مشخصات کتاب

سرشناسه : سبحانی تبریزی جعفر،۱۳۰۸-

عنوان و نام پدیدآور : آیین وهابیت جعفر سبحانی [برای حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت وضعیت ویراست : ویراست ۳؟.

مشخصات نشر : تهران: مشعر، ۱۳۷۵.

مشخصات ظاهری : ۳۶۷ص.

شابک : ۵۵۰۰ریال ؛ ۱۲۰۰۰ریال ( چاپ چهارم )

یادداشت : چاپ چهارم ۱۳۸۰.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس موضوع : وهابیه -- دفاعیه ها و ردیه ها

شناسه افزوده : حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت رده بندی کنگره : BP۲۰۷/۶/س ۲آ۹ ۱۳۷۵

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۱۶

شماره کتابشناسی ملی : م ۷۵-۸۵۱۷

پیشگفتار: لزوم تشکیل یک کنگره علمی اسلامی درباره «توحید» و «شرک»

اشاره

کعبه، نخستین خانه توحید است که پیش از نوح پی ریزی شد ⁽¹⁾و در طوفان نوح آسیب دید، پس از اندی، ابراهیم خلیل به تعمیر و آبادی آن پرداخت ⁽²⁾و همه خداپرستان را به زیارت آن پایگاه عاشقان و دلدادگان «اللَّه» دعوت نمود. ⁽³⁾

خداوند بیت خود را تجمّع موحدان، و مرکز «امن» خداپرستان قرار داد و هیچ کس نباید در آن جا احساس خطر و ناامنی بنماید. ⁽⁴⁾

خداوند زیارت خانه خود را مایه قوام زندگی یکتاپرستان قرار داد، و یادآور شد که با برپا نمودن مراسم حج، حیات فردی و اجتماعی، مادی و معنوی آنان

تأمین می گردد ⁽¹⁾.

در پرتو الهام از این آیه، امام صادق- ع- فرمود: «لایَزالُ الدّینُ قائِماً ما قامَتِ الْکَعْبَةُ».

خصوصیات و ویژگیهای بیت الهی و حرم خدا، بیش از آن است که در این پیشگفتار منعکس گردد، آنچه لازم است بدان توجه شود، وضع کنونی کعبه است که متولیان آن، خود را «خادمان حرمین شریفین!» می نامند و به اداره آن فخر و مباهات می کنند.

ما از میان ویژگیهای یاد شده، از دو مطلب پرسش می کنیم:

1- آیا مراسم کنونی حج مصداق «قیاماً للناس» است؟

آیا اجتماع بیش از دو میلیون مسلمان در گرداگرد کعبه و زیارت آن، تأمین گر حیات مادی و معنوی و مایه قوام زندگی آنها است؟ اگر چنین است، بفرمایید در کدام یک از سالها، متولّیان وخطیبان حرمین، مسائل سازنده اسلامی را در اجتماعات بزرگ مطرح کرده اند و خطوطی را ترسیم نموده اند؟

در سال 1356 ه. ش. با گروهی از حافظان خردسال قرآن، به منظور انجام عمره مفرده به زیارت خانه خدا مشرف شدیم. روزهای حضور ما در آن دیار، اخبار حمله اسرائیل به جنوب لبنان، برای قلع و قمع فلسطینی ها در رسانه های گروهی منعکس بود. روز جمعه برای شرکت در مسابقه قرائت قرآن در محل «تحفیظ القرآن الکریم» جنب حرم شریف حاضر شدیم. ریاست

جلسه را یکی از شخصیتهای کشور عربستان بر عهده داشت، مسابقه به پایان رسید و پس از اندی، اذان نماز جمعه گفته شد و خطیب حرم برفراز منبر قرار گرفت، با خود گفتم، الآن پیرامون حادثه روز سخن خواهد گفت ولی چیزی نگذشت که «حسن ظن» من به «سوء یقین» تبدیل شد و خطیب، پیرامون آداب شرکت در مساجد و نماز جمعه سخن گفت و این که باید نظافت پا و دهان را رعایت نمود! او کلمه ای از حوادث روز بر زبان نیاورد! از شخصیت مصری عضو «اخوان المسلمین»، که در کنارم نشسته و از بدِ حادثه، به سرزمین «مکه» پناهنده شده بود، پرسیدم: این خطبه، مطابق «مقتضای حال» بود؟! او چون مرد منصفی بود، اظهار تأسف کرد و پاسخی نداد.

تمام خطبه های نماز جمعه در امثال این مراکز چک شده و خطوط کلّی آن مشخص گردیده است. حتّی یک سخن نیز درباره استعمار و ضررهای آمریکای جهانخوار و اقمار آن بر جهانِ تحت استعمار گفته نمی شود. امّا آنچه بخواهی درباره شیعه و مجوس! سخن می رانند، تا آنجا که پس از انقلاب اسلامی کتابی منتشر می کنند به نام «جاءَ دور المجوس!»

حال با توجه به این اوضاع، می توان گفت که فرمانروایان نجد و ریاض، پاسداران حرم الهی و زمینه سازان «قیاماً لِلنّاس ....» در جهان اسلام اند؟!

2- آیا حرم الهی جایگاه امن است؟

اشاره

قرآن، مکه و حوالی آن را حرم «امن» الهی معرفی می کند و می فرماید:

«وَمَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً» ⁽¹⁾

«هر کس به آنجا وارد گردد، از نظر تشریع الهی، از هر تعرّضی در امان است.»

پدر مسلمانان (ابراهیم خلیل- ع-) از خدا خواست مکه را منطقه امن قرار دهد آنجا که گفت:

«رَبِّ اجْعَلْ هذَا البَلَدَ آمِناً.» ⁽¹⁾

«خداوندا! این منطقه را «امن» قرار ده.»

اکنون پرسش این است: آیا متولیان کنونی حرمین، پاسداران این تشریع الهی هستند؟ آیا واقعاً سران طوایف اسلامی ایمنی دارند که در آن نقطه، مسائل سیاسی را مطرح کنند و نمایندگان واقعی ملل اسلامی را که در آنجا گرد آمده اند، از اوضاع دردناک جهان اسلام آگاه سازند و خط بدهند؟ یا از میان طوایف اسلامی، تنها حنبلی ها حق سخن دارند و از میان معارف بلند اسلام فقط اندیشه های جامد و خشک «ابن تیمیه» و «ابن قیم» و اخیراً «محمّد بن عبدالوهاب» باید مطرح شود؟ و از میان صدها بحث اجتماعی و سیاسی و فرهنگی تنها باید مسائل مربوط به زیارت اموات و بزرگداشت آثار رسالت و تکریم اولیای الهی بازگو گردد و مخالف بی دفاع، با چماق تکفیر کوبیده شود و هر نوع ضرب و شتم و لعن و تکفیر نثار او گردد؟!

آیا این است معنای «حرماً آمناً»؟ با توجه به این شرایط، اگر بگوییم:

کعبه در قبضه ... است سخنی گزاف گفته ایم؟

فرهنگ وهابیت بر اساسِ «تکفیرِ فِرق اسلامی»، «ایجاد تفرقه میان

مسلمانان»، «خشن جلوه دادن تعالیم اسلام»، «محو آثار رسالت و وحی» و «سازش با تمام جباران و مستکبران» حتی امثال «یزید بن معاویه» استوار است. آنان گویندگان و نویسندگانی که در اختیار دارند، همگی «وعاظ السلاطین» و حقوق بگیران ترسویی هستند که جز آنچه استادان به گوششان خوانده اند، بازگو نمی کنند.

شاید خواننده گرامی تصوّر کند که ما در این توصیف، دور از منطق و بی مدرک سخن می گوییم، ولی برای نمونه، روی جلد کتابی را منعکس می کنیم که در کشور عربستان سعودی چاپ و منتشر شده است. در این کتاب از مردی که با منجنیق کعبه را سنگباران کرد و سه روز تمام جان و عرض و اموال مردم مدینه را بر سپاهیان خونخوار خود مباح ساخت، دفاع و مدح و ثنا شده است.

با توجه به این اصل، می توان گفت که در این کشور نوعی آزادی مطلق برقرار و یک نوع اختناق کامل حکمفرماست. کتابهایی که در آن، مداحی از ستمگران و جباران اموی و عباسی انجام گیرد، کاملًا آزاد است امّا کتابهایی که در آن از اهل بیت دفاع شود، ممنوع می باشد. نه تنها این نوع کتابها، بلکه هر نوع کتابی باید هنگام ورود کنترل شود و از تصویب وزارت اطلاعات و امنیت بگذرد!

در سال گذشته (سال 1404 ه. ق.) هنگام ورود به فرودگاه مدینه، ده جلد کتاب «مصدر الوجود» را همراه داشتم که درباره اثبات صانع و دلائل وجود خدا نگارش یافته است. هدفم از بردن این کتاب، که خود مؤلف آن هستم، خدمت به فرهنگ این کشور بود، ولی متأسفانه در فرودگاه توقیف شد و حتی پس از مطالعه، مسؤول مربوطه گفت: با این که این کتاب، کتاب شیرین و سودمندی است ولی باید به وزارت اطلاعات و امنیت ارسال شود و از آنجا تحویل بگیرید. این است معنای «بَلَداً آمِناً»؟!

«شرک»، فراوان ترین و ارزان ترین کالا در عربستان!

اتهام «شرک» و مشرک نامیدن بسیاری از علما و بزرگان، در این کشور امری است عادی و معمولی. انسان در برخورد با هیأت آمران به معروف، بیش از هر لفظی، این نوع الفاظ را می شنود، تو گویی در قوطیِ آنان، جز «شرک» و اتهام به آن، چیز دیگری برای فروش نیست!

به هنگام نگارش این مقدمه، کتابی از یک نویسنده پاکستانی با نام «الشیعه والتشیع» به دستم رسید که در کشور عربستان چاپ شده است. مؤلّف

در صفحه بیست آن، جمله ای از مرحوم استاد فقید شیخ محمد حسین «مظفری» نقل کرده و آن را مطابق دلخواه خود تفسیر و معنا می کند، در اینجا هر دو عبارت را می آوریم تا روشن شود که نویسندگان وهابی چگونه، با کمال وقاحت، افراد را به «دعوت به شرک» متهم می سازند.

مرحوم مظفری می گوید: تشیع، از نخستین روزی که پیامبر مردم را به یکتایی خدا و رسالت خود دعوت کرد، آغاز گردید.

آنگاه چنین می گوید:

دعوت به «پیروی از ابوالحسن» (علی- ع-)، دوشادوش دعوت به «توحید خدا و رسالت پیامبر»، پیش می رفت.

این نویسنده پاکستانی در انتقاد از سخن مظفری می نویسد:

پیامبر، مطابق گفتار مظفری، علی را شریک نبوت و رسالت قرار می داد!

اگر این نویسنده، اسیر هوی و هوس نبود و خود را به وهابیان نمی فروخت، و اگر از الفبای عقاید شیعه آگاه بود، چنین اعتراض مضحکی، به نویسنده بزرگ جهان اسلام نمی کرد.

اگر چنین دعوتی، «دعوت به شرک» یا «شرکت در رسالت» باشد، پیش از همه، خود قرآن این کار را انجام داده است؛ زیرا قرآن علاوه بر دعوت به «اطاعت از خدا و رسول»، به اطاعت از «أولِی الْأمْر» نیز دعوت کرده و فرموده است:

«أطیعُوا اللَّهَ وَأطیعُوا الرَّسُولَ وَأولی الأَمْرِ مِنْکُم» ⁽¹⁾

بنابر عقیده این نویسنده، رسول خدا- ص- به جای دعوت به توحید، مردم را به شرک و دوگانگی خوانده است! چرا که «اولی الأمر» را در کنار «اطاعت خدا» آورده و بدیهی است اولی الأمر را هر نوع تفسیر کنیم، علی از مصادیق واضح آن است.

همگی می دانیم روزی که پیامبر مأمور به دعوت خویشاوندان شد و آیه «وأنذر عشیرتک الأقربین» فرود آمد، بستگان خود را دعوت کرد و در آن مجلس (یوم الدار) نبوّت خود را اعلام نمود. آنگاه افزود:

«فَأَیُّکم یُوازِرُنی عَلی هَذا الأمْرِ عَلی أنْ یَکُونَ أخی وَوَصِیّی وَخَلِیفَتی فِیکُمْ»

«کدام یک از شما مرا بر این کار کمک می کند تا برادر و وصی و جانشین من در میان شما باشد؟»

آن هنگام، کسی جز علی برنخاست و پیامبر پس از دوبار تکرار ونشنیدن پاسخ از کسی جز علی- ع- فرمود:

«انَّ هذا أخی وَوَصِیّی وَخَلیفَتی فِیکُمْ فَاسْمَعُوا لَهُ وَأَطِیعُوا»

«این برادر و وصی و جانشین من در میان شمااست، سخنش را بشنوید و از او اطاعت کنید.» ⁽¹⁾

شیعه به حکم این تاریخ می گوید: روزی که پیامبر مأمور شد مردم را به

توحید و رسالت خویش دعوت کند، دستور یافت، به خلافت علی نیز دعوت نماید و دعوت به «نبوت» با دعوت به «امامت» توأم و همراه بوده است.

حال آیا صحیح است شیعه را متهم کنیم که می گوید: «پیامبر مأمور بود علی را شریک رسالت و نبوت خود اعلام کند؟» آیا دعوت به «خلافت» آن هم پس از مرگ؛ یعنی دعوت به «رسالت و نبوت؟!»

آفت کتابهایی که نویسندگان سنّی، بخصوص وهابی، درباره عقاید شیعه می نویسند، دو چیز است:

1- بی اطلاعی از عقاید شیعه؛ این آفت در تمام قرون حاکم بوده است و دلیلش وجود قدرتهای جهنمی اموی و عباسی بود که اجازه نمی داد شیعه عقاید خود را در محافل علمی اهل سنت مطرح کند و تشیع بسان دیگر مکاتب شناخته شود؛ زیرا هر کسی اجازه سخن گفتن در مراکز علمی و عبادی را داشت جز شیعه، مگر در مقطع های خاصی که برای معرفی این کتب کافی نبود.

2- انقلابی که در مجامع و محافل علمی تسنّن از نظر شیوه تعلیم وتعلّم رُخ داد و شیوه های نو و کتابهای سطحی در عقاید و کلام، جانشین شیوه های دیرینه و کتابهای عمیقی مانند «المواقف» و «شرح مقاصد» گردید، سبب شد که در یک کشور اسلامی، کسی پیدا نشود تا از عهده تدریس این کتابهای عمیق، که در قرن هشتم اسلامی نوشته شده، برآید.

این نوع سطحی نگری و آموزشهای غیر عمیق است که سبب می شود نویسنده ای مانند «احسان الهی ظهیر» میان «دعوت به خلافت» و «دعوت به نبوت و رسالت» فرقی نگذارد و کتابی در «فِرَق و تاریخ» بنویسد و با پول نفتِ بی حد و حساب سعودی چاپ و منتشر کند ولی از الفبای عقیده «شیعه» آگاه

نباشد.

عمیق تر بیندیشیم

فرزند گرامی پیامبر، حضرت صادق- ع- می فرماید:

«الْعالِمُ بِزَمانِهِ لاتَهْجُمُ عَلَیْهِ اللَّوابِسُ»

شخص آگاه از اوضاع زمان خویش، مورد هجوم حوادث ناگوار واقع نمی شود.

اینک جا دارد کمی در اوضاع زمان و حوادث تلخ و اسفباری که بر جهان اسلام می گذرد، بیندیشیم و دشمن واقعی اسلام را بشناسیم. اکنون متجاوز از صد سال است که نبرد فکری و عقیدتی بر ضد اسلام آغاز شده و اردوگاههای شرق و غرب، با اعوان و انصار خود بر ضد اسلام بسیج شده اند و هفته و ماهی نیست که به عناوین گوناگون بر ضد اسلام و تعالیم آن کتابی منتشر نشود.

آیا در این اوضاع و شرایط، صحیح است که در مدت بسیار اندک، تنها در کشور سعودی، کتابهایی درباره شیعه نوشته شود که تو گویی در جهان اسلام مسأله ای جز تشیع، و مشکلی جز شناخت عقاید شیعه و راه حلّی جز نقد عقاید آنان نیست؟!

ای کاش این کتابها از منطق و استدلالی برخوردار بودند که چندان اشکالی نداشت. علمای شیعه سخنان منطقی را یا باید پاسخ بگویند و یا بپذیرند و امّا متأسفانه همه اش مملو از فحش و ناسزا به شیعه و علمای آن و احیاناً جسارت به ساحت مقدّس امیرمؤمنان- ع- است!

کتاب «الشیعه والتّشیّع» که پیش تر بدان اشاره رفت، نمونه بارز این قماش نوشته ها است. مؤلف این کتاب با استناد به کتابهای تاریخی؛ مانند طبری وابن کثیر و ابن خلدون، شیعه را ساخته و پرداخته «عبداللَّه بن سبا» ی یهودی می داند، آنگاه گفتار «احمد امین مصری» را در کتاب «فجر الاسلام» گواه می آورد و سپس برای تکمیل مطلبش از گروهی خاورشناسان یهودی و مسیحی؛ مانند «دوزی» و «ملّر» و «ولهاوزن» کمک می گیرد ولی گفتار علمای شیعه را درباره عقاید خود، که به خامه شخصیتهایی مانند صدوق (متوفای 381) و مفید (متوفای 413) نگارش یافته، نمی پذیرد و می گوید: این کتابها، کتابهای تبلیغاتی شیعه است و عقاید واقعیِ شیعه، در غیر این کتابها است! بدتر از همه این که وجود روایتی را در کتاب «بحار» و یا «انوار نعمانیه» دلیل بر عقیده شیعه نسبت به آن می گیرد! در حالی که همگی می دانیم در میان احادیث فریقین، حدیث ضعیف و دروغ وجود دارد و نقل یک روایت همیشه نشانه اعتقاد بر مضمون آن نیست.

توجه نویسنده «الشیعه والتشیّع» را به چند نکته جلب می کنیم:

1- آیا تاریخ طبری از نظر صحت و استواری، به پایه ای است که بتوان گفت: تمام محتویات آن صحیح و پا برجاست؟ یا این که قضاوت در منقولات طبری و نظایر آن، نیاز به بررسی اسناد آن دارد؛ چرا که افراد وضّاع و کذّاب در اسناد تاریخ و تفسیر او بسیار است که اکنون مجال بازگویی آنها نیست.

به عنوان نمونه یادآور می شویم که نویسنده کتاب «اللشیعه والتشیع» می نویسد: شیعه از افکار عبداللَّه بن سبا؛ یهودی زاده یمنی- که به عقیده طبری به ظاهر اسلام آورد و عقاید یهودی گری را در پوشش دعوت به علی در

میان مسلمانان پخش کرد- تأثیر پذیرفته است! ولی آیا اصولًا در جهان چنین فردی وجود داشته یا جزو افسانه ها و اساطیر است، فعلًا درباره آن بحث نمی کنیم. گفتنی است که طبری سندی که این مطلب را از طریق آنها نقل می کند به قرار زیر است:

«کَتَبَ الَیَّ «السری»، عن «شعیب»، عن «سیف»، عن «عطیه»، عن «یزید الفقعسی» کان عبداللَّه بن سباء یهودیاً مِنْ أهْلِ صَنْعاء ...»

حال کمی درباره همین سند، که متن آن را مورّخانی مانند ابن کثیر شامی و ابن خلدونِ مغربی از قماش خود طبری نیز آورده اند، دقت کنیم و ببینیم آیا به گفتار این افراد می توان استناد جست:

1- السری؛ خواه مقصود «السری بن اسماعیل کوفی» باشد یا «السری بن عاصم» (متوفای 258) هر دو از کذّابان روزگار و وضاعان تاریخ و حدیثند.⁽¹⁾

2- شعیب بن ابراهیم کوفی؛ مجهول و گمنام. ⁽²⁾

3- سیف بن عمر؛ راوی اخبار دروغ از زبان افراد ثقه. ⁽³⁾

4- یزید الفقعسی؛ فردی است گمنام که در کتابهای رجال عنوان شده است.

طبری در جلد 3، 4 و 5 تاریخ خود، 701 روایت تاریخی پیرامون وقایع سالهای 11 تا 37 هجری (دوران خلافت ابوبکر، عمر و عثمان) از طریق

همین پنج نفر نقل کرده و در نتیجه حقایق تاریخی این دوره را وارونه جلوه داده است.

روایات این چند نفر، پیرامون حوادث این دوره، در جلد 3، 4 و 5 تاریخ طبری پخش است و با پایان جلد 5 احادیث آنان نیز پایان می یابد، بطوری که در حوادث دیگر (جز یک حدیث در جلد 10) حدیثی از این پنج نفر نقل نکرده است.

آیا اطلاعات تاریخی «السری» و «سیف بن عمر» منحصر به حوادث این دوره خاص بوده است؟ آن هم فقط حوادث مربوط به مذهب؟

آیا جز این است که چون حوادث این زمان، پایه و اساس عقاید و آرای مسلمانان به شمار می رود، هدف آنان از نقل این احادیث، تحریف و وارونه نشان دادن حقایق تاریخی این دوره بوده است؟

هر کس در این روایات دقت کند، متوجه می شود که همه، ساخته و پرداخته یک دست و یک نفر است و همه مطالب یک هدف را تعقیب می کند، گمان نمی رود که این مطلب بر طبری پوشیده باشد. چه باید کرد! نتیجه حبّ و بغض ها و غرض ورزی ها جز اینها نمی تواند باشد.

متأسفانه این روایت ساختگی و مجعول، بعد از طبری در کتابهای تاریخ «ابن عساکر»؛ «کامل ابن اثیر»، «البدایه والنهایه»، «تاریخ ابن خلدون» و ...

پخش شده، که همگی بدون تحقیق از طبری پیروی نموده و پنداشته اند که آنچه او نقل کرده همان واقعیت است، بدین ترتیب مورخان متأخر نیز، از اکاذیب محفوظ نمانده و یکی پس از دیگری این دروغها را به عنوان «روایات تاریخی» نقل نموده اند.

البته جای بسی خوشبختی است که تاریخ طبری «مسند» است و سند روایات مشخص. تشخیص روایات دروغ و بی اساس، کاملًا امری ممکن وشدنی است و چنانکه اشاره کردیم: افرادی که سند این روایات به آنها می رسد، فاقد ارزش و اعتبار می باشند.

کتابی که مصادر آن، روایاتی این چنین و راویانش افرادی کذّاب و وضّاع و جعّال مانند «السری» و ... باشند آیا در عصر تحقیق می تواند ارزش و جایگاهی داشته باشد؟ و آیا صحیح است که یک طایفه عظیم اسلامی را، که پی افکنان علوم اسلامی و حاملان علوم رسالت و جهادگران واقعی در میدان نبرد با «اسرائیل غاصب» هستند، به استناد چنین مطالب و تواریخ سراپا دروغ، ساخته و پرداخته یک فرد یهودیِ گمنام دانست؟!

افکار ماکیاولیستی

این نویسنده خیره سر، درلباس پرسش وپاسخ، بطورتلویحی به امیرمؤمنان- ع- اعتراض می کند که: چرا در عزل معاویه عجله کرد؟ و چرا و چرا ... ⁽¹⁾

این اعتراض یک اساس بیش ندارد و آن این که تصوّر می کند امام از حکام و فرمانروایان عادی است که مصالح شخصی را بر تکالیف الهی مقدم می دارند و هدف را توجیه گر وسیله می شمارند، از این جهت چنین اعتراضی را به صورت پرسش مطرح می کند.

اگر امام یک فرد ماکیاولیست بود، جا داشت بسان نویسنده بیندیشد و ستمگران را بر جان و مال مردم به خاطر یک رشته مصالح شخصی مسلط سازد ولی او مردی است که در پاسخ نصیحت گرانی همانند «مغیرة بن شعبه» ها فرمود:

«وَما کُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلّینَ عَضُداً»⁽¹⁾

در این جا سخن را کوتاه می کنیم و امیدواریم که این توضیح مختصر و کوتاه، شما را به روحیات نویسنده و پایه اطلاعات او از مبانی اسلام و غرض ورزی هایش در نقل تاریخ، رهنمون باشد. و نوید می دهیم که به همین زودی، پاسخ دندان شکن این نوشته (الشیعه والتشیع) بوسیله دانشمندان بزرگ منتشر خواهد شد.

ضرورت تشکیل کنگره ها و سمینارهای اسلامی

برای حلّ بسیاری ازمسائل مورداختلاف، تشکیل کنگره علمی- اسلامی که در آن افکار مختلف به صورت علمی و منطقی عرضه شود، بسیار مفید و مؤثر است. در عصر حاضر که یک رشته مسائل مربوط به توحید و شرک، میان طرفداران وهابیت و دیگر طوایف اسلامی مورد اختلاف است، آیا شایسته نیست که برای تقریب این دو گروه، سمیناری علمی، بلکه کنگره ای تشکیل گردد تا مسائل مورد اختلاف در آن مطرح شود، به امید آن که از اصطکاک افکار گوناگون، برقی جهد و افق را برای همه روشن سازد؟ البته این مجمع باید به صورت جدّی تشکیل گردد و در آن، شرایطی رعایت شود:

1- از تمام متفکران و دانشمندان طوایف اسلامی، که (به حق) نمایندگان علمی و فکریِ مذهب خویش به شمار می روند، دعوت به عمل آید، نه از حقوق بگیران سعودی در دیار «هند»، «پاکستان» و «مصر» ستمدیده.

2- در این مجمع، از سران مذاهب چهارگانه، شخصیت های علمی و فکریِ امامیه و همچنین زیدیه دعوت شود و مؤتمر، به صورت یک مؤتمر وسیع اسلامی درآید.

3- به آزادیهای معقول احترام گذارده شود، تا افراد، آزادنه بتوانند از فکر و اندیشه خود دفاع کنند و هر نوع پرخاشگری و اهانتهای رایج در بلاد سعودی نسبت به علمای اسلامی ممنوع گردد.

4- جلسات مؤتمر بوسیله گروهی بی طرف اداره شود و یا لااقل یک هیأت مختلط و آمیخته از کلیه شرکت کنندگان، بر اداره جلسات نظارت کند.

5- رؤوس مسائِل مورد نظر، از پیش به صورت واضح در اختیار شرکت کنندگان قرار گیرد و هر فردی موضوعی را برگزیند و پیرامون آن بحث کند.

6- کلیه بحثها، بدون کوچکترین تغییری، نشر یابد و در اختیار مراکز علمی قرار گیرد، تا علاقمندان از نتایج آن آگاه گردند.

در صورت عملی شدن چنین طرح و پیشنهادی، می توان امیدوار بود که در یک رشته مسائل، تفاهمی حاصل شود.

هدف کتاب

اشاره

در این رساله، کلیات مسائل مورد اختلاف وهابیان با سایر طوایف

اسلامی را عنوان کرده و از طریق کتاب و سنت، نظریه اسلام را روشن ساخته ایم و این، تنها رساله ای نیست که در این مورد نگاشته ایم، بلکه قبلًا نیز دو رساله دیگر را که هر یک به گونه ای، تحلیل این مسائل را بر عهده گرفته است نوشته و منتشر کرده ایم، و آن دو، عبارتند از:

1- مفاهیم القرآن؛

جلد نخست، بخش «توحید درعبادت» (صفحات:

528- 378) درباره مسائل مربوط به «توحید و شرک از نظر قرآن» است که در حوزه علمیه قم تدریس شده و به قلم فاضلانه دانشمند فرزانه «جعفر الهادی» به رشته تحریر درآمده و در ایران و بیروت چاپ و منتشر شده است.

2- توسل به ارواح مقدّسه؛

این رساله، مربوط به مسائل «توسل به ارواح مقدس» است که وهابیان، در آن مورد، بیش از همه جا گَرد و خاک می کنند.

بنابر این، کتاب حاضر، سوّمین رساله ای است که به جامعه اسلامی تقدیم می گردد و از وهابیان و نویسندگانشان در ریاض و حرمین و کلیه هواداران آنان در بلاد دیگر، می خواهیم که اگر موضعشان در مقابل گفتار ما منفی است، به نقد منطقی این کتاب بپردازند و از ضررهای آن نسبت به فریب خوردگان خود بکاهند. در غیر این صورت، مسلمانان را در حرمین شریفین آزاد بگذارند و در حرم امن الهی از آزار و آسیب دست بردارند و تبلیغات وهابیگری را که جز ایجاد تفرقه و دودستگی نتیجه ای ندارد، رها کرده و جامعه اسلامی را به متفکران و اندیشه مندان مسلمان واگذارند.

قم- حوزه علمیه، مؤسسه امام صادق- ع-

جعفر سبحانی

26 شوال 1405 ه. ق.: 24/ 4/ 1364 ه. ش.

فصل: 1 شرح حال زندگی پایه گذار مسلک وهابیت

مسلک و آیین وهابیت منسوب است به شیخ محمد فرزند «عبدالوهاب» نجدی که این نسبت برگرفته از نام پدر او «عبدالوهاب» است. به گفته برخی از دانشمندان، این که این مسلک را به نام خود شیخ محمد نسبت نداده و «محمدیه» نگفته اند، این است که مبادا پیروان این مذهب نوعی شرکت با نام پیامبر- ص- پیدا بکنند ⁽¹⁾و از این نسبت سوء استفاده نمایند.

محمّد بن عبدالوهاب در سال 1115 ه. ق. در شهر «عُیَینَه» از شهرهای «نجد» چشم به دنیا گشود. پدرش در آن شهر قاضی بود. شیخ از کودکی به مطالعه کتب تفسیر، حدیث و عقاید، سخت علاقه داشت و فقه حنبلی را نزد

پدرش که از علمای حنبلی بود، آموخت. وی از آغاز جوانی بسیاری از اعمال مذهبی مردم «نجد» را زشت می شمرد. در سفری که به زیارت خانه خدا رفت بعد از انجام مناسک، به مدینه رهسپار شد، در آنجا توسل مردم به پیامبر را، در نزد قبر آن حضرت، ناپسند شمرد. سپس به نجد مراجعت نمود و از آنجا به بصره رفت به این قصد که از بصره به شام رود، مدتی در بصره ماند و با بسیاری از اعمال مردم به مخالفت پرداخت، لیکن مردم بصره وی را از شهر خود بیرون راندند. در راه میان شهرهای بصره و زبیر نزدیک بود از شدت گرما، تشنگی و پیاده روی هلاک شود، امّا مردی از اهل زبیر چون او را در لباس روحانیت دید در نجاتش کوشید، جرعه ای آب به او نوشانید و بر مرکبی سوار کرد و به شهر زبیر برد. وی می خواست از زبیر به شام سفر کند ولی چون توشه و خرج سفر به قدر کافی نداشت، رهسپار شهر احسا شد و از آنجا آهنگ شهر حریمله از شهرهای نجد را نمود.

در این هنگام که سال 1139 بود، پدرش عبدالوهاب از عُیَینه به حریمله انتقال یافته بود. شیخ محمد، ملازم پدر شد و کتابهایی را نزد او فرا گرفت و به انکار عقاید مردم نجد پرداخت به این مناسبت میان او و پدرش نزاع و جدال درگرفت. همچنین بین او و مردم نجد منازعات سختی رخ داد و این امر چند سال دوام یافت تا این که در سال 1153 پدرش شیخ عبدالوهاب از دنیا رفت.

شیخ محمد پس از مرگ پدر به اظهار عقاید خود و انکار قسمتی از اعمال مذهبی مردم پرداخت. جمعی از مردم حریمله از او پیروی کردند و کارش شهرت یافت. وی از شهر حریمله به شهر عیینه رفت. رئیس عیینه در آن روزگار عثمان بن حمد بود. عثمان او را گرامی داشت و در نظر گرفت یاری اش

کند. شیخ محمد نیز در مقابل اظهار امیدواری کرد که همه اهل نجد از عثمان ابن حمد اطاعت کنند. خبر دعوت شیخ محمد و کارهای او به امیر أحسا رسید.

وی نامه ای برای عثمان نوشت و نتیجه اش این شد که عثمان شیخ را نزد خود خواند. عذر او را خواست. شیخ محمد به او گفت: اگر مرا یاری کنی تمام نجد را مالک می شوی. اما عثمان از او اعراض کرد و از شهر عیینه بیرونش راند.

شیخ محمد در سال 1160 پس از آن که از عیینه بیرون رانده شد، رهسپار درعیه از شهرهای معروف نجد گردید. در آن دوران امیر درعیه محمد ابن مسعود (جد آل سعود) بود. وی به دیدن شیخ رفت و عزّت و نیکی را به او مژده داد. شیخ نیز قدرت و غلبه بر همه بلاد نجد را به وی بشارت داد و بدین ترتیب ارتباط میان شیخ محمد و آل سعود آغاز گردید ⁽¹⁾.

در روزگاری که شیخ محمد به درعیّه آمد و با محمد بن سعود توافق کرد، مردم آنجا در نهایت تنگدستی و احتیاج بودند.

آلوسی از زبان ابن بشر نجدی نقل می کند: «من در اول کار، شاهد تنگدستی مردم درعیه بودم سپس آن شهر را در زمان سعود مشاهده کردم، در حالی که مردم آن از ثروت فراوان برخوردار بودند و سلاحهای ایشان با زر و سیم زینت یافته بود. بر اسبان اصیل و نجیب سوار می شدند و جامه های فاخر در بر می کردند و از تمام لوازم ثروت، بهره مند بودند، به حدّی که زبان از شرح و بیان آن قاصر است.

روزی در یکی از بازارهای درعیه ناظر بودم که مردان در طرفی و زنان در

طرف دیگری قرار داشتند در آنجا طلا و نقره و اسلحه و شتر و گوسفند و اسب و لباسهای فاخر و گوشت و گندم و دیگر مأکولات، به قدری زیاد بود که زبان از وصف آن عاجز است. تا چشم کار می کرد بازار دیده می شد و من فریاد فروشندگان و خریدارانی را می شنیدم که مانند همهمه زنبور عسل درهم پیچیده بود که یکی می گفت فروختم و دیگری می گفت خریدم.» ⁽¹⁾

البته ابن بشر شرح نداده است که این ثروت هنگفت از کجا پیدا شده بود، ولی از سیاق تاریخ معلوم می شود که از حمله به مسلمانان، قبائل و شهرهای دیگر نجد (به جرم موافقت نکردن با عقاید وی) و به غنیمت گرفتن و غارت کردن اموال آنان به دست آمده بود. و روش شیخ محمد در مورد غنایم جنگی (که از مسلمانان آن دیار می گرفت) این بود که آن را هر طور مایل بود به مصرف می رسانید، و گاهی تمام غنایمی را که در جنگی نصیب او شده بود و مقدار آن هم بسیار زیاد بود، تنها به دو یا سه نفر عطا می کرد و غنایم هر چه بود در اختیار شیخ قرار داشت و امیر نجد نیز با اجازه او می توانست سهمی ببرد.

از بزرگترین نقاط ضعف برنامه زندگی شیخ همین است که با مسلمانانی که از عقاید کذایی او پیروی نمی کردند، معامله «کافر حربی!» می کرد و برای جان و ناموس آنان ارزشی قائل نبود.

کوتاه سخن این که «محمد بن عبدالوهاب» به توحید دعوت می کرد، اما توحید غلطی که او می گفت. هر کس می پذیرفت خون و مالش سالم می ماند

و گرنه مانند کفار حربی حلال و مباح بود.

جنگهایی که وهابیان در نجد و خارج آن؛ مانند یمن، حجاز، اطراف سوریه و عراق می کردند، بر همین پایه بود. هر شهری که با جنگ و غلبه بر آن دست می یافتند بر ایشان حلال بود. اگر می توانستند آن را جزو متصرفات و املاک خود قرار می دادند و الّا به غنایمی که به دست آورده بودند اکتفا می کردند. ⁽¹⁾

کسانی که با عقاید او موافقت می کردند و دعوت او را می پذیرفتند، باید با او بیعت نمایند و اگر کسانی به مقابله برخیزند باید کشته شوند و اموالشان تقسیم گردد. طبق این رویه؛ مثلًا از اهالی یک قریه به نام «فصول» در شهر أحسا سیصد مرد را به قتل رسانیدند و اموالشان را به غارت بردند. ⁽²⁾

محمد بن عبدالوهاب در سال 1206 درگذشت ⁽³⁾پس از وی پیروانش نیز به روش او ادامه دادند؛ مثلًا در سال 1216 امیر سعود وهابی، سپاهی مرکب از بیست هزار مرد جنگی تجهیز کرد و به شهر کربلا حمله برد. کربلا در این ایام در نهایت شهرت و عظمت بود و زائران ایرانی و تُرک و عرب بدان روی می آوردند. سعود پس از محاصره شهر، سرانجام وارد آن گردید و کشتار سختی از مدافعان و ساکنان آن نمود.

سپاه وهابی در کربلا آن چنان رسوایی به بار آورد، که در وصف نمی گنجد. پنج هزار تن یا بیشتر (تا بیست هزار هم نوشته اند) را به قتل

رسانیدند. پس از آن که امیر سعود از کارهای جنگی فراغت یافت متوجه خزینه های حرم امام حسین- ع- شد، این خزائن از اموال فراوان و اشیاء نفیس انباشته بود. وی هر چه در آنجا یافت، برداشت و به غارت برد.

کربلا پس از این حادثه به وضعی درآمد که شعرا برای آن مرثیه می گفتند.⁽¹⁾وهابیها در مدت متجاوز از دوازده سال، گاه و ناگاه، به شهر کربلا و اطراف آن و همین طور به شهر نجف حمله می بردند و غارت می کردند.

نخستین این حملات، هجوم در سال 1216 بود که شرح آن گذشت. به نوشته نویسندگان شیعه، این هجوم در روز عید غدیرِ آن سال انجام گرفت.

مرحوم علامه سید محمد جواد عاملی در آخر مجلد هفتم از کتاب فقهی پر ارج خود، مفتاح الکرامه می گوید: این جزء از کتاب، بعد از نیمه شب نهم رمضان المبارک 1225 به دست مصنّف آن خاتمه یافت، در حالی که دل در نگرانی و تشویش بود؛ زیرا اعراب عنیزه که «وهابی» هستند، اطراف نجف اشراف و مشهد حسین- ع- را احاطه کرده اند. راهها را بسته و زوّارش را که از زیارت نیمه شعبان به وطن های خود باز می گشتند، غارت نمودند و جمع کثیری از آنان (و بیشتر از زوّار ایرانی) را به قتل رسانیدند. گفته می شود عدد مقتولین (این بار) یکصد و پنجاه تن بوده است. البته کمتر از این هم گفته اند. ⁽²⁾

توحیدی که شیخ محمد و پیروانش مردم را به آن دعوت می کردند و هر کس نمی پذیرفت جان و مالش را مباح می شمردند، این بود که به پیروی از ظاهر پاره ای ازآیات و احادیث، برای ذات باری تعالی اثبات «جهت!» می کردند

و او را دارای اعضا و جوارح می دانستند!

آلوسی در این باره گفته است که وهابیان به پیروی از ابن تیمیه، به احادیثی که بر فرود آمدن خداوند به آسمان دنیا (آسمان اول) دلالت می کند، تصدیق دارند و می گویند: «خدا از عرش به آسمان دنیا فرود می آید!» و می گوید: «هَلْ مِنْ مُسْتَغْفِرٍ»؛ «آیا استغفار کننده ای هست که از گناهانش طلب آمرزش کند؟» و همچنین اقرار دارند به این که در روز قیامت، خدا به صحرای محشر می آید؛ زیرا خود فرموده است: «وَجاءَ رَبُّکَ والْمَلَکَ صَفّاً صَفّاً» ⁽¹⁾

و خداوند به هر یک از مخلوقاتش هرگونه که بخواهد نزدیک می شود، همچنان که خود گفته است «وَنَحْنُ أقْرَبُ الَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرید» ⁽²⁾.

ابن تیمیه، همانطور که از کتاب «الرد علی الاخنائی» او بر می آید، احادیث مربوط به زیارت پیامبر- ص- را مجعول دانسته و گفته است: اگر کسی معتقد باشد که وجود آن حضرت بعد از وفات مانند وجود او در زمان حیات است، غلط بزرگی مرتکب شده است! ونظیر این سخن را شیخ محمد و پیروان او شدیدتر، گفته اند.

عقاید و گفته های باطل وهابیان باعث شده است افرادی که اسلام را از دیدگاه آنان مطالعه کرده اند، بگویند اسلام دین خشک و جامدی است که به درد همه زمانها نمی خورد!

«لوتروپ ستودارد» گوید: وهابیان در تعصب، به راه افراط رفته اند و در اثر

این امور، گروهی نکته گیر برخاسته، همان شعار وهابیان را ندا داده اند که:

حقیقت و طبیعت اسلام با مقتضیات زمانها جور نیست و با احوال ترقی و تبدیل جامعه تطبیق نمی کند و با تغییر زمان نمی سازد. ⁽¹⁾

از همان وقت که شیخ محمد بن عبدالوهاب عقاید خود را ابراز و مردم را به پذیرفتن آنها دعوت کرد، گروه زیادی از علمای بزرگ به مخالفت با عقاید او پرداختند. نخستین کسی که به شدت بااو به مخالفت برخاست پدرش عبدالوهاب و سپس برادرش، «شیخ سلیمان بن عبدالوهاب» بودند که هر دو از علمای حنبلی محسوب می شدند.

شیخ سلیمان کتابی تحت عنوان «الصواعق الإلهیه فی الرد علی الوهابیه» تألیف کرد و در آن عقاید برادرش را رد کرد.

زینی دحلان گوید: پدر شیخ محمد، مردی صالح از اهل علم بود.

برادرش شیخ سلیمان نیز از اهل علم محسوب می شد. از زمانی که شیخ محمد در مدینه به تحصیل اشتغال داشت، شیخ عبدالوهاب و شیخ سلیمان از سخنان و کارهای او دریافته بودند که چنان داعیه ای دارد، از این رو او را سرزنش می کردند، و مردم را از وی بر حذر می داشتند.⁽²⁾

عباس محمود عقاد می گوید: بزرگترین مخالف شیخ محمد، برادرش شیخ سلیمان صاحب کتاب الصواعق الالهیه است. عقّاد همچنین گفته است:

شیخ سلیمان برادر شیخ محمد که از بزرگترین مخالفان او بود، ضمن این که سخنان برادرش را به شدّت رد می کند، می گوید: اموری که وهابیان آن را

موجب شرک و کفر می دانند و آن را بهانه مباح شدن مال و جان مسلمانان می پندارند، در زمان ائمه اسلام به وجود آمده بود، ولی از هیچ یک از ائمه اسلام شنیده و روایت نشده است که مرتکبین این اعمال را کافر یا مرتد دانسته و دستور جهاد با آنان را داده باشند و یا این که بلاد مسلمانان را، آن گونه که شما می گویید، بلاد شرک و دارالکفر نامند.⁽¹⁾

در پایان باید دانست که شیخ محمد بن عبدالوهاب مبتکر و آورنده عقاید وهابیان نیست. بلکه قرنها قبل از او، این عقاید به صورتهای گوناگون، از افرادی مانند ابن تیمیه و شاگرد او ابن قیم اظهار شده، ولی به صورت مذهب تازه ای در نیامده بود و طرفداران زیادی نداشت.

ابوعباس احمد بن عبدالحلیم معروف به ابن تیمیه از علمای حنبلی است که در 728 ه. ق. درگذشت. او چون عقاید و آرایی بر خلاف معتقدات عموم فرقه های اسلامی اظهار می داشت، پیوسته با مخالفت علمای دیگر مواجه بود.

به عقیده محققین، همین عقاید ابن تیمیه است که بعداً اساس معتقدات وهابیان را تشکیل داد.

وقتی ابن تیمیه عقاید خود را آشکار ساخت و در این زمینه کتابهایی را منتشر نمود، از طرف علمای اسلام و در رأس آنان علمای اهل سنت، برای جلوگیری از انتشار فساد، دو کار صورت گرفت:

الف- کتابهایی در نقد عقاید و آراء او نوشته شد که به برخی از آنها اشاره می کنیم:

1- «شفاء السقام فی زیارة قبر خیرالانام» نگارش تقی الدین سبکی.

2- «الدرة المضیئة فی الرد علی ابن تیمیه»، این نیز نگارش اوست.

3- «المقالة المرضیه»، تألیف قاضی القضات فرقه مالکی، «تقی الدین أبوعبداللَّه اخنائی.»

4- «نجم المهتدی و رجم المقتدی»، نگارش فخر بن معلم قرشی.

5- «دفع الشبهه»، نگارش تقی الدین الحصنی.

6- «التحفة المختاره فی الرّد علی منکر الزیاره»، نگارش تاج الدین.

اینها ردّیه هایی است که بر عقاید ابن تیمیه نوشته اند و بی پایگی نظرات او را روشن و آشکار ساخته اند.

ب- مراجع فتوای اهل تسنن در عصر او، به تفسیق و گاهی به تکفیرش برخاسته و بدعت گذاری او را فاش ساختند.

وقتی عقاید او را، درباره زیارت پیامبر- ص-، به قاضی القضات مصر «بدر بن جماعه» نوشتند، وی در زیر ورقه نوشت:

«زیارت پیامبر- صلّی اللّه علیه [وآله وسلّم- فضیلت و سنت است و همه علما بر آن اتفاق نظر دارند. آن کس که زیارت پیامبر- صلّی اللّه علیه [وآله وسلّم- را حرام می داند، باید نزد علما توبیخ شود و از ابراز چنین گفتاری بازداشته شود و اگر مؤثر نیفتاد زندانی گردد و معرفی شود تا مردم از او پیروی نکنند.»

نه تنها قاضی القضات فرقه شافعی درباره او چنین نظر داد. که قاضی القضات سه مذهب دیگر در کشور مصر، هر کدام به گونه ای نظر او را تأیید

کردند و مشروح این قسمت را می توانید در کتاب «دفع الشبهه» تقی الدین الحصنی ببینید.

گذشته از این، نویسنده معاصرِ او «ذهبی»، که از نویسندگان بزرگ در قرن هشتم هجری است و آثار ارزنده ای در تاریخ و رجال دارد، در نامه دوستانه ای که به ابن تیمیه نوشته، او را در اشاعه فساد و ضلالت، همتای حَجّاج خوانده است! این نامه را مؤلف «تکملة السیف الصیقل» در کتاب خود، صفحه 190 آورده است و مرحوم علّامه امینی نیز متن آن را در جلد پنجم:

«الغدیر» ص 89- 87 نقل کرده است. علاقمندان می توانند به آنجا مراجعه کنند.

غائله ابن تیمیه با مرگ او در سال 728 در زندان شام فروکش کرد و شاگرد معروفش ابن قیم هر چند به ترویج افکار استاد پرداخت، لیکن در زمانهای بعد، اثری از چنین افکار و آراء نبود، تا آنگاه که فرزند عبدالوهاب تحت تأثیر افکار ابن تیمیه قرار گرفته و آل سعود، برای تحکیم پایه های امارت خود در منطقه نجد، به حمایت از او برخاستند، در نتیجه، بار دیگر عقاید موروثی از ابن تیمیه در مغز برخی از مردم نجد جوانه زد و به دنبال تعصب های خشک و متأسفانه به نام «توحید!» سیل خون تحت عنوان «جهاد با کافران و مشرکان!» به راه افتاد و هزاران هزار از مرد و زن و کودک قربانی آن شدند و بار دیگر فرقه جدیدی در جامعه مسلمین پدید آمد و تأسف زمانی افزایش یافت که حرمین شریفین در قبضه این گروه درآمد و نجدیهای وهّابی بر اثر سازش با بریتانیا و دیگر ابرقدرتهای وقت، بر اساس متلاشی شدن امپراتوری عثمانی و تقسیم کشورهای عربی میان ابرقدرتها، بر مکه و مدینه

و آثار اسلامی دست یافتند و در هدم آثار و اصالتها و ویرانگری قباب و قبور و بیوت الهی، بیش از حد کوشش کردند.

در این هنگام علمای شیعه در نقد آراء و نظرات عبدالوهاب، دوشادوش علمای اهل سنت، کوششهای فراوان انجام دادند و هر دو گروه به نحو پسندیده و نیکو، جهاد منطقی و علمی را آغاز کردند.

نخستین ردّی که از طرف علمای اهل سنت بر عقاید محمد بن عبدالوهاب نوشته شد، کتاب «الصواعق الالهیه فی الرّد علی الوهابیه» بود، به قلم سلیمان بن عبدالوهاب برادر محمد بن عبدالوهاب.

نخستین کتابی که از سوی علمای شیعه، بر ردّ عقاید محمد بن عبدالوهاب نوشته شد، «منهج الرشاد» است و مؤلف آن شیخ بزرگوار مرحوم شیخ جعفر کاشف الغطاء است که در سال 1228 درگذشت. وی این کتاب را در پاسخ رساله ای که یکی از امرای آل سعود به نام «عبدالعزیز بن سعود» برای او فرستاده بود نوشت و در آن رساله مجموع عقاید محمد بن عبدالوهاب را جمع نمود و این کتاب در سال 1343 ه. ق. در نجف چاپ شده است. پس از این شخصیت، نقدهای علمی فراوانی به تناسب حرکتهای وهابیگری در منطقه نگارش یافته و قسمت مهم آنها چاپ شده است ولی اکنون حرکتهای وهابی، بر اثر ثروت هنگفتی که وهابیان از طریق فروش نفت به چنگ می آورند، افزایش یافته و سال و یا حتّی ماهی نیست که از طرف آنان، بگونه ای به مقدّسات اسلام حمله نشود و هر روز به نحوی آثار اسلامی از بین نرود.

چیزی که حرکت آنها را تند ساخته، همان اشارتهای پشت پرده اربابان غربی آنها است که از وحدت مسلمین بیش از کمونیسم بین المللی می هراسند

و چاره ای جز این نمی بینند که به بازار مذهب تراشی و دین سازی، داغی بخشند و بخشی از پول نفت را که به دولت وهابی (سعودی) می پردازد از این طریق نفله کنند و سرانجام از وحدت مسلمین به شدت جلوگیری نمایند و آنها را مشغول تکفیر و تفسیق یکدیگر سازند. و مادر این رساله کوشش نمودیم که عقاید آنان را روی دایره بریزیم و با نیش قلم پرده های ابهام را بالا بزنیم وروشن سازیم که عقاید تمام مسلمانان جهان برگرفته از کتاب و سنت است و اعمال و حرکتهای ضد فطری وهابیها بر خلاف قرآن و سنت رسول گرامی اسلام- ص- می باشد و در این مورد از خلاصه گویی پیروی می کنیم.

فصل: 2 وهابیان و تعمیر قبور اولیای خدا

اشاره

از مسائلی که وهابیان درباره آن حساسیت خاصی دارند، مسأله تعمیر قبور و ساختن بنا، بر روی قبور پیامبران و اولیای الهی و صالحان است.

برای نخستین بار این مسأله را ابن تیمیه و شاگرد معروف او ابن قیم عنوان کرده و بر تحریمِ ساختن بنا و لزوم ویرانی آن، فتوا داده اند.

ابن قیم در کتاب «زاد المعاد فی هدی خیر العباد» ⁽¹⁾می گوید:

«ویران کردن بنایی که روی قبور ساخته شده واجب است و پس از قدرت بر هدم و ویران کردن آن، ابقاء آنها به همان صورت حتی یک روز هم جایز نیست!» ⁽²⁾

در سال 1344 ه. ق. که سعودیها بر مکه و مدینه و اطراف آن سلطه پیدا کردند، به فکر افتادند که برای تخریب مشاهد بقیع و آثار خاندان رسالت و صحابه پیامبر مستمسکی به دست آورند و با گرفتن فتوا از علمای مدینه، راه را بر تخریب آن هموار نمایند و افکار عمومی مردم حجاز را که هرگز با این اعمال موافق نبودند، برای این کار آماده سازند. از این جهت قاضی القضات نجد، «سلیمان بن بلیهد» را روانه مدینه کردند که وی مسائل مورد نظر آنان را از علمای آنجا استفاده کند. از این جهت او پرسشها را بگونه ای طرح کرد که پاسخ آنها، (مطابق با نظریه وهابیان) در خودِ سؤالها گنجانیده شده بود. و از این طریق به مفتیان اعلام کرد که باید پاسخ را مطابق جوابهایی که در پرسشها آمده است تهیه کنند، در غیر این صورت محکوم به شرک می گردند و اگر توبه نکنند به قتل خواهند رسید.

سؤالها و جوابها در جریده «ام القرا» مکه، شماره 1344، ماه شوّال منتشر شد. ⁽¹⁾با انتشار آن، در همان زمان، ضجّه ای میان مسلمانان؛ اعم از سنی و شیعه پدید آمد؛ زیرا همه می دانستند که پس از اخذ فتوا، ولو از طریق ارعاب و تهدید، تخریب بنا و قبور پیشوایان اسلام آغاز خواهد شد، که همان هم شد، پس از گرفتن فتوا از پانزده عالم مدینه و پخش آن در حجاز، تخریب بی امان آثار خاندان رسالت در هشتم شوال همان سال آغاز گردید و تمام آثار اهل بیت

و صحابه پیامبر، از میان رفت و اثاثیه گرانبهای حرم ائمه بقیع غارت شد و قبرستان بقیع به صورتی درآمد که انسان از دیدن آن سخت ناراحت می شود.

ما اکنون قسمتی از سؤالها را نقل می کنیم تا روشن شود که پرسشگر چگونه جواب سؤالها را در آن گنجانیده است! یعنی نه تنها هدف، سؤال و استفتاء نبود، بلکه مقصود دستیابی به مستمسکی در نزد عوام بود برای هدم و ویران کردن آثار رسالت. اگر به راستی هدف فهم و واقع بینی بود، معنا نداشت که پرسش کننده مساله، پاسخ خود را در خود پرسش بگنجاند، بلکه از قرائن می توان حدس زد که سؤال و جواب را از پیش در ورقه ای تنظیم کرده و فقط برای اخذ امضا نزد علمای مدینه برده بودند؛ زیرا تصور نمی رود مشاهیر علمای مدینه که سالیان درازی خود و نیاکانشان مروج و حافظ آثار نبوی و زائران آنها بودند، یک مرتبه طرز تفکّر دیگری پیدا کنند وبر تحریم بنا و لزوم ویران کردن آن فتوا دهند!

سلیمان بلیهد در سؤال خود چنین می گوید:

ما قَوْلُ علماءِ المدینِة المنوّرِة زادَهُم اللَّهُ فَهْماً وعِلْماً فِی البناء عَلَی القُبُورِ واتِّخاذِها مَساجِدَ هلْ هوَ جائزٌ أوْ لا وإذا کانَ غیرَ جائِزٍ بَل مَمْنوعٌ منهیٌّ عنه نهیاً شدیداً فهل یَجِبُ هدَمُها و منعُ الصلاةِ عنْدَها أم لا. وَإذا کانَ البناء فی مَسْبَلَةٍ کالبقیع وهُو مانعٌ من الانتفاع بالمقدار المبنیّ علیه فهلْ هوَ غَصْبٌ یَجِبُ رَفْعُهُ لِما فیِه مِنْ ظُلْمِ المُسْتَحِقِّینَ ومَنْعِهِمُ استحقاقَهُم أمْ لا؟

«علمای مدینه منوره- که خدا فهم و دانش آنان را روز افزون سازد- درباره ساختن بنا بر قبور، و مسجد قرار دادن آن، چه می گویند، آیا جایز

است یا نه، اگر جایز نیست و به شدت در اسلام ممنوع می باشد، آیا تخریب و ویران کردن و جلوگیری از گزاردن نماز در کنار آن، لازم و واجب است یا نه؟

و اگر در زمین وقفی؛ مانند بقیع که قبه و ساختمان بر روی قبور، مانع استفاده از قسمتهایی است که روی آن قرار گرفته است، آیا این کار غصب قسمتی از وقف نیست که هر چه زودتر باید رفع گردد تا ظلمی که بر مستحق شده است، از بین برود.»

علمای مدینه در محیط پر از ارعاب و تهدید، به پرسش سلیمان پاسخی چنین گفتند:

امّا البناءُ علَی القُبورِ وفَهَو ممنوعٌ اجماعاً لصحّة الأحادیث الواردِة فی مَنعِه ولَهِذا افْتی کثیرٌ من العلماءِ بِوجوبِ هدْمِه مُسْتَندین بِحدیثِ علیٍ- رضِی اللَّه عنه- إنه قال: لأبی الهیّاج الا أبْعَثُکَ عَلی ما بعثَنی عَلیهِ رسولُ اللَّه- صلّی اللَّه علیه وآله وسلّم- ان لا تَدَعْ تِمثالًا الَّا طَمَسْتَه ولا قَبراً مُشرِفاً الّا سَوَّیْتَه.

«ممنوعیّتِ ساختن بناء بر قبور، اتفاقی است، به گواهی احادیثی که بر ممنوعیت آن دلالت می کنند. از این جهت، گروهی بر تخریب و ویران کردن آن فتوا داده اند ودراین مطلب به حدیثی که ابی الهیاج از علی ع- نقل کرده است استناد می جویند. علی به او گفت من تو را بر کاری مبعوث می کنم که رسول خدا مرا برای آن برانگیخت، هیچ تصویری را نمی بینی مگر این که آن را محو کن و قبری را مشاهده نمی کنی مگر این که آن را مساوی و برابر بنما.»

شیخ نجدی در مقاله ای که در جریده «ام القرا» شماره جمادی الثانی

1345 منتشر ساخت می گوید، ساختن قبه و بنا از قرن پنجم هجرت معمول گرده است.

اینها نمونه ای از سخنان وهابیان درباره تعمیر قبور است و آنان غالباً در نوشته های خود بر دو دلیل تکیه می کنند:

1- اتفاق علمای اسلام بر تحریم آن.

2- حدیث ابی الهیاج از امیرمؤمنان علی- ع- و برخی دیگر مانند آن.

باید توجه نمود که بحث ما اینک در مورد «تعمیر قبور، ساختن سایبان، سقف و یا بنا بر روی آن» است. اما در موضوع «زیارت قبور» جداگانه بحث خواهیم کرد.

برای روشن شدن موضوع، چند بحث را مطرح می کنیم:

1- نظریه قرآن درباره تعمیر قبور

اشاره

قرآن، بخصوص متعرّضِ حکم این موضوع نشده است، ولی در عین حال، می توان حکم موضوع را از کلیاتی که در قرآن وارد شده، استفاده نمود.

اینک بیان این قسمت:

الف- تعمیر و حفظ قبور اولیا، تعظیم شعائر الهی است

قرآن مجید تعظیم شعائر الهی را نشانه تقوای قلوب و تسلّط پرهیزگاری بر دلها می داند، آنجا که می فرماید:

«وَمَنْ یُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ فَانَّها مِنْ تَقْوَی الْقُلُوبِ» ⁽¹⁾

«هر کس شعائر الهی را تعظیم و تکریم کند، آن نشانه تقوای دلها است.»

مقصود از بزرگداشت شعائر الهی چیست؟ «شعائر» جمع «شعیره» به معنای «علامت و نشانه» است. مقصود در آیه، نشانه های وجود خدا نیست؛ زیرا همه عالم نشانه وجود او است و هیچ کس نگفته است که تعظیم آنچه در عالم هستی است نشانه تقوا است. بلکه مقصود، نشانه های دین او است و لذا مفسّران، آیه را چنین تفسیر می کنند: «مَعالِمَ دین اللَّه»؛ «نشانه های دین خدا» ⁽²⁾

اگر در قرآن، صفا و مروه ⁽³⁾شتری که برای ذبح در منا سوق داده

می شود، ⁽¹⁾از شعائر الهی شمرده شده، به خاطر این ست که اینها نشانه های دین حنیف و آیین ابراهیم است. اگر به مُزْدَلِفه، «مَشْعَر» می گویند به خاطر این است که آن نشانه دین الهی است و وقوف در آن، نشانه عمل به دین و اطاعت خدا است.

اگر مجموع «مناسک حج» را «شعائر» می نامند، به خاطر این است که این اعمال، نشانه های توحید و دین حنیف می باشد.

خلاصه، هر چیزی که شعار و نشانه دین خدا باشد، بزرگداشت آن، مایه تقرب به درگاه الهی است. بطور مسلّم انبیا و اولیای الهی از بزرگترین و بارزترین نشانه های دین الهی هستند که وسیله ابلاغ دین و مایه گسترش آن در میان مردم بوده اند، هیچ انسان با انصافی نمی تواند منکر این مطلب شود که وجود پیامبر و ائمه اهل بیت، از دلائل اسلام و نشانه های این آیین مقدس می باشند و یکی از طرق بزرگداشت آنها، حفظ آثار و قبور آنان و صیانت آن از اندراس و فرسودگی و محو و نابودی است.

به هرحال، با ملاحظه دو چیز حکم و تکریم قبور اولیای خدا روشن است:

** یکی از راههای تعظیم این گروه، پس از در گذشتشان، علاوه بر حفظ آثار و مکتب آنها، همان حفظ و تعمیر قبور آنان است. از این جهت در

میان تمام ملل، شخصیت های بزرگ سیاسی و دینی را، که قبر آنان نشانه مکتب و راه و روش آنها است، در نقاطی به خاک می سپارند که برای ابد محفوظ می ماند، تو گویی حفظ قبر آنان از اندراس و فرسودگی، نشانه حفظ وجود و سرانجام نشانه حفظ مکتب آنها است.

برای درک حقیقت، لازم است مفاد آیه 36 از سوره حج را به دقت تجزیه و تحلیل کنیم. برخی از زائران خانه خدا از منزل خود، شتری را برای ذبح در کنار خانه خدا، به همراه می آورند و با انداختن قلّاده ای برگردن، آن را برای ذبح در راه خدا اختصاص می دهند و از دیگر شتران جدا می سازند، از آنجا که این شتر به گونه ای به خدا وابسته است به حکم همان آیه، از «شعائر اللَّه» شمرده می شود و به مضمون آیه 32 از سوره حج (وَمَنْ یُعَظِّم شَعائِر اللَّه) باید مورد احترام قرار گیرد؛ مثلًا دیگر نباید بر آن سوار شد، و به موقع باید آب و علف آن را داد تا لحظه ای که ذبح می شود.

وقتی شتری به خاطر برگزیده شدن برای ذبح در کنار خانه خدا، جزو «شعائر» می گردد و متناسبِ خود تعظیم و بزرگداشت لازم دارد، چرا پیامبران و علما و دانشمندان، شهیدان و جانبازان، که از نخستین روزهای زندگی خود قلاده عبودیت و بندگی خدا و خدمت به آیین او را برگردن افکنده و وسیله ارتباط میان خدا و خلق او گردیده اند و مردم خدا و آیین او را در پرتو تلاشهای آنان شناخته اند، جزو «شعائر اللَّه» نباشد و به تناسب مقام و موقعیت خود، در حال حیات و ممات، تعظیم و بزرگ داشته نشوند و چرا اولیای الهی که ناشران آیین خدا و حافظان دین اویند و همچنین آنچه که وابسته به آنها است، جزو شعائر نباشند.⁽¹⁾

ما وجدان وهابی را در این مورد قاضی و داور قرار می دهیم که آیا در

«شعائر الهی» بودنِ انبیا و رسل، تردیدی هست؟ و آیا حفظ آثار و اشیای وابسته به آنها تعظیم و ارج نهادن نیست؟ و خلاصه آیا تعمیر قبور و تنظیف محیطِ خاک آنها، تعظیم و تکریم است یا ویران کردن و به صورت ویرانه درآوردن قبر آنها؟

ب- احترام به اهل بیت در قرآن

قرآن مجید به ما دستور می دهد که به بستگان و خویشاوندان پیامبر گرامی مهر ورزیم، آنجا که می فرماید:

«قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً الَّا الْمَودَّةَ فِی الْقُرْبی ⁽¹⁾

«بگو من بر رسالت مزد و اجری جز ابراز علاقه و دوستی به خویشاوندانم نمی خواهم.»

بدیهی است از نظر جهانیان، که مورد خطاب این آیه هستند، یکی از طرق ابراز علاقه به خاندان رسالت، همان قبور و تعمیر آنهاست و این راه و رسم در میان تمام ملل جهان وجود دارد و همگی آن را نوعی اظهار علاقه به صاحب قبر می دانند و لذا شخصیت های بزرگ سیاسی و علمی را در کلیساها و یا مقابر معروف دفن کرده و اطراف آن را گل کاری و درخت کاری می کنند.

ج- تعمیر قبور و امتهای پیشین

از آیات قرآن استفاده می شود که احترام به قبر افرادِ با ایمان، امری رایج

در میان ملل قبل از اسلام بوده است، آنجا که درباره اصحاب کهف می گوید:

هنگامی که وضع اصحاب کهف بر مردم آن زمان روشن شد، و مردم به دهانه غار آمدند، درباره مدفن آنها دو نظر ابراز داشتند:

«بر روی قبر آنان بنایی بسازید.»

** «وَقالَ الَّذِینَ غَلَبُوا عَلی أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَیْهِمْ مَسْجِداً»

«گروه دیگر که در این کار پیروز شده بودند، گفتند: مدفن آنان را مسجد انتخاب می کنیم.»

گفتنی است که قرآن این دو نظر را نقل می کند، بی آن که انتقاد کند.

بنابر این، می توان گفت که اگر این دو نظر بر خلاف بودند، قرآن از آنان انتقاد می کرد و یا عمل آنها را با لحن اعتراض و انتقاد نقل می نمود. در هر حال این دو نظر حاکی است که یکی از طرق بزرگداشت اولیا و صالحان، حفظ قبور و مدفن آنان بوده است.

با توجه به این سه آیه مبارکه، هرگز نمی توان تعمیر قبور اولیای الهی و صالحان را عملی حرام و یا مکروه قلمداد کرد، بلکه باید آن را نوعی تعظیم شعائر و تظاهر به مودّت در قربی تلقی نمود و مایه تکریم آنها شمرد.

د- ترفیع بیوت مخصوص

قرآن پس از طرح مَثَلی بس بدیع و جالب که در آن، نور خدا تشبیه شده به «چراغدانی» که در داخل آن چراغی است ... و این مثل نغز و ژرف با جمله:

«اللَّه نُور السَّماواتِ وَالأَرض» آغاز شده و با جمله: «وَاللَّهُ بِکُلِّ شَی ءٍ عَلیمٌ» پایان یافته است.

قرآن پس از طرح این مثل، که برای خود بحث گسترده ای دارد، می فرماید:

«فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ انْ تُرْفَعَ وَیُذْکَرَ فیها اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فیها بِالْغُدُوِّ والآصالِ رِجالٌ لا تُلْهیهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَیْعٌ عَنْ ذِکر اللَّهِ.»⁽¹⁾

« (این نور و مصباح) در خانه هایی است که خد اذن داده است تا رفعت یابد و نام خدا در آنجا گفته شود. مردانی که بازرگانی و داد و ستد، آنها را از یاد خدا باز نمی دارد، صبح و شام او را در آن بیوت، تسبیح می گویند.»

استدلال با این آیه نیاز به این دارد که قبل از هر چیز دو مطلب روشن گردد:

درباره لفظ «بیوت» یادآور می شویم که مفاد لفظ یاد شده، منحصر به «مساجد» نیست، بلکه مساجد و منازلی مانند منازل انبیا و اولیای الهی را که ویژگی یاد شده در آیه را دارا می باشند شامل است و دلیلی بر انحصار مفهوم آن بر مسجد وجود ندارد و مجموع این بیوت؛ اعم از مساجد و منازل پیامبران و رجال صالح که کارهای دنیا آنان را از آخرت باز نمی دارد، مرکز نور خدا و شعله های توحید و تنزیه و تسبیح است، بلکه می توان گفت: که مقصود از

«بیوت» غیر از مساجد است زیرا بیت به آن چهار دیواری می گویند که حتماً دارای «سقف» باشد و اگر به کعبه «بیت اللَّه» می گویند بدان جهت است که سقف دارد. در حالی که مستحب است مساجد دارای سقف نباشند و هم اکنون «مسجد الحرام» فاقد سقف است و آیات قرآن حاکی است که «بیت» به جایی می گویند که دارای سقف باشد، چنانکه می فرماید:

«لَوْلا أَنْ یَکُونُ النّاس أُمّةً واحدةً لَجَعَلْنا لِمَنْ یَکْفُر بالرَّحْمنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ». ⁽¹⁾

«اگر نبود که همه مردم باید یک گروه باشند، سقف خانه کسانی را که به خدا کفر می ورزند، از نقره قرار می دادیم.»

در هر حال یا مقصود از «بیوت» غیر مساجد است و یا اعم از مساجد و منازل.

** مقصود از «یرفع» که به معنای ترفیع و برافراشتن است، چیست؟

صریح آیه این است که خداوند اذن داده است این خانه ها رفعت یابد و مقصود از رفعت و برافراشتگی یا رفعت ظاهری و بالا بردن پایه ها و دیوارها و صیانت آن از فرو ریختن است، چنانکه قرآن همین لفظ را در بالا بردن دیوار و تعمیر ظاهری به کار برده است و می فرماید:

«وَاذْ یَرْفَعُ ابْراهیمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَیْتِ وَاسْماعیلُ.»⁽²⁾

«آنگاه که ابراهیم و فرزند او اسماعیل دیوارهای بیت (کعبه) را بالا بردند.»

و یا رفعت معنوی و عظمت باطنی مراد است و این که خدا به این نوع خانه ها، امتیاز خاصی بخشیده و مقام و موقعیت آنها را بالا برده است.

اگر مقصود «رفعت» ظاهری باشد، به روشنی گواهی می دهد که خانه انبیا و اولیا، که مصداق حقیقی و واقعی این «بیوت» می باشند، در هر حال شایسته تعمیر و آبادی است؛ خواه در حال حیات و خواه در حال ممات، خواه در آنجا به خاک سپرده شوند (مانند خانه پیامبر، امام هادی و امام عسکری- علیهماالسلام- که مدفن آنها منزلشان است) یا در جای دیگر. در هر حال، باید این گونه بیتها تعمیر شوند و از ویرانی و خرابی مصون بمانند.

و اگر مقصود «رفعت» معنوی باشد، نتیجه آن این است که خداوند اذن داده است این نوع خانه ها مورد احترام و تکریم قرار گیرند و یکی از مظاهر احترام به این نوع خانه ها، حفظ آنها از ویرانی و تعمیر و آبادانی و کوشش در تمیزی و نظافت آنها است.

و همه این رفعت ظاهری و باطنی، برای این است که این خانه ها از آنِ رجالی است الهی که همگی بنده خدا و مطیع فرمانهای او بوده اند.

با وجود این آیه و آیات دیگر، چگونه است که وهابیها به تخریب آثار رسالت و ویران کردن خانه های آنان پرداختند و این مشاهد نورانی را که زنان و مردانی شب و روز در آنجا خدا را تسبیح و تنزیه نموده اند و به خاطر وابستگی صاحبان این بیوت به خدا، در آنجاها گرد آمده و مشغول راز و نیاز و دعا و تذلل گشته اند، به ویرانه ای تبدیل ساختند و از این طریق کینه وعداوت

دیرینه خود را به صاحب رسالت و خاندان و صحابه او، واضح و آشکار ساختند؟!

در این مورد نظر خواننده گرامی را به حدیثی جلب می کنیم:

انس بن مالک می گوید:

«روزی پیامبر گرامی آیه: فی بیوتٍ اذِنَ اللَّه ... را خواند، در آن هنگام مردی برخاست و پرسید: مقصود کدام خانه ها است؟ پیامبر فرمود: خانه پیامبران. آنگاه ابوبکر برخاست و پرسید: آیا این خانه (اشاره کرد به خانه علی و فاطمه) از آن خانه ها است؟ فرمود:

«نَعَمْ مِنْ أَفاضِلِها» ⁽¹⁾

؛ آری، از مهمترین و با فضیلت ترین آنها است.»

2- امت اسلامی و تعمیر قبور

اشاره

آنگاه که اسلام در شبه جزیره انتشار یافت و نور آن بتدریج قسمت مهمی از خاور میانه را در برگرفت، در آن روز قبور پیامبرانی که مدفن آنان شناخته شده بود، سقف و سایبان بلکه قبه و بارگاه داشت و هم اکنون قسمتی از قبور آنان به همان شکل باقی است.

در مکه، قبر اسماعیل و مادرش هاجر در حِجْر قرار گرفته است. قبر دانیال در شوش، هود و صالح و یونس و ذوالکفل در عراق واقع شده و قبور پیامبرانی مانند ابراهیم خلیل و فرزندش اسحاق و نیز یعقوب و یوسف، که همه را حضرت موسی از مصر به بیت المقدس آورد، در قدس اشغالی است.

آنان همگی دارای علامت، نشانه و بنا می باشند.

و قبر حوّا در جده است که آثار آن پس از تسلّط سعودیها از بین رفت. و این که به آن سرزمین «جده» می گویند، به خاطر بودن قبر حوّا در آنجا است، حال خواه این نسبت درست باشد یا نادرست.

روزی که مسلمانان، این بلاد را فتح کردند، هرگز از مشاهده این آثار ناراحت نشدند و فرمان تخریب آن را صادر نکردند.

اگر به راستی تعمیر قبور و دفن میت در مقابرِ پوشیده شده، از نظر اسلام حرام بود، مسلمانان قبل از هر چیز بر خود لازم می دانستند این مقابر را، که اردن و عراق را فرا گرفته اند، ویران کنند و از تجدید بنای آن در تمام ادوار به شدت جلوگیری نمایند، در صورتی که نه تنها این مقابر را ویران نکردند بلکه در مدت چهارده قرن، در تعمیر و حفظ آثار پیامبران سلف کوشیده اند.

آنان با عقل خدادادی، حفظ آثار پیامبران را نوعی ادای احترام به آنان دانسته و خود را با انجام این کار، در شمار افراد مأجور و نیکوکار قرار داده اند.

ابن تیمیه در کتاب «الصراط المستقیم» می گوید: هنگام فتح بیت المقدس، قبور پیامبران بنا داشت ولی درب آن تا سال چهارصد هجری بسته بود. ⁽¹⁾اگر به راستی ساختن بنا بر قبر، عمل حرام بود، طبعاً باید ویران کردن آن واجب باشد و مسدود بودنش، مجوّز بقای آن نبود، و لازم بود هر چه زودتر سقف و بنا را از دم بیل و کلنگ بگذرانند و آنها را ویران سازند.

خلاصه، وجود این ابنیه و قباب در طول این مدت، در برابر انظار علما

و سران اسلام، خود نشانه بارزی بر جواز آن در آیین مقدس اسلام می باشد.

آثار اسلامی نشانه اصالت دین است

در حفظ آثار نبوت، بخصوص آثار پیامبر گرامی؛ مانند مدفن آن حضرت و قبر همسران و فرزندان و صحابه و یاران او و خانه هایی که در آنجا زندگی کرده و مساجدی که در آنها نماز گزارده، دارای ارزش و فایده عظیمی است که هم اکنون به آن اشاره می کنیم:

همگی می دانیم که امروزه پس از گذشت بیست قرن از میلاد حضرت مسیح- ع-، وجود آن حضرت و مادرش مریم و کتابش انجیل و یاران و حواریون او، در غرب به صورت افسانه تاریخی درآمده است که گروهی از شرق شناسان در وجود چنین مرد آسمانی، که نامش مسیح مادرش مریم و کتابش انجیل است، تشکیک کرده و آن را افسانه ای بسان افسانه «مجنون عامری» و معشوق وی «لیلی»، تلقّی می کنند و چنین فکر می کنند که زاییده مغزها و اندیشه هاست. چرا؟، به خاطر این که یک اثر واقعی ملموس از مسیح در دست نیست؛ مثلًا بطور مشخص نقطه ای که او در آن متولد گردید و خانه ای که زندگی کرد و جایی که در آن، به عقیده نصاری، به خاک سپرده شد، معلوم و روشن نیست. کتاب آسمانی او دستخوش تحریف گردیده و این اناجیل چهارگانه، که در آخر هر کدام جریان قتل و دفن عیسی آمده است، بطور مسلم مربوط به او نیست و آشکارا گواهی می دهد که پس از درگذشت وی تدوین شده اند، از این جهت بسیاری از محققان، آنها را از آثار ادبی قرن دوم میلادی دانسته اند ولی اگر تمام خصوصیات مربوط به او محفوظ می ماند،

به روشنی بر اصالت او گواهی می داد، و برای این خیالبافان و شکاکان، جای تشکیک باقی نمی گذارد.

امّا مسلمانان با چهره ای باز، به مردم جهان می گویند: مردم! هزار و چهار صد سال پیش از این، در سرزمین حجاز مردی برای رهبری جامعه بشری برانگیخته شد و در این راه موفقیت بزرگی به دست آورد، تمام خصوصیات زندگیش محفوظ است، بی آن که کوچکترین نقطه ابهامی در آن مشاهده گردد، حتّی خانه ای که در آن متولد شده، مشخص است، و کوه حِرا منطقه ای است که در آنجا وحی بر او نازل می گشت. این مسجد او است که در آن نماز می گزارد. این خانه ای است که در آنجا به خاک سپرده شد. اینها خانه های فرزندان و همسران و بستگان او است و اینها قبور فرزندان و اوصیا و خلفا و همسرانش و ....

حال اگر همه این آثار را از میان ببریم، علائم وجود و نشانه های اصالت او را نابود کرده ایم و زمینه را برای دشمنان اسلام آماده ساخته ایم. بنابر این، ویران کردن آثار رسالت و خاندان عصمت، افزون بر این که نوعی هتک حرمت و بی اعتنایی است، مبارزه با مظاهر اصالت اسلام و اصالت رسالت پیامبر نیز می باشد.

آیین اسلام، آیین ابدی و جاودانی است و تا روز قیامت دین بشرها می باشد. نسل هایی که پس از هزاران سال می آیند، باید به اصالت آن، مؤمن و مذعن باشند. لذا برای تأمین این هدف، باید پیوسته تمام آثار و نشانه های صاحب رسالت را حفظ کنیم و از این طریق گامی در راه بقای دین در اعصار آینده برداریم، کاری نکینم که نبوت پیامبر اسلام به سرنوشت حضرت

عیسی- ع- دچار گردد.

مسلمانان به اندازه ای بر حفظ آثار پیامبر گرامی عنایت داشته اند که تمام خصوصیات زندگی آن حضرت را، بخصوص دوران رسالتش را به دقت ضبط کرده اند، تا آنجا که خصوصیات انگشتر، کفش، مسواک، نشان شمشیر، زره، نیزه، اسب، شتر و غلام او را بیان کرده اند و حتی چاه هایی که از آن آب آشامیده و اراضی که وقف نموده، بلکه بالاتر، کیفیت راه رفتن، غذا خوردن و نوع طعامی که آن را دوست داشته و خصوصیات محاسن و کیفیت خضاب آن را یادداشت نموده و هم اکنون قسمتی از این آثار باقی است. ⁽¹⁾

*** با مراجعه به تاریخ اسلام و گشت و گذار در بلاد گسترده اسلامی، به یقین می توان دریافت که تعمیر قبور و حفظ و صیانت آنها از اندراس و فرسودگی، سیره مسلمانان بوده است و هم اکنون در تمام بلاد اسلامی، مقابر پیامبران و اولیای دین و رجال صالح و نیکوکار، به صورت مزار موجود است و برای حفظ آثار و قبور آنها، که غالباً از آثار باستانیِ اسلامی می باشند، موقوفاتی وجود دارد که درآمد آن موقوفات در حفظ آنها مصرف می شود.

پیش از پیدایش گروه وهابی در نجد، و پیش از تسلط آنان بر حرمین و دیگر مناطق حجاز، تمامی قبور اولیای الهی، معمور و آباد و مورد توجه همگان بوده است و احدی از علمای اسلام بر آن ایراد نمی گرفت، این تنها ایران نیست که قبور اولیا و صالحان در آن، به صورت مزار درآمده بلکه در

تمام کشورها و بلاد اسلامی، بخصوص مصر، سوریه، عراق، مغرب و تونس مقابر علما و بزرگان اسلام، معمور و آباد می باشد و مسلمانان گروه گروه برای زیارت و خواندن فاتحه و قرآن رهسپار مقابر آنان می شوند و تمامی این امکنه، برای خود خادم و نگهبان دارد و گروهی مأمور نظافت و نگاهداری «حرم» های شریف می باشند.

با این اشاعه و گسترش، آن هم در تمام بلاد اسلام، چگونه می توان تعمیر قبور را یک امر حرام تلقّی کرد، در حالی که چنین روش ممتدی از صدر اسلام تا به امروز وجود داشته و دارد و به این روش در اصطلاح دانشمندان «سیره مسلمین» می گویند، که منتهی به زمان پیامبر می گردد، وجود چنین سیره، بی آن که به آن اعتراض گردد، نشانه جواز و مرغوبیت و محبوبیت آن است.

این مطلب از نظر «ضرورت» به پایه ای است که یکی از نویسندگان وهابی نیز به آن اعتراف می نماید و در صدد پاسخ برمی آید.

هذا أمرٌ عَمَّ البلادَ وطَبَّقَ الأَرْضَ شرقاً وغرباً بحیث لا بلدةَ مِنْ بِلادِ الاسلامِ إلّا فیها قُبورٌ ومشاهدٌ بَلْ مساجدُ الْمُسْلِمِینَ غالباً لاتَخْلُو عَن قبرٍ ومشهدٍ ولایَسَعُ عقلُ عاقلِ انّ هذا مُنکَرٌ یَبلُغ الی ما ذَکرتَ مِنَ الشَّناعَةِ ویَسْکُتُ علماءُ الإسْلامِ.⁽¹⁾

«این مطلب، عموم بلاد و شرق و غرب را فرا گرفته است، بگونه ای که از بلاد اسلامی نقطه ای نیست که در آنجا قبر و مشهدی نباشد، حتی مساجد مسلمانان نیز خالی از قبر نیست و عقل نمی پذیرد که چنین

کاری حرام باشد و علمای اسلام در برابر آن سکوت کنند.»

جای بسی شگفت است که این نویسنده وهّابی با چنین اعتراف آشکاری، باز هم دست از لجاجت نمی کشد و می گوید:

«رواج یک مطلب و سکوت علما، دلیل بر جواز آن نیست و اگر گروهی در برخی از ظروف به خاطر مصالحی لب فرو بندند، به یقین گروه دیگری، که از نظر شرایط متفاوت می باشند، حقیقت را بازگو می کنند.»

پاسخ این گفتار واضح و روشن است؛ زیرا علما، هفت قرن تمام لب فرو بسته و کلمه ای در این مورد نگفته اند. آیا همه آنان، در این مدت محافظه کار بودند؟! چرا خلیفه دوم هنگام فتح «بیت المقدس» آثار قبور پیامبران را نابود نکرد؟ آیا او هم با مشرکان زمان خود ساخت؟!

پاسخ منسوب به علمای مدینه، شگفت آورتر است، آنان می گویند:

«أمّا البِناءُ علی القُبُورِ فَهُوَ مَمَنْوعٌ اجْماعاً لِصحّة الأَحادیثِ الواردَةِ فی مَنْعِها وَلهذا افْتی کثیرٌ مِنَ العُلَماءِ بِوجُوبِ هَدْمِهِ.»

«بنا نهادن بر قبور، به اتفاق علما ممنوع است، به خاطر احادیث صحیحی که در این مورد وارد شده است، از این جهت گروه زیادی از علما، بر ویران کردن آن فتوا داده اند.»

چگونه می توان ادعای «اتفاق» بر تحریمِ ساختنِ بنا بر قبور نمود، در صورتی که مسلمانان، پیامبر گرامی را در اتاقی که همسرش عایشه در آن زندگی می کرد، دفن کردند سپس ابوبکر و عمر به خاطر تبرّک، در کنار آن حضرت، در همان حجره، دفن شدند. آنگاه حجره عایشه را از وسط قسمت کردند و دیواری در میان نهادند، بخشی از آن، به زندگی عایشه اختصاص داده

شد و بخش دیگر مربوط به قبر پیامبر و شیخین گردید. از آنجا که دیوار وسط کوتاه بود، در زمان عبداللَّه بن زبیر بر ارتفاع آن افزوده شد، سپس در هر زمانی، مطابق معماریِ خاص آن عصر، خانه ای که پیامبر در آن دفن گردیده تعمیر و یا تجدید بنا گردید و در دوران خلافت امویها و عباسی ها بنای قبر پیوسته مورد توجه بوده و در هر زمانی با معماری خاصی بنا گردیده است.

آخرین بنای روی قبر، که هم اکنون نیز باقی است، بنای سلطان عبدالحمید است که ساختمان آن از سال 1270 آغاز گردید و مدت چهار سال طول کشید. مشروح تاریخ تعمیر و تجدید بنای پیامبر در طول تاریخ و ادوار اسلامی تا عصر سمهودی را می توانید در کتاب «وفاء الوفا» ی سمهودی بخوانید. ⁽¹⁾و پس از دورانِ سمهودی را در کتابهای مربوط به تاریخ مدینه به دست آورید.

3- حدیث ابی الهیاج

اشاره

اکنون وقت آن رسیده است که حدیث مورد نظر علمای وهابی را با دقت مورد توجه قرار دهیم.

متن حدیث با سندی از صحیح مسلم:

«حَدَّثنا یَحیی بنُ یَحیی وابوبَکْر بْنُ أبی شَیْبَةَ وزُهَیْرُ بْنُ حَرْبٍ (قال یَحیی أَخْبَرَنا. وَقَالَ الآخَرانِ، حَدَّثَنا: وَکِیعٌ) عَنْ سُفْیانَ عَنْ حَبِیبِ بْنِ أَبی ثابتٍ، عَنْ ابی وائِلٍ، عَنْ أبی الهَیَّاجِ اْلأسَدِیِّ قالَ

لِی عَلِیُّ بْنُ أبی طالِبٍ أَلا أَبْعَثُکَ عَلی ما بَعَثَنِی عَلَیْه رَسُولُ اللَّه- صلّی اللَّهُ علیهِ وآلِهِ- انْ لاتَدَع تِمْثالًا الّا طَمَسْتَهُ وَلا قَبْراً مُشرِفاً الّا سَوَّیْتَهُ.» ⁽¹⁾

«مسلم در صحیح خود، از سه نفر به نامهای «یحیی»، «ابوبکر» و «زهیر» نقل می کند که: وکیع از سفیان و او از حبیب، او هم از ابی وائل، سرانجام ابووائل از ابی الهَیّاج نقل می کنند که علی بن ابیطالب به ابی الهَیّاج گفت تو را به سوی کاری برانگیزم که پیامبر خدا مرا بر آن برانگیخت، تصویری را ترک مکن مگر این که آن را محو کنی، و نه قبر بلندی را مگر این که آن را مساوی و برابر سازی.»

وهابیان این حدیث را مستمسک خود قرار داده اند، بدون این که در سند و دلالت حدیث دقت کنند.

دیدگاه ما درباره حدیث

اشاره

هرگاه کسی بخواهد با حدیثی بر حکمی از احکام خدا استدلال کند، باید آن حدیث دو شرط را دارا باشد:

1- سند حدیث صحیح باشد؛ مقصود این است که راویان حدیث در هر طبقه ای، افرادی باشند که بتوان به قول آنان اعتماد کرد.

2- دلالت حدیث بر مقصود روشن باشد؛ یعنی الفاظ و جمله های حدیث بخوبی بر مقصود ما دلالت کند، بطوری که اگر همان حدیث را به دست یک

فرد آشنا به زبان و آگاه از خصوصیات آن بدهی، همان را که ما از آن می فهمیم، او نیز بفهمد.

متأسفانه این حدیث از هر دو نظر مورد ایراد است، بخصوص از نظر «دلالت» که ربطی به مقصود آنان ندارد.

امّا از نظر سند، اشخاصی که آن را روایت کرده اند موثق بودنشان مورد اتفاق دانشمندان حدیث شناس نیست؛ زیرا در سند آن افرادی به نامهای:

«وکیع»، «سفیان الثوری»، «حبیب بن ابی ثابت» و «ابی وائل اسدی» به چشم می خورند، در حالی که حدیث شناسی چون حافظ ابن حجر عسقلانی در کتاب «تهذیب التهذیب» از این افراد انتقاد کرده است؛ بگونه ای که انسان کاملًا در صحت حدیث مذکور و دیگر احادیث این گروه، شک و تردید می کند؛ مثلًا:

«إنّه اخْطَأَ فی خَمْسِ مِأَةِ حَدیثٍ»⁽¹⁾

«او در پانصد حدیث اشتباه کرده است!»

و نیز از محمّد بن نصر مروزی درباره وکیع نقل می کند که:

«کانَ یَحْدُثُ بِالْمَعْنی ولَمْ یَکُن مِنْ أهْلِ الِلّسانِ» ⁽²⁾

«حدیث را نقل به معنا می کرد (متن و الفاظ حدیث را نقل می نمود) در حالی که عرب زبان نبود (تا تغییرات او در حدیث بی اشکال باشد).»

«حَدّثَ سفیانُ بحدیثٍ فَجِئْتُهُ وهوَ یُدَلِّسُهُ فَلَمَّا رآنی إسْتحْیی» ⁽¹⁾

«سفیان حدیث می گفت، ناگهان رسیدم و دیدم که در حدیث تدلیس می کند، وقتی مرا دید شرمنده شد.»

«تدلیس» در هر حدیث، به هر معنا تفسیر شود، حاکی از آن است که در راوی حدیث، ملکه عدالت و یا راستگویی و واقع بینی وجود ندارد و غیر واقع را واقع جلوه می دهد.

در ترجمه «یحیی قطان» از او نقل می کند که سفیان کوشش کرد، مرد غیر ثقه را بر من ثقه قلمداد کند، ولی سرانجام نتوانست. ⁽²⁾

«کانَ مُدَلِّساً»

«او در حدیث تدلیس می کرد.»

و از قطان نقل می کند که:

«لا یُتابَعُ عَلَیْهِ ولیسَت مَحْفُوظَهً»

«از حدیث او (حبیب بن ابی ثابت) پیروی نمی شود و احادیثش مضبوط نیست.»⁽³⁾

امیرمؤمنان علی- ع- بوده است.⁽¹⁾

قابل توجه این که راوی حدیث «ابی الهیاج» در تمام صحاح شش گانه، یک حدیث نقل کرده، آنهم همین حدیث است و فردی که بهره او از علوم نبوی یک حدیث باشد، ثابت می کند که وی مرد حدیث نبوده است. در این صورت اعتماد به ضبط او مشکل خواهد بود.

اگر سند حدیث، با چنین اشکالاتی روبرو است، هیچ فقیهی نمی تواند با چنین سندی فتوا بدهد.

وامّا دلالت حدیث، دست کمی از سند آن ندارد؛ زیرا مورد استشهاد در حدیث جمله زیر است:

«ولا قبراً مُشرفاً الَّا سَوّیَته»

درباره معنای دو لفظ: «مُشْرِفاً» و «سوّیته» دقّت کنیم:

الف: مُشْرِفا

لفظ «مشرف» در لغت به معنای «عالی و بلند» آمده و گفته اند:

«المُشرِفُ مِنَ الأماکِن: العالی والمُطِلُّ عَلی غَیْرِهِ» ⁽²⁾

«مشرف؛ مکان بلند و مسلّط بر اطراف را گویند.»

صاحب قاموس که اصالت بیشتری در تنظیم معانی الفاظ دارد، می گوید:

«الشَّرَف (محرکةً) العُلُوّ ومِنَ البَعیرِ سَنامُهُ»

«شرف (با حرکت راء) یعنی بلند، و از شتر به قسمت کوهان آن می گویند.»

بنابر این لفظ «مشرف» به مطلق بلندی و بخصوص بلندی که به شکل کوهان شتر باشد، گفته می شود. با مراجعه به قرائن، باید دید مقصود چه نوع بلندیست.

ب: سویته

واژه «سویته» در لغت، مساوی قرار دادن، برابر کردن و کج و معوج را راست کردن است.

«سویّ الشَیْ ءَ؛ جَعَلهُ سَوِیّاً یُقالُ: سویتُ المُعْوَجَ فَما اسْتَوی صَنَعَهُ مُسْتَوِیاً» سوی الشی ء: آن را راست کرد. عرب می گوید: خواستم کج را راست کنم، نشد. و نیز به معنای مصنوع بی عیب هم می آید.

و در قرآن مجید می فرماید:

«الَّذی خَلَقَ فَسَوّی ⁽¹⁾

«خدایی که آفرید، و به تکمیل آن پرداخت.»

پس از آگاهی از معانی مفردات، باید دید مقصود حدیث چیست؟

در این حدیث دو احتمال وجود دارد؛ باید با توجه به معانی مفردات و قرائن دیگر، یکی از آنها را برگزید:

1- مقصود این است که حضرت به ابوالهَیّاج دستور داد قبرهای بلند را ویران کند و آن را با زمین یکسان سازد.

این احتمال که «وهابیان» به آن چسبیده اند از جهاتی مردود است.

«وَلا قبراً مشرِفاً الّا سَویتَهُ بالأرْضِ»

یعنی باید آن را با زمین یکسان کنی، در صورتی که واژه «ارض» در حدیث نیامده است.

** اگر یکسان سازی قبرها با زمین مراد است، چرا احدی از علمای اسلام بر طبق آن فتوا نداده است؟ پس باید گفت برابری قبر با زمین بر خلاف سنت اسلامی است و سنت اسلامی این است که قبر مقداری بلندتر باشد و تمام فقهای اسلام بر استحباب بلندی قبر از زمین به مقدار یک وجب فتوا داده اند.

در کتاب «الفقه علی المذاهب الأربعه» که با فتوای چهار امام معروف اهل تسنّن مطابق است، چنین می خوانیم:

«وَیَنْدُبُ ارتِفاعُ الْتُّراب فَوْقَ الْقَبْرِ بِقَدْرِ شِبْرٍ.»⁽¹⁾

«مستحب است که خاک قبر، به اندازه یک وجب از زمین بلندتر باشد.»

با توجه به این مطالب، باید حدیث را به گونه دیگر که هم اکنون بیان می کنیم تفسیر کرد.

2- مقصود از «قبر را مساوی کن» این است که روی قبر را صاف کن و هم سطح و یکسان و یکنواخت ساز، در برابر قبرهایی که به صورت پشت ماهی و یا بسان سنام (کوهان) شتر ساخته می شوند.

در این صورت حدیث ناظر به این است که باید روی قبر صاف و مساوی باشد، نه به صورت پشت ماهی و یا مسنم که در میان برخی از اهل تسنن مرسوم است و از چهار امام معروف تسنن جز شافعی، همگی به استحباب تسنیم قبر فتوا داده اند. ⁽¹⁾در این صورت، این حدیث مؤید فتوای علمای شیعه است که می گویند: سطح قبر باید در عین ارتفاع از زمین، صاف و یکنواخت باشد.

نکته جالب این که مسلم در صحیح خود، این حدیث و حدیث دیگر را که اینک می آوریم، تحت عنوان «باب الأمر بتسویة القبر» و همچنین ترمذی و نسائی هر یک در سنن خود این حدیث را، در عنوان یاد شده آورده اند.

و مقصود از این عنوان این است که سطح قبر یکسان و یکنواخت باشد، و اگر مقصود این بود که قبرهای بلند را با زمین یکسان کنید لازم بود عنوان باب را به صورت دیگر؛ مثل «الأمر بتخریبِ القُبُور و هدمها» بیاورد.

اتفاقاً در زبان عرب، اگر «تسویه» را به چیزی مثل قبر نسبت دهند،

مقصود این است که خود آن چیز صاف و مساوی باشد نه آن که با چیز دیگری مثل زمین، مساوی و هم سطح گردد.

حدیث دیگری را مسلم در صحیح خود آورده که مضمون آن نیز همان است که ما تأیید کردیم:

«کُنّا مَعَ فضالةَ بن عُبَیْدٍ بِأَرْضِ الرُّومِ بِرَوْدَسٍ فَتَوفّی صاحِبٌ لَنا فَأَمَرَ فَضالَةُ بنُ عُبَیدٍ بِقَبْرِهِ فَسُوِّیَ ثُمَّ قالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّه یأْمُرُ بِتَسْویتها.» ⁽¹⁾

«راوی گوید: با فضاله در سرزمین روم بودیم، یکی از دوستان و همراهان ما از دنیا رفت، فضاله دستور داد که قبر او را مساوی کنند و گفت از رسول خدا شنیدم که دستور می داد قبرها را تسطیح و مساوی کنند.»

کلید فهم روایت، به دست آوردن معنای لفظ «تسویه» است و در آن سه احتمال وجود دارد که باید با توجه به قرائن، یکی را برگزید:

1- ویران کردن بنای روی قبر که این احتمال باطل است، زیرا قبور در مدینه دارای بنا و قبّه ای نبوده است.

2- یکسان نمودن سطح قبر با زمین، این نظر بر خلاف سنّت قطعی است که: قبر به اندازه یک وجب از زمین بلند و برجسته باشد.

3- قبر را هم سطح و هموار ساختن و از صورت پشت ماهی و شکل کوهانی بیرون آوردن؛ و این معنا متعیّن است. در این صورت هیچ ارتباطی به

مقصود مستدل ندارد.

«نووی» شارح معروف صحیح مسلم، حدیث را اینگونه تفسیر می کند:

«سنت این است که قبر از زمین زیاد بلند نباشد و به شکل کوهان شتر درنیاید، بلکه به مقدار یک وجب بلند و مسطح باشد.» ⁽¹⁾

این جمله حاکی است، که شارح صحیح مسلم، از لفظ «تسویه» همان معنا را فهمیده است که ما اظهار کردیم؛ یعنی امام سفارش و توصیه کرد که سطح قبرها را از حالت تسنیمی و یا از صورت پشت ماهی بودن بیرون آورد و آن را مسطح و صاف و برابر کند، نه این که آنها را با زمین یکسان کند و یا قبر و بنای روی قبر را نابود سازد!

لازم به گفتن است تنها ما نیستیم که حدیث را چنین تفسیر می کنیم، بلکه ابن حجر قسطلانی در کتاب «ارشاد الساری فی شرح صحیح البخاری» نیز حدیث را اینگونه تفسیر کرده است. وی می گوید:

سنت در قبر این است که تسطیح شود و ما هرگز نباید سنت را به خاطر این که تسطیح شعار رافضی ها است ترک کنیم. این که می گوییم: سنت تسطیح قبر است، با حدیث ابی الهَیّاج منافات ندارد؛ چرا که:

مقصود برابر کردن قبر با زمین نیست، بلکه مقصود این است که در عین ارتفاع از زمین، روی قبر مسطح و صاف گردد. (لم یُرِد تَسوِیتَه بالأرضِ وإنَما ارادَ تَسطِیحَهُ، جَمعاً بِینَ الأخبار ....)

گذشته بر این، اگر مقصود علی بن ابیطالب- ع- از سفارش به ابی الهَیّاج

این بود که قباب و ابنیه ای را که روی قبرها قرار دارد ویران کند، پس چرا قبه های موجود در زمان خود را که بر روی قبور پیامبران الهی بود، ویران نکرد، او که آن روز حاکم علی الاطلاق بر سرزمین های اسلامی بود و در برابر دیدگان او سرزمین های فلسطین و سوریه و مصر و عراق و ایران و یمن، مملو از این بناها بود که بر روی قبور پیامبران قرار داشت؟!

از همه این گفته ها صرفنظر می کنیم، و فرض می کنیم که امام- ع- به «ابی الهَیّاج» دستور داده است تمام قبرهای بلند را با زمین یکسان کند، ولی حدیث هرگز گواه بر این نیست که باید بنا و ساختمانی که روی قبرها قرار دارد تخریب و نابود شود، زیرا در حدیث آمده که امام فرمود: «... ولاقبراً مُشرفاً الّا سَوّیتَه» و نفرمود: «ولابناءً ولا قبةً الّا سوّیتهما» در حالی که سخن ما درباره خود قبر نیست، بلکه بحث ما درباره بناها و ساختمانهایی است که روی قبر انجام گرفته و مردم در سایه این بنا به تلاوت قرآن و خواندن دعا و گزاردن نماز مشغولند، کجای این جمله می گوید بناهای اطراف قبور را ویران کنید و این آثار را، که به زائر امکان انجام عبادت و تلاوت قرآن می دهد و مردم را از گرما و سرما حفظ می کند، ویران سازید.

دو احتمال دیگر:

1- ممکن است این حدیث و امثال آن، ناظر باشد به قبوری از ملل سابق، که مردم آن دوران قبرهای صالحان و اولیا را قبله اتخاذ کرده و به سوی آنها و تصویری که کنار آنها بود، نماز می گزاردند و از نماز به قبله واقعی، که خدا معین کرده بود، سرباز می زدند. در این صورت حدیث به قبوری که

هرگز مسلمانی برای نماز وسجده، درمقابل آن نایستاده است، مربوط نمی شود.

بدیهی است که اگر مسلمانان به زیارت قبر صالحان می شتابند، و عبادت خدا را در کنار اجساد طاهر و مدفن پاک آنان انجام می دهند، به خاطر شَرَفی است که این اماکن با دفن آنان پیدا کرده است؛ چنان که درباره آن بحث خواهیم کرد.

2- مقصود از «صورت»، تمثال بتها و مراد از «قبر»، قبور مشرکان بوده که مورد توجه بازماندگان و دیگران قرار می گرفته است.

فتوای علمای مذاهب چهارگانه در ساخت بنا بر قبرها:

«یُکرَه أَنْ یُبنیَ عَلَی القَبْرِ بَیْتٌ أو قُبةٌ أو مَدْرسةٌ أو مَسْجِدٌ ...» ⁽¹⁾

«مکروه است که روی قبر، خانه، قبه، مدرسه و یا مسجدی ساخته شود ...»

با اتفاقی که این چهار امام بر «کراهتِ» بنا بر روی قبر دارند، چگونه است که قاضی نجد اصرار بر «حرمت» آن دارد، تازه این کراهت نیز مدرک صحیح و قطعی ندارد؛ بخصوص اگر بنا و ساختمان، زمینه عبادت و خواندن قرآن را برای زائران قبر پیامبران و صالحان فراهم کند.

4- استدلال با احادیث جابر، امّ سلمه و ناعم

حدیث جابر

حدیث جابر یکی از مدارک وهابیها است که در تحریم قبور بر آن استناد

می جویند. این حدیث در صحاح و سنن اهل سنت، به صورتهای گوناگون نقل شده و در تمام اسناد آن، ابن جریج و ابی الزبیر وارد شده است. تحقیق پیرامون آن، در گرو این است که تمام صور حدیث را با اسناد آنها نقل کرده، آنگاه نظر خود را درباره «پایه صلاحیت آن بر استدلال» بیان کنیم.

صور مختلف حدیث صحاح و سنن

مسلم در صحیح خود، در باب «النهی عن تجصیص القبر والبناء علیه» حدیث جابر را به سه طریق با دو متن نقل می کند:

1- حَدَّثَنا أبوبَکْرُ بْنُ أبی شَیبة، حَدَّثنا حَفْصُ بْنُ غِیاثٍ، عَنْ ابنِ جُریج، عن أبی الزُّبَیْر، عَنْ جابِرٍ؛ قال: «نَهی رَسُولُ اللَّهِ- صلّی اللَّهُ علیه [وآله وسلّم- أنْ یُجَصَّصَ الْقَبْرُ. وَأنْ یُقْعَدَ عَلَیْهِ. وَأنْ یُبْنی عَلَیْهِ»

«پیامبر از گچ کاری کردن قبرها و از این که روی آن بنشینند و یا ساختمان بنا کنند، نهی کرد».

2- حَدَّثَنی هارُونُ بْنُ عَبْدِاللَّهِ، حَدَّثَنا حَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ. وَحَدَّثَنی مُحَمَّدُ بْنُ رافِعٍ، حَدَّثَنا عَبْدُالرَّزَّاقِ. جَمیعاً، عَنْ ابْنِ جُرَیْجٍ. قال أخبرنی أبُو الزُّبَیْرِ: أنَّهُ سَمِعَ جابِرُ بْنُ عَبْدِاللَّهِ یَقُولُ: سَمِعْتُ النَّبِیَّ. بِمِثْلِهِ.»

در این قسمت، متن یکی است ولی طریق دومی با اوّلی مقداری اختلاف دارد.

3- وحَدَّثَنا یَحْیَی بْنُ یَحْیی أخْبَرَنا اسْماعِیلُ بْنُ عُلَیَّة عَنْ

أَیُّوب، عَنْ أبِی الزُّبَیْرِ، عَنْ جابِرٍ قالَ: «نَهی عَنْ تَقْصِیصِ القُبُورِ.»

«پیامبر از گچ کاری قبور نهی کرد.» ⁽¹⁾

سنن ترمذی در باب «کراهیة تجصیص القبور والکتابة علیها» حدیثی به یک سند نقل می کند:

4- حَدَّثَنا عَبْدُالرَّحْمنِ بْنُ اْلأَسْوَدِ، أبُو عَمْروٍ البُصْرِیُّ، حَدَّثَنا مُحَمَّدُ بْنُ رَبِیعَةَ، عَنْ ابْنِ جُرَیْجٍ، عَنْ أبی الزُّبَیْرِ، عَنْ جابِرٍ قالَ: «نَهَی النَّبِیُّ- صلّی اللَّه علیه [وآله وسلّم- أَنْ تُجَصَّصَ الْقُبُورُ وَأنْ یُکْتَبَ عَلَیْها وَأنْ یُبْنی عَلَیْها وَأنْ تُوطَأَ»

«پیامبر از گچ کاری قبور و از این که بر آن نوشته شود و ساختمان بنا گردد و روی آن راه بروند، نهی کرد.»

سپس ترمذی از حسن بصری و شافعی نقل می کند که این دو، اجازه گِل کاری قبور را داده اند. ⁽²⁾

«ابن ماجه» در صحیح خود در باب «ما جاء فی النهی عن البناء علی القبور وتجصیصها والکتابة علیها» حدیث را با دو متن و دو سند نقل کرده است:

5- حَدَّثَنا أزْهَرُ بْنُ مخروانَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ زِیادٍ، قالَ: حَدَّثَنا عَبْدُالْوارِثِ، عَنْ أیُّوبَ، عَنْ أبی الزُّبَیْرِ، عَنْ جابِرٍ، قالَ: «نَهی رَسُولُ اللَّهِ- صلّی اللَّه علیه [وآله وسلّم- عَنْ تَجْصیصِ الْقُبُورِ.» 6- حَدَّثَنا عَبْدُاللَّهِ بْنُ سَعیدٍ، قالَ: حَدَثَنا حَفْصُ بْنُ غِیاثٍ، عَنْ

ابنِ جُرَیجٍ، عَنْ سُلَیْمانَ بْنَ مُوسی عَنْ جابِرٍ، قالَ: «نَهی رَسُولُ اللَّهِ- صلّی اللَّه علیه [وآله وسلّم- أنْ یُکْتَبَ عَلَی الْقَبْرِ شَی ءٌ.» ⁽¹⁾

سندی، شارح حدیث، پس از نقل آن از حاکم، می گوید: حدیث صحیح است ولی مورد عمل نیست؛ زیرا پیشوایان اسلام از شرق تا غرب، روی قبرها را می نوشتند و این چیزی است که آیندگان از گذشتگان اخذ کرده اند.

نسائی در صحیح خود در باب «البناء علی القبر» حدیث را با دو سند و دو متن نقل کرده است.

7- أخْبَرَنا یُوسُفُ بْنُ سَعیدٍ قالَ حَدَّثَنا حَجَّاجُ عَنْ ابْنِ جُرَیجٍ قالَ أخْبَرَنی أبُوالزُّبَیْرِ أنَّهُ سَمِعَ جابِراً یَقُولَ: «نَهی رَسُولُ اللَّهِ- صلّی اللَّه علیه [وآله وسلّم- عَنْ تَقْصِیصِ الْقُبُورِ أوْ یُبْنی عَلَیْها أوْ یَجْلِسَ عَلَیها أَحَدٌ.» 8- أخَبَرَنا عُمْرانُ بْنُ مُوسی قالَ: حَدَّثَنا عَبْدُالْوارِثِ قالَ: حَدَّثَنا أیُّوبُ، عَنْ أبی الزُّبَیْرِ، عَنْ جابِرٍ، قالَ: «نَهی رَسُولُ اللَّهِ- صلّی اللَّه علیه [وآله وسلّم- عَنْ تَجْصیصِ الْقُبُورِ.» ⁽²⁾

در سنن ابی داود در باب «البناء علی القبر»، حدیث جابر را با دو سند و دو متن نقل می کند:

9- حَدَّثَنا أحْمَدُ بْنُ حَنْبَل، حَدَّثَنا عَبْدُالرَّزَّاقِ، اخْبَرَنا ابنُ جُریج، أخْبَرَنی أبُوالزُّبَیْرِ أَنَّه سَمِعَ جابِراً یَقُولُ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهَ- صلّی اللَّه علیه [وآله وسلّم- نَهی أنْ یُقْعَدَ عَلَی الْقَبْرِ وَانْ یُجَصَّصَ

وَیُبْنی عَلَیْهِ. ⁽¹⁾

10- حَدَّثَنا مُسَدّد وَعُثْمانُ بنُ أبی شَیْبَةِ قالا: حَدَّثَنا حَفْصُ بْنُ غِیاثٍ، عَنْ ابْنِ جُرَیْجٍ عَنْ سُلَیْمانِ بْنُ مُوسی وَعَنْ أبی الزُّبَیْر، عَنْ جابِرٍ بهذا الْحَدِیث. قالَ أبُو داوُد: قال عثمان: «أوْیُزادُ عَلَیْهِ وَزادَ سُلَیْمان بن مُوسی أوْ انْ یُکْتَبَ عَلَیْهِ ....»

ابوداود می گوید: پیامبر از نوشتن روی قبر وافزودن برآن، نهی نموده است.

امام حنبل در مسند خود حدیث جابر را اینگونه نقل کرده است:

11- عَنْ عَبْدِالرَّزَّاقِ، عَنْ ابن جُرَیج، أَخْبَرنی أبُوا الزُّبَیْرِ أنَّهُ سَمِعَ جابِر بْنُ عَبْدِاللَّهِ یَقُولُ: سَمِعْتُ النَّبِیّ- صلّی اللَّه علیه [وآله وسلّم- «یَنْهی أنْ یُقْعَدَ الرَّجُلُ عَلَی الْقَبْرِ وَأن یُجَصَّصَ أو یُبْنی عَلَیْهِ.» ⁽²⁾

اینها صورتهای گوناگون حدیث است که با اسناد و متون مختلفی نقل شده اند. اکنون باید دید، با این حدیث می توان استدلال و احتجاج کرد یا نه.

اشکالات حدیث

حدیث جابر، با اشکالاتی روبرو است که آن را از صلاحیت استدلال و احتجاج می اندازد:

الف- در تمام اسناد حدیث، ابن جریج ⁽³⁾و ابوالزبیر ⁽⁴⁾، یا هر دو آمده اند و یا

یکی از آنها. اگر وضع این دو نفر روشن گردد، دیگر نیازی نیست که درباره بقیه افراد در سند، بحث و گفتگو شود، هر چند تعدادی از راویان از مجاهیل و یا ضعاف هستند.

ابن حجر در تهذیب التهذیب درباره ابن جریج، این جمله ها را از علمای رجال نقل می کند:

«از تدلیس (و غیر واقع را واقع نشان دادن) ابن جریج بپرهیز، زیرا به صورت زشت تدلیس می کند. هر موقع حدیث را از فرد ضعیف بشنود، طوری جلوه می دهد که حدیث را از ثقه شنیده است.»

آیا با این قضاوت ها و داوری های علما و دانشمندان علم رجال، می توان به حدیث چنین فردی اتکا و اعتماد کرد و در برابر سیره قطعی مسلمانان که پیوسته قبور اولیای الهی را تعمیر می کردند و احترام آنها را حفظ می نمودند، به نقل چنین راوی اعتماد نمود؟

ابن حجر همچنین درباره ابوالزبیر جمله های زیر را از دانشمندان رجال نقل می کند:

گفت: دیدم او عمل بد مرتکب می شود.»

گفت: حدیث او نوشته می شود ولی نمی توان با آن احتجاج نمود.»

گفت به حدیث افراد ثقه می شود استدلال کرد (کنایه از این که او ثقه نیست).

این بود وضع ابن جریج و ابوالزبیر که در تمام اسناد حدیث وجود دارند، آیا می توان با حدیثی که این دو، آن را نقل می کنند، استدلال کرد؟ آن هم در صورتی که افراد یگری که در اسناد قرار دارند، افراد صحیح و ثقه باشند، در حالی که در برخی از این اسناد، عبدالرحمن بن اسود وجود دارد که متهم به دروغ گویی است.

به راستی روا است با حدیثی که وضع سند آن این چنین است، آثار خاندان رسالت و صحابه پیامبر را ویران و منهدم و عمل مسلمانان را در این چهارده قرن تخطئه نمود؟

*** ب- حدیث از نظر متن بسیار لرزان و مضطرب است و این اضطراب حاکی است که راویان خبر، در حفظ متن آن دقت کافی به خرج نداده اند.

اضطراب به گونه ای است که اعتماد انسان را نسبت به آن سلب می کند؛ مثلًا:

حدیث جابر به هفت صورت نقل شده است، در حالی که پیامبر آن را به یک صورت بیان کرده است:

1- پیامبر از گچ کاری قبر و تکیه بر آن و ساختن بنا روی آن، نهی کرده است، (حدیث های یکم و دوم و نهم.)

2- پیامبر از گچ کاری قبر نهی کرده است (حدیث های پنجم و هشتم.)

3- پیامبر از گچ کاری قبور و نوشتن روی آن و ساختن ساختمان و راه رفتن روی قبر نهی کرده است (حدیث چهارم.)

4- پیامبر از نوشتن بر روی قبر نهی فرموده است (حدیث ششم.)

5- پیامبر از نشستن بر روی قبر، گچ کاری آن، ساختن بنا روی آن و نوشتن بر آن نهی کرده است (حدیث دهم.)

6- پیامبر از نشستن بر روی قبر و گچ کاری و ساختن بنا روی آن جلوگیری کرده است (حدیث یازدهم)

در حقیقت تفاوت این صورت باصورت نخست، دراین است که در صورت نخست از اعتماد و تکیه بر قبر نهی شده، اما در این جا از نشستن روی آن.

7- پیامبر از نشستن روی قبر و گچ کاری و بنا روی آن نهادن و افزودن بر خاک آن و نوشتن روی آن نهی کرده است.

در صورت اخیر، علاوه بر سه تای اوّل، افزودن بر خاک قبر و نوشتن آن نیز ممنوع شده است.

افزون بر اینها، گاهی میان تعبیرها، اختلاف و تباین است، در صورت نخست، «اعتماد» و در صورت سوم «وطاء» (پا زدن و راه رفتن) است و در صورت پنجم و ششم «قعود» (نشستن) به طور مسلم اعتماد غیر از راه رفتن، و غیر از نشستن است.

با چنین اضطرابی این حدیث نمی تواند، مورد اعتماد یک فقیه باشد.

ج- این حدیث بر فرض صحت سند و اغماض از آن، بیش از این دلالت نمی کند که پیامبر از بنا بر قبر جلوگیری کرده است، ولی نهی از یک شی ء دلیل بر تحریم آن نیست؛ زیرا نهی گاهی «تحریمی» است و گاهی «کراهتی» و نهی در مکالمات پیامبر و سایر، پیشوایان، بیشتر در کراهت به کار رفته است.

درست است که معنای ابتدایی و به اصطلاح حقیقیِ «نهی»، همان

تحریم است و تا قرینه ای بر معنای دیگر در کار نباشد، هرگز نمی توان از آن کراهت استفاده کرد، ولی علما و دانشمندان، از این حدیث جز کراهت چیزی برداشت نکرده اند، مثلًا ترمذی در سنن خود، حدیث را تحت عنوان: «کراهیة تجصیص القبور و ...» آورده است.

گواه روشن بر کراهت، همان است که «سندی» شارح سنن ابن ماجه، از حاکم نقل می کند و می گوید: احدی از مسلمانان بر این نهی عمل نکرده است؛ یعنی آن را نهی تحریمی تلقی نکرده است، به گواه این که همه مسلمانان روی قبرها را می نویسند.

شاهد دیگر بر این که این نهی، نهی کراهتی است، اتفاق علمای مذاهب اسلامی بر جواز بنا بر روی قبرها است مگر این که زمین وقفی باشد.

شارح صحیح مسلم در شرح حدیث می نویسد:

بنا بر روی قبر در ملک صاحب قبر مکروه است و در زمین وقفی حرام.

شافعی بر این مطلب تصریح کرده و حتّی حدیث را با عنوان «کراهة تجصیص القبر والبناء علیه» آورده است. (أمّا البناء فَانْ کانَ فی مِلْکِ الْبانی فمکْرُوهٌ وَانْ کان فی مَقْبرةٍ مَسَبَّلَةٍ فَحَرامٌ نَصَّ ⁽¹⁾عَلَیْهِ الشَّافعی والْأصْحاب)

ولی ناگفته پیدا است که مکروه بودن یک شی ء، مانع از آن نیست که گاهی به خاطر یک رشته اموری، از آن رفع کراهت شود. هرگاه تعمیر قبر، مایه حفظ اصالت اسلام و اظهار مودّت و دوستی بر صاحب قبر که خداوند محبت آن را فرض و واجب کرده است و یا موجب حفظ شعائر اسلامی گردد و یا

سبب شود که گروه زائر در سایه بنا بر قبر به تلاوت قرآن و خواندن دعا موفق گردد، بطور قطع نه تنها چنین فواید عظیمی، که بر بنای این قبور مترتب می گردد، رفع کراهت می کند، بلکه سبب می شود که به عنوان «شعائر اسلامی» مستحب نیز باشد.

حکم مکروه و یا مستحب، به وسیله عناوینی، دگرگون می گردد، چه بسا مکروهی که بر اثر ضمیمه شدن عنوانی، محبوب می شود و یا یک رشته امور مستحبی، به خاطر عوارضی مرجوح شمرده می شوند؛ زیرا مکروه و مستحب بودن یک چیز، جز بودنِ مقتضیِ مرجوحیّت و یا محبوبیت چیز دیگری نیست، ولی این مقتضیات در صورتی مؤثر می شوند که موانعی جلو اقتضا و تأثیر آنها را نگیرد یا بر اقتضای آن غلبه ننماید و این مطالب بر افرادی که نسبت به فقه اسلامی آشنایی دارند بسیار روشن است.

استدلال با دو حدیث دیگر

اکنون که سخن به این جا رسیده، شایسته است احادیث دیگری را که برای گروه وهابی مستمسک است، مورد بررسی قرار دهیم:

ابن ماجه در صحیح خود چنین نقل می کند:

1- حَدَّثَنا مُحَمَّدُ بْنُ یَحیی حَدَّثَنا مُحمّد بن عَبْدُاللَّه الرِقاشی، حَدَّثَنا وَهَب، حَدَّثَنا عَبْدالرَحْمنُ بنُ یَزیدَ بنِ جابِرٍ، عَنِ الْقاسِمِ بْنِ مُخَیَمرة، عَن ابی سَعید: «انَ النَّبِیّ- صلّی اللَّه علیه [وآله وسلّم- نَهی انْ یُبْنی عَلَی القَبْرِ.» ⁽¹⁾

«پیامبر- ص- از بنا ساختن بر روی قبر نهی کرد.»

احمد بن حنبل در مسند خود، یک حدیث را با دو سند نقل می کند:

2- حَدَّثَنا حَسَنٌ، حَدَّثَنا ابن لَهْیِعة، حَدَّثَنا بُریدُ بْنُ ابی حَبیبٍ، عَنْ ناعِمٍ مُولی امّ سَلَمة، عَنْ امّ سَلَمَة قالَتْ: «نهی رَسُولُ اللَّه- ص- انْ یُبْنی عَلیَ القَبْر اوْ یُجَصَّصَ.» ⁽¹⁾

«پیامبر- ص- بر حذر داشت از بنا ساختن بر روی قبر و گِل کاری کردن آن.»

3- عَلِیّ بُنْ اسحاقٍ، حَدَّثَنا عَبْدُاللَّهِ بْنُ لَهْیِعة، حَدَّثَنی برید بْنُ ابی حَبیبٍ، عَن ناعمْ مُولی امّ سَلَمَة: «أنَّ النَّبِیّ- صلّی اللَّه علیه [وآله وسلّم- نَهی انْ یُجَصَّصَ قَبْرٌ اوْ یُبْنی عَلَیْهِ اوْ یُجْلَسَ.»⁽²⁾

«رسول خدا- ص- از گِل کاری کردن قبر، بنا ساختن بر روی آن و یا نشستن بر قبر بر حذر داشت.»

در ضعف روایت نخست، همین بس که یکی از راویان آن «وهب» است.

او کاملًا مجهول می باشد و هرگز مشخص نیست که مقصود از او کیست و در میزان الاعتدال از هفده «وهب» نام، اسم می برد و معلوم نیست که این وهب کدام یک از آنهاست و بسیاری از آنان جزء و ضاعان حدیث و کذابان روزگار بودند. ⁽³⁾

آفت حدیث دوم و سوم، وجود عبداللَّه بن لهیعه است. ذهبی درباره او

می نویسد:

«ابن معین گفته او ضعیف است و نمی توان با روایتش استدلال کرد و یحیی بن سعید، او را چیزی نمی شمرده.» ⁽¹⁾

در اینجا از مناقشه در اسناد می گذریم و نکته ای را یادآور می شویم و آن این که:

تمام سیره نویسان و تاریخ نگاران و محدثان اسلامی نقل کرده اند که جسد مطهّر پیامبر گرامی، به تصویب صحابه آن حضرت، در خانه و حجره همسرش عایشه به خاک سپرده شد و صحابه در گزینش مدفن وی به حدیثی، که ابوبکر از پیامبر نقل کرد، استناد جستند و آن این که هر پیامبری در هر نقطه ای که درگذرد، همان جا به خاک سپرده می شود.⁽²⁾

اکنون پرسش این است: اگر پیامبر گرامی از ساختن بنا بر روی قبر نهی کرده بود، چگونه جسد او را در زیر سقف دفن کرده و قبرش را به حالتی درآورند که دارای بنا گردید؟! خنده آورتر، گفتار برخی از نویسندگان جامد و خشک برخی از وهابیها است که می گوید: آنچه حرام است، همان «ایجاد بنا» بر قبر است، نه دفن جسد زیر بنا! و پیامبر را زیر بنا به خاک سپردند، نه این که بر قبرش بنا بسازند. ⁽³⁾

چنین تفسیری جز توجیه یک واقعیت خارجی (دفن جسد پیامبر زیر بنا)

انگیزه دیگری ندارد و اگر وهابیان با چنین واقعیت روبرو نبودند، به تحریم هر دو، حکم می کردند!

حال از وهّابی می پرسیم:

آیا تنها اصل ایجاد و احداثِ بنا بر قبر میت حرام است و اگر کسی، با این اصل مخالفت نمود و بنایی ایجاد کرد دیگر ابقای آن حرام نیست؟

یا این که بنا از جهت «ایجاد» و «بقا» حرام است؟

بنا بر صورت نخست (که ایجاد بنا حرام و ابقای آن حرام نباشد) می پرسیم: چرا حکومت سعودی به قهر و زور، آثار رسالت و بیوت خاندان پیامبر و قباب صحابه و فرزندان او را نابود کرد در صورتی که فقط احداث بنا حرام بود نه ابقای آن. و گذشته از این، این فرض بر خلاف فتاوای وهابیه؛ مانند ابن قیم و ابن تیمیه است. اولی (ابن قیم) می گوید:

«ویران کردن بناهایی که روی قبور ساخته اند واجب است و ابقا و نگهداری آنها، پس از توانایی بر ویران کردن آنها یک روز هم جایز نیست!»

با این «بیان» و با آن «عمل»! هرگز صحیح نیست که وهابی بخش نخست از پرسش را برگزیند بلکه ناگزیر باید شق دوم را بپذیرد و بگوید: بنا نهادن بر قبر، در هر دو حالت (ایجاد و ابقا) حرام است.

در این هنگام است که این پرسش مطرح می شود: چرا مسلمانان، جسد مطهر پیامبر را در زیر سقف دفن کردند؟ گرچه بنایی برایش نساختند، اما کاری کردند که قبر پیامبر دارای بنا و ساختمان گردد.

تنها راه برای فرار وهابیان این است که به خاطر توجیه عمل خارجی مسلمین، بگوید:

«ابقایی حرام است که احداث آن بر روی قبر باشد و اگر به هنگام احداث ساختمان، قبری در کار نباشد، ابقای آن، هر چند به صورت بنا بر قبر باشد، حرام نیست. و چنین تفکیکی جز توجیه یک واقعیت خارجی (عمل مسلمین) نیست.»

وهابیت در کشمکش تناقض «مکتب» و «عمل مسلمانان»

این نقطه، تنها موردی نیست که وهابیان در کشمکش تناقض میان «مکتب» و «عمل مسلمانان» قرار گرفته اند بلکه آنان در موارد دیگر نیز در این کشمکش دست و پا می زنند.

وهابیت تبرک به آثار نبی را به شدت ممنوع می شمارد و پیوسته می گوید: از سنگ و گِل، کاری ساخته نیست. از سوی دیگر، مسلمانان پیوسته با بوسیدن حجر و لمس آن و بوسیدن پرده کعبه و در و دیوار آن تبرک می جویند و سنگ و گلی را می بوسند که از نظر آنها کاری از آنها ساخته نیست.

آنان ساختن مسجد در کنار قبر اولیا را تحریم کرده اند؛ در حالی که در تمام کشورهای اسلامی در کنار مشاهد، مساجدی وجود دارد، حتی در کنار قبر حضرت حمزه مسجدی بود که حاکمان سعودی آن را ویران کردند و هم اکنون نیز قبر پیامبر گرامی میان مسجد قرار دارد و مسلمانان اطراف آن به نماز می ایستند.

«دلیل سازی» به جای «واقع بینی»

وهابی برای تخریب گنبد و قبر امامان مدفون در بقیع، به دلیل تراشی پرداخته و به اصطلاح، بهانه دیگری به دست آورده اند و آن این که: زمین بقیع، وقف است و باید از این اراضی، نسبت به مقاصد واقف، حداکثر استفاده را نمود و باید هر نوع مزاحم از بهره برداری را از بین برد و بنای ساختمان بر روی قبور خاندان رسالت، مانع از بهره برداری از یک قسمت از زمین بقیع است؛ زیرا به فرض این که دفن در صحن و حرم امکان پذیر باشد، ولی زیر پی ها و دیوارهای اطراف، چنین چیزی ممکن نیست پس باید چنین بناهایی را از میان برداشت، تا در تمام سرزمین بقیع، مقاصد واقف عملی گردد!

شکی نیست که چنین استدلالی، جز نوعی پیشداوری نیست! قاضی وهابی می خواهد به هر قیمت که شده آثار خاندان رسالت را از بین ببرد و برای رسیدن به چنین هدفی به فکر دلیل سازی افتاده و مسأله وقف بودن سرزمین بقیع را پیش کشیده است، در حالی که اندیشه وقف بودن بقیع، پنداری بیش نیست؛ زیرا:

وقف بودن بقیع در هیچ کتاب تاریخی و حدیثی نیامده است تا روی آن تکیه کنیم بلکه احتمال دارد که بقیع، موات بوده و مردم مدینه اموات خود را در آنجا دفن می کرده اند، در این صورت، از «مباحات اولیه» خواهد بود که هر نوع تصرف در آن جایز می باشد.

در زمانهای گذشته، که حرص و آز مردم بر تملک زمین های بایر و موات کم بود و قدرت و مکنت چندانی بر عمران و آبادی وجود نداشت و هجوم روستاییان به شهرها آغاز نشده بود و مسأله ای به نام «زمین» و افرادی به نام

«زمین خوار» و مؤسساتی به اسم بورس زمین به وجود نیامده بود، بسیاری از اراضی، صاحب و مالکی نداشت و بر اباحه نخستین خود باقی بود، و به اصطلاح جزء زمین های موات محسوب می شد و در این ایام و زمان، مردم هر شهر و یا بخش و ده و دهکده ای قطعه زمینی را برای دفن اموات خود اختصاص می دادند، یا اگر کسی در دفن مرده خود در زمینی، پیشگام می گردید، دیگران از او پیروی می کردند. و آن را به صورت قبرستان در می آوردند، بی آن که یک نفر آنجا را تملک کند و سپس برای دفن اموات وقف نماید.

روشن است که سرزمین بقیع از این قانون مستثنی نبوده است. زمین در حجاز و مدینه چندان قیمتی نداشت، و با بودن اراضی موات در اطراف مدینه، هیچ عاقلی زمین ملکی و قابل کشت را، بر دفن اموات وقف نمی کند. در منطقه ای که زمین «موات» فراوان و زمین حاصلخیز بسیار کم باشد، قطعاً از زمین «موات» که جزو مباحات اولیه است استفاده می کنند.

تاریخ نیز این حقیقت را تأیید و اثبات می کند: سمهودی در «وفاء الوفا» می نویسد:

نخستین کسی که در بقیع دفن گردید، عثمان بن مظعون صحابی پیامبر بود. وقتی ابراهیم فرزند پیامبر درگذشت، به امر پیامبر در کنار عثمان مدفون گردید. از این زمان مردم مایل شدند که مرده های خود را در «بقیع» دفن کنند؛ از این جهت درخت ها را بریدند، و هر نقطه ای برای قبیله ای اختصاص یافت.

سپس می گوید: سرزمین بقیع درختی به نام «غرقد» داشت وقتی عثمان

ابن مظعون را در آنجا دفن کردند، آن درخت قطع گردید. ⁽¹⁾

درخت غرقد، همان درخت بیابانی است که در بیابانهای مدینه در فاصله هایی دیده می شوند.

از این عبارت به روشنی استفاده می شود که بقیع زمین مرده ای بود که به خاطر دفن یک صحابی، هر کسی قطعه ای را برای قبیله خود حیازت کرد و در تاریخ نامی از وقف و یا سبیل بودن منافع بقیع نیامده است. بلکه از تاریخ استفاده می شود که نقطه ای که ائمه بقیع در آنجا دفن شده اند، خانه عقیل بن ابی طالب بوده و اجساد طاهر و پاک این چهار امام، در خانه ای که متعلق به بنی هاشم بود، دفن شده است.

سمهودی می نویسد: عباس بن عبدالمطلب نزد قبر فاطمه بنت اسد- در مقابر بنی هاشم- که در خانه عقیل بود، به خاک سپرده شد. ⁽²⁾

و نیز از سعید بن جبیر نقل می کند که او قبر ابراهیم فرزند پیامبر را در خانه ای که ملک محمد بن زید بن علی بود، دیده است.

باز نقل می کند که پیامبر، بدن سعد بن معاذ را در خانه ابن افلح که در کنار بقیع بود و گنبد و ساختمانی داشت به خاک سپرد.

این جمله ها همگی حاکی است که سرزمین بقیع، وقف و سبیل نبوده است و اجساد طاهر ائمه ما در خانه های مملوک خود به خاک سپرده شده اند.

آیا با این وضع، صحیح است که آثار خاندان رسالت به بهانه مزاحمت با

وقف، با خاک یکسان شود؟!

حال فرض کنیم که زمین بقیع وقف بوده، آیا از کیفیت وقف آن، اثری در دست هست، شاید واقف برای شخصیت های بزرگ، اجازه بنا و ساختمان داده است و چون نمی دانیم، باید کار مؤمن را حمل بر صحّت نماییم، و آنان را متهم به خلاف نکنیم.

بدیهی است در این صورت هدم و ویران کردن این قبه ها و خانه ها، حرام بیّن و خلاف شرع روشن خواهد بود.

قاضی بن بلیهد و همفکران وی، به خوبی می دانستند که اندیشه وقف بودن، یک نوع دلیل سازی و استدلال تراشی است و اگر هم چنین دلیلی نداشتند باز آثار رسالت را ویران می کردند؛ زیرا این نخستین بار نیست که این گروه آثار رسالت را ویران کرده اند، بلکه، در سال 1221 که برای اولین بار، بر مدینه مسلط شدند، آثار رسالت را خراب و ویران کردند، سپس پس از طرد آنان از سرزمین حجاز به وسیله نیروهای عثمانی، همگی تجدید بنا شدند.

فصل: 3 مسجد سازی در کنار قبور صالحان

اشاره

آیا مسجد سازی در کنار یا بر روی قبر صالحان جایز است یا نه و در صورت جواز، مفاد حدیثی که از پیامبر در مورد عمل یهود و نصاری نقل شده است، چیست؟ در حدیث آمده است که پیامبر این دو گروه (یهود و نصاری) را برای این که قبور پیامبران خود را معبد اتخاذ کرده اند لعن کرد، اینک پرسش این است که آیا مسجد سازی در کنار قبور اولیا، ملازم با آنچه که در این روایت آمده است، نیست؟!

پاسخ: مسجد سازی در جوار قبور اولیا و صالحان، با توجه به اصول کلی اسلام، کوچک ترین مانعی ندارد؛ زیرا هدف از بنای مسجد، جز پرستش خدا در جوار مدفن محبوب او- که مایه تبرک آن نقطه گردیده است- چیز دیگری

نیست.

به دیگر سخن: هدف از تأسیس مسجد در این موارد، این است که زائران اولیای خدا، قبل از زیارت و یا پس از آن، فرایض عبادی خود را در آنجا انجام دهند، از آنجا که (حتی از نظر وهابیها) نه اصل زیارت قبور حرام است و نه اقامه نماز پس از زیارت و یا قبل از آن. جهت ندارد که بنای مسجد در جوار قبور اولیا به منظور پرستش خدا و انجام فرایض الهی حرام باشد.

با توجه به سرگذشت اصحاب کهف، استنباط می شود که این کار یک عمل و سنتی در شرایع پیشین بوده و قرآن آن را بدون این که از آن انتقاد کند، نقل نموده است. وقتی جریان اصحاب کهف پس از سیصد و نه سال برای مردم آن زمان کشف گردید مردم درباره نحوه تجلیل آنها به دو گروه تقسیم شدند.

1- گروهی گفتند: بنایی بر قبر آنان بسازیم (تا ضمن تجلیل از این رادمردان، خاطره آنها و نام و نشان و آثارشان را زنده نگاه داریم) قرآن به این نظر، با جمله زیر اشاره می کند:

«وَقالُوا ابْنُوا عَلَیْهِمْ بُنْیاناً»

«بنایی بر قبر آنها بسازید.»

2- گروهی دیگر گفتند: بر روی قبر آنان (روی غار) مسجد بسازیم (و از این طریق تبرک جوییم). مفسران اتفاق نظر دارند ⁽¹⁾که پیشنهاد نخست، مربوط به مشرکان و پیشنهاد دوم مربوط به موحّدان و خداپرستان بوده است؛

زیرا قرآن در نقل این قول، چنین می فرماید:

وَقالَ الذَّینَ غَلَبُوا عَلی أمرِهِمْ، لَنَتَّخِذَنَّ عَلَیهِمْ مَسْجِداً. ⁽¹⁾

«آن گروه که بر گروه نخست پیروز شده بودند، گفتند که بر مدفن آنان مسجد بسازیم.»

تاریخ می گوید: دوره ظهور جریان اصحاب کهف، دوره پیروزی توحید بر شرک بود، دیگر از آن فرمانروای مشرک و اخلاف او، که مردم را بر پرستش بت دعوت می کردند، خبری نبود. طبعاً این گروه غالب، همان موحدان خواهند بود، بخصوص که متن پیشنهادی آنان، موضوع «مسجد سازی برای پرستش خدا» بوده است و این خود گواه بر این است که پیشنهاد کنندگان، افراد موحد و گروه نماز گزار بوده اند.

اگر مسجد سازی در روی قبر و یا کنار قبر اولیا نشانه شرک باشد، چرا موحّدان چنین پیشنهاد کردند، و چرا قرآن بدون آن که از کار آنها انتقاد کند، ماجرایشان را نقل می کند؟! آیا نقل قرآن، توأم با سکوت، گواه بر جواز آن نیست؟ هرگز صحیح نیست که خداوند نشانه شرک را از گروهی، نقل کند بدون آن که، بطور تلویح یا تصریح از آن انتقاد نماید و این استدلال همان «تقریر» است که در علم اصول از آن بحث شده است.

این کار حاکی از نوعی سیره مستمر در میان موحّدان جهان است و نوعی احترام به صاحب قبر و یا تبرک به شمار می رود.

شایسته بود که وهابی ها پیش از استدلال به حدیث، مسأله را بر قرآن

عرضه می کردند، سپس به طرح احادیث می پرداختند.

دلائل وهابیان بر تحریم بنای مسجد در جوار قبور اولیا

این گروه برای «تحریم بنای مسجد در جوار قبر صالحان»، به چند حدیث استدلال کرده اند که همه را بررسی می کنیم.

بخاری در صحیح خود در باب «یکْرَهُ من إتِّخاذِ المَساجِدِ عَلَی الْقُبُورِ» دو حدیث زیر را نقل می کند:

1- «لَمَّا ماتَ الْحَسَنُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ رضیَ اللَّهُ عَنْه ضَرَبَتِ امْرَأَتُهُ الْقُبَّةَ عَلی قَبْرِهِ سَنَةً ثُمَّ رَفَعَتْ فَسَمِعُوا صائحاً یَقُولُ الاهَلْ وَجَدُوا مافَقَدُواْ فَأجابَهُ الآخَرُ بَلْ یَئِسُوا فَانْقَلَبُوا.»

«وقتی حسن بن حسن بن علی در گذشت همسر او قبه ای (خیمه ای) بر قبر او زد و پس از یک سال برداشت. شنیدند که شخصی داد می زد، آیا آنچه را که گم کرده بودند پیدا کردند، دیگری پاسخ داد: نه، ناامید شدند و تغییر وضع دادند.»

2- «لَعَنَ اللَّهُ الْیَهُودَ وَالنَّصاری إتَّخَذُوا قُبورَ أنْبیائِهِمْ مَسْجِداً قالَتْ (عائشة) وَلَوْلا ذلک لأَبْرَزُوا قَبْرَهُ غَیْرَ أَنّی أخْشی أن یُتَّخَذَ مَسْجِداً» ⁽¹⁾

«خداوند یهود و نصاری را از رحمت خود دور کند، قبرهای پیامبران خود را مسجد اتخاذ کرده اند (عائشه گفت:) اگر بیم این نبود که قبر پیامبر مسجد گردد، مسلمانان قبر او را آشکار می کردند (و دور او حائلی قرار

نمی دادند) جز این که بیم آن دارم که قبر او مسجد شود.»

مسلم در صحیح خود، حدیث دوم را با مختصر تفاوتی نقل کرده است، از این جهت به نقل یکی از آن دو، اکتفا می کنیم:

3- «... أَلا وَانَّ مَنْ کانَ قَبْلَکُمْ کانُوا یَتَّخِذُونَ قُبورَ انْبِیائِهِمْ وَصالِحِیهِمْ مَسجِداً. الافَلا تَتَّخِذُوا الْقُبُورَ مَساجِدَ. انّی أنْهاکُمْ عَنْ ذلِکَ.» ⁽¹⁾

«آگاه باشید پیشینیان از شما، قبرهای پیامبران و صالحان خود را مسجد قرار می دادند هرگز قبور را مسجد اتخاذ نکنید من شما را از آن باز می دارم.»

4- «إنَّ امَّ حَبِیبَةَ وَامَّ سَلَمَةَ ذَکَرَتا کَنیسَةً رَأَیْنَها بِالْحَبَشَةِ فیها تَصاوِیرٌ لِرَسُولِ اللَّه- صلّی اللَّه علیه [وآله وسلّم- فَقالَ رَسُولُ اللَّهِ إنَّ اولئِکَ إِذا کانَ فِیْهمُ الرَّجُلُ الصَّالِحُ، فَماتَ بَنَوا عَلی قَبْرِهِ مَسْجِداً وَصَوَّروا فِیهِ تِلْکَ الصُّوَرَ اولئِکَ شِرارُ الْخَلْقِ عِنْدَ اللَّه یَوْمَ الْقِیامَةِ» ⁽²⁾

«امّ حبیبه و امّ سلمه (همسران رسول خدا) در کشور حبشه (که همراه گروهی به آنجا مهاجرت کرده بودند) تصاویری از پیامبر خدا دیدند.

پیامبر فرمود: آنان مردمی هستند که هر گاه مرد صالحی از آنان می مرد، بر قبر او مسجدی می ساختند و صورتهایی را تصویر می کردند، آنان بدترین مردم نزد خدا در روز قیامت می باشند.»

نسائی در سنن خود، در باب «التغلیظ فی اتخاذ السُرُج علی القبورِ» از ابن عباس نقل می کند:

«لَعَنَ رسُولُ اللَّه- صلّی اللَّه علیه [وآله وسلّم- زائِراتِ القُبُورِ وَالْمُتَّخِذِینَ عَلَیْها الْمَساجِدَ وَالسُّرُجَ» ⁽¹⁾

«رسول خدا- ص- زنانی را که قبور را زیارت می کنند و کسانی که آنها را مسجد اتخاذ کرده، چراغ روشن می کنند، لعن کرد.»

ابن تیمیه، که پایه گذار این نوع عقاید است، و محمد بن عبدالوهاب پیوسته از نیم خورده او بهره می گیرد، احادیث یاد شده را چنین تفسیر می کند که: هرگز جایز نیست روی قبر مرد صالح و یا جوار آن، مسجد ساخته شود.

باز ابن تیمیه می نویسد: ⁽²⁾

«علمای ما گفته اند که هرگز جایز نیست به روی قبر مسجدی بنا کرد.»

تحقیقی در مفاد احادیث

اکنون باید در متون احادیث دقت کرد و مفاد صحیح آنها را به دست آورد، و از یک اصل غفلت نکرد و آن این که: همانطور که با آیه ای می توان ابهام آیه دیگر را بر طرف کرد و به سخنی دیگر: آیه ای را با آیه دیگر می توان تفسیر نمود، همچنین می توان با حدیثی، حدیث دیگر را تفسیر و رفع ابهام کرد.

گروهی وهابی، به ظاهرِ یک حدیث چسبیده و از آن، این چنین برداشت کرده اند که هر نوع مسجد سازی بر روی قبر اولیا و یا جوار آنان، حرام و ممنوع است، در حالی که اگر آنان همه احادیث را باهم بررسی می کردند، می توانستند به هدف رسول خدا از این لعن، پی ببرند.

این گروه از آنجا که باب اجتهاد را به روی خود بسته اند، در فهم بسیاری از احادیث به خطا می روند.

روایت زمانی صحیح است که اسناد آن صحیح و راویانش ثقه و قابل اعتماد باشند، در غیر این صورت قابل استدلال نخواهد بود و چون بحث در اسناد این احادیث، مایه گستردگی سخن و اتلاف وقت است، فقط درباره مضمون آنها سخن می گوییم:

اینک نظر ما پیرامون عمل یهود و نصاری

آگاهی از هدف روایات، بسته به آن است که نحوه عمل یهود و نصاری در کنار قبور پیامبران را بدانیم؛ زیرا پیامبر گرامی، ما را از عملی که آنان انجام می دادند باز می دارد. اگر حدود کار آنان برایمان روشن شود، محدوده حرمت در اسلام نیز مشخص خواهد شد.

قرینه هایی در احادیث گذشته هست که گواهی می دهند مردم قبور پیامبران خود را قبله خود قرار داده و از توجه به قبله واقعی سرباز می زدند.

بلکه بالاتر، در کنار قبور پیامبران، به جای این که خدا را بپرستند، پیامبران خود را می پرستیدند و یا آنان را با خدا در عبادت و پرستش شریک می ساختند.

اگر مفاد احادیث این باشد که «قبور آنان را قبله خود اتخاذ نکنیم» و یا «آنان را با خدا شریک در عبادت نکنیم» و ....، هرگز نمی توان با این احادیث، بر تحریم مسجد سازی بر روی قبور و یا جوار صالحان و پاکان استدلال کرد، چرا که زائران آنان نه قبر را قبله خود قرار می دهند و نه آنان را می پرستند بلکه اینان خدای یگانه را می پرستند و در حال نماز رو به کعبه می ایستند و هدفشان از ساختن مسجد در جوار اولیا، تبرک از مکان آنها است.

بنابر این، مهم این است که ثابت شود هدف روایات از این که «قبور آنان را مسجد اتخاذ نکنیم»، همان است که گفته شد.

قرینه ها در روایات گذشته:

1- روایت صحیح مسلم (روایت چهارم) روشنگر روایات دیگر است؛ زیرا وقتی دو همسر پیامبر به حضرتش عرض کردند که: «تصاویری از پیامبر خدا را در کلیساهای حبشه دیدند» پیامبر فرمود: «آنان کسانی هستند که هر گاه مرد صالحی در می گذشت، روی قبرش را مسجدی می ساختند و تصویری از آن در مسجد قرار می دادند.»⁽¹⁾

هدف از تصویر صالحان، در کنار قبر آنان، این بود که بر صورت و قبر، سجده کنند بطوری که قبر و صورت قبله آنها باشد و بلکه قبر و تصویر، بتی باشد که بر آن سجده کنند. عبادت بر بت جز این نیست که بت را در برابر خود قرار دهند و در برابر او به خضوع و تعظیم بپردازند.

احتمالی که در این حدیث دادیم- با توجه به عمل مسیحیان که پیوسته به بشر پرستی گرایش کامل داشته و دارند و تصاویر و مجسمه ها همواره مورد پرستش آنان می باشد- بسیار قابل توجه است و با وجود چنین احتمال قوی هرگز نمی توان با آن بر حرمت ساختن مسجد در کنار یا روی قبر اولیا، که خالی از این گونه پیرایه ها است، استدلال نمود.

2- احمد بن حنبل در مسند و همچنین امام مالک در کتاب الموطأ، ذیلی نیز برای حدیث نقل می کنند و آن این که پیامبر پس از نهی فرمود:

«أللّهُمَّ لا تَجْعَلْ قَبْری وَثَناً یُعْبَدُ» ⁽¹⁾

«بارالها! قبر مرا، بتی که مورد عبادت باشد، قرار مده.»

این جمله حاکی است که آنان با قبر و تصویری که کنار آن بوده، بسان بت رفتار می کردند و قبر یا صورت فرد صالح را قبله قرار می دادند، بلکه آن را به صورت بت می پرستیدند.

3- دقت در حدیث «عایشه» (حدیث دوم) حقیقت فوق را واضح تر می سازد. وی پس از نقل حدیث از پیامبر، چنین می گوید:

«اگر بیم آن نبود که قبر پیامبر مسجد گردد، مسلمانان قبر او را آشکار می کردند (دور او حائل قرار نمی دادند) جز این که بیم آن می رود (که اگر آشکار گردد) قبر او مسجد گردد.»

اکنون باید دید، حائل و دیوار دور قبر، از چه چیز جلوگیری می کند؟ بطور مسلم حائل، مانع از آن می شود که بر قبر نماز بگزارند و آن را به شکل بت

بپرستند، یا لااقل آن را قبله قرار دهند.

اما نماز در کنار قبر، بی آن که قبر را بپرستند یا آن را قبله قرار دهند، امکان پذیر است، خواه حائل باشد یا بدون آن، قبر آشکار باشد یا پنهان؛ زیرا چهارده قرن است که مسلمانان، در کنار قبر پیامبر رو به کعبه نماز می گزارند و خدا را عبادت می کنند و حائِل قبر، مانع از این کار نشده است.

خلاصه: ذیل حدیث که متن کلام عایشه است، مفاد حدیث را روشن می سازد؛ زیرا «ام المؤمنین!» می گوید، به خاطر این که قبر پیامبر مسجد نشود، آن را از دیدگان پنهان کردند و حائلی بر دورش کشیدند. اکنون باید دید که این حائل از چه چیز مانع می شود؟

حائل می تواند از دو چیز پیش گیری کند:

الف- نمی گذارد قبر به صورت بت درآید و مردم در برابرش بایستند و پرستشش کنند؛ زیرا وقتی نبینند، نمی توانند با او به صورت بت رفتار کنند.

ب- نمی توانند قبر را قبله قرار دهند؛ زیرا قبله قرار دادن فرع بر دیدن است و هرگز نمی توان آن را به کعبه قیاس کرد که در تمام حالات قبله است، دیده شود یا دیده نشود؛ زیرا کعبه یک قبله رسمی جهانی است که در تمام حالات، قبله مسلمانان می باشد، دیده شدن و نشدن در آن تأثیری ندارد، ولی قبله قرار دادن قبر پیامبر برای حاضران در مسجد، مربوط به کسانی خواهد بود که در مسجد او نماز به پا می دارند. چنین انحرافی در صورت آشکار وظاهر بودن قبر، بیشتر امکان تحقق دارد تا اختفا و در معرض دید نبودن. چون دیده متوجه قبر نیست، اندیشه سجده برآن، ولو به صورت قبله، کمتر وارد ذهن می شود، از این جهت «ام المؤمنین!» می گوید: اگر احتمال مسجد قرار دادن

(سجده بر آن نبود) قبر او را آشکار می کردند و چنین انحرافی در صورت آشکاری قبر، بیشتر امکان تحقق دارد و در صورت اختفا کمتر.

4- بسیاری از شارحان صحیح بخاری و مسلم، حدیث را به گونه ای که معنا کردیم، تفسیر کرده اند:

قسطلانی در «ارشاد الساری» می گوید:

یهود و نصاری برای احیای خاطره گذشتگانشان، صورتهای صالحان خود را در کنار قبرهایشان نصب می کردند و در کنار قبر آنان خدا را می پرستیدند ولی اخلاف و جانشینان آنان، تحت تأثیر وسوسه های شیطانی قرار گرفتند و در کنار قبور آنان، صورتها را پرستش می کردند.

سپس از تفسیر «بیضاوی» نقل می کند:

«لمّا کانَتِ الیهودُ والنَّصاری یَسْجُدُونَ لِقُبورِ اْلأنْبِیاءِ تَعْظیماً لِشَأْنِهِمْ وَیَجْعَلُونَها قِبلَةً یَتوجَّهُونَ فی الصَّلاة نَحْوَها وَاتَّخَذُوها أوْثاناً، مُنِعَ الْمُسْلِمُونَ فی مِثْلِ ذلِکَ فَأمَّا مَنِ اتَّخَذَ مَسْجِداً فی جَوارِ صالِحٍ وَقَصَدَ التَّبرُّکَ بِاْلقُرْبِ مِنْهُ لا لِلتَّعْظیمِ وَلا لِلتَّوَجُّهِ الَیْهِ فَلایَدْخُلُ فی الْوَعیدِ الْمَذْکُورِ.» ⁽¹⁾

وی می گوید: نهی مربوط به آن صورتی است که قبر به حالتی درآید که میان اهل کتاب رایج است و در غیر این صورت اشکال ندارد.

«از آنجا که یهود و نصاری قبور پیامبران خود را برای تعظیم، قبله برگزیده و هنگام نماز، به آن توجه می نمودند، قبور آنان موقعیت بت

پیدا می کرد، از این جهت مسلمانان از این کار ممنوع گردیدند. اما اگر کسی در جوار قبر مرد صالحی به عنوان تبرّک مسجدی بسازد، نه برای پرستش آنان و نه به خاطر توجه به آن در موقع نماز، هرگز مشمول این اخبار نخواهد بود.»

این نه تنها قسطلانی است که در شرح بخاری، احادیث مورد نظر را این چنین تفسیر می کند، بلکه علّامه سندی، شارح نسائی، سخنی به همین مضمون دارد که برخی از آن را می آوریم:

«إتَّخَذُوا قُبُورَ أنْبِیائِهِمْ مَساجِدَ»؛ أی قِبلةً للصَّلاةِ وَیُصَلُّونَ الیها أو بَنُوا مَساجدَ علیها یُصَلُّونَ فیها ولعلَّ وجهَ الکراهَةِ أنَّهُ قَدْ یُفضی الی عِبادَة نَفْسِ القَبْرِ. ⁽¹⁾

حاصل سخن او این است که ساختن مسجد بر روی قبر، حرام و احیاناً مکروه است اگر قبر را قبله قرار دهد حرام است و در غیر این صورت مکروه است؛ زیرا ممکن است منجر به عبادت صاحب قبر گردد.

باز می گوید:

«یُحَذِّرُ أُمَّتَهُ أَنْ یَصْنَعُوا بِقَبْرِهِ ما صَنعَ الْیَهودُ والنَّصاری بِقُبورِ أَنْبیائِهِم مِنْ إتِّخاذِهِم تِلْکَ القُبورَ مَساجِدَ إمّا بِالسُّجُودِ الَیْها تَعْظِیماً لَها أَوْ بِجَعْلِها قِبْلةً یَتَوَجَّهُونَ فی الصَّلاةِ الَیْها»⁽²⁾

«او امت خود را، از این که با قبر او همان طور رفتار کنند که یهود و نصاری با قبر پیامبران خود رفتار می کردند، باز می دارد، زیرا آنان به

عنوان تعظیم، بر قبور سجده می کردند، و یا آن را قبله خود قرار می دادند.»

شارح صحیح مسلم، در این باره می گوید: اگر پیامبر گرامی قبر خود و دیگری را از اتخاذ مسجد باز داشت، به خاطر این بود که مبادا مسلمانان در تعظیم او مبالغه کنند و کار به کفر بکشد، از این جهت وقتی مسلمانان مجبور شدند که مسجد پیامبر را توسعه دهند و حجره های همسران پیامبر و حجره عایشه را، که مدفن پیامبر است، در وسط مسجد قرار دهند، دیوار مدوّری بر دور قبر کشیدند که مبادا قبر او ظاهر گردد و مسلمانان بر قبر او سجده کنند، و سخن عایشه (لَوْلا ذلِکَ لأبْرَزُوا قَبْرَه غِیرَ أَنَّه خُشِیَ انْ یُتَّخَذَ مَسْجِداً) ناظر بر همین است.

شارح دیگر می گوید: سخن عایشه مربوط به دورانی است که مسجد توسعه پیدا نکرده بود، پس از توسعه و ادخال حجره وی در مسجد، حجره را به صورت مثلث درآوردند که احدی نتواند، بر قبر نماز بگزارد. سپس می گوید گروه نصاری و یهود، در کنار قبر، آنان را می پرستیدند و یا شریک عبادت قرار می دادند.

با این قرائن و فهم شرح کنندگان حدیث، نمی توان از احادیث جز این فهمید و به غیر آن فتوا داد.

می توانیم از همه این قرائن صرف نظر کنیم و مشکل را به گونه دیگر حل نماییم؛ یعنی بگوییم:

الف- مورد حدیث جایی است که مسجدی بر روی قبر ساخته شود و این مطلب ربطی به مشاهد مشرفه ندارد. در تمام مشاهد، مسجد در کنار

مدفن ائمه و اولیا قرار گرفته؛ به طوری که مسجد از حرم جدا است.

و به عبارت دیگر: حرمی داریم و مسجدی. حرم برای خواندن زیارت و توسل است و مسجد در کنار آن، برای عبادت و ستایش خدا. در این صورت اماکن مشرفه، از مفاد حدیث (بر فرض این که مفاد احادیث همان باشد که وهابی ها می گویند) بیرون است.

و اصلًا چگونه می توان گفت که ساختن مسجد در کنار قبر، حرام و یا مکروه است، در حالی که مسجد پیامبر در کنار قبر آن حضرت قرار گرفته است؟!

اگر صحابه پیامبر، بسان ستارگان هستند که باید به آنها اقتدا کرد، چرا در این مورد از آنان پیروی نکنیم؟ آنان مسجد را آن چنان توسعه داده اند که قبر پیامبر و شیخین در میان مسجد قرار گرفته است.

اگر مسجد سازی در کنار قبر اولیای خدا، نامشروع بود، چرا مسلمانان مسجد پیامبر را از هر طرف توسعه دادند؟ بطوری که قبر در وسط مسجد قرار گرفت، در حالی که مسجد در زمان پیامبر، در ضلع شرقی محل قبر قرار داشت بر اثر توسعه، قسمت غربیِ محل قبر نیز جزو مسجد شد.

آیا معنای پیروی از «سلف» و سلفی بودن که پیوسته گروه وهابی به آن افتخار می ورزند، این است که فقط در یک مورد از آنان پیروی کنیم، و موارد دیگر را نادیده بگیریم؟!

از این بیان روشن می گردد که سخن ابن قیم که می گوید: «در اسلام قبر و مسجد در کنار هم جمع نمی گردد» تا چه حدّ بی پایه و مخالف سیره مسلمانان است.

ب- از این روایات، بیش از این استفاده نشد که پیامبر گرامی- ص- از مسجد سازی بر مدفن اولیا و یا جواز آن نهی کرده است، ولی هرگز دلیل قطعی وجود ندارد که ثابت کند این نهی یک «نهی تحریمی» است بلکه احتمال دارد که «نهی تنزیهی» و به اصطلاح کراهتی باشد همچنانکه بخاری احادیث را به این حمل کرده و عنوان بحث را اینگونه آورده است؛ «باب، یکره من اتّخاذ المساجد علی القبور.» ⁽¹⁾

گواه دیگر بر تنزیهی بودن نهی، آن است که این مطلب با لعن بر «زائرات القبور» «زنانی که قبور را زیارت کنند) همراه وارد شده است. ⁽²⁾بطور مسلم، زیارت قبر برای زن- به خاطر یک رشته عوارض- مکروه است نه حرام.

اگر پیامبر این گروه را لعن می کند، لعن گواه بر تحریم نیست؛ زیرا در بسیاری از روایات، «مرتکبان کارهای مکروه» نیز مورد لعن قرار گرفته اند و مقصود از لعن، شدت کراهت و فاصله زیاد گرفتن از رحمت خدا است. در روایات، کسانی که تنها مسافرت می روند و تنها می خوابند و تنها می خورند نیز مورد لعن قرار گرفته اند.

*** در پایان، نکته دیگری را یاد می آوریم و آن این که مسجد سازی بر روی قبر افراد صالح، در صدر اسلام امری رایج بوده است.

سمهودی می گوید: ⁽¹⁾وقتی مادر علی، فاطمه بنت اسد درگذشت، پیامبر دستور داد که در محل مسجدی که امروز به آن قبر فاطمه می گویند، دفن کنند. مقصود ایشان این است که محل قبر فاطمه بعدها به صورت مسجد درآمد، و باز می گوید: مصعب بن عمیر و عبداللَّه بن جحش، زیر مسجدی که بر قبر حمزه ساخته شده است به خاک سپرده شدند.

همچنین می گوید: در قرن دوّم بر روی قبر حمزه مسجدی به پا بود. ⁽²⁾

این مسجد همچنان بود تا زمان تسلط وهابیان، که آنان روی این ادلّه واهی، ویرانش کردند.

فصل: 4 زیارت قبور مؤمنان از نظر «کتاب» و «سنّت»

اشاره

علما و دانشمندان اسلام، به پیروی از آیات و احادیث، زیارت قبور، بخصوص زیارت قبور پیامبران و صالحان را تجویز کرده و برای آن فضیلت و کرامتی قائل شده اند. در این میان گروه وهابی، اصل زیارت قبور را (به حسب ظاهر) حرام نمی دانند ولی سفر برای زیارت قبور اولیا را تحریم و ممنوع اعلام می کنند.

اینک ما پس از فراغ از اصل زیارت، مسأله «سفر برای زیارت قبور اولیا» را مطرح می نماییم:

روشن است که زیارت قبور، اثرات اخلاقی و تربیتی فراوانی دارد. و در اینجا، به گونه ای فشرده بدان اشاره می گردد:

مشاهده آن وادی آرام، که چراغ زندگی همه افراد؛ از غنی و فقیر و نیرومند و توانا به خاموشی گراییده و ساکنان آن، با سه قطعه لباس، زیر خاک آرمیده اند، دل و جان را تکان می دهد و از آز و طمع انسان به شدت می کاهد.

اگر انسان چشم عبرت بین داشته باشد، از این رهگذر درس عبرت فرا می گیرد و با خود چنین می گوید: زندگی موقّتِ شصت یا هفتاد ساله، که پایان آن پنهان شدن زیر خروارها خاک و پوسیدگی و محو و نابودی است، این اندازه ارزش ندارد که انسان در تحصیل مال و مقام آن، این همه تلاش کند و بر خودی و بیگانه ظلم و ستم روا بدارد.

مشاهده این وادی خاموشان، که سخت ترین دلها را نرم و سنگین ترین گوشها را شنوا می سازد و به کم سوترین چشمها فروغ می بخشد، سبب می گردد که انسان در برنامه زندگی خود تجدید نظر کند و در مسؤولیت شدید خود، در مقابل خدا و مردم و وظایف فردی و اجتماعی بیندیشد و از خودکامگی های خود بکاهد. به فرموده رسول خدا- ص-: زیارت قبور مایه یادآوری سرای آخرت است. ⁽¹⁾

صحت و استواری زیارت قبور به قدری روشن است که چندان نیاز به اقامه دلیل ندارد، ولی برخی از دلایل آن را برای گروه دیر باور گوشزد می کنیم:

قرآن و زیارت قبور:

اشاره

قرآن کریم به پیامبر فرمان می دهد که هیچ گاه بر جنازه منافق نماز

نگزارد و نباید بر کنار قبر او بایستد آنجا که می فرماید:

«وَلاتُصَلِّ عَلی أَحَدٍ مِنْهُمْ مّاتَ ابَداً وَلاتَقُمْ عَلی قَبْرِه انَّهُمْ کَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِه وَماتُوا وَهُمْ فاسِقُونَ» ⁽¹⁾

«برای کسی از آنان (منافقان) اگر بمیرد، هیچ گاه نماز نگزار و بر قبر آنان (برای طلب مغفرت) نایست، آنان به خدا و پیامبرش کفر ورزیدند و در حالی که فاسق و بدکارند، مرده اند.»

در این آیه، برای هدم شخصیت منافق، و دادن گوشمال به اعضای این حزب، به پیامبر خدا فرمان می دهد:

1- بر جنازه احدی از آنان نماز مگزار.

2- بر قبر آنان نایست. این حقیقت را با جمله «ولا تقم علی قبره» ادا کرده است.

از این که می فرماید: درباره منافق این دو کار را انجام نده، مفهومش آن است که این کار درباره غیر منافق خوب و شایسته است.

اکنون باید ببینیم مقصود از «وَلا تَقُمْ عَلی قَبْرِهِ» چیست؟ آیا مقصود تنها قیام به هنگام دفن است که درباره منافق جایز نیست و درباره مؤمن لازم و شایسته است؟ یا مقصود اعم از زمان دفن و دیگر مواقع است؟

برخی از مفسّران آیه را ناظر به زمان دفن دانسته اند ولی گروهی دیگر؛ مانند بیضاوی و غیره، با دید وسیع نگریسته و آیه را چنین تفسیر می کنند:

«ولا تَقُمْ عَلی قَبْرِهِ لِلدَّفْنِ أوْلِزِیارَةٍ.» ⁽²⁾

دقت در مفاد آیه می رساند که مقصود یک معنای وسیع است؛ اعم از توقف هنگام دفن یا وقوف پس از آن.

زیرا دو جمله، مجموعِ مضمون آیه را تشکیل می دهد و آنها عبارتند از:

الف- «لاتُصَلِّ عَلی أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ ابَداً»

لفظ «أَحَدٍ» به حکم این که در سیاق نهی واقع شده، مفید استغراق افراد است و لفظ «أبداً» مفید استغراق زمانی است و معنای جمله چنین است:

«برای هیچ کس از منافقان و در هیچ زمان نماز مگزار.»

با توجه به این دو لفظ، می توان به روشنی به دست آورد که مقصود از جمله، خصوصِ نماز بر میت نیست؛ زیرا نماز بر میت فقط یک بار قبل از دفن انجام می گیرد و دیگر قابل تکرار نیست، پس اگر مقصود خصوص نماز میت بود، نیازی به آوردن لفظ «أبداً» نبود و تصور این که این لفظ به منظور افاده «استغراق افرادی» است، کاملًا بی مورد است؛ زیرا جمله «لاتُصَلِّ عَلی احَدٍ» مفید چنین شمول و استحباب است، دیگر لزومی ندارد که بار دیگر به بیان آن بپردازد.

گذشته از این، لفظ «ابدا» در لغت عرب برای استغراق «زمانی» است نه «افرادی»؛ مانند: «ولا أَنْ تَنْکِحُوا أَزْؤاجَه مِنْ بَعْدِهِ ابَداً.»⁽¹⁾

بنابر این مفاد جمله نخست این است که: «هیچگاه برای احدی از

منافقان طلب رحمت و مغفرت مکن، خواه با گزاردن نماز و خواه به غیر آن.»

ب- «لاتَقُمْ عَلی قَبْرِه»

مفهوم این جمله، به حکم عطف بر جمله پیشین، چنین است: «وَلا تَقُمْ عَلی قَبْرِ احَدٍ مِنْهُم ابَداً» زیرا قیودی که در معطوف علیه وجود دارد بر معطوف نیز وارد می شود.

در این صورت نمی توان گفت: مقصود از «قیام» همان قیام هنگام دفن است؛ زیرا فرض این است که قیام موقع دفن، درباره هر فردی قابل تکرار نیست، و لفظ «ابداً» که در این جمله نیز در تقدیر است، حاکی است که این عمل قابل تکرار می باشد و تصور این که این لفظ برای استغراق افراد است، پاسخ آن در جمله قبل گفته شد؛ زیرا با وجود «أحدٍ» نیازی به افاده مجدد آن نیست.

با توجه به این دو مطلب در الفاظ: «لاتصل» و «لاتقم» می توان گفت:

خداوند پیامبر را از هر نوع «طلب رحمت» بر منافق، خواه از طریق نماز بر مرده او و یا مطلق دعا و از هر نوع «وقوف بر قبر» او، خواه هنگام دفن یا پس از آن، نهی کرده است، و مفهوم آن است که این دو عمل؛ طلب رحمت و قیام و وقوف بر قبر مؤمن در تمام اوقات، جایز و شایسته است و یکی از آن اوقات، وقوف بر زیارت و خواندن قرآن بر مؤمن است، که سالها است به خاک سپرده شده است.

احادیث و زیارت قبور

از احادیثی که صحاح و سنن آنها را نقل کرده اند، استفاده می شود که

پیامبر خدا به علّتی، بطور موقّت از زیارت قبور نهی کرده بود سپس اجازه داد که مردم راهیِ زیارت آنها شوند.

شاید علت نهی این بوده که اموات گذشته آنان، غالباً مشرک و بت پرست بوده اند و اسلام علاقه و پیوند آنان را با جهان شرک قطع کرده بود. ممکن است علت نهی چیز دیگری بوده باشد و آن این که گروه تازه مسلمان، بر سر خاک مردگان به باطل نوحه سرایی می کردند و سخنان خارج از ادبِ اسلامی به زبان می راندند. ولی پس از گسترش اسلام و پا برجایی نهال ایمان در دل افراد، این نهی برداشته شد و پیامبر گرامی به خاطر منافع تربیتی که در زیارت قبور هست اجازه داد تا مردم به زیارت قبور بشتابند. نویسندگان سنن و صحاح در این زمینه چنین نقل می کنند:

1- «زُورُوا القبورَ فإنها تُذَکِّرُکم الآخِرَةَ ...»⁽¹⁾

«قبرها را زیارت کنید؛ زیرا زیارت آنها، مایه یادآوری سرای دیگر می گردد.»

2- «کُنْتُ نَهَیْتُکُمْ عَنْ زِیارَةِ الْقُبُورِ فَزُورُوا، فَانَّها تُزَهِّدُ فِی الدُّنْیا وَتُذَکِّرُ الآخِرَةَ» ⁽²⁾

ترمذی پس از نقل حدیث از بریده می گوید: «حدیثُ بریدة صحیحٌ والعَملُ علی هذا عند أهلِ العلم، لایرُون بزیارة القبورِ بأساً وَهو قولُ ابنِ المبارکِ والشافعی واحمدَ واسحاق»؛ «حدیث بریده صحیح است و اهل علم به آن عمل می کنند، و برای زیارت قبور مانعی نمی اندیشند، این است نظریه گروهی مانند: ابن مبارک و شافعی و احمد و اسحاق.»

ضمناً به مدارک یاد شده در زیر مراجعه فرمایید:

«من شما را از زیارت قبور نهی کرده بودم، از این به بعد زیارت کنید؛ زیرا زیارت قبور، شما را نسبت به دنیا بی اعتنا می سازد و آخرت را به یاد می آورد.»

روی همین اساس است که پیامبر گرامی، قبر مادر خود را زیارت می کرد و مردم را به زیارت قبور سفارش می فرمود؛ زیرا زیارت قبور مایه یادآوری آخرت است.

3- «زارَ النّبیّ قَبْرَ امِّهِ فَبَکی وابْکی مَنْ حَولَه ... إستأْذَنْتُ رَبِّی فی انْ أَزُورَ قَبرها، فَاذِنَ لِی، فَزُورُوا الْقُبُورَ فَإِنَّها تُذَکِّرُکُمُ الْمَوْتَ» ⁽¹⁾

سنن ابن داود، ج 2، کتاب الجنائز، ص 195، ط مصر با تعلیقات شیخ احمد سعد از علمای ازهر؛ صحیح مسلم، ج 4، کتاب الجنائز، باب «زیارة قبر المشرک»، ص 74

«پیامبر- ص- قبر مادر خود را زیارت کرد و در کنار قبر او گریست و کسانی را که دورش گرد آمده بودند گریاند، آنگاه فرمود: از خدایم اجازه گرفته ام که قبر مادرم را زیارت کنم، شما نیز قبرها را زیارت کنید، زیرا زیارت آنها مرگ را به یاد می آورد.»

4- عایشه می گوید:

«أنَّ رَسُولَ اللَّهِ رَخَّصَ فی زِیارَةِ الْقُبُورِ» ⁽¹⁾

«پیامبر خدا بر زیارت قبور اجازه داد.»

5- عایشه همچنین می گوید: پیامبر کیفیت زیارت قبور را این چنین برایم آموخت:

«فَأمَرَنی رَبِّی آتی الْبقِیعَ فَأَسْتَغْفِرَلَهُمْ، قُلْتُ کَیفَ أقُولُ: یا رسول اللَّهَ، قالَ: قُولی: السلامُ علی أهل الدِّیارِ مِنَ الْمُؤمنینَ والمُسْلِمینَ یَرْحمُ اللَّه المُسْتَقْدِمینَ مِنّا وَالمُسْتأخِرینَ وإنَّا إنْ شاءاللَّه بِکُمْ لاحِقونَ» ⁽²⁾

«پروردگارم دستور داد که به بقیع بیایم و بر خفتگان در آن طلب آمرزش کنم، (عایشه) می گوید: گفتم ای رسول خدا چگونه بگویم؟

فرمود: بگو سلام بر اهل این دیار؛ از مؤمنان و مسلمانان. خداوند پیشینیان از ما و آنان که به دنبال ما می آیند را رحمت کند، ما به همین زودی به شما ملحق می شویم.»

6- در احادیث وارد شده که پیامبر با چه جمله هایی به زیارت قبور می پرداخت، مانند:

«السَّلامُ عَلَیْکُم دارَ قَوْمٍ مُؤمنینَ وإنّا وایَّاکُمْ مُتواعِدونَ غَداً ومُواکِلُونَ، وانَّا انْ شاءاللَّهُ بِکُم لاحِقُونَ، أللّهمَّ اغْفِر لأِهْلِ بقیع الغَرْقَدِ» ⁽³⁾

در حدیث دیگر، چنین آمده:

«السَّلامُ عَلَیْکُمْ أهْلَ الدِّیارِ مِنَ الْمُؤْمِنینَ وَالْمُسْلِمِینَ وَإنَّا انْ شاءاللَّهُ بِکُمْ لاحِقونَ، انتُم لنا فَرَطٌ ونَحْنُ لَکُم تَبَعٌ أسْئَلُ اللَّه الْعافِیةَ لَنا وَلَکُمْ» ⁽¹⁾

از حدیث عایشه استفاده می شود که هرگاه آخر شب فرا می رسید، پیامبر به سوی بقیع می رفت و می گفت:

«السَّلامُ عَلَیْکُمْ دارقَوْمٍ مُؤْمِنینَ وَاتاکُمْ ما تُوعَدُونَ، غَداً مُؤَجِّلُونَ، وَانَّا انْ شاءَاللَّهُ بِکُمْ لاحِقُونَ أَللَّهُمَّ اغْفِرْ لِأهْلِ بَقِیعِ الْغَرْقَدِ» ⁽²⁾

ازحدیث دیگری استفاده می شود که پیامبرگرامی بطوردستجمعی به زیارت قبور می شتافت و به آنان تعلیم می کرد که اهل قبور را چگونه زیارت کنند.

«کانَ رسوُلُ اللَّهَ یُعَلِّمُهُمْ اذا خَرَجوا الَی الْمَقابِرِ فَکانَ قائِلُهُمْ یَقُول: السَّلامُ عَلَی أهلِ الدِّیارِ (یا) السَّلامُ عَلَیْکُمُ أهْلَ الدِّیارِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَالْمُسْلِمِینَ وإنّا إنْ شاءَاللَّهُ لاحِقُونَ أَسْئَلُ اللَّهَ لَنا وَلَکُم الْعافِیَةَ ...»⁽³⁾

زنان و زیارت قبور

تنها مسأله ای که باقی ماند موضوع زیارت زنان است. در برخی از روایات

نقل شده که پیامبر- ص- از زیارت زنان را باز داشته است.

«لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ زَوّاراتِ الْقُبُورِ» ⁽¹⁾

«پیامبر خدا، زنانی را که بسیار به زیارت قبور روند، لعن کرد.»

ولی باید توجه داشت که استدلال با اینگونه احادیث، بر حرمت زیارت برای زنان، از جهاتی صحیح نیست:

1- بسیاری از علما این نهی را، نهی کراهتی می دانند و علت کراهت، شرایط خاصی است که بر آن زمان حاکم بوده است که یکی از شارحان حدیث مانند مؤلف «مفتاح الحاجه» در شرح خود بر صحیح ابن ماجه می گوید:

«إخْتَلَفُوا فی الْکَراهَةِ هَلْ هِیَ کِراهَة تَحْرِیمٍ أَوْ تَنزیهٍ ذَهَبَ الْأَکثَرُ الی الْجَوازِ اذا آمنَتْ بِالْفِتْنَةِ.» ⁽²⁾

«علما درباره نهی پیامبر، بر دو قولند که آیا نهی تحریمی است یا کراهتی. ولی اکثر علما معتقدند که زن در صورتی که از فتنه مطمئن باشد می تواند به زیارت قبر برود.»

2- در احادیث گذشته ⁽³⁾خواندیم که عایشه از پیامبر نقل کرده بود که پیامبر زیارت قبور را آزاد اعلام کرد. اگر زنان از این حکم مستثنی بودند لازم بود که یادآور شود این حکم مخصوص مردها است بخصوص که گوینده زن است و طبعاً در میان مخاطب های او زن وجود داشته است و هر مخاطبی

می اندیشد که حکم و تکلیف به او متوجه است.

3- در برخی از احادیث وارد شده است که پیامبر به عایشه نحوه زیارت قبور را تعلیم داد. ⁽¹⁾وشخص عایشه پس از پیامبر گرامی به زیارت قبور می رفت.

4- ترمذی نقل می کند وقتی برادر عایشه (عبدالرّحمان بن ابی بکر) در «الحُبشی» درگذشت، جنازه او را به مکه برده و در آنجا به خاک سپردند، وقتی خواهر وی عایشه از مدینه به مکه آمد، به زیارت قبر برادر شتافت و در کنار خاکش دو شعر در سوک او سرود و سخنانی گفت. ⁽²⁾

شارح صحیح ترمذی، «امام حافظ ابن العربی» متولد 435 متوفای سال 543 در تعلیقه هایش بر صحیح می نویسد: صحیح این است که پیامبر به مردان و زنان اجازه داده به زیارت قبور بروند، اگر برخی زیارت آنان را مکروه می شمارد به خاطر بی تابی و کم صبری بر سر قبر، و یا به خاطر نداشتن حجاب کامل بوده است.

5- بخاری از «انس» نقل می کند: پیامبر زنی را دید که بر سر عزیز از دست رفته اش گریه می کند. فرمود: تقوا را پیشه خود ساز و صبر بنما، آن زن پیامبر را نشناخت، گفت: مرا رها کن، به مصیبتی که من گرفتار شده ام تو نشده ای. وقتی به او گفتند او پیامبر است، قبر عزیز خود را رها کرد و خانه پیامبر آمد، معذرت خواست که من شما را نشناختم. پیامبر فرمود: صبر در مصیبت مطلوب است. ⁽³⁾

اگر زیارت قبر برای زنان حرام بود، پیامبر گرامی او را از این کار نهی می کرد. در حالی که پیامبر تنها او را به صبر سفارش کرد. و سخن پیامبر پس از بازگشت زن به خانه او، موضوع «صبر و استقامت در مصائب» بود، نه مسأله «زیارت قبر» و گرنه امر می کرد که دیگر به زیارت قبر عزیز خود نرود.

6- «فاطمه» دخت پیامبر گرامی در هر جمعه به زیارت قبر عموی خود «حمزه» می رفت و در کنار قبر او نماز می گزارد و گریه می کرد. ⁽¹⁾

7- قرطبی می گوید: پیامبر هر زن زائر را لعن نکرد، بلکه زن زائری را لعن کرد، که پیوسته به زیارت قبور برود، به گواه این که می گوید: «زوارات القبور» و «زوار» صیغه مبالغه است. ⁽²⁾

و شاید علت لعن این است که: زیارت بیش از حد، مایه تضییع حق زوج و وسیله تبرّج در انظار، و گریه های همراه با داد و فریاد است و اگر در زیارت زن اموری از این قبیل نباشد، اشکالی نخواهد داشت؛ زیرا یادآوری مرگ، از اموریست که مردان و زنان هر دو به آن نیازمند می باشند.

8- اگر زیارت قبور، مایه کناره گیری از دنیا و کاهش حرص و آز و یادآوری آخرت در زائر می گردد. نفع دیگری است به حال میت؛ کسی که زیر خروارها خاک خفته و دستش از همه چیز کوتاه گردیده است؛ زیرا معمولًا زیارت ها با خواندن فاتحه و اهدای ثواب آن، همراه می باشد و این بهترین هدیه است که زنده می تواند به عزیز نهفته در خاک خود تقدیم کند.

ابن ماجه در سنن خود نقل می کند که پیامبر فرمود:

«اقرَؤا یس عَلی مَوْتاکُم»

«بر مردگان خود سوره یس بخوانید.»

در این صورت هیچ تفاوتی بین زن و مرد نیست که یکی ممنوع و دیگری مجاز باشد، مگر این که زنان شرایط خاص داشته باشند که در گذشته بدان اشاره شد.

فصل: 5 آثار سازنده زیارت قبور شخصیت های مذهبی

اشاره

قبوری که مورد توجه خداپرستان جهان، بخصوص مسلمانان است، غالباً مدفن گروهی است که در اجتماعی دارای رسالتی بوده و آن را بگونه ای شایسته به انجام رسانده اند.

این گروه عبارتند از:

1- پیامبران و پیشوایان مذهبی که رسالت الهی را به دوش گرفته و با دادن جان و مال و نثار خون عزیزان و تحمّل رنج و درد، به هدایت مردم همّت گماشتند.

2- علما و دانشمندان بزرگ که بسان شمع سوخته و اطراف خود را روشن ساخته اند و در محافل تحقیقاتی با قوت لایموتی ساخته و گنجینه

بزرگی را به نام علم و دانش در اختیار بشر نهاده اند و او را با کتاب الهی، وکتاب طبیعت، و زبان آفرینش آشنا ساخته اند و علوم دینی و انسانی و طبیعی را پی ریزی نموده اند.

3- گروهی که جام صبرشان از مظالم اجتماع و حق کشی های روز افزون و تبعیض های ناروا، لبریز شده و برای احیای حقوق انسانی و عدالت اجتماعی، جان به کف، با حاکم ستمگر و خودخواه به نبرد پرداخته اند. و با خون خود مظالم حاکم جائر را از اجتماع شسته اند. (شهدای راه اسلام)

هیچ انقلاب و رفرمی در اجتماع بی بها نخواهد بود و بهای انقلاب مقدسی که می خواهد کاخهای ستمگران را فرو ریزد، و گلوی چروکیده آنان را بفشرد، خون مقدس آن گروه از رزمندگان است که می خواهند عدالت و دادگری و حرّیت و آزادی را به کشور باز گردانند. این گروه ها هستند که مردم به زیارت آنان می روند و اشک شوقی، در کنار مرقد آنان می ریزند و به یاد خدمات ارزنده و جانبازیهای مقدس آنان می افتند و با خواندن سوره ای از قرآن، روح آن عزیزان را نوازش می دهند و با سرودن اشعاری درباره فداکاریها، و فضائل انسانی، و ملکات اخلاقی آنان، خاطره و مکتب آنان را احیا و زنده می سازند و توده ها را برای پیمودن راه آنان، دعوت می نمایند.

زیارت قبور این گروه از شخصیت ها نوعی سپاسگزاری و قدردانی از جانبازی و فداکاریهای آنان است و یادآوری به نسل معاصر که پاداش آن کس که راه حق و فضیلت را برگزیند و در دفاع از عقیده و گسترش حریت وآزادی جان بسپارد، این است که هیچ گاه از خاطره ها محو نمی گردد و مرور زمان که همه چیز را در دلهای صاف و پاک، داغ تر و شعله ورتر می سازد. پس چه بهتر

نسل معاصِر و نسل های آینده نیز، راه آنان را بپیمایند؛ زیرا با دیدگان خود پاداش جانبازی رجال حق را دیده اند.

بررسی یاد شده، ما را از اهمیت بزرگداشت شخصیت های بزرگ مذهبی و جانبازان راه حق و حقیقت، آگاه ساخت.

روی این بیان باید پیوسته در بزرگداشت این افراد در حال ممات، بسان حال حیات بکوشیم و آثار و یادگاری های آنان را حفظ و صیانت بنماییم. میلاد و زاد روز آنان را جشن بگیریم و روز وفات آنان را، روز سوگواری اعلام کنیم و با بر پا ساختن مجالس عظیم و سخنرانی های مؤثر و مفید، مردم را در آن روز به شناسایی مکتب آنان و حفظ و نگهداری آن در اعصار آینده، دعوت نماییم.

مدفن و خاک آنان را محترم شمرده و از هر نوع اهانت و تحقیر خودداری کنیم؛ زیرا احترام به خاک آنان، احترام به مکتب و دعوت آنها است، همچنانکه اهانت و تحقیر مدفن و آثار آنان، اهانت به راه و رسم آنان به شمار می رود.

در این ایّام وقتی انسان به قبرستان بقیع گام می نهد و قبور پیشوایان اسلام و صحابه عزیز پیامبر را می بیند که با آن همه تلاش و فداکاری و سخت کوشی، اینک به صورتی در معرض اهانت قرار گرفته اند، سخت تکان می خورد، و از سنگ دلی گروه وهابیان، که خود را مروج آیین اسلام می دانند! سخت در شگفت می ماند؛ زیرا از یک طرف نام پیشوایان دین و صحابه پیامبر را بالای منابر، با احترام یاد می کنند و از سوی دیگر، وقتی به قبور آنان می رسند، کمترین احترام نمی کنند، و حتی از این که حیوانات، حول و حوش مدفن آنان را آلوده کنند، ابداً بیم و هراس ندارند و لفظ «شرک» و «مشرک» را دستاویز خود قرار داده، هر نوع احترام و تعظیم اولیا را تحت این عنوان

می کوبند و آن چنان انسان را در مورد بزرگداشت اولیا محدود می کنند و اندیشه و زبان و گوش و چشم را به زنجیر می کشند، که حرکت انسان را به پاس خدمات اولیا، شرک و انجام دهنده را مشرک می نامند. تو گویی آنان با اولیای الهی نوعی عداوت دارند که از هر نوع احترام به آنان، سخت ناراحت می شوند.

زیارت قبر پیامبر

در این جا دلائل قرآنی و حدیثی خود را منعکس نموده و از خواننده گرامی می خواهیم که در این قسمت دقت بیشتر کند.

گواهی از قرآن

قرآن مجید، به افراد گنهکار دستور می دهد که حضور پیامبر خدا برسند و از او درخواست کنند که درباره آنان، از خدا طلب آمرزش نماید زیرا دعای پیامبر درباره آنان مستجاب می گردد. چنانکه می فرماید:

«وَلَوْ انَّهُمْ اذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاءوک فَاسْتَغْفَرُوا اللَّه وَاستَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوّاباً رَحیماً» ⁽¹⁾

«اگر آنان وقتی بر نفس خویش ستم کردند، حضور تو برسند، هم خود توبه کنند و هم رسول خدا درباره آنان طلب آمرزش کند، خدا را توّاب و رحیم می یابند.»

اگر ما بودیم و تنها همین یک آیه، می گفتیم: آیه مربوط به روزی است که پیامبر در میان مردم باشد. ولی روی جهاتی می توان، از این آیه یک حکم کلّی که مخصوص به زمان حیات دنیوی نباشد استفاده کرد؛ زیرا:

الف- آیات قرآنی، برای انبیا و اولیا بلکه برای گروههایی، حیات برزخی قائل است و آنان را در آن جهان بینا و شنوا معرفی می کند که این بخش از آیات کریمه در بحث «توسل به ارواح مقدسه» خواهد آمد.

ب- احادیث و روایات، به روشنی گواهی می دهند که فرشتگان پیام های افراد را به خاتم پیامبران می رسانند و این احادیث در صحاح وارد شده است؛ مانند:

«إنَّ رَسُولَ اللَّهِ قالَ: ما مِنْ أَحَدٍ یُسَلِّمُ عَلیَّ إلّا رَدَّ اللَّهُ عَلَیَّ رُوحی حتی ارُدَّ علیهِ السَّلامَ» ⁽¹⁾

«پیامبر گرامی فرمود: هیچ کس نیست بر من سلام کند، مگر این که خداوند سلام او را به روح من می رساند و من پاسخ او را می گویم.»

و فرمود:

«صَلُّوا عَلَیَّ فَانَّ صَلاتَکُم یَبْلُغُنِی حَیْثُ کُنتُم» ⁽²⁾

«بر من درود بفرستید؛ زیرا درود شما بر من می رسد.»

ج- جامعه اسلامی از همان روزهای نخست از این آیه یک معنای وسیع و کلّی، که موت پیامبر مانع از آن نیست، فهمیده و بر طبق آن عمل کرده اند

و پس از درگذشت پیامبر، گروهی از عرب ها، با اذهان صاف و غیر آلوده به مناقشات کلامی، به زیارت قبر پیامبر می آمدند و این آیه را می خواندند و از پیامبر می خواستند که درباره آنان استغفار نماید.

تقی الدین سبکی در کتاب «شفاء السقام» و سمهودی در کتاب «وفاء الوفا» نمونه هایی را آورده اند:

سفیان بن عنبر که از مشایخ شافعی است از «عتبی» نقل می کند که در کنار قبر پیامبر بودم عربی آمد و گفت:

«السَّلام عَلَیْکَ یا رَسُولَ اللَّهِ سَمِعْتُ اللَّه یقولُ: «وَلَوْ أَنَّهُم إذْ ظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ جَاءُوکَ فَاسْتَغْفرُوا اللَّهَ وَاسْتَغفرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدوا اللَّه توّاباً رحیماً» وَقَدْ جِئتُکَ مُسْتَغْفِراً مِنْ ذَنْبی مُسْتَشْفِعاً بِکَ إلی رَبّی»

سپس گریه کرد و شعری سرود و استغفار کرد و حرم پیامبر را ترک گفت:

یا خَیْرَ مَن دُفِنتْ بالقاع اعظُمُه فَطابَ مِنْ طِیْبِهنَّ القاعُ والاکُمُ

نفسی الْفِداءُ بِقَبْرٍ أنْتَ ساکِنُه فیه الْعِفافُ وَفیه الْجُودُ والْکَرَمُ⁽¹⁾

سه روز از دفن پیامبر گذشته بود، عربی آمد و خود را روی قبر پیامبر افکند و خاک قبر را بر سر ریخت و گفت: «پیامبر خدا! تو گفتی و ما نیز شنیدیم، از خدا گرفتی آنچه ما از تو گرفتیم، از جمله آنچه که از جانب خدا نازل شده است آیه «وَلَوْ أنَّهُمْ اذْ ظَلَمُوا ....» است، من بر نفس خویش ستم کردم و آمدم درباره من طلب آمرزش کنی.»

این اعمال گواهی می دهند، این مقام و رتبه که به حکم این آیه به پیامبر گرامی داده شده است، به حال حیات او اختصاص نداشته و در حال برزخی نیز این مقام برای او ثابت است.

بطور مسلّم، مسلمانان آیاتی را که در مورد احترام پیامبر وارد شده است مخصوص به حیات او نمی دانند. در هنگام دفن جنازه حسن بن علی برخی در کنار قبر، سر و صدایی به راه انداختند، فوراً حسین بن علی برای ساکت نمودنِ آنان، این آیه را خواند:

«یا ایُّها الَّذیِنَ آمَنُوا لا تَرْفَعُوا أَصْواتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبی» ⁽¹⁾

«ای افراد با ایمان، از صدای خود بکاهید، و بلندتر از پیامبر سخن نگویید.»

هیچ کس، حتی امویان نگفتند که این آیه مخصوص دوران زندگی پیامبر است. هم اکنون همین گروه «وهابی» پیش روی قبر پیامبر این آیه را نوشته و بر دیوار زده اند و با این عمل می خواهند بگویند که باید از صدای خویش بکاهیم و بلند سخن نگوییم. روی این جهات، می توان از آیه معنایی وسیع فهمید و آن این است که اکنون مسلمانان می توانند به حضور پیامبر برسند و از او درخواستِ طلب آمرزش از خدا کنند و زیارت پیامبر اسلام مفادی جز مفاد این آیه و مشابه آن ندارد.

این آیه بر دو مطلب دلالت دارد:

1- پس از رحلت پیامبر، می توان حضور او رسید و از او درخواست کرد که