مشخصات کتاب

سرشناسه : ابن ناقیا، عبدالله بن محمد ۴۱۰ ۴۸۵ق.

عنوان و نام پدیدآور : الجمان فی تشبیهات القرآن تالیف ابی القاسم عبدالله بن ناقیا البغدادی ؛ به تصحیح احمد مطلوب خدیجه حدیثی ؛ ترجمه و تحقیق علی میرلوحی

مشخصات نشر : مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی ۱۳۷۴.

مشخصات ظاهری : ۵۸۱ ص.

شابک : 964-459-073-2

یادداشت : عربی.

یادداشت : چاپ چهارم تابستان ۱۳۷۸.

موضوع : قرآن -- مسائل لغوی

شناسه افزوده : مطلوب احمد، ۱۹۳۶ - م ، مصحح

شناسه افزوده : Matlub, Ahmad

شناسه افزوده : حدیثی خدیجه عبدالرزاق ۱۹۳۴ - م ، مصحح

شناسه افزوده : Hadithi, Khadijah

شناسه افزوده : میرلوحی علی ۱۳۲۰-، مترجم

شناسه افزوده : بنیاد پژوهش های اسلامی

رده بندی کنگره : BP۸۳/۲/الف ۲ج ۸۰۴۱ ۱۳۷۴

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۵۳

شماره کتابشناسی ملی : م ۷۴-۷۹۶۵

اشارة

فهرست مطالب

عنوان صفحه سخن مترجم 7- 10 مقدّمه مصحّحان:

تشبیه و اهمیّت بررسی آن 11- 13 معنای لغوی تشبیه 13 معنای اصطلاحی آن 13- 14 کتابهای تألیف شده در موضوع تشبیه 14- 15 شرح حال (ابن ناقیا): 15- 26 اسم و لقب، ولادت، اعتقاد او به آراء پیشینیان، مفاخرت و عداوت میان او و ابن شبل، تاریخ وفات وی. شعر او، نمونه هایی از آن، آخرین شعرش.

تالیفات ابن ناقیا 26- 36 تأثیر قرآن کریم در بلاغت عربی، و تدوین کتابهایی درباره مجازات قرآن و حدیث 36- 39 الجمان فی تشبیهات القرآن؛ نخستین کتاب درباره تشبیهات قرآن کریم 39- 41

الجمان و تألیفات دیگر درباره تشبیهات 41- 44 نسخه خطّی (الجمان) 44- 45 مقدّمه مؤلّف 47- 48 تشبیه در سوره بقره 49- 62 تشبیه در سوره ال عمران 63- 66 تشبیه در سوره انعام 67- 83 تشبیه در سوره اعراف 84- 96 تشبیه در سوره یونس 97- 119 تشبیه در سوره هود 120- 122 تشبیه در سوره رعد 123- 125 تشبیه در سوره ابراهیم 126- 134 تشبیه در سوره نحل 135- 139 تشبیه در سوره کهف 140- 151 تشبیه در سوره انبیاء 152- 154 تشبیه در سوره حج 155- 159 تشبیه در سوره نور 160- 171 تشبیه در سوره نمل 172- 177 تشبیه در سوره عنکبوت 178- 180 تشبیه در سوره احزاب 181- 182 تشبیه در سوره سبأ 183- 191 تشبیه در سوره یس 192- 235 تشبیه در سوره صافات 236- 241 تشبیه در سوره فصّلت 242- 247 تشبیه در سوره محمّد (ص) 248- 260

تشبیه در سوره فتح 261- 281 تشبیه در سوره الذاریات 282- 285 تشبیه در سوره اقتربت 286- 297 تشبیه در سوره الرحمن 298- 306 تشبیه در سوره واقعه 307- 316 تشبیه در سوره حشر 317- 319 تشبیه در سوره صفّ 320- 327 تشبیه در سوره جمعه 328- 329 تشبیه در سوره منافقین 330- 331 تشبیه در سوره (ن) 332- 335 تشبیه در سوره (سأل سائل) 336- 339 تشبیه در سوره مدثّر 340- 346 تشبیه در سوره انسان 347- 354 تشبیه در سوره مرسلات 355- 362 تشبیه در سوره فیل 363- 367 ملحقات: 369 ترجمه آیاتی از قرآن کریم که در متن (الجمان) نقل شده است 370- 390 ترجمه احادیث، و روایات، و امثال، و عبارتهای عربی منقول در مقدّمه مصحّحان و متن (الجمان) 391- 406 ترجمه اشعار عربی مقدّمه مصحّحان 407- 413 ترجمه اشعار متن 414- 513 ترجمه اشعار و عبارتهای عربی در پاورقیها 514- 517 منابع و مآخذ تصحیح (الجمان) 519- 527 منابع و مآخذ ترجمه (الجمان) 529- 532

فهرست قافیه های اشعار 533- 557 فهرست نامهای اشخاص و فرقه ها و قبیله ها 558- 575 فهرست مکانها و بناهای تاریخی 576- 578 فهرست نامهای ستارگان و اصطلاحات نجومی 579- 581

سخن مترجم

این دومین اثری است در موضوع (بلاغت قرآن کریم) که ایزد توانا توفیق ترجمه آن را به زبان فارسی به این جانب عطا فرمود، و این توفیق را مرهون دستیاری مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی و پایمردی مدیران و مسؤولان آن مؤسّسه گرانقدر، می شناسم، و از درگاه خداوند توفیق همگی ایشان را در آراستن و ویراستن و نشر و چاپ گنجینه های گرانمایه فرهنگ اسلامی مسألت می نمایم.

اینک چند جمله ای در معرّفی کتاب الجمان فی تشبیهات القرآن حضور دانشمندان و اصحاب فضل و ادب تقدیم دارم. هر چند مصحّحان محترم در مقدّمه خود، به معرّفی آن پرداخته اند، امّا آنچه مترجم می نگارد، نتیجه تماس و آشنایی مستمر و مداوم او در طول مدّت سه سال زمان ترجمه آن کتاب است. و طبعا می تواند تا حدودی گویای اهداف و نقطه نظرهای مؤلّف و روش و اسلوب وی باشد.

امّا هدف اصلی (ابن ناقیا) از تألیف (الجمان) اثبات تفوّق و علوّ کلام الهی تا سرحدّ اعجاز به گونه ای است که هیچ مخلوقی نتواند با آن برابری کند، و هنگامی که آدمی در مقام مقایسه کلام حقّ و کلام خلق برآید، به این نتیجه رسد

که راهی به مقایسه آن دو کلام نیست و بی اختیار به عجز خود از آوردن مثل کلام خدا قرآن کریم اعتراف کند. علاوه بر آن، مؤلّف گاهی بمقتضای بحث از یک آیه، از بی وفایی و ناپایداری و فنای دنیا سخن به میان می آورد، و آن را با بیتهای شعری در زهد و بی اعتباری دنیا مؤکّد می گرداند ⁽¹⁾، و احیانا گاهی بمناسبت موضوعی که در بحث از تشبیه در یک آیه مندرج است، سخن را از بحث اصلی به آن موضوع منتقل می کند، و به شرح و بسط آن می پردازد؛ مانند بحث درباره تشبیه آیه وَ الْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ حَتَّی عادَ کَالْعُرْجُونِ الْقَدِیمِ ⁽²⁾که در این باب سخن را به بحث درباره منازل قمر وارد ساخته، و سیر ماه را در برجهای دوازده گانه مطابق عقیده پیشینیان و تا حدودی مفصّل بیان داشته است ⁽³⁾.

روش و اسلوب مؤلّف در بیان تشبیه یک آیه چنین است که نخست آیه ای را مطرح می کند، و بر حسب مورد به شرح و توضیح برخی کلمات و لغات آن از نظر معنی و اعراب، و احیانا اشتقاق و قراءت می پردازد، و سپس اشاره ای اجمالی به معنای آن می کند، آنگاه تشبیهات شاعران نامی و مشهور عرب را در موضوع تشبیه آن آیه نقل می کند، و بدون این که غالبا خود در این باب نظری اظهار دارد، خواننده را به قضاوت می طلبد که: هو المسک ما ذیّعته یتضوّع.

در میان شاعران قدیم و محدث و مولّد، وی بیش از همه از (ذو الرّمّه، اعشی، امرؤ القیس، ابن المعتزّ، نابغه ذبیانی) در موضوع تشبیه آیات قرآن کریم سخن به میان آورده و شعر ایشان را بعنوان بهترین شاهد آن تشبیهات نقل کرده، و شأن تشبیه آیات قرآن را از مقایسه با آنها منزّه و مبرّا دانسته است.

اشعاری که (ابن ناقیا) در موضوعات مختلف تشبیه آورده بالغ بر هزار و صد بیت از شاعران مختلف است که مصحّحان محترم (الجمان) وجوه اختلاف2.

آنها را در ذیل از منابع مختلف نقل کرده اند.

در خاتمه توجّه محقّقان و دانشمندان و خوانندگان محترم را به نکاتی که در ترجمه مدّ نظر داشته، معطوف می دارم:

1- تا آن جا که ممکن بوده پای بندی به متن را رعایت کرده، و همواره کوشش خود را مبذول داشته تا ترجمه مفهوم باشد، و از حدود عبارت متن تجاوز نکند.

2- چنانچه توضیحاتی برای روشن شدن ترجمه لازم بوده در میان دو کمان ( ()) افزوده شده است.

3- همه اشعار و جمله هایی که نصّ آنها مورد استشهاد بوده چنان که در متن بوده، بدون کم و زیاد، در ترجمه آمده است.

4- برای این که با افزودن ترجمه نصوص عربی و اشعار در متن، اختلال و تشویش در نظم مطالب پیش نیاید، مترجم بخشی را به نام (ملحقات) به ترجمه آنها اختصاص داد.

5- حواشی و توضیحات مصحّحان محترم و شماره آیات و سوره های قرآن کریم و شرح حال برخی شاعران مذکور در متن، و نیز اختلاف نسخه ها در ضبط شعرها در مراجع گوناگون بدون کم و زیاد ترجمه گردیده و صحّت و سقم آنها بر عهده مصحّحان است. ناگفته نماند که آن دسته از پاورقیهای مصحّحان که مربوط به توضیح پاره ای لغات بود، چون نقل آنها با توجّه به ترجمه متن زائد به نظر می رسید، حذف گردید.

6- توضیحاتی که مترجم در موارد لازم افزوده، با گذاشتن علامت (- م) مشخّص شده است.

7- مطابق تعبیر مؤلّف (ص) نشان اختصاری (صلّی اللّه علیه) و (ع) نشان اختصاری (علیه السلام) و (رض) نشان (رضی اللّه عنه) است.

8- تعبیرهای مؤلّف در مقام ستایش ذات حقّ و جمله های دعائی و نظیر آنها عینا نقل شده است.

9- با وجودی که در ترجمه متن و اشعار و نصوص آن کوشش فراوان به

عمل آمده، لیکن با توجّه به تحریفها و اشتباهاتی که در طول تاریخ احیانا در این گونه متون رخ داده، تضمین صحّت کامل ترجمه ممکن نیست، و امید است محقّقان محترم موارد اشتباه و اشکال را گوشزد مترجم کنند و پیشاپیش قدردانی و تشکّر او را بپذیرند.

