهی از احوال یهود و نصاری در جزیرة العرب در هنگام نزول قرآن، و پرورش درک و فهم و ...)، با روش تفسیر (قرآن با قرآن) به اجتهاد و استنباط مفاهیم و حقایق قرآن مجید می پرداختند که این استنباطات با تفسیر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و تفسیر امام علی علیه السّلام هیچ منافات و مغایرتی نداشت. ⁽¹⁾

5- اخبار اهل کتاب

5- اخبار اهل کتاب

علت استفاده از اخبار اهل کتاب در تفسیر قرآن این بوده که قرآن، مانند تورات، بسیاری از قضایا و تاریخ انبیاء و امتهای پیشین را نقل نموده است همچنین موارد مشابه و مشترکی بین قرآن و انجیل، مانند تاریخ ولادت حضرت عیسی (ع) وجود دارد.

اسلوب خاص قرآن در نقل و بازگوئی تاریخ گذشته این است که کمتر به جزئیات می پردازد و در هر مورد تنها به ذکر بخشهائی که با هدف و مقصود کلام ارتباط دارد، بسنده می کند. و چون همواره سعی بر آن است که حوادث تاریخی، به صورت منظم و کامل شناخته شده، نکات مبهم در آنها وجود نداشته باشند، لذا بسیاری از اصحاب، جهت تکمیل معلومات خود در زمینه حوادث تاریخی ذکر شده در قرآن کریم، به اهل کتاب و آنان که تازه به اسلام گرویده بودند مانند عبد اللّه بن سلام و کعب الاحبار مراجعه می کردند، بدیهی است این مراجعه تنها در مواردی انجام می گرفته که دست آنان از سخنان و بیانات پیامبر اکرم (ص) کوتاه بوده است و با توجه به وقوع تحریف در تورات و انجیل و پدید آمدن مطالب جعلی در اخبار یهودیان و مسیحیان می توان به خطر بزرگی که از این طریق تفسیر قرآن و به تبع آن دین اسلام را تهدید می کرد پی برد به طوری که بنابر روایتی پیامبر اکرم (ص) فرمودند:

لا تصدّقوا أهل الکتاب و لا تکذّبوهم و قولوا آمنّا باللّه و ما أنزل الینا. ⁽¹⁾

اهل کتاب را نه تصدیق کنید و نه تکذیب و- بلکه- بگویید به خدای یکتا و آنچه بر ما نازل شده است ایمان آوردیم.

6- اشعار و ادبیات جاهلیت عرب

6- اشعار و ادبیات جاهلیت عرب

خلیفه دوّم تأکید داشت که در فهم قرآن به اشعار عرب، مراجعه شود، ذهبی نقل می کند که: [خلیفه دوّم می گفت:] علیکم بدیوانکم لا تضلّوا. قالوا: و ما دیواننا؟ قال: شعر الجاهلیّة فانّ فیه تفسیر کتابکم و معانی کلامکم.

[خلیفه دوّم می گفت:] دیوان خود را حفظ کنید تا گمراه نشوید، [اطرافیان گفتند: دیوان ما چیست؟ گفت: شعر جاهلیت، زیرا تفسیر کتاب شما و معانی گفتارتان در آن موجود است. ⁽¹⁾

ابن عباس نیز در پاسخ بسیاری از سؤالات مربوط به قرآن به اشعار عربی استناد می نمود این نکته را می توان در جوابهای او به سؤالات نافع ابن ازرق به خوبی مشاهده نمود او (نافع بن ازرق) ابن عباس را چنین توصیف می کند که:

هذا الّذی یجتری ء علی تفسیر القرآن بما لا علم له به.

این (ابن عباس) کسی است که قرآن را بر اساس مطالبی که به آنها علم و آگاهی ندارد، با جرأت و اطمینان بسیار، تفسیر می کند.

هنگامی که نافع درباره تفسیر قرآن از او سؤال می کند، به گونه ای مطالب را مطرح می کند که ابن عباس به ناچار، گفته های خود را به موارد مشابهی (شواهدی) از کلام عرب استناد دهد سپس شروع به پرسش می کند نخست، درباره کلمه (عزین) در آیه (عن الیمین و عن الشّمال عزین) سؤال می کند: ابن عباس در پاسخ می گوید: العزون حلق الرفاق: عزون به معنای گروه دوستان زیاد است.

نافع می پرسد آیا مردم عرب نیز این کلمه را به همین معنی استعمال می کنند؟

(آیا برای این معنا شاهدی از کلام عرب داری؟) ابن عباس در پاسخ می گوید: آری مگر شعر عبید بن ابرص را نشنیده ای که گفته است:

فجاؤوا یهرعون الیه حتّی یکونوا حول منبره عزینا

⁽²⁾یعنی: (پس آمدند در حالی که به سوی او می شتافتند تا آنکه چون دوستان گرد جایگاهش حلقه زنند).0.

و به همین ترتیب، سؤال و جواب بین ابن عباس و نافع بن ازرق، تا دویست مورد ادامه پیدا می کند که سیوطی تمام آنها را، به طور کامل، ذکر کرده است.

برخی ابن عباس را بخاطر تبحرش در استناد به لغات اشعار جاهلیت، مبتکر اسلوب لغوی در تفسیر قرآن دانسته اند. طبری از وی نقل می کند که می گفت: هرگاه مطلبی از قرآن را نفهمیدید، به اشعار مراجعه کنید، زیرا اشعار به زبان عربی است. ⁽¹⁾

نیشابوری، صاحب تفسیر معروف، در مقدمه تفسیر خود، این شیوه را مورد نقد قرار داده می گوید:

با این اسلوب در حقیقت ما شعر را اصل قرار داده ایم و قرآن را به عنوان فرعی بر آن بررسی نموده ایم. ⁽²⁾⁽³⁾

تفسیر در عصر تابعین

اشاره

تفسیر در عصر تابعین

بطور مسلّم در عصر صحابه به دلیل آنکه زمینه ها و ضوابط علمی و کلامی و فلسفی و عرفانی هنوز مدون نگشته بود، قرآن مجید بر اساس این زمینه ها تفسیر نمی گشت، و بجز خود قرآن کتاب دیگری تدوین نشده بود. در دوره تابعین (قرن دوّم یا اواخر قرن اوّل- انقراض بنی امیه) احادیث تفسیری از کل احادیث منفصل و مستقل گردیده و در ابواب خاص تدوین شد و در این مورد عده ای از علما بودند که برای جمع آوری احادیث و روایات به شهرها مسافرت می کردند و با تلاش و تفحّص احادیث را گرد می آوردند. که بعضی از آنها عبارتند از:

یزید بن هارون السّلمی (م 117 ه ق) شعبة بن الحجاج (م 160 ه ق) وکیع بن الجراح (م 197 ه ق) سفیان بن عیینه (م 198 ه ق) روع بن عبادة البصری (م 205 ه ق) عبد الرّزاق بن همّام (م 211 ه ق) آدم بن ابی ایاس (م 220 ه ق) عبد بن حمید (م 249 ه ق) این افراد همگی از گردآورندگان و پیشوایان حدیث بودند که احادیث تفسیری را نیز تماما جمع آوری، نمودند و آن را بصورت ابواب درآوردند. ⁽¹⁾

قدم مهم دیگری که بعدا برداشته شد این بود که پس از جمع آوری احادیث و روایات و جدا شدن احادیث تفسیری از کل روایات، هر آیه ای از قرآن مجید بر حسب این روایات تفسیر می شد و به ترتیب تفسیر قرآن مرتّب می گشت و این کار بدست عده ای از علما به انجام و به اتمام رسید من جمله:

ابن ماجه (م 273 ه ق) ابن جریر طبری (م 310 ه ق) ابوبکر بن منذر نیشابوری (م 318 ه ق) ابن ابی حاتم (م 327 ه ق) ابو الشّیخ بن حیّان (م 369 ه ق) الحاکم (م 405 ه ق) ابوبکر بن مردویه (م 410 ه ق)1.

خلاصه آنکه در عصر تابعین تفسیر قرآن کریم در سه گام بزرگ و تدریجی پیشرفت نموده و تدوین شده است:

گام اوّل: نقل احادیث تفسیری از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و از صحابه و تابعین.

گام دوّم: جمع آوری و مبوّب شدن احادیث و روایات تفسیری.

گام سوّم: مستقل شدن روایات تفسیری و (مدوّن) شدن تفسیر قرآن کریم. ⁽¹⁾

و نیز پیدایش مکتب های تفسیری در عصر تابعین است که این مکاتب و طبقات از نظر مشایخ و استادان تفسیر مشخص و ممتاز می شدند و بر حسب شهرهای مهمّ اسلامی نامگذاری شده بودند. مانند: مفسران مکّه، مفسّران مدینه، مفسران عراق (بصره و کوفه).

مفسّران معروف مکّه در دوره تابعین

اشاره

مفسّران معروف مکّه در دوره تابعین

در این دوره، چون اغلب مفسّران مکّه از شاگردان ابن عباس بودند. از روش او در تفسیر پیروی می کردند. و گزارشهای او را درباره آیات قرآنی نقل می نمودند. در این میان مفسّران چند تن بیش از دیگران در تفسیر قرآن مشهور بودند که عبارتند از:

سعید بن جبیر، مجاهد بن جبر مکّی، عکرمه، عطاء بن ابی رباح، طاووس بن کیسان یمانی و جز آنها.

1- سعید بن جبیر (م 95 ه ق)

1- سعید بن جبیر (م 95 ه ق)

او تفسیر قرآن را از ابن عباس اخذ کرده است، بنابراین روایات تفسیری او مستند

به ابن عباس است ⁽¹⁾مفسران از وی با تجلیل خاصی یاد کرده اند بصورتی که وی را در میان مفسّران دوره تابعین، برجسته و ممتاز می سازد.

سفیان ثوری گفته است: تفسیر را از چهار تن بیاموزید: سعید بن جبیر، مجاهد، عکرمه و ضحّاک ⁽²⁾در این بیان سفیان، سعید بن جبیر در رأس سایر مفسّران قرآن کریم قرار دارد. با اینکه: سعید بن جبیر از مفسران شیعی است- و بهمین جهت با حجاج بن یوسف درگیر شد و با او مناظراتی داشت و بخاطر تشیع و وفاداری نسبت به آن با شکنجه سختی به شهادت رسید ⁽³⁾در عین حال محققان فریقین یعنی دانشمندان سنی و شیعه- دانشمندانی که در امر جرح و تعدیل روات صاحب نظر هستند وی را ستوده اند.

وثاقت او مورد اتفاق اصحاب صحاح ستّه اهل سنت و کتب اربعه شیعی می باشد. ⁽⁴⁾ابن عباس نیز وی را بعنوان مطمئن ترین حجّت و سند دینی توثیق کرده است. ⁽⁵⁾سعید بن جبیر سخت از تفسیر به رأی بیمناک بود و از آن بشدت خودداری می کرد که منشأ این خودداری از تفسیر، تقوی و زهد و پارسائی او بوده است. باری نام سعید بن جبیر در کتب تفسیر قرآن، جای وسیع و مقام ارجمندی را برای خود باز کرده و بیان تفسیری وی بسیار مورد استفاده می باشد.

2- مجاهد بن جبر مکّی (21- 104 ه)

2- مجاهد بن جبر مکّی (21- 104 ه)

مجاهد، مکنّی به (ابو الحجاج) از موثق ترین اصحاب و از شاگردان ابن عباس

بشمار می آید. ⁽¹⁾روایات تفسیری مجاهد به نقل از امیر المؤمنین علی بن ابیطالب علیه السّلام و ابن عباس می باشد. گروهی از محققان اهل سنت از قبیل شافعی و بخاری به تفسیر او اعتماد کرده اند و عده ای نیز یادآور شده اند که او صحیح ترین وجوه در شرح و گزارش آیات قرآنی می باشد. مجاهد در تفسیر قرآن دارای حرّیت و جسارت بیشتری از دیگران بوده است. به این معنی که در مورد برخی از آیات قرآنی معتقد به تشبیه و تمثیل بوده و قرآن کریم را احیانا بگونه ای تفسیر نمود که مناسب و موافق مفاهیم ظاهری الفاظ و تعابیر قرآنی نبوده است.

خط مشی مجاهد و روش ویژه او در تفسیر که جسته و گریخته در مورد برخی آیات قرآنی دیده می شود بنیاد و زیربنائی برای روش تفسیر معتزلی بشمار می آید.

چنانکه دستاویزی نیز در اختیار متصوفه برای تفسیر قرار داده است.

طبری می نویسد: مجاهد در تفسیر آیه:

(وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِینَ اعْتَدَوْا مِنْکُمْ فِی السَّبْتِ فَقُلْنا لَهُمْ کُونُوا قِرَدَةً خاسِئِینَ) ⁽²⁾و به تحقیق دانستید آنان را که تعدی کردند از شما در روز شنبه پس گفتیم به آنها بوزینه های رانده شده گردید.

می گفت: این آیه بعنوان کنایه و تمثیل می باشد و منظور از آن مسخ قلوب و دلها است نه مسخ قیافه و شکل و این خود ضرب المثلی است و بعنوان تمثیل و تشبیه بکار رفته است. چنانکه خداوند در سوره جمعه می فرماید (کَمَثَلِ الْحِمارِ یَحْمِلُ أَسْفاراً) ⁽³⁾ولی طبری بعلت آنکه اشعری است این گونه تفسیر را نپذیرفته است ⁽⁴⁾3.

و آیه (وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلی رَبِّها ناظِرَةٌ) ⁽¹⁾را تفسیر کرده است: تنظر الثّواب من ربّها لا یراه من خلقه شی ء. ⁽²⁾

این تفسیر مبنای مسئله عدم رؤیت خدا برای معتزله می باشد ⁽³⁾بهمین جهت گروهی از مفسّران اهل سنت و بخصوص اشعریها از تمسّک به تفسیر او خودداری می کردند و علاوه بر این او را متهم ساختند که در تفسیر قرآن به اهل کتاب مراجعه می کرده که این اتهام ناروا است. زیرا او بمانند استاد خود ابن عباس از چنین کاری خودداری می نمود.

روش تمثیلی و عقلی مجاهد در تفسیر، نسبت به همه آیات قرآن عمومیت ندارد بلکه درباره برخی از آیات این روش را ارائه داده است که بنظر وی مبتنی بر اثر و حدیث بوده است. منتهی توأم با استنباط مشخصی خود او که بعلت احاطه وسیعی که به تفسیر قرآن داشت جرأت و شهامت بیشتری در تفسیر نشان داده است لذا می نویسند که مجاهد در تفسیر مقام پیشوائی دارد و بی رقیب است. اگر وی به خود اجازه شهامت را در تفسیر داده است از ارزش تفسیر او نمی کاهد و خدشه ای به مقام و منزلت وی در تفسیر وارد نمی سازد. ⁽⁴⁾

3- عکرمة (104 یا 105 ه ق)

3- عکرمة (104 یا 105 ه ق)

وی از مردم بربر مغرب بوده و از مولای خود ابن عباس و امیر المؤمنین علیه السّلام تفسیر را روایت می کند. شعبی گوید:

از مفسّران قرآن کسی اعلم از عکرمه باقی نماند. سماک بن حرب گوید: از عکرمه شنیدم که گفته بود: من آنچه میان دو لوح قرار گرفته [یعنی تمام قرآن را تفسیر کرده ام و نیز آنچه در مورد تفسیر قرآن می گویم منقول از ابن عباس می باشد.

حبیب بن ثابت نیز می گفت:

پنج مفسر قرآن نزد من گرد هم آمدند. طاووس، مجاهد، سعید بن جبیر، عکرمه و عطا، مجاهد و سعید بن جبیر تفسیر آیات قرآن را از عکرمه می پرسیدند و او به همه سؤالهای آنان پاسخ می داد.

شخصیت علمی عکرمه در تفسیر قرآن از خلال روایات فوق کاملا بدست می آید. و نیز در ضمن روایات دیگر ما به این نتیجه می رسیم که عکرمه دارای ذوقی سرشار در تفسیر بوده بطوری که گاهی ابن عباس یعنی استاد او از قریحه و شمّ تفسیری وی بهره مند می شد ⁽¹⁾عکرمه مواردی از آیات قرآن را که تفسیر آنها برای ابن عباس غامض و مبهم می نمود شرح و توضیح می داد. علّامه حلّی و محدّث قمی می نویسند:

عکرمه از مفسران امامیه نبوده ⁽²⁾بلکه از خوارج بشمار می آید ⁽³⁾و حتی یادآور شدند که به امام باقر علیه السّلام عرض کردند که عکرمه را اجل نزدیک شده و مرگش فرا رسیده است امام باقر علیه السّلام فرمود اگر به وی دسترسی داشتم سخنی را به او تعلیم می دادم که طعمه آتش دوزخ نگردد. ⁽⁴⁾6.

4- عطاء بن أبی رباح مکّی (م 114 ه ق)

4- عطاء بن أبی رباح مکّی (م 114 ه ق)

وی از فقهاء مفسّران بنام مکّه می باشد و چنانکه از خود وی نقل شده است:

هفتاد صحابی را درک کرده بود ⁽¹⁾قتاده وی را داناترین مردم عصر به مناسک و آیین های دینی معرفی نموده است. چنانکه نوشته اند، وقتی مردم برای اخذ معارف دینی به ابن عباس مراجعه می کردند؛ می گفت:

تجتمعون الیّ یا اهل مکّة و عندکم عطاء؟

چرا برای فرا گرفتن تفسیر، پیرامون من گرد می آیید در حالی که عطاء بن رباح در دسترس شما است. ⁽²⁾

ذهبی می نویسد:

شواهد تاریخی فراوانی وجود دارد که موقع و مقام بارز عطاء را از نظر تفسیر و حدیث بازگو نموده و از آنها چنین برمی آید که وی مردی راستین و مورد اعتماد بوده است. اگر چه از لحاظ کثرت روایات تفسیری به پایه مجاهد و سعید بن جبیر نمی رسد. ولی این حقیقت از اهمیت مقام او در تفسیر نمی کاهد. بلکه به عکس این نکته- با توجه به اینکه وی از تفسیر به رأی خودداری می ورزد- اهمیت بیشتری به تفسیر او می بخشد.

گویند از وی راجع به مسئله ای پرسش نمودند، وی در پاسخ صریحا اظهار داشت نمی دانم. بدو گفتند: آیا نمی توانی درباره آن اظهار نظر کنی؟ گفت:

انّی استحیی من اللّه ان یدان فی الارض برأیی روایات تفسیری عطاء و مجاهد که از مکتب تفسیری ابن عباس الهام می گیرد اساس کهنترین مصنفات تفسیری می باشد.

مطلب قابل توجه درباره او این است که عطاء سخت مورد احترام و توجه بنی امیّه بوده که دستور داده بودند به مردم اعلام شود جز عطاء کسی دیگر برای مردم فتوی ندهد! و در صورتی که در دسترس مردم نباشد باید؛ عبد اللّه بن نجیح این مهم را بر عهده گیرد!

5- طاووس بن کیسان یمانی (م 104 یا 108 ه ق)

5- طاووس بن کیسان یمانی (م 104 یا 108 ه ق)

وی بیشتر معارف تفسیری خود را از ابن عباس اخذ کرده است. طاووس در تفسیر خود از عبادله اربعه که عبارتند از: (عبد اللّه بن عباس، عبد اللّه بن مسعود، عبد اللّه بن عمر، عبد اللّه بن زبیر) و دیگر مفسران صحابه نقل و روایت می نماید و مدعی بود که با پنجاه صحابی مجالست داشته و با ابن عباس بیش از دیگران آمد و شد می کرد. ⁽¹⁾

برخی از دانشمندان او را ایرانی الاصل می دانند و شیخ طوسی و نیز صاحب روضات او را از اصحاب امام سجّاد علیه السّلام معرفی نموده است. ⁽²⁾چنانکه ابن قتیبه به تشیع او تصریح می کرد. ⁽³⁾ولی عده ای از محققان شیعی وی را از متصوفه و مفسّران اهل سنت می دانند ⁽⁴⁾. آقا بزرگ تهرانی با استناد به نوشته ابن الجزری احتمال می دهد که وی کتابی در تفسیر تدوین کرده است. ⁽⁵⁾

طاووس از اتقیاء و پارسایان نام آور زمان خود بوده و بسیاری از مفسّران در مورد وثاقت و امانت او با تجلیل خاصی، اتفاق نظر دارند و درباره همو ابن عباس گفته بود:

انّی لاظنّ طاووسا من اهل الجنّة. ⁽¹⁾

برای طاووس بسیار شگفت آور بود که مردم عراق، حجاج بن یوسف را با تمام سیاهکاریها و گناهش مؤمن و مسلمان می دانستند.

مفسّران معروف مدینه در عصر تابعین

اشاره

مفسّران معروف مدینه در عصر تابعین

می دانیم که بسیاری از صحابه در مدینه مقیم شدند و مانند عده ای دیگر به سایر بلاد اسلامی روی نیاوردند. و اینان برای تعلیم کتاب خدا و تفسیر قرآن مجالس رسمی درس در مدینه داشتند که بسیاری از (تابعین) در تفسیر قرآن از این مجالس مستفیض می شدند و در نتیجه مکتبی در تفسیر بوجود آمد که اهل مدینه از آن پیروی می کردند و چون ابیّ بن کعب در مدینه بسر می برد و در نتیجه در این منطقه بیش از دیگران در کار تفسیر شهرت یافت مفسّران دوره تابعین در مدینه غالبا از تفسیر او پیروی می کردند.

عده ای از مشاهیر تفسیر در مدینه عبارتند از: ابو العالیه رفیع بن مهران- ابو اسامة زید بن اسلم، محمد بن کعب قرظی.

1- ابو العالیه رفیع بن مهران ریاحی (م 90 یا 93 ه ق)

1- ابو العالیه رفیع بن مهران ریاحی (م 90 یا 93 ه ق)

وی قاری و مفسّر بود که ابن عباس او را گرامی می داشته و او را بر فراش و سریر خود می نشاند و قریش را پائین تر قرار می داد.

ابو العالیه قرائت را از ابی بن کعب فرا گرفت. نسخه ای بزرگ در تفسیر دیده شد که ابو جعفر رازی از ربیع بن انس از ابی العالیه و از ابی بن کعب روایت کرده است.

ابن ابی حاتم و محمد بن جریر طبری از این نسخه در تفسیر خود بسیار نقل دارند. و همچنین حاکم در المستدرک و احمد بن حنبل در مسند از این نسخه روایاتی در تفسیر آورده اند. ⁽¹⁾

2- زید بن اسلم (م 136 ه ق)

2- زید بن اسلم (م 136 ه ق)

از تابعان ذیلی است که در عصر خود به فزونی علم شهرت داشت و برخی معاصران او معتقد بودند که از وی بیش از دیگران مستفید می شدند چون زید در مدینه دارای حلقه و مجلس درسی بوده است. گویند که زید از اصحاب امام سجّاد علیه السّلام بوده بهمین جهت از وی در کافی و تهذیب روایات فراوانی نقل شده است. ولی اخباریان او را از مفسّران اهل سنّت می دانند. فرزندش عبد الرحمن بن زید و نیز مالک بن انس معروف به (امام اهل المدینه) صاحب کتاب (الموطّأ) تفسیر را از او اخذ کرده اند. ⁽²⁾

معروف است که زید قرآن را به رأی خویش تفسیر می کرده و در این کار احساس دشواری نمی نمود شاید بدان جهت که می دید احیانا برخی صحابه نیز دست به چنین کاری می زدند.

3- محمد بن کعب قرظی کوفی مدنی (م 117 یا 118 ه ق)

3- محمد بن کعب قرظی کوفی مدنی (م 117 یا 118 ه ق)

وی از کبار مفسّرین از قبیل علی بن ابیطالب علیه السّلام و ابن مسعود و ابن عباس با واسطه از ابیّ بن کعب، تفسیر را روایت کرده است. وی به عدالت و وثاقت و کثرت حدیث و تأویل قرآن شهرت داشت.

ابن حیان می گفت که قرظی از فاضل علما و فقهاء اهل مدینه بود و روزی در مسجد با یارانش به گفتگو نشسته بود که سقف مسجد فرو ریخت و او و جمعی از یارانش زیر آوار جان خود را بسال 118 هجری از دست دادند. ⁽¹⁾

مدرسه تفسیر قرآن در عراق

اشاره

مدرسه تفسیر قرآن در عراق

مدرسه عراق بر عبد اللّه بن مسعود قائم بود. اگر چه دیگران از صحابه آنجا بودند که اهل عراق از ایشان اخذ تفسیر می کردند. امّا عبد اللّه بن مسعود استاد اوّل و ممتاز این مدرسه بود که در کثرت روایات تفسیری مشهور بود.

وقتی عمر، عمار یاسر را به فرمانداری کوفه فرستاد ابن مسعود را بعنوان معلم قرآن و معاون او با وی همراه ساخت. کوفیان در محضر او می آمدند و بیش از سایر صحابه از او فرا می گرفتند. اهل عراق در بکار بردن رأی مشهور و از دیگران ممتاز بودند و این مطلب از کثرت مسائل خلاف در میان ایشان معلوم می شود. بعضی می گویند این اساس را ابن مسعود بنا نهاد و پس از او علمای عراق از وی بمیراث بردند و طبیعی است که این روش در تفسیر قرآن اثر گذاشت. و از آن به بعد می بینیم که روز به روز دائره رأی و اجتهاد در این باب وسیع تر شده است.

مشهورترین از مفسرین در مدرسه عراق:

1- علقمة بن قیس (م 61 ه ق)

1- علقمة بن قیس (م 61 ه ق)

علقمة بن قیس بن عبد اللّه بن مالک کوفی در زمان پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه

و آله و سلّم متولد شد او از معروفترین و داناترین روات ابن مسعود بشمار می رود: و از دید اهل سنت از روات موثقی است که به ورع و تقوی موصوف می باشد. عبد اللّه بن مسعود می گفت: آیاتی که من قرائت و تفسیر آنها را می دانستم علقمه نیز بدانها آگاهی داشت ⁽¹⁾و او نه تنها در احادیث اهل سنت توثیق شده بود بلکه در میان رجال حدیث شیعی نیز به زهد و تقوی و وثاقت نامی و مشهور است و در رجال کشّی از بزرگان تابعین و رؤسا و زهّاد این عصر بشمار آمده است.

2- مسروق بن اجدع (م 63 ه ق)

2- مسروق بن اجدع (م 63 ه ق)

مسروق بن اجدع بن مالک کوفی روزی عمر از او پرسید چه نام داری؟ گفت مسروق بن اجدع، عمر گفت اجدع شیطان است. نام تو مسروق بن عبد الرحمن باشد. وی از برجسته ترین یاران و اصحاب ابن مسعود بشمار می رود. چنانکه از خود او نقل شده است که گفت: من بسیاری از معارف تفسیری خود را از ابن مسعود اخذ کردم و ابن مسعود عادتا سوره را بر ما می خواند و سپس برای تفسیر آن با ما به گفتگو می نشست و در تمام طول ساعات روز به تفسیر همان سوره می پرداخت. مسروق از نظر اهل سنت از وثاقت برخوردار است. شریح قاضی در مشکلات قضاوت به او رجوع می نمود ⁽²⁾ولی در کتب رجال شیعی از کوفیانی است که با علی علیه السّلام عداوت می ورزیدند ⁽³⁾او در سال 63 هجری وفات نمود. ⁽⁴⁾

3- اسود بن یزید نخعی (م 74 یا 75 ه ق)

3- اسود بن یزید نخعی (م 74 یا 75 ه ق)

ابو عبد الرحمن اسود بن یزید از بزرگان تابعین بود از امیر المؤمنین علی بن ابیطالب علیه السّلام و ابن مسعود و حذیفه و بلال و ابی بکر و عمر روایت کرده.

فقیهی زاهد و ثقه ای صالح بود و در تفسیر ماهر. او در کوفه به سال 74 یا 75 وفات نمود.

4- مرّة همدانی کوفی (م 76 ه ق)

4- مرّة همدانی کوفی (م 76 ه ق)

ابو اسماعیل مرّه بن سراحیل معروف به (مرّة الطیب) و مرّة الخیر بوده. او از ابی بکر و عمر و علی علیه السّلام و ابن مسعود روایت می کرد. او صاحب زهد و ورع بود و در سال 76 هجری درگذشت، مرّه از نظر اهل سنت در زهد و پارسائی دارای مقامی ارجمند بود ⁽¹⁾ولی مرّه مانند مسروق و شریح قاضی نسبت به علی علیه السّلام کینه و عداوت داشت. ⁽²⁾

5- عامر شعبی کوفی (م 104 ه ق)

5- عامر شعبی کوفی (م 104 ه ق)

ابو عمرو عامر بن شراحیل الشعبی کوفی- قاضی کوفه بود درباره علم او سخن بسیار هست. گویند هنوز بسیاری از صحابیان در کوفه زنده بودند که مردم به درس او حاضر می شدند وی در علوم تفسیر و فقه و ادب قدرت حافظه و بسیاری اخذ، از میان صحابیان مشهور بود؛ با وجود این، جرأت تفسیر به رأی نداشت.

وی گفته: سه چیزند که تا بمیرم در آنها سخن نگویم: تفسیر، روح و رأی، بر

مفسّران معاصر خود انتقاد می کرد به تفسیر سدّی خوش نداشت و بر او و ابی صالح طعن می زد و می گفت: در نظر من مقصر هستند. گویند بر ابی صالح باذان می گذشت گوش او را گرفت و گفت: قرآن را تفسیر می کنی و حال آنکه آن را نخوانده ای؟ ⁽¹⁾محققان اسلامی وی را در تفسیر قرآن معرفی کرده اند و در نزد شیعه دارای شخصیتی مذموم است!

6- حسن بصری (م 110 ه ق)

6- حسن بصری (م 110 ه ق)

ابو سعید حسن بصری دو سال به آخر خلافت عمر مانده متولد شد مردی عالم و فصیح بود بیانی دلنشین و مؤثر داشت. مالک بن انس می گفت از حسن بپرسید. زیرا او حاضر الذهن است آماده و ما فراموش کرده ایم شاید آغازگر سخنگوئی درباره زهد و ترک دنیا به سبکی افراطی تر از فرهنگ اسلام او بود. ترک دنیا را بجای اصلاح دنیا توصیه می کرد. او تقریبا اوّل کسی است که تفسیر اشاری و کلمات غریبه از فرهنگ اسلام بوسیله متصوفه از او نقل شده است.

حسن بصری قائل به (قدر) بوده و از این جهت و جهاتی دیگر شخصیتی مقبول در نزد شیعه نیست. مرحوم محدث قمی و سید مرتضی او را متظاهر به زهد و پارسائی معرفی کرده اند. ⁽²⁾حمّاد بن سلمه می گوید که حمید می گفت من قرآن را بر حسن بصری قرائت می کردم و او آن را بر اثبات قدر تفسیر می کرد و می گفت:

من کذب بالقدر فقد کفر. ⁽³⁾

حسن بصری در سال 110 هجری وفات یافت. روایات درباره جرح و تعدیل او

متناقض است. ⁽¹⁾

7- قتاده (م 117 ه ق)

7- قتاده (م 117 ه ق)

قتاده بن دعامة سدوسی عربی الاصل و ساکن بصره بود، حافظه قوی داشت او اطلاع گسترده ای در شعر عربی و انساب عرب و تبحّری در زبان تازی را دارا بود.

بهمین جهت در تفسیر قرآن شهرتی فراوان بدست آورد. که سعید بن مسیّب مفسر می گفت: هیچ عراقی بهتر و کارآمدتر از قتاده نزد من نیامد. ⁽²⁾

چنین بنظر می رسد که قتاده از محبّان علی بن ابیطالب علیه السّلام بوده. چون در مجلسی سخن و گفتاری از خالد بن عبد اللّه قسری درباره نکوهش علی علیه السّلام شنید لذا برخاست و در حالی که می گفت: زندیق و ربّ الکعبة و زندیق و ربّ الکعبة ⁽³⁾از مجلس خارج شد. ترجمه چنین است که: (سوگند به پروردگار کعبه خالد بن عبد اللّه قسری بی دین است).

ویژگیهای تفسیر قرآن در عصر تابعین

ویژگیهای تفسیر قرآن در عصر تابعین

1- در این دوره بسیاری از اسرائیلیات (اعم از فرهنگ یهود و یا فرهنگ نصاری) در تفسیر داخل شد.

2- تفسیر در این دوره هم مانند دوره صحابیان نشانه روایت و اثری داشت و از حدود تفسیر نقلی بیرون نرفت و غالبا قرآن بر اساس نقل و اثر تفسیر می شد. ولی

نتوانست مانند عصر صحابیان رنگ روائی و نقلی خود را حفظ کند و تفسیر در این عصر تابع مکتب های مختلف در بلاد گشت در مکّه از ابن عباس در مدینه اکثر از ابیّ بن کعب و در عراق از عبد اللّه بن مسعود پیروی می کردند. در میان مفسران این عصر، سعید بن جبیر، طاووس یمانی، عامر شعبی، سخت از تفسیر به رأی خودداری می کردند. ولی درباره مجاهد و عطاء بن ابی رباح و زید بن اسلم و قتاده و اصولا اکثر مفسران اهل کوفه نوشته اند که از تفسیر به رأی ابائی نداشته اند.

3- در این دوره بذر اختلاف مذهبی پاشیده شد و تفسیرهائی پدید آمد که در آنها از مذهب خاصی حمایت می شد چنانچه قتاده متهم به (قدر) و حسن بصری و شاگردش و اصل بن عطاء سرآغازی برای مکتب اعتزال بودند.

4- اختلاف میان تابعان از اختلاف میان صحابیان بیشتر و مشهورتر است. که اختلاف های این دوره مولود تأویلات ناروا است که برای اثبات عقاید سیاسی و مذهبی استخدام شده است.

نخستین اختلافی که میان مسلمین پس از وفات پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم خودنمایی کرد، بنا به گفته ابو الحسن اشعری (م 324 ه) اختلاف در امامت و خلافت است. ⁽¹⁾ولی در زمان تابعین اختلافات مذهبی رو به شدت نهاد.

ایشان در کتاب خود گفته است:

و اوّل ما حدث من الاختلاف بین المسلمین بعد نبیّهم صلّی اللّه علیه و سلّم اختلافهم فی الامامة.2.

[فهرست مفسرین مشهور صحابه و تا بعین

[فهرست مفسرین مشهور صحابه و تا بعین

مفسرین مشهور صحابه امیر المؤمنین علی بن ابیطالب علیه السّلام (م 40 ه) 1- عبد اللّه بن عباس (م 68 ه) 2- عبد اللّه بن مسعود (م 32 ه) 3- ابیّ بن کعب (19- 32 ه) 4- زید بن ثابت ضحّاک انصاری (م 45 ه) 5- جابر بن عبد اللّه انصاری (م 74 ه) مفسرین معروف تابعین الف: مفسّران مکّه 1- سعید بن جبیر (م 95 ه) 2- مجاهد بن جبر مکّی (م 21- 104 ه) 3- عکرمه (104- 105 ه) 4- عطاء بن ابی رباح (م 114 ه) 5- طاووس بن کیسان یمانی (104- 108 ه) ب: مفسّران مدینه 1- ابو العالیه رفیع بن مهران ریاحی (90- 93)

2- زید بن اسلم (م 136 ه) 3- محمّد بن کعب قرظی (م 117- 118) ج: مفسّران عراق مفسّران بصره 1- ابو سعید حسن بصری (م 110 ه) 2- قتادة بن دعامه سدوسی (م 117 ه) 3- ابو صالح باذان بصری (پس از قرن اوّل) مفسّران کوفه 1- مرّة همدانی کوفی (م 76 ه) 2- علقمة بن قیس کوفی (م 61 ه) 3- مسروق بن اجدع کوفی (م 63 ه) 4- عامر شعبی کوفی (104- 109 ه) 5- اسود بن یزید نخعی (76 یا 75 ه) 6- جابر بن یزید جعفی (127- 132) 7- اسماعیل بن عبد الرحمن کوفی (127 ه ق) گروه دیگر از مفسّران دوره تابعین و کمی پس از آن 1- عطاء بن ابی سلمه خراسانی (؟)