دکتر سیّد علی میرلوحی فلاورجانی دانشیار گروه زبان و ادبیّات عرب دانشگاه اصفهان بیست و هفتم رجب المرجّب 1411 ه. ق مطابق بیست و چهارم بهمن ماه 1369 ه. ش

مقدّمه مصححان

تشبیه و اهمیت بررسی آن

تازیان بسیاری از انواع تخیل را شناختند، لیکن به آن اهتمام نورزیدند و بدین گونه تقسیمی که به تازگی میان سخن سنجان متعارف شده آن را تقسیم نکردند، و جایی درنگ کردند که تخیّل ممکن است (تداعی معانی) باشد. پس بررسی تخیّل را به بابهای: مجاز مرسل ⁽¹⁾، و تشبیه، و استعاره، و کنایه منحصر ساختند، و آن بررسی مبتنی بر تداعی معانی است، زیرا ارتباط در مجاز مرسل غیر از مشابهت است، و در آن جا ارتباط دیگری وجود دارد که میان آن دو معنی را پیوند می دهد؛ مانند ارتباط میان سبب و مسبّب، و حالّ و محلّ، و مجاور و همجوار، و جزء و کلّ؛ از آن قبیل ارتباطی که داخل در زیر عنوان (تداعی معانی) است. ⁽²⁾

و این فنون بخودی خود هدف نیست؛ و همانا هدف برای معناهایی است که آنها را نشان می دهد؛ معناهایی که نمایشگر دریافتهایی از روح هستی در تصوّر ادیب است، و هر ادیبی را دریافتهایی مخصوص خود است، و هر ادیبی استعاره ها3.

و تشبیهات و مجازهای مخصوص خود را دارد؛ تا جایی که می توانیم بگوییم: آن صورتها، صورتهای نفس او، و صورتهایی از جان هستی است که بر نفس وی منعکس شده است.

و بررسی ایشان (ادیبان عرب) درباره این موضوعات تقریبا از یک یا دو جمله بیرون نیست، و ای کاش ایشان به یک قطعه ادبی و یا یک کار فنّی کامل اهتمام ورزیده بودند.

(ادیبان) پیشین به این فنون اشتغال ورزیدند، و روشهای آن فنون را شناختند، و در آغاز کار اهتمامشان مصروف به تشبیه بود؛ زیرا تشبیه به واقع ملموس، و به طبیعت شعر در دوران جاهلی و صدر اسلام نزدیکتر بود، تا جایی که دکتر عبد العزیز الاهوانی، تشبیه را در بسیاری حالتها، مظهری از مظاهر تفکّر ابتدایی و سادگی اوّلی شمرده است. ⁽¹⁾

ایشان به شکوه و زیبایی تشبیه پی بردند، و شاید آنچه مبرّد درباره تشبیه نوشته بهترین دلیل بر توجّهشان به این شکل از شکلهای بیان باشد؛ وی تشبیه را به سه قسم تقسیم کرده است: تشبیه مفرط، و تشبیه مصیب، و تشبیه بعید ⁽²⁾

بلکه وی در همان کتاب و همان صفحه تشبیه را به چهار قسم تقسیم کرده است: مفرط، مصیب، مقارب، بعید.- م.

1 کانّ القلب لیلة قیل یغدی بلیلی العامریّة او یراح

2 قطاة عزّها شرک فباتت تعالجه و قد علق الجناح

3 لها فرخان قد غلقا بوکر فعشّهما تصفّقه الرّیاح

4 فلا باللّیل نالت ما ترجّی و لا بالصّبح کان لها براح

و بتحقیق مبرّد، آن شکوه و زیبایی که در این تشبیه وجود دارد، احساس کردهم.

جایی که گفته است: (و بتحقیق شاعران پیش از وی (مجنون بنی عامر) و شاعران پس از او، شعر سروده اند؛ ولی به این درجه از دقّت در درستی و بجا بودن تشبیه نرسیده اند). ⁽¹⁾

معنای لغوی تشبیه

تشبیه از قدیمترین اصطلاحاتی است که به ظهور رسیده و لیکن معنای آن مشخّص نبود، و آن نزد ادیبان پیشین بر ارتباط میان دو چیز به کمک ادات دلالت دارد. و شاید جاحظ نخستین کسی بود که به ادوات آن مانند: کاف، و کانّ، و مثل اشاره کرد. ⁽²⁾

در فرهنگهای لغت (نقل شده است): کلمه های: الشبه، و الشبه، و الشّبیه به معنای مثل، و جمع آنها (اشباه) و جمله (أشبه الشئ الشّئ) به معنای (ماثله (: چیزی همانند چیزی بود)) می باشد و در مثل است: (من اشبه اباه فما ظلم (: کسی که به پدرش همانند باشد ستم نکرده است)). و اشبهت فلانا و شابهته (: به فلانی شباهت داشتم)، و اشتبه علیّ (: آن امر بر من اشتباه شد) و تشابه الشیئان و اشتبها (: هر یک از آن دو چیز به دیگری مانند بود) و در قرآن آمده است: (مشتبها و غیر متشابه) ⁽³⁾، و شبّهه ایّاه و شبّهه به (: او را به وی تشبیه کرد) و (متشابهات امور) به معنای (امور مشکل) و (متشابهات) به معنای (متماثلات) است. تشبّه فلان بکذا (: فلانی خود را شبیه بهمانی ساخت) و تشبیه به معنای قرار دادن چیزی مثل چیز دیگر است. ⁽⁴⁾

ملاحظه می شود که فرهنگ نویسان میان تشبیه و تمثیل فرق نگذاشته اند و آن رأیی است که زمخشری، و ضیاء الدین بن الاثیر بر آن شده اند.

معنای اصطلاحی آن

قدیمترین تعریف منطقی تشبیه آن است که قدامة بن جعفر بیان داشته؛ه)

می گوید: (تشبیه میان دو چیزی تحقّق می یابد که در معناهایی که هر دو را فرا می گیرد، و به آن موصوف می شوند، شرکت دارند، و در اموری که اتّصاف به آنها مخصوص یکی از آن دو می باشد، متمایزند.) ⁽¹⁾

رمّانی درباره تشبیه می گوید: (تشبیه اعتقاد به این معنی است که یکی از دو چیز از دیدگاه حسّ یا عقل جانشین دیگری می شود) ⁽²⁾، و باقلانی همین تعریف را از وی نقل کرده است ⁽³⁾.

دانشمندان علم بلاغت در تعیین معنای بلاغت به همین شکل، ادامه دادند؛ تا هنگامی که سکّاکی (626 ه.) ظهور یافت؛ پس نزد وی اصطلاح تشبیه بر مشارکت چیزی با چیز دیگری، در امری از امور، دلالت می کرد. و بتحقیق خطیب قزوینی (متوفّای 739 ه.) مؤلّف خلاصه قسم سوم مفتاح العلوم سکّاکی، توانست تشبیه را به گونه ای دقیقتر از دیگران تعریف کند. وی گوید: (تشبیه عبارت از دلالت بر مشارکت امری با امری دیگر در معنایی از معانی است.) ⁽⁴⁾

کتابهای تالیف شده در موضوع تشبیه

و تشبیه بابی گسترده، و بیشتر از همه فنون بلاغی، در روشهای بیان عربی متداول است، و آن از نخستین موضوعاتی بود که مورد بررسی قرار گرفت، و سخن سنجان و دانشمندان بلاغت، به آن اهتمام ورزیدند و (بحث از آن) در میان کتابهای گوناگونشان، در گردش بود، و کتابهای ویژه آن تألیف شد؛ مانند: کتاب التشبیهات ⁽⁵⁾

/ 1950 میلادی، چاپ شده است.

اهل الاندلس ⁽¹⁾تألیف (شیخ ابی عبد اللّه محمّد بن الکتانی الطبیب) و کتاب (التشبیهات من اشعار اهل الاندلس ⁽²⁾تألیف ابی الحسن علی بن محمّد بن ابی الحسین الکاتب، و کتاب حلیة اللّسان و بغیة الانسان فی الاوصاف و التشبیهات و الاشعار السّائرات ⁽³⁾تألیف ابی عامر السالمی محمّد بن احمد بن عامر، و کتاب الجمان فی تشبیهات القرآن تألیف ابن ناقیا البغدادی، و آن کتابی است که امروز به ظهورش می رسانیم.

2

شرح حال ابن ناقیا

اسم و لقب

مؤلّف کتاب الجمان فی تشبیهات القرآن رئیس ابو القاسم عبد اللّه بن محمّد بن الحسین بن ناقیا بن داود بن محمّد بن یعقوب بن ابی الفتح الحنفی معروف به (البندار) شاعر بغدادی است ⁽⁴⁾.

و گفته شده (نام) او (عبد الباقی) است، و آن نظر بسیاری از کسانی است که شرح حال او را در کتابهای خود نگاشته اند ⁽⁵⁾. و لیکن به گمان قوی نام او (عبد اللّه)ی،

است، و آن همان نامی است که می بینیم در نخستین صفحه کتابش الجمان و در مقدّمه آن، جایی که می گوید: (قال عبد اللّه بن محمّد بن ناقیا ...) و جایی که می گوید: (قال الاستاذ الفاضل ابو القاسم عبد اللّه بن ناقیا ابن داود ...) مرقوم شده است.

و (صحّت) آن نام (عبد اللّه) را آنچه برخی از مورّخان بیان داشته اند تأیید می کند؛ مانند ابن النّجار که می گوید: (الحنفیّ المعروف بالبندار الشّاعر هکذا رأیت اسمه بخطّ یده و رأیت بخطّ عبد الوهّاب الانماطی اسمه عبد الباقی (: او حنفی و معروف به البندار شاعر است. و نام او را با خط خودش چنین دیدم، و به خطّ عبد الوهّاب الانماطی دیدم نام او عبد الباقی است)) وی (ابن النجّار) گفته است: (وجه صحیح در نام او همان است که با دست خودش نوشته است) ⁽¹⁾.

و بتحقیق این اختلاف در نام وی، موجب شده برخی مورّخان دوبار از وی نام برند؛ یک بار در میان کسانی که نامشان (عبد اللّه) است، و یک بار در میان کسانی که نامشان (عبد الباقی) است.

ولادت

ابن ناقیا در نیمه ماه ذی القعدة سال چهار صد و شانزده (416 ه) متولّد شد، و در (انباه الرّواة) است که از وی درباره تاریخ تولّدش سؤال شد، او گفت: (در نیمه ماه ذی القعده سال چهارصد و شانزده هجری.) ⁽²⁾و هیچ یک از کسانی که شرح حال وی را نگاشته اند خلاف آن را نگفته اند. ⁽³⁾7.

ابن ناقیا اهل محلّه (الحریم الطّاهری) است، و آن محلّه ای در بغداد و منسوب به طاهر بن الحسین است، وی ساکن خیابان دار الرّقیق از سوی (درب العوج) ⁽¹⁾بوده است، و در الجواهر المضیّه آمده است : وی اهل خیابان (دار الرّقیق) بوده، و آن در محلّه (الحریم الطّاهری) واقع است. ⁽²⁾

ابن ناقیا ادیب شاعر و لغوی است. وی مردی فاضل، و صاحب فنّ بیان در نظم و نثر و ادب، و نگارش مقامات، و دارای تألیفاتی در ادب ⁽³⁾بوده است. او چنان که عماد اصفهانی می گوید: (از شاعران حکومت قائمیه و حکومت مقتدریّه ⁽⁴⁾، و از اهل محلّه (الحریم الطّاهری) در بغداد است، وی شاعری نغزآفرین و فاضلی سودمند است، و افزون بر نظم جالب و نثر عالی وی موجود نیست، و او را مقامات ادبی معروفی میان اهل ادب است، و شعرش لطیف و اسلوبش سالم است ⁽⁵⁾.

مقام دانش وی از آثارش، مانند کتاب مقامات او، و کتاب الجمان فی تشبیهات القرآن آشکار می شود. و هر کس در این دو کتاب و بویژه کتاب اخیر نظر کند، بخوبی متوجّه می شود که وی اطّلاعات گسترده ای داشته، و دارای معلوماتی با گرایشهای متنوع و شکلهای متعدّد بوده است، و از روایتهایی که در کتاب الجمان بیان داشته، روشن می شود که وی نخست نزد پدرش که راوی شعر و ناقل اخبار بوده به تحصیل پرداخت. وی در موارد بسیاری می گوید: (حدّثنی ابی (: پدرم برایم حدیث کرد)) یا (انشدنی ابی (: پدرم برایم قراءت کرد))، و تعبیرهای دیگری که آشکارا دلالت دارد بر این که پدرش را بهره ای در دانش و ادب بوده است.).

ابن ناقیا (ادب و علم را) از (ابو القاسم علی بن محمّد التّنوخی) ⁽¹⁾و (ابو الحسین بن احمد بن النقور) و (العشاری) و (ابن المقتدر) و (عبد الرّحمن بن عبد اللّه المخرّمی) شنید، و از گروهی از شاعران مانند (ابو الخطّاب محمّد بن علی الجبلی) و (ابو القاسم عبد الواحد بن محمّد المطرّز) و (ابو الحسن محمّد بن محمّد البصری) روایت کرده، و تصنیفات او، و نثر و نظم و بخشی از حدیث او را نقل نموده است ⁽²⁾.

عبد الوهّاب الانماطی، و محمّد بن ناصر، و شجاع بن فارس الذهلی و ابو غالب الدّیلمی، و ابو علی بن المهتدی، و ابن السّمرقندی ⁽³⁾، از او روایت کرده اند.

اعتقاد او به آراء پیشینیان

ابن ناقیا عقیده پیشینیان را در پیش می گرفت، و او را مقاله ای در موضوع (تعطیل) ⁽⁴⁾

(و چون معتزله نفی صفات می کنند و سلف صفات را ثابت می کنند، سلف را صفاتیه می گوییم و معتزله را معطّله ...).- م.

آنچه گذشتگان در این خصوص، درباره او نقل کرده اند امری شگفت است، چگونه چنین شیوه ای در پیش داشته کسی که مردی دانشمند و فاضل بوده، و در مطالعه قرآن مراحلی پیموده، و در تفسیر قرآن دستی داشته است، و ممکن نیست کتاب الجمان را جز مردی آراسته به کمال اخلاق، و متّصف به پاکدامنی، و مشهور به شایستگی و تقوا تألیف کند. و شاید ابن ناقیا، پیش از آن که پا به سنّ بگذارد- آن روز که وی شاعری جوان بوده و شعر لطیف می سروده و عشق سوزان دلش را فاش می ساخته، و در مجالس سخن از عشقهای خود را میان دوستانش باز می گفته- چنان بوده که مورّخان وصفش را گفته اند. پس بتحقیق وی شاعری نیکوسرا و نغز گفتار، نمکین معانی و دارای شناختی نیک از ادب و زیرک و آراسته و سر آمد خوبیها در میان مردم بوده است ⁽¹⁾، و شاید این صفات و خصلتهای لطیف، و شوخ طبعی عجیب، موجب شد مورد اتّهام و انتقاد قرار گیرد؛ چه کسی می داند؟

شاید روزگار بسیاری از ویژگیهای زندگی خاصّ او را آشکار سازد، و پرتوی بر موارد مبهم آن بیفکند، تا آن مرد سهم خویش را از خامه های پژوهشگران و محقّقان بگیرد.

مفاخرت و عداوت میان او و ابن شبل

میان او و (ابن الشّبل)، مفاخرت و دشمنی مشهور و آشکاری وجود داشته است. ابو الحسن علیّ بن احمد الدهان گفت: روزی برای او از اشعار ابن الشّبل خواندم:

5 و ما أسجد اللّه الملائک کلّهم لآدم الّا انّ فی نسله مثلی ا

6 و لو انّ ابلیسا دری خرّ ساجدا لآدم من قبل الملائک من أجلی

7 فیا ربّ ابراهیم لم اوت فضله و لا فضل موسی و النّبیّ علی الرّسل

8 فلم ⁽²⁾

لی وحدی الف فرعون فی الوری ولی الف نمرود و الف أبی جهل

پس چون ابن ناقیا آن اشعار را شنید گفت: (در پیشگاه خدای گواهی می دهمم.

که خدای آدم را از بهشت بیرون نراند مگر به آن سبب که ابن الشّبل در پشت او بوده است) آنگاه گفت: نزد او برو، و برای او بخوان:

9 فکونک فی الظّهر من آدم بشؤمک أهبطه اذ عصی

10 و لو کان آدم ذا خبرة بانّک من نسله لاختصی

و به او گفته شد: (مگر تو نزد شیخ ابن الشّبل درس نخوانده ای؟) گفت: (بلی، و گرنه این کودنی را از کجا به دست می آورم!) آن سخن به گوش ابن الشبل رسید، پس گفت:

11 ما شئت إنّ الحلم رأیی و شأنی الخیر إن حاولت شرّا

12 فانت اقلّ ان تلقی بذمّ مجاهرة و أن تغتاب سرا

⁽¹⁾و شاید این گونه رفتارش با آموزگاران و استادانش، خشم را ضدّ او بر انگیخت، و به آن خصلتهایی که پیشینیان یاد کردند موصوف شد.

تاریخ وفات وی

وفات وی، شب یکشنبه چهارم ماه محرّم سال چهارصد و هشتاد و پنج (485 ه./ 1092 م) رخ داد، و در باب الشّام بغداد به خاک سپرده شد.

ابو الحسن علی بن محمّد بن احمد الدهان امام جماعت مسجد (معروف به) جامع المنصور گفت: (بر شیخ ابو القاسم بن ناقیا، پس از وفاتش وارد شدم تا او را غسل دهم، دست چپش را بسته یافتم، پس کوشیدم تا آن را گشودم، در آن نوشته ای بود که برخی از (کلمات) آن بر روی برخی دیگر نوشته شده بود، پس تأمّل کردم تا آن را خواندم، و دریافتم که در آن نوشته شده است:

13 نزلت بجار لا یخیّب ضیفه ارجّی نجاتی من عذاب جهنّم

14 و إنّی علی خوفی من اللّه واثق بإنعامه و اللّه أکرم منعم

⁽²⁾7.

و ابن ناقیا- رحمه اللّه- زیرک و زبردست، و نمکین کلام، و نیکو سراینده بود، و در شرح حال ابو علی بن سلیمان ادیب بغدادی آمده است: (او از نمکین سخنانی که مرا شنوانید این بود که گفت: از ابو القاسم بن ناقیا البغدادی درباره متنبّی، و ابن نباته، و سیّد رضی پرسیدم، گفت: داستان ایشان داستان مردی است که ساختمانهای برافراشته و کاخهای بلندی ساخت، و او متنبّی است، دیگری آمد، و اطراف آن، چادرها و خیمه هایی برافراشت و او، ابن نباته بود، سپس رضیّ آمد، و گاهی بر این و گاهی بر آن وارد می شد). ⁽¹⁾

شعر او

اشاره

امّا شعر ابن ناقیا، وی (از نظر شعر) چنان است که (قفطی) درباره اش گفته است: (او شاعری نیکو آورنده و دارای شعری لطیف، و ذوق و طبعی خلّاق می باشد.) ⁽²⁾و چنان است که عماد اصفهانی گفته: (وی از شاعران حکومت (قائمیّه و مقتدریّه) ⁽³⁾است، و شاعری نیکو آورنده، و فاضلی سودمند بوده، و نظم جالب، و نثر عالیش را فزونی نیست، او را کتاب مقامات ادبی معروفی میان اهل ادب است، و اسلوبش سالم می باشد). ⁽⁴⁾

مورّخان روایت می کنند که وی را دیوان شعر بزرگی است، و لیکن این دیوان به دست ما نرسیده، و همه آنچه به ما رسیده، قطعه ها، و بیت هایی است که صورتی روشن از شاعری ابن ناقیا نمی نگارد؛ آن ابن ناقیایی که درباره او گفته شده شاعری).

نیکوآورنده و شعرش لطیف می باشد.

حقیقت هر چه باشد، ما اکنون این جا آنچه به آن دست یافته ایم بیان می داریم، شاید روزگار پرده از دیوان بزرگ او بردارد، تا محقّقان از آن بهره مند شوند.

نمونه هایی از شعر ابن ناقیا

و از جمله شعر او، اشعاری است که عماد اصفهانی یاد کرده و گفته است:

محمّد بن ناصر با اجازه روایت، از قول ابن ناقیا، و از اشعار خود او برای ما قراءت کرد:

الف 15 أتری حال ذلک الحبّ بغضا و ذوی غصنه و قد کان غضّا!!

16 أتری کان ذلک الوصل زورا فانتهی بی إلی الصدود و افضی

17 قل لمن ضیّع الوداد و اغری بالتّجنّی و رام للعهد نقضا

18 قد جعلنا الوداد حتما علینا و رأینا الوفاء بالعهد فرضا

(و نیز) محمّد بن ناصر گفت: ابن ناقیا از شعر خود این اشعار را برای ما خواند:

ب 19 ان کان کافور التّجا ... رب ذرّ فی مسک الذوائب

20 فاللّیل احسن ما یکو ... ن اذا تبرقع بالکواکب

و (... برای ما قرائت کرد) این اشعار را:

ج 21 أما تری السّحب أبدت غلائل الأرض خضرا

22 قد أظهر اللّه فیها زهر الکواکب زهرا

23 مثل الیواقیت راقت زرقا و حمرا و صفرا

24 و کالخرائد أبدت فرعا و خدّا و ثغرا

... و این اشعار را:

د 25 فلا تغترز بالبشر من وجه حاسد ببرز ابتسام الثّغر غطّی لظی الحقد

26 فانّ مشوب السّمّ لا شکّ قاتل و ان هو اخفت طعمه لذة الشّهد

... و این اشعار را- در تعبیر از آتش با عبارت معمّا-:

ه 27 و آکله بغیر فم و جوف لها الحیوان قوت و النّبات

28 تصرّف السنا من غیر نطق سوی لغة تخالفها لغات

29 فما أکلت به تحیی و تطغی فان تشرب یعاجلها الممات

... و این اشعار را- در تعبیر از شب و روز با عبارت معمّا-:

و 30 ما أسود فی حضنه أبیض و أبیض فی حضنه أسود؟

31 ما افترقاقطّ و لا استجمعا کلاهما من ضدّه یولد

32 عمّره بالعدل میزانه رجحان ذامن نقص ذا یوجد

و این اشعار را- در تعبیر از سنگ و آهن و چخماق با عبارت معمّا-:

ز 33 و ما ذکر أنثاه من غیر جنسه و جنسا سوی جنسیهما یلد الذکر

34 ولیدهما بالقمط یحیی و عمره إذا لم یقمّط خطفة اللّمح بالبصر

و این اشعار را- درباره شمع-:

ح 35 و هیف بالوصائف مخطفات یلاحظها الدجی من خلف ستر

36 یصوغ لها التبسّم من دموع علی ذهب النّحور عقود درّ

37 یریک خوافق العذرات منها عقیقا أثمرته غصون تبر

38 طوین ذوائبا للّیل سودا بنشر ذوائب للّیل حمر

و این اشعار را- درباره ماهی-:

ط 39 و مخصورة الجسم فی جوشن أهلّته سندس أخضر

40 طویلة عمر اذا خدّرت و إن ابرزت عمرها أقصر

41 بقدّ و لمّا تقم قامة و سعی بلا قدم تخطر

42 إذا جلیت بین خطّابها و أبصر عذرتها المبصر

43 و أغلت ملاحتها مهرها و مثل الملیحة قد یمهر

44 تقمّط کالطّفل منکوسة الی جاحم قعره (سعّر)

⁽¹⁾ 45 فامّا تضمّخ کافورة أو المسک عن جنبها یقطم.

46 و إمّا تفضّض منها الإها ... ب و من فوقه ذهب اصفر

47 و إمّا صفائح مثل اللّجین عقیق علی جسمها احمر

48 فتلک من اللّه للشاکرین رزق یدوم لمن یشکر

⁽¹⁾و از اشعار اوست: 49 أخلّای ما صاحبت فی العیش لذة و لا زال من قلبی حنین التّذکّر

50 و لا طاب لی طعم الرّقاد و لا اجتلت لحاظی مذفارقتم حسن منظر

51 و لا عبثت کفّی بکأس مدامة یطوف بها ساق و لا جسّ مزهر

⁽²⁾ابن ناقیا، ابو اسحاق ابراهیم بن علی بن یوسف شیرازی فیروزآبادی را (با این اشعار) مرثیه سرود: 52 أجری المدامع بالدم المهراق خطب أقام قیامة الآماق

53 ماللّیالی لا تؤلّف شملها بعد ابن بجدتها أبی اسحاق

54 إن قیل مات فلم یمت من ذکره حیّ علی مرّ اللیالی باق

⁽³⁾و از اشعار نیکوی اوست درباره شمع: 55 مساعدة لی ما تملّ و قد حلت باحوالها فی اللیل حالی اجمعا

56 سهادا و وجدا و اصطبارا و حرقة و لونا و سقما و انتصابا و أدمعا

⁽⁴⁾و درباره یکی از رئیسان که رگ زده بود، (این دو بیت را) سرود و برای او فرستاد: 57 جعل اللّه ذو المواهب عقبا ... ک من الفصد صحّة و سلامه

58 قل لیمناک کیف شئت استهلّی لا عدمت النّدی فأنت غمامه

⁽⁵⁾4.

و از جمله اشعار اوست:

59 خلعت التّصابی و استراح عذولی و صار سبیل السّالکین سبیلی

60 فیا ربّ لهو قد شهدت و فتیة صحبتهم صرفا بکأس شمول

61 و قد یرد الحانات زقیّ مقدّما و یکرم دون الطّارقین رسولی

62 و خمّارة لاذت برحلی تکرّما فکان مبیتی عندها و مقیلی

63 أظلّ إذا فار الهجیر ببیتها و صحبی فی ظلّ هناک ظلیل

64 تدیر أباریق الشّمول و للدجی نجوم علی الآفاق غیر أفول

65 فیغنین عن ضوء المصابیح أکؤسا قنادیلها تذکی بغیر فتیل

66 و محسنة إمّا إذا شئت غرّدت فبین خفیف تارة و ثقیل

67 أری الذکر بعد المال یخلد باقیا و لم أر ذکرا صالحا لبخیل

⁽¹⁾و در شرح حال علی بن فضال بن علی بن غالب بن جابر بن عبد الرّحمان آمده است که سلفی گفت: رئیس ابوالمظفّر ابیوردی گفت: ابو القاسم بن ناقیا درباره ابن فضّال المجاشعی المغربی برای من شعری خواند؛ و درباره مناسبت سرودن آن گفت: در بغداد به دار العلم وارد شدم، او ابن فضّال در روزی سرد علم نحو تدریس می کرد، من گفتم: 68 الیوم یوم قارس بارد کانّه نحو ابن فضّال

69 لا تقرأ النّحو و لا شعره فیعتری الفالج فی الحال

⁽²⁾و از اشعار اوست در حال بیماری: 70 نمضی کما مضت القبائل قبلنا لسنا باوّل من دعاه الداعی

71 تبقی النجوم دوائرا أفلاکها و الارض فیها کلّ یوم ناع

72 و زخارف الدنیا یجوز خداعها أبدا علی الابصار و الاسماع

⁽³⁾4.

ابن الفوطی در شرح حال امیر ابو الحارث مهارش بن علی بن المجلّی العقیلی گفته است: وی را ابو القاسم بن ناقیا با قصیده درخشانی مدح گفت، و از جمله ابیات آن است:

73 أسفر الحقّ عن ضلال بهیم و قضی السّیف دین کلّ غریم

و از جمله آن اشعار است:

74 أصبح الدهر منک فی حلل السّع د، و عهد الایّام غیر ذمیم

75 فخر الملک بالأمیر فما یع رب الّا عن رأیه المستقیم

76 و أنارت برأیه دولة القا ثم بعد الظنون و التّرجیم

77 أنت جلّیتهنّ یابن المجلّی کربا آذنت بأمر جسیم

⁽¹⁾و آخرین شعری که ابن ناقیا سروده است: 78 نزلت بجار لا یخیّب ضیفه ارجّی نجاتی من عذاب جهنّم

⁽²⁾ 79 و انّی علی خوف من اللّه واثق بإنعامه و اللّه أکرم منعم

⁽³⁾ 3

امّا کتابهای ابن ناقیا:

امّا کتابهای ابن ناقیا:

مورّخان خاطرنشان کرده اند که او را دیوان شعر بزرگی است و لیکن آن دیوان به دست ما نرسیده است، و پس از کنجکاوی طولانی توانستیم قطعه ها و ابیاتی که از7.

پیش گذشت، گرد آوریم، وی کتابهای بسیاری در ادب به خطّ خویش نگاشته است ⁽¹⁾، امّا کتابهای وی؛ کتابهایی که منابع تحقیق از آن یاد کرده اند عبارت است از:

1- (کتاب ملح الممالحة) نمونه ای از آن کتاب را یاقوت (حمویّ) در شرح حال احمد بن یوسف بن صبیح (متوفّای 213- ه. یا 214 ه.) یاد کرده؛ می گوید:

(ابو القاسم عبد اللّه بن محمّد بن ناقیای کاتب در کتاب ملح الممالحة آورده و گفته است:

چون عبد اللّه بن طاهر از بغداد بسوی خراسان بیرون شد، به پسرش محمّد گفت: اگر در مدینة السّلام خواستی با کسی معاشرت کنی پس بر تو باد به احمد بن یوسف کاتب؛ که وی را صفت مردانگی است، پس محمّد هنگامی که از تودیع پدرش برگشت، به چیزی جز شتاب بسوی خانه احمد بن یوسف توجّهی نداشت. (پس از ورود) احمد بن یوسف موضوع را دریافت، پس گفت: ای کنیز برای ما ناهار بیاور، کنیز غذایی، و چند گرده نان مرغوب حاضر ساخت، و انواع ساده ای از غذا و مقداری شیرینی پیش آورد، و در پی آن، انواعی نوشیدنی در شیشه زیبا و ظرفهایی نیکو آورد و گفت: (امیر از هر کدام می خواهد تناول کند) سپس به او گفت: (چه خوب است اگر رأی امیر بر آن قرار گیرد که بنده اش را عزّت نهد، و فردا نزد او آید.)،

محمّد برخاست و از وصف پدرش درباره احمد بن یوسف در شگفت شد، و خواست (وضع) او را بر ملا سازد، پس هیچ سردار بزرگ و شخص مشهوری را از نظر دور نداشت مگر آن که ایشان را آگاه ساخت که وی از سوی احمد بن یوسف دعوت شده، و از ایشان خواست با او بیایند؛ چون فردا شد، آهنگ خانه احمد بن یوسف کردند، در حالی که وی خویشتن را آماده و مردانگیش را آشکار ساخته بود، پس به اندازه ای فرشها و پرده ها، و غلامان و کنیزان، مشاهده کرد که وی را متحیّر ساخت؛ وی سیصد سفره غذا گسترده، و سیصد کنیز دور تا دور آن سفره ها را گرفته6.

بودند و بر هر سفره سیصد نوع از انواع کاسه های طلا و نقره، و آبگوشت خوریهای چینی، چیده شده بود. وقتی سفره ها بر چیده شد، ابن طاهر گفت: (آیا آنها که بر در خانه اند غذا خوردند؟) پس نگاه کردند و دریافتند که همه آنها که بر در خانه بوده اند، برایشان سفره ها گسترده شده بوده، و همه غذا خورده اند. محمد بن عبد الله گفت: (ای ابو الحسن، میان دو روز تو، فرق بسیار است!) گفت: (ای امیر، آن روزی خودم بود، و این مردانگی من است). ⁽¹⁾

2- (شرح کتاب الفصیح ثعلب) ابن ناقیا در آغاز آن گفته است: (این کتابی است که در شرح کتاب الفصیح و توضیح آن املا ⁽²⁾نمودم، و بتحقیق مردم درباره آن کتاب سخن بسیار گفته اند، برخی آن را به (ابن الاعرابی) نسبت داده اند، و برخی آن را به خطّ خرّاز دیده اند که آن را از وی روایت می کند. (ابن ناقیا) در ادامه سخن گفته است: (چون یعقوب بن السّکّیت، کتاب الاصلاح ⁽³⁾را نگاشت، ابو العبّاس ثعلب آن را بعاریت گرفت، و در آن دقّت کرد) و چون کتاب الفصیح را منتشر ساخت یعقوب ابن السّکیت گفت: (کتاب مرا برید، خدای بینی او را ببرد.) ⁽⁴⁾

3- مختصر الاغانی: وی کتاب الاغانی تألیف ابو الفرج اصفهانی را در یک جلد خلاصه کرده است. ⁽⁵⁾

4- دیوان رسائل ⁽⁶⁾(مجموعه نامه ها).7.

5- اغانی المحدثین ⁽¹⁾: عمری آن را المحدث فی الاغانی نام برده است، و می گوید: و از ایشان است اسرائیل العوّاد که ابن ناقیا در بیش از یک مورد از کتابش موسوم به المحدث فی الاغانی، از وی یاد کرده است ⁽²⁾.

6- ملح الکتّاب ⁽³⁾: قرشی آن را ملح الکتابة فی الرّسائل ⁽⁴⁾نام برده، و شاید آن کتاب همان دیوان رسائل او باشد.

7- مقامات ادبیّة: ابن ناقیا را کتاب مقامات هشتگانه ای است که آن را- بنا بر عادت شاعران در سرودن شعر و بنا بر شیوه حکیمان در نگارش حکمت بر زبان حیوانات- با نام مستعار مشخّص نموده است. آن کتاب ضمن مجموعه ای در چاپخانه (احمد کامل سلطان با یزید) سال 1331 ه در استانبول چاپ شده است ⁽⁵⁾، و در آن مجموعه (علاوه بر مقامات ابن ناقیا، مقامات دیگر و کتاب دیگری به این شرح) است:

الف: مقامات الحنفیّ، تألیفات ابی العلاء احمد بن ابی بکر بن احمد بن احمد الرازی که از زبان ابو عمرو التنوخی و الفارس بن بسام المصری بیان شده است.

آن کتاب به (شخصی به نام) ابو حامد محمّد بن محمّد ابن القاسم الشهرزوری (با القاب) الاجلّ الاوحد الاکمل الافضل الامجد محیی الدین عزّ الاسلام اقضی القضاة رئیس الحکام تقدیم شده است، آن مقامات از صفحه آغاز مجموعه تا صفحه 115د.

آن را دربردارد.

ب: مقامة شرف الدین ابی الثناء محمود بن عمر الانطاکی از صفحه 116 تا صفحه 122.

ج: المقامة المولویّة الصاحبیّة الصفویّة از صفحه 153 تا صفحه 198.

د: المقامة الدجیلیّة تألیف عثمان افندی العمری الموصلی از صفحه 199 تا صفحه 285.

ه: مقامة شهاب الدین احمد بن ابی البرکات السویدی، از ص 286 تا صفحه 310.

و: المقامة الزرعیة تألیف سید نصر اللّه الحسینی از ص 311 تا صفحه 327.

ز: مقامة السیّد حسن بن السید محمّد امین الحسینی الحائری از صفحه 327 تا صفحه 334.

ح: کتابی در بیان نامهای گرگ تألیف علامه الحسن بن محمّد الصغانی از صفحه 335 تا صفحه 338.

ط: المقامة الدرّیّة تألیف السیّد عمر بن ابراهیم بن الحسین الرّسعنی ⁽¹⁾

لغت نامه دهخدا، حرف (ر).- م.

امّا مقامات ابن ناقیا: مقامات وی از صفحه 123 شروع می شود و تا صفحه 152 ادامه می یابد. آغاز آن چنین است: (قال الاستاذ الفاضل ابو القاسم عبد الله بن محمّد بن ناقیا بن داود: هذه حکایات أحسنّا العبارة فیها، و هذّبنا ألفاظها و معانیها، و جلوناها فی حلیّ البلاغة علی سامعها و راویها، و قد سلک بعض المتقدّمین هذا المذهب فی مثلها، ریاضة للخاطر، و تحدّیا للقریحة، غیر ناثل جفیرها للمرمی، و لا رائدا لسوامها عند أحد مرعی؛ و إنّما و سمتها باسم مستعار علی عادة الشّعراءم.

فی تشبیب القاصد، و الحکماء فی وضع الحکمة علی ألسنة البهائم و لیس ذلک بمحظور، و إنّما هو تصرّف فی العبارة، و راحة من تعب الجدّ الی ملح البلاغة؛ و قد قال بعضهم: جدّ الادب و هزله معا جدّ. و کان ابن عبّاس- رحمه اللّه- اذا أکثر من الجدّ قال: (حمّضوا) یرید الاخذ فی طرف الأحادیث کما تتمرّأ الإبل بالحمض إذا بشمت الکلأ. و قد ورد من امثال العرب ما یستحیل فی الحقیقة علی ما استعمل له، و لا یسمّی ذلک کذبا، و قالوا علی لسان (ولد العتب یخاطب اباه): ⁽¹⁾

(کضبّ یخاطب ابنه (مانند سوسماری که به فرزندش خطاب می کند)) مستفاد می شود که این گفتار بر زبان سوسمار خطاب به بچه اش و نه بر زبان بچه سوسمار خطاب به سوسمار وضع شده است لازم به یادآوری است علاوه بر اشتباه در نقل اصل مثل بجای (الضبّ) العتب ضبط شده است.- م.

80 قد هدموا بیتک لا أبالکا و زعموا أنّک لا اخالکا

⁽²⁾و أنا أمشی الدأ لاحوالکا انشد ذلک محمّد بن یزید فی کتاب الکامل و هو من نفیس الکتب یرویه اصحاب الحدیث. و نحن فلم نبلغ فیما أوردناه فی هذه المقامات الی هذا الحدّ، و ان کنّا قد مزجنا فیه اللّعب بالجدّ، و نعوذ باللّه ممّا أسخطه من خطل القول، و نرغب الیه فی تغمّدنا بالتّجاوز و العفو، انّه ولیّ الرّغبة الیه، إن شاء اللّه) ⁽³⁾.

و پس از این مقدّمه، المقامة النّاشئة می آید، و آن:4.

(مقامه دوم از صفحه 124 تا صفحه 128 است و مقامه سوم از صفحه 128 تا صفحه 132 و مقامه چهارم از صفحه 132 تا صفحه 136 و مقامه پنجم از صفحه 136 تا صفحه 138 و مقامه ششم از صفحه 139 تا صفحه 143 و مقامه هشتم از صفحه 144 تا صفحه 147 و مقامه نهم از صفحه 148 تا صفحه 153) و مشاهده می شود، مقامه اول و مقامه هفتم از نسخه چاپی افتاده است.

و هر یک از (مقامه) های ابن ناقیا، با تفسیر برخی از کلمه های غریبی که در آن وارد شده پایان می پذیرد؛ به اضافه شرح برخی از کلمه های (غریب) ⁽¹⁾که ناشر در پاورقی افزوده است. و مثل چنین تفسیری را در آخر هر مقامه، در سایر (مقامات) که با (مقامات) ابن ناقیا چاپ شده نمی بینیم. و چنین بر می آید که او خود- همانند روشی که در کتاب الجمان فی تشبیهات القرآن دارد- تفسیر کلمه های غریب را در آخر هر مقامه افزوده است.

و برای این که تصویری واضح از اسلوب ابن ناقیا در نگارش (مقامات) به دست دهیم، المقامة الناشئة را نقل می کنیم، و آن مقامه چنین است: ⁽²⁾(حدّثنی بعض الفتّاک، قال: (خرجت فی السّلاح الشاک؛ و قد نشر الظّلام سربه، و قضی النّهار نحبه، و الخلّة داعیة الی السّلّة، و اندمقت فی بعض الطرق متعرّضا ابناء اللّمق، حتّی اذا حدی الدجی قلاصه، و استلم الجوّ دلاصه، توجّست یمینا، فتواریت منه کمینا، و اذا شخص قد ظهر لم ینتظم مثله سلک النّظر و لا وقع لیم.

أنّه من البشر مشتملا ضافی الوبر، یتطایر من فمه شواظ الشرر؛ تارة یثب باجمعه کالشّیطان، و تارة یعسل بأربعه کالسّرحان متطرّفا کفّین من الحدید، وقعهما تحلّة القسم علی الصعید، فخنست له حتّی اصحر، و تتبّعته علی الاثر و إذا به قد اقتحم منازل أهل البلی، و سکّان أهل الثّری، و لا یرقب فیه ذمّة و لا یرحم لهم رمّة، فجعل یطأ الأجداث، و یخترقها و یستافها و (ینتشفها) ⁽¹⁾

81 ما ینقص الکامل من کماله ما جرّ من نفع الی عیاله

ثمّ اتبعه متمثّلا بقول الاول:

82 ذلک خیر من التأبّط فی شقّ الشّمال الحقین و القمعا

فانخرطت معه فی سلک الطّریق، و قارنته کالرّفیق، و قلت: (یا عبد اللّه، لقد رأیت منک العجب العجاب، و انت بهذا الادب)، فقال: (لم یخف علیّ فضولکم.

منذ اللّیلة، فما علیک من ذی العیلة کلّ امری فی شأنه ساع، فاستر یستر اللّه علیک، و لا تنکرنّ ما رأیت، فإنّها الغنیمة الباردة، و سیّان من عرض مستقفیا، او خرج مختفیا، و قد قال صاحب الشّریعة: (أطلبوا الرّزق فی خبایا الأرض) فقلت: (ویحک! یعنی فی استخراج النّبات لا فی نبش الاموال.)، فقال:

(لست بالتأویل أولی منّی أنا الیشکریّ ذو سمعت به.) ثمّ انفصل، و هو یقول:

83 أنا ابن عمّ اللّیل و ابن خاله إذا دجا دخلت فی سرباله

84 ماذا یرینی اللّیل من اهواله لست کمن یجزع من خیاله

تفسیر الالفاظ من هذه المقامة:

(اللمق) محاجّ الطّریق، و هو من المقلوب، یقال: (لمقه) و (لقمه).

(تحلّة القسم): من کلامهم الجاری مجری المثل، اذا أرادوا سرعة الشّی ء، و خفّة لبثه، شبّهوه بتحلیل القسم. و قال الشاعر: و هو عبدة بن الطبیب- و ذکر ثورا:

85 یخفی ⁽¹⁾

التّراب بأظلاف ثمانیة کانّما وقعها بالأرض تحلیل

یقول: (هو سریع خفیف بقوائمه لا یثبت علی الأرض الّا کتحلیل القسم. و قال ابن أحمر، و ذکر الرّیح:

86 إذا عصبت رسما فلیس بدائم به وتد الّا تحلّة مقسم

و قال ذو الرّمّة:

87 طوی طیّة فوق الکری جفن عینه علی رهبات من جنان المحاذر

88 قلیلا کتحلیل الألی ثمّ قلّصت به شیمة روعاء تقلیص طائم.

الألی جمع ألوة، و هی الیمین.

ألاران: التّابوت ألمختفی: النبّاش، من قولهم، خفی بمعنی أظهر، و قرأ بعضهم: (إنّ السّاعة اتیة أکاد أخفیها)- بفتح الهمزة- ای أظهرها، فسمّی بذلک لانّه یخرج الاکفان من القبر و یظهرها، قال امرؤ القیس، یذکر الفرس:

89 خفا هنّ من أنفاقهنّ کانّما خفا هنّ ودق من سحاب مرکّب

⁽¹⁾ای اظهرهنّ. ذو: بمعنی الذی فی قوله: (ذو سمعت) قال الشاعر:

90 فإنّ الماء ماء أبی و جدّی و بئری ذو حفرت و ذو طویت

این است نمونه ای از مقامات (ابن ناقیا)، و شرح کلمه های غریب آن، و آن نمونه، تصوّری روشن از روش ادبی و توانایی لغوی او به ما می دهد؛ روش ادبی و توانایی لغویی که به آن مشهور بوده، و در نتیجه درباره اش گفته شده: (وی ادیب شاعر و لغوی کاتب است. ⁽²⁾)

8- الجمان فی تشبیهات القرآن: و بزودی درباره آن بتفصیل سخن خواهیم گفت.

اینهاست کتابهایی (از تألیفات ابن ناقیا) که در میان کتابهای ادب و تاریخ، بر آن آگاه شدیم، و ظاهرا آنها برخی از تألیفات ابن ناقیاست؛ زیرا وی چنان که گفته اند: (در هر فنّی تصنیفاتی دارد، و او را کتاب (مقامات ادبیی) است، و درباره ادب شناختی نیک داشت، و شخصی آراسته و زیرک، و از مردان نیک بود) ⁽³⁾.

و معقول نیست آنچه ما یاد کردیم، همه کتابهایی باشد که ابن ناقیا در سراسر3.

زندگیش نگاشته است، در حالی که وی را کوشش بسیار و علم فراوان بوده است.

4

تاثیر قرآن کریم در بلاغت عربی و تدوین کتاب هایی در مجازات قرآن و حدیث

اشاره

قرآن کریم در پیدایش بلاغت و تکامل آن اثر بسزائی گذاشت و انگیزه ای مهمّ برای توجّه به نگارش اصول و قواعد بلاغت بود. و از قدیمترین کتابهایی که به بررسی اسلوب قرآن پرداخت، کتاب مجاز القرآن نگاشته ابو عبیده معمر بن مثنی ⁽¹⁾

91 أیقتلنی و المشرفیّ مضاجعی و مسنونة زرق کانیاب اغوال

امری معلوم یا مجهول است- نگاشته است.

این کتاب، کتابی درباره علم بلاغت به معنای واضح آن نیست، زیرا معنای بلاغت و اصطلاحات آن، در آن روزگار معیّن نبوده است. و آن کتاب را ابو عبیده نگاشت تا لفظهای غریبی که در قرآن کریم وجود دارد، تفسیر کند، و صورتهایی از نظم قرآن که مانند آن در کلام عرب یافت می شود، بیان دارد. و معنای مجاز نزد ابو عبیده آن چنان نبوده که دانشمندان بلاغت در روزگارهای بعد دریافتند؛ بلکه مجاز آن است که معنای آیه را به آن بیان می دارد.

پیشینیان به این معنی اشاره کرده اند؛ هر چند برخی از متأخّران جز آن را پنداشته اند. تقی الدین بن تیمیّه (738 ه) گوید: (نخستین کسی که به عنوان مطرح کننده اصطلاح مجاز شناخته شده، ابو عبیده معمر بن المثنّی در کتابش مجاز القرآن است، و لیکن وی از مجاز آنچه مقابل حقیقت است، اراده نکرده، بلکه قصد وی از مجاز آیه، چیزی است، که به آن معنای آیه بیان می شود) ⁽²⁾.5.

با وجود آن، در کتاب ابو عبیده، بسیاری از مسائل بلاغت مانند تشبیه و استعاره، و کنایه، و تقدیم و تأخیر، و ایجاز، و التفات، و معنای استفهام، و نقل آن به معنای تقریر و تثبیت، و ظهور خبر در مظهر استفهام وجود دارد.

روش مؤلف (ابن ناقیا) در بررسی این مسائل، روش لغویانی (دانشمندان علم لغت) است که تحت تأثیر دانشمندان علم کلام، و استعمال بسیار قیاسهای عقلی ایشان قرار نگرفته اند، پس وی از آیه، سخن به میان می آورد، و آن را تفسیر می کند، و برای تفسیر آن از لغات غریبی که به یاد دارد کمک می جوید، و از آنها برای درستی فهم و بینش خود درباره سبکهای بلیغان عرب، شاهدها برمی گزیند.

ابو عبیده کتابش مجاز القرآن را طبق ترتیب سوره ها و آیات قرآن مرتّب ساخته است، وی در آن روش همانند مفسّرانی است که در تفسیر خود همین شیوه را پیش گرفته اند.

در (بخش) سوره بقره می گوید: (الم) الف، و لام، و میم ساکن است، چون از (حروف هجا) است، و بر حروف هجا إعراب وارد نمی شود، ابو النجم العجلی گفته است:

92 أقبلت من عند زیاد کالخرف اجرّ رجلیّ بخطّ مختلف

کانّما تکتّبان لام الف ⁽¹⁾شاعر کلمه (لام) و (الف) را ساکن آورده، زیرا از حروف الفباست، و معنای (الم) افتتاح آغاز سخن و علامت آن سوره است، و معنای (ذلک الکتاب (: آن کتاب)) هذا القرآن (: این قرآن) است؛ و عرب گاهی حاضر را مخاطب قرار می دهد، و آن را به اسلوب خطاب به غائب ظاهر می سازد. ⁽²⁾)8.

ابو عبیده در کتاب خود، بر این روش پیش می رود، و در تفسیری که از آیات قرآن دارد، عبارتهایی مانند: (مجازه کذا (: مجاز آن چنین است)) و (تفسیره کذا) و (معناه کذا) و (غریبه) و (تقدیره) و (تأویله)، به کار می برد.

شاعر عصر عبّاسی، ابو الحسن محمّد بن ابی الحسین، معروف به (الشریف الرّضی) (406 ه) دو کتاب نگاشته، و در آنها مجازهایی که در قرآن و احادیث پیامبر محمّد (ص) وجود دارد، بیان داشته است. آن دو کتاب المجازات النبویّه و تلخیص البیان فی مجازات القرآن است.

شریف رضی در کتاب اخیرش، همان روشی را که از ابو عبیده دیدیم، پیش می گیرد؛ پس وی قرآن را سوره سوره، می گیرد، آنگاه از معانی مجازی و نکته های بلاغی جالبی که در آیات وجود دارد، سخن به میان می آورد.

می گوید: (از آیات سوره ای که در آن سخن از بقره به میان آمده (سورة البقرة) قول خدای- سبحانه- است: خَتَمَ اللَّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ وَ عَلی سَمْعِهِمْ ⁽¹⁾، این تعبیر (ختم) استعاره است، زیرا مهر نهادن بر دلها به معنای حقیقی ممکن نیست، و همانا معنی این است که خدای- تعالی- بر دلهایشان نشانی می نهد که فرشتگان به سبب آن، کافر و مؤمن، و مصرّ بر گناه و تارک گناه را از یکدیگر باز می شناسند؛ پس گناهکار را به سبب گناهش نکوهش، و فرمانبردار را به سبب فرمانبرداری ستایش می کنند، و از این رو خدای- تعالی- در وصف مؤمنان گفت: أُولئِکَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمانَ وَ أَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ ⁽²⁾.

و از آن قبیل (نوع استعاره) است در این سوره، گفتار خدای- تعالی-: صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لا یَعْقِلُونَ ⁽³⁾و بوضوح دانسته ایم که در حقیقت، کری و لالی و کوریی8.

وجود ندارد، چون ایشان (کافران) این ابزار (حسّ) را در راهنمایی و راهیابی به کار نگرفته اند، همانند کسانی اند که فاقد آن حواسّند، و آن حسّهایشان آفت زده شده است، و چنان است، قول خدای- تعالی- وَ طَبَعَ اللَّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ ⁽¹⁾زیرا طبع از طابع، و ختم از خاتم است؛ و هر دو به یک معنی است، و همانا خدای آن کار روا داشت تا کیفری بر کفرشان باشد ⁽²⁾.

الجمان فی تشبیهات القرآن نخستین کتاب درباره تشبیهات قرآن کریم

ابن ناقیای بغدادی (متوفّای 485 ه) کتاب الجمان فی تشبیهات القرآن را نگاشت، و آن نخستین کتابی است که تشبیهات کتاب عزیز خدای (قرآن) را مورد بررسی قرار می دهد، و همه کتابهایی که شرح حال ابن ناقیا را بیان داشته اند، از آن یاد کرده اند. زرکشی درباره آن گفته است: (و در آن باره (تشبیهات قرآن) ابو القاسم بن البندار کتاب الجمان فی تشبیهات القرآن را نگاشته است ⁽³⁾) و جلال الدین سیوطی گفته است: (ابو القاسم بن البندار کتابی به تشبیهات قرآن اختصاص داده، و آن را الجمان نامیده است) ⁽⁴⁾.

و مؤلّف خود درباره آن گفته است: (این است آنچه، توانایی و وسع، در تألیف این کتاب، به آن آنجامید، با وجودی که نیروی حافظه و فکر پراکنده، و خاطر خسته شده، و مجالی برای تفکّر درباره چگونگی برخورد با پیشامدهای روزگار و رویارویی با مشکلات دوران نیست، هر چند در افشای سر آن تألیف، و برداشتن پرده از آن و چیدن میوه اش- با وجود کثرت کتابهایی که پیشینیان درباره علوم قرآن نگاشته اند- بر ما پیشی گرفته نشده است، و کتابی به آن اختصاص داده نشده، و بابی از سخن برای آن نگشوده اند. و امیدواری ما به خدای- عزّ و جلّ- متوجّه رستگاری نزد او، و تقرّب بسوی اوست، و درود ما بر سرور ما محمّد و آل او باد، و او2.

با احسان و کرم و مهربانی و رأفتش، امیدواری بسوی ذاتش را دوستدار است، و خدای ما را کافی است، و نیکو صاحب اختیاری است.

ابن ناقیا در این کتاب همان روشی را که از ابو عبیده، و شریف رضی یافتیم، پیش گرفته است، پس وی تشبیه را (در قرآن) بر حسب ترتیب سوره ها، و آیه ها مورد بررسی قرار می دهد، و نزد هر آیه ای که در آن این فنّ بلاغی وجود دارد، تأمّل می کند، و به شرح و توضیح تشبیه آیه، و مقایسه آن با تشبیهات دیگر می پردازد، و برای آن از اشعار عرب شاهد می آورد.

در آغاز کتابش می گوید: (سپاس مر خدای را که بر بنده اش کتاب (قرآن) را فرو فرستاد، و آن را هیچ کجی ننهاد، و آن کتابی مستقیم است. و درود خدا بر سرور ما محمّد و ال او باد و سلامش باد سلامی. تشبیهات نوعی مستحسن از انواع بلاغت است، و بتحقیق در کتاب خدای- تعالی- تشبیه هایی وارد شده که ما آنها را در این کتاب بیان می داریم، و معانی آنها را روشن می گردانیم، و به مقام رفعت آن توجّه می دهیم).

وی در این مقدّمه از چگونگی تشبیه سخن به میان آورده، و بیان داشته که تشبیه چیزی به چیزی، گاهی در صورت و شکل، و گاهی در حرکت و کار، و زمانی در رنگ و فام، و وقتی در اصل و ذات است. وی بیان داشته که تشبیه را ابزارهایی (ادواتی) است و از جمله آنها است: کاف، و کأنّ، و مثل، و شبیه و مانند آن. (و بیان داشته) چه بسا با به کار بردن مصدر، از این ادوات بی نیازی حاصل می شود؛ مانند: خرج خروج القدح (: همانند تیر بیرون شد) و (طلع طلوع الفجر (: همانند خورشید برآمد))، و (مرق مروق السّهم (: همانند پیکان بشکافت))، وی بیان داشته که مانند این تشبیه در تنزیل (قرآن) بسیار نیست، و همانا عموم تشبیهات قرآن همراه با ادوات است.

و پس از آن که از این مقدّمه کوتاه فراغت یافته، به سخن از تشبیهات قرآن

پرداخته، و نخستین سوره ای که از آن سخن گفته، سورة البقره است، درباره گفتار خدای- تعالی-: ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُکُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِکَ فَهِیَ کَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً ⁽¹⁾می گوید:

( (قست) به معنای غلظت و یبست و عبست (: خشک شد، خشن و عبوس شد) است پس گویی قساوت دلها تهی شدن از نرمش و مهربانی و ترس و رقّت است، و مقصود خدا از (بعد ذلک) پس از زنده ساختن مرده برای شما بنی اسرائیل با عضوی از اعضای آن گاو است؛ یعنی این معجزه، معجزه بزرگی است که هر کس آن را مشاهده کرد، و در نتیجه با مشاهده آن، چنان نمونه ای از قدرت خدا را دید که هر شکّی را می زداید، (- بر آن کس) واجب می آمد که دلش نرم شود، و به خضوع افتد.)

وی در سخن از تشبیهات قرآن کریم به همین شیوه پیش می رود، و از شعر و نثر کلام عرب، و مخصوصا از اشعار شاعران جاهلی شواهدی بیان می دارد، ولی به شعر آنها بسنده نمی کند، بلکه به اشعار شاعران عصر اسلامی، و عصر عبّاسی مانند ابو نواس، و ابن المعتزّ، و جز آنها، از کسانی که پرچم نوآوری را در دوره عبّاسی برافراشتند، استشهاد می کند.

و از مثالها و شاهدهای فراوان و معلومات بسیاری که ابن ناقیا در این کتاب افشانده، بر می آید که وی بهره فراوانی از تحصیلات داشته، و در تحقیق و نگارش ورزیده، و در علم لغت متبحّر بوده است، و از اشعاری که برگزیده تا شاهد و دلیل مطالب مورد بحث باشد، صفای طبع، و ظرافت شاعریّت، و عاطفه عمیق و ذوق سرشار وی آشکار می گردد. و جای شگفتی نیست؛ که او سراینده ای لطیف سخن و نویسنده ای خوش قلم است که در موضوعات گوناگون نگاشته، و در اهداف مختلف شعری، سروده است.

و اگر کتاب ابن ناقیا را با کتابهایی که در تشبیهات نگاشته اند مقایسه کنیم کفّه برتری از آن وی می شود، و در بالاترین درجه ای که نگارندگان آن زمان نائل4.

شده اند، قرار می گیرد.

هر آینه ابن ابی عون ⁽¹⁾(متوفّای 322 ه.) کتاب التشبیهات را نگاشت، و شیخ ابو عبد اللّه محمّد بن الکتانی الطبیب ⁽²⁾کتاب التشبیهات من اشعار اهل الاندلس را تألیف نمود، و لیکن این دو نگارنده نتوانستند چنان که ابن ناقیا اوج گرفته، اوج گیرند، و نتوانستند چنان که ابن ناقیا توانست، بر تشبیهاتی که برگزیده اند، روح تازه ای بیفزایند که خواننده را بسوی خود فرا خواند، و معلومات تازه ای به وی تقدیم نماید.

ابن ابی عون در مقدّمه کتابش می گوید: (خدای تمایلت را به ادب، و دوستیت را نسبت به علوم بیفزاید، و توفیق دست یابی به برهانت عنایت کند، و به راه مستقیم راهنمائیت نماید. و در رسیدن به مطلوبیت از راه درست، تو را یاری کند، و در مقام پژوهش به مقصودت رساند. از من خواستی- خدای عزّتت دهاد- از تشبیهات دلنشین شاعران و از نوآوریهای ظریفشان در صنعت تشبیه، ابیاتی برایت به رشته تحریر آورم، و بتحقیق- خدای عزّتت دهاد- مردم در برگزیدن شعر، و تمییز آن به پیش رفتند؛ جز این که شعر را به بابهایی تقسیم نکردند؛ در صورتی که به سه قسم تقسیم می شود: یک قسم (مثل سائر)، و قسمی استعاره غریب و قسمی دیگر تشبیه نادر است. و هر شعری که از این بخشهای سه گانه بیرون باشد، کلام میانه، و یا نازل است که بهره و فایده ای در آن نیست ...)

و مهمترین و سخت ترین این انواع را برای سازنده آن، تشبیه یافتم؛ زیرا تشبیه جز برای کسی که تأمّلش دیر پاید، و احساسش لطیف باشد، و با تفکّر دقیق میان چیزها فرق نهد، دست ندهد، و من در این کتاب ابیاتی برگزیده در تشبیه، ثبتد.

می کنم، و معانی گوناگون و تشبیهات متداول را همراه با بیتهای بدیع و نادر تحلیل می نمایم، و بر اجمالی از سخن که تو را در آن بهره و لذت و تربیت و ادب باشد، بسنده می کنم، و از اطاله کلام که خستگی آفرین است خودداری می ورزم، و آن کتاب را کتابی در (مثلها) و کتابی درباره (استعاره) به دنبال می آورم، و کتاب التشبیهات را با نام خدا با تشبیهات خالق اشیا- جلّ و عزّ- در کتابش، آغاز می نماییم، که آن کتاب کاملترین شاهد، و روشن ترین دلیل است.) ⁽¹⁾

آنگاه مثالهای اندکی از آیات قرآن کریم- بدون این که شرح یا توضیحی بر آنها بنگارد- یاد می کند، و از آن پس خاطرنشان می سازد که عرب بوسیله (کأنّ)، و (کمن) و (کاف) و (مثل) و (کما) و (کمثل) و (کامثال) و (تخال (: می پنداری)) و (تظنّ (: گمان می کنی)) و (تکاد (: نزدیک است)) و به وسیله ادواتی نظیر آنها، تشبیه را بیان می کند. و هرگاه شاعر نتواند با اظهار یکی از این ادوات وزن شعر را استوار سازد، آن را در تقدیر می گیرد.)

وی بیان بابهای تشبیه را بدون مقایسه و تحلیل آغاز می کند، و از جمله بابهایی که بیان نموده عبارت است از: (باب فی الثریّا (: بابی درباره ستاره ثریا)) (باب فی وضوح الصبح (: بابی در روشنی صبح))، (باب فی الحرباء (: بابی درباره کرباسو : مارمولک ))، باب فی المصلوب (: بابی درباره شخص به دار آویخته شده))، (باب فی الفرس (: بابی درباره اسب))، (باب فی الطّرد و الظّفر ⁽²⁾) و بابهای بسیار دیگر.

امّا ابن الکتّانی الطّبیب، وی مثل چنین مقدّمه ای در کتابش بیان نکرده، و تنها با بیان تشبیهات اهل اندلس آغاز کرده، و نخستین باب آن تشبیهات عبارت است از:

(باب من التشبیهات فی السّماء و النجوم و القمرین (: بابی از تشبیهات درباره آسمان وم.

ستارگان و ماه و خورشید)) و (باب فی انبلاج الصبح (: بابی در دمیدن صبح)) و (باب فی الریح (: بابی درباره باد)) و (باب فی الرّعد و البرق (: بابی درباره رعد و برق)) و بابهای دیگر.

ابن الطبیب در این روش با ابن ابی عون اتّفاق دارد، و شاید گام جای گام او نهاده است.

و اگر در این دو کتاب نظر کنیم، میان ابن ناقیا (از یک سو) و ابن ابی عون و ابن الطبیب (از سویی دیگر) تفاوتی بسزا می بینیم؛ که اوّلی از تشبیهات قرآن طبق ترتیب سوره ها و آیات سخن به میان آورده، و به بررسی و شرح و مقایسه آنها پرداخته، و نظر خود را در بسیاری از مسائل اظهار نموده است؛ در صورتی که آن دو نفر دیگر تشبیهات کلام عرب را بدون تحلیل یا شرح یا مقایسه ای یاد کرده اند، و از این جا بروشنی ارزش کتاب الجمان فی تشبیهات القرآن در مقام بحثهای قرآنی و بلاغی آشکار می گردد، و اهمیّت کار ابن ناقیا در این بحثهای تازه ای که در مورد آنها، بر او پیشی گرفته نشده ظاهر می شود؛ هر چند دیگران مانند ابو عبیده و سیّد رضی بصورت کلّی سخن از مجازات قرآن به میان آورده اند.

پس از این همه، کتاب الجمان مرجع مهمّی در بررسی تفسیر قرآن و بلاغت عربی، و ادب بلند پایه، می باشد، و منبع جالبی است که آدمی می خواند و یک جوّ معنویی را احساس می کند که آیات کتاب حکیم، آن را منعکس می نماید، و در می یابد که در آستانه ادبی جاوید قرار گرفته که با تمام سربلندی و عزّت در طول روزگار مبارز می طلبد. و شاید این کتاب نقطه عطف تازه ای برای بررسیهای قرآنی جدید، و بحثهای بلاغی بدیع باشد، و شاید روزی از روزها بسوی آن روی آوریم.

امّا در مورد نسخه خطّی کتاب الجمان: از این کتاب یک نسخه منحصر بفرد در کتابخانه اسکوریال ⁽¹⁾موجود است که با خطّ نسخ زیبا و با حرکت گذاری نوشتهم.

شده و به سال 625 ه در شهر (حصن زیاد) بر محمّد بن ابی الوفا بن احمد الموصلی معروف به (ابن القبیصی) قرائت گردیده است، و این نسخه خطّی برای کتابخانه (الملک العادل ابی الفتح ملکشاه بن سلجوق بن محمود بن ملکشاه نوشته شده، و در کتابخانه (السّلطان عبد اللّه بن زیدان السعدی) در بلاد مغرب موجود بوده است.

و در (معهد المخطوطات (: مرکز نگهداری نسخه های خطّی)) جامعة الدول العربیه ⁽¹⁾، یک نسخه عکسی از آن موجود است. و معهد المخطوطات که سپاسش بجا آورده می شود در حقّ ما لطف فرمود، و عکسی از آن نسخه را در اختیار ما نهاد، و استاد محقّق محمّد رشاد عبد المطلّب را در این کار دستی نورانی (کرامتی شایسته) است؛ پس خدای پاداش خیرش دهاد.

این نظری گذرا بود که بر ابن ناقیای بغدادی و کتابش الجمان فی تشبیهات القرآن افکندیم، و شاید آن نظر، متضمّن مطالبی باشد که زندگی این مردی را که متّهم به بی پروایی بود روشن سازد، و اندیشه ای درباره کتابهای او و بویژه کتاب الجمان وی به دست دهد. و از خدای می خواهم که ما را به کاری که متضمّن خدمت به میراث عرب و مسلمانان است موفق کناد.

دکتر احمد مطلوب استادیار و مدیر گروه روزنامه نگاری دانشکده ادبیّات بغداد، 24 تموز 1967 مم.

مقدّمه مؤلف

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم سپاس مر خدای را که بر بنده اش کتاب (قرآن) را فرستاد و مر آن را هیچ کجیی ننهاد و آن کتابی راست و درست است. و خدای بر سرور ما محمّد و ال او درود فرستد و سلام دهاد سلام دادنی.

عبد اللّه بن محمّد بن ناقیا بن داود گفت:

تشبیهات نوعی مطلوب از انواع بلاغت است. و بتحقیق از آن نوع، شواهدی در کتاب خدای- تعالی- (قرآن) وارد شده که ما در این کتاب یاد می کنیم، و معانی آنها را روشن می گردانیم. و جایگاه برتری آن را گوشزد می نماییم، و در چگونگی تشبیه می گوییم: چیزی به چیزی یا در صورت و هیأت و یا در حرکت و کار و یا در رنگ و شکل، و یا در اصل و طبع، تشبیه می شود. و هر یک از آن دو در ذات خود مستقلّ است، و تشبیه در برخی جهات آن تحقّق می یابد؛ و به آن سبب، تشبیه جسم به جسم و عرض ⁽¹⁾به جسم، و جسم به عرض، و عرض به عرض جایز است.

و تشبیه را ادواتی ⁽²⁾است، و از جمله آنهاست: (کاف) و (کأنّ) و (مثل) وم.

(شبیه) و مانند آن. و گاهی از آوردن این ادوات بی نیازی حاصل می شود؛ مانند:

(خرج خروج القدح) و طلع طلوع الفجر و مرق مروق السّهم (: همانند سپیده بر آمد و بمانند تیر شکافت)) و مثل چنین تشبیه، در تنزیل (قرآن) فراوان نیست، و همانا عموم تشبیهات در آن کتاب مقرون به ادوات است. و از خدای، نگهداری از لغزش و سلامت در گفتار و کردار را خواستاریم.

تشبیه در سوره بقره

(بیان گفتار) خدای- عزّ و جلّ-: ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُکُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِکَ فَهِیَ کَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً ⁽¹⁾- زمخشری در تفسیر الکشّاف، ج 1، ص 115 می گوید: وصف دلها به سختی و خشونت مثل برای سرپیچی دلها از پند گرفتن، و عدم تأثیر موعظه در آنهاست.⁽²⁾.

معنای (قست): و آن به معنای (غلظت و یبست و عبست) (- خشن شد و خشک گردید و درهم شد) است، و گویی سختی دل، همان رخت بر بستن نرمی و مهربانی و خشوع از آن است (2).

و معنای گفتار خدا: (من بعد ذلک): مقصود او از بعد ذلک (: پس از آن).

پس از زنده کردن مرده برای شما (مخاطبان منقول در آیه؛ یعنی بنی اسرائیل) با اندامی از اندامهای گاو است، معنی این است که این معجزه (زنده ساختن مرده) معجزه ای بزرگ است، که بر هر که آن را دید- و با دیدن آن چیزی را مشاهده نمود که هر شکّی را از بین می برد- واجب می بود دلش نرم و رام شود. خطاب در این جا با (کاف) ذلک متوجّه جماعت است، و از آن جهت (ذلکم) نگفت که معنای جماعت، جمع است و به تأویل لفظ جمع (مفرد مذکّر) می رود؛ پس خطاب درت.

لفظ مفرد و در معنای جمع است.

در قول خدا (فهی کالحجارة) جایز است (ها) در (فهی) ساکن شود (فهی)؛ زیرا اتّصال (فا) به آن، صورتش را صورت کلمه (فخذ) قرار داده و از این رو کسره (ها) برای رفع ثقالت حذف شده است.

و برخی جواز سکون (ها) و (یا) را با هم روایت و برخی آن روایت را ردّ کرده اند ⁽¹⁾چنان که سکون واو (هو) را در جمله (هو ربّکم) رد کرده (و در ردّ آن) گفته اند: (زیرا هر ضمیری وقتی مفرد باشد، حرکتش فتحه است، مانند انا ربّکم) پس همان گونه که نون انا ساکن نمی شود، این واو (واو هو) نیز ساکن نمی گردد.

کسی که اشدّ قسوة (با رفع اشدّ) قراءت نموده، با تقدیر (هی) (مبتدای محذوف) رفع داده است. پس گویی گفته است: (أو هی اشدّ قسوة)، و هر کس (اشدّ) قراءت نموده، پس آن فتحه، در اصل علامت جرّ، و (به سبب عطف) متضمّن معنای کاف تشبیه است، ولی چون (اشدّ) بر وزن افعل می باشد به سبب وصفیّت و داشتن وزن الفعل غیر منصرف، و در موضع جرّ مفتوح شده است.

و همانا خدای- عزّ و جلّ- از آن جهت دلهایشان را در سختی به سنگ تشبیه نمود که سنگ در مقام (مثل) نهایت سختی را دارد، و به آن سبب فرزدق ⁽²⁾گفته است: (از بحر بسیط)

1 امّا العدوّ فانّا لا نلین له حتّی یلین لضرس الماضع الحجر

⁽³⁾

دیوان او، ج 1، ص 200 ملاحظه شود.

و دیگری گفته است: (از بحر بسیط)

2 ما اطیب العیش لو انّ الفتی حجر تنبو الحوادث عنه غیر مکلوم

و عمرو بن ملقط الطّائی گفته است ⁽¹⁾: (از بحر مجزوء کامل)

3 من مبلغ عمرا بانّ الم رء لم یخلق صباره

4 و حوادث الایّام لات بقی لها الا الحجاره

⁽²⁾

و در معجم الشعراء، ص 58 بجای (لا یبقی) لا تبقی ضبط شده است.

و ابو ذؤیب الهذلی ⁽⁴⁾در وصف سختی مصیبتی که بر وی نازل شده با آوردن تمثیلی گفته است: (از بحر کامل)

5 حتّی کانّی للحوادث مروة بصفا المشرق کلّ یوم تقرع

⁽⁵⁾

دیوان الهذلیّین، ج 1، ص 3، در الاغانی، ج 6، ص 251 بجای (ریبها) ریبه ضبط شده است.

6 معاوی إنّنا بشر فاسجح فلسنا بالجبال و لا الحدید

7 أکلتم ارضنا فحررتموها فهل من قائم او من حصید

و ذو الرّمه ⁽⁶⁾در غزلسرایی خود گفته است: (از بحر بسیط)ال

8 یقول بالزّرق صحبی إذ وقفت بهم فی دارمیّة أستسقی لها المطرا

9 لو کان قلبک من صخر لصدّعه هیج الدیار لک الاحزان و الذکرا

⁽¹⁾و اعشی ⁽²⁾گفته است: (از بحر طویل) 10 فان یمس عندی الشیب و السقم و العشی فقد بنّ منّی و السّلام تفلّق

11 بأشجع أخّاذ علی الدهر حکمه فمن ایّ ما تجنی الحوادث أفرق

⁽³⁾و عذری ⁽⁴⁾(مجنون لیلی)- در حال اشاره به عظمت عشق و رنجی که از دلبستگی و دلباختگی خود می کشد- گفته است: (از بحر طویل) 12 و لو انّ ما بی بالحصا فلق الحصا و بالریح لم یسمع لهنّ هبوب

⁽⁵⁾و شاعران (محدث ⁽⁶⁾) در غزلسرایی خود، دل محبوب را بسیار به سنگ تشبیه کرده اند؛ مانند شعر سلم بن عمرو بن عطاء ⁽⁷⁾: (از بحر منسرح) 13 یلین من لا ارید رقّته و قلب من أشتهیه کالحجر

و ابن ابی امیّه نیز- در حالی که محبوبی را وصف می کند- گفته است: (از9.

بحر سریع)

14 أطرافه تعقد من لینه و قلبه کالحجر القاسی

و حکمی ⁽¹⁾(ابو نواس) گفته است: (از بحر متقارب)

15 فیالیت شعری أمن صخرة فؤادک هذا الذی لا یلین

⁽²⁾و این معنی در شعر (کثیر ⁽³⁾) مورد ملاحظه قرار گرفته است: (از بحر طویل) 16 کانّی انادی صخرة حین اعرضت من الصمّ لو تمشی بها العصم زلّت

⁽⁴⁾و شاعر دیگری گفته است: از بحر طویل 17 و لو انّ ما أشکو إلیکم شکوته الی جبل لارفضّ أو لتصدّعا

و شاعر دیگری در مقام مبالغه در وصف خشونت، و نفی عطوفت با نفی عضوی که قرین مهر است، بر آمده، و علّت آن (خشونت) را با این تعبیر نیکو بیان نموده است: از بحر کامل 18 ما إن لها (لبد ⁽⁵⁾

) ترقّ له شهدت بذاک لطافة الکشح

امّا آن کسی که منظورش در این باب (تشبیه دل به سنگ) تنها تشبیه باشد، و در اقتباس آن به عبارت قرآن اعتماد کند، چنان کسی- بدون این که معنی را با مثلم.

قول خدای- تعالی-: (او اشدّ قسوة) و دلیلی که دنبال آن آمده و برهانی که بر آن اقامه شده به کمال رساند- به همان محض تشبیه بسنده می کند. و چنان است حال هر آنچه شاعران و دیگر صاحبان بلاغت از معانی قرآن به کلام خود افزوده اند ایشان در نقل آن معانی از نظر اعجاز و بی همتایی، و عزّت و رفعت به منزلت قرآن نمی رسند، و به مرتبت آن دست نمی یابند.

و خدای- جلّ اسمه- بیان نمود که چگونه دلهایشان از سنگ سخت تر است، پس گفت: وَ إِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما یَتَفَجَّرُ فَیَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ ⁽¹⁾و مقصود حقّ از کلام اخیر (و إنّ منها لما یشّقّق) چشمه هایی است که در حدّ جویبار نیست، یکی از شاعران مولّد ⁽²⁾از آن معنی پیروی کرده، و در یاد جوانی و گریستن بر آن گفته است:

از بحر طویل

19 فلا تلحیا ان فاض دمع لفقده فقلّ له بحر من الدمع یثمد

20 و لا تعجبا للجلد یبکی فربّما تقطّر عن عین من الماء جلمد

و نیز در غزلسرایی گفته است: از بحر مجزوء کامل

21 یا شبیه البدر فی الحس ن و فی بعد المنال

22 جد فقد تنفجر الصخ رة بالماء الزّلال

⁽³⁾و پس از آن همه، معنای کلام خدا (فهی کالحجارة) با همراه داشتن وَ إِنَّ مِنْهاا)

لَما یَهْبِطُ مِنْ خَشْیَةِ اللَّهِ ⁽¹⁾تمامتر و شاملتر و کاملتر و برتر است، و مثال آن، کوهی است که وقتی خدا با موسی (ع) سخن گفت، برای آن کوه متجلّی شد. و گروهی گفته اند: آن (فرو ریختن سنگ) اثر صنعی است که دلالت دارد بر این که آن سنگها مخلوق است، و تأویل برگزیده، جز این است؛ زیرا اثر صنع در همه سنگها آشکار است، و همانا تنها سنگهای فرو ریخته است که در آن قدرت تشخیص قرار داده شده چنان که خدای- سبحانه- گفت: لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلی جَبَلٍ لَرَأَیْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْیَةِ اللَّهِ ⁽²⁾. و دخول او در این جا (او اشدّ قسوة) مفید معنای شک نیست؛ بلکه (او) نوعی است که مبیّن معنای (اباحه) می باشد؛ (از باب مثال) می گویی:

(جالس الحسن أو ابن سیرین) (: با حسن مجالست کن یا با ابن سیرین) و معنی این است که آن دو نفر شایسته مجالستند؛ اگر با یکی از آن دو نشست و برخاست داشته باشی، کاری صحیح انجام می دهی، و اگر با هر دو هم مجالست نمایی، کاری صحیح به انجام می رسانی ⁽³⁾

وَ لا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ کَفُوراً سورة الانسان (76) آیه 24 (: از ایشان نه گنه کاری را اطاعت کن و نه ناسپاسی را) و معنی این است که احدهما (یکی از آن دو) را اطاعت مکن. پس هر یک از آن دو را که اطاعت کنی، احدهما را اطاعت کرده ای و خلاصه معنای آن حالت این است که (لا) برای نهی از آنچه مباح بوده، بر سر جمله در می آید، و حکم نهی داخل بر (او) که مفید تخییر باشد چنین است، و آن موافق نظر سیرافی است، و ابن مالک خاطرنشان ساخته که بیشترین مورد استعمال (او) که به معنای اباحه است در مقام تشبیه است؛ مانند: (فهی کالحجارة او اشدّ قسوة))- م.

پس تأویل آیه این است که: بدانید اگر سختی دلهای ایشان را به سنگ تشبیه کنید، تشبیه شما درست است، و یا اگر به سخت تر از سنگ هم تشبیه کنید،م.

تشبیهات صحیح است، بنا بر این، کلمه (أو) در این مقام، شایسته معنای (واو) نمی باشد، و مانند (أو) در آن آیه، (أو) در قول خدای- تعالی-: مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ ناراً فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُماتٍ لا یُبْصِرُونَ صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لا یَرْجِعُونَ أَوْ کَصَیِّبٍ ⁽¹⁾است.

مقصود (از مثل ایشان) مثل منافقان است: یعنی: اگر حال ایشان را به حال برافروزنده آتش مانند کنی، مثل ایشان همان است، و اگر حالشان را به حال باران زدگان تشبیه کنی، مثل ایشان همان است، و اگر ایشان را به هر دو تشبیه کنی، پس حال هر دوی آنها مثل ایشان است، پس آوردن تشبیه برای حال ایشان، شما را رواست، و این تشبیه برای منافقان از جهت آراستن خود به ظاهر اسلام و حفظ خونهایشان با تظاهر به اسلام است؛ پس مثل آنچه از اسلام خود را به آن آراسته اند همانند آتشی است که آتش افروز از آن روشنی می جوید.

و مقصود کلام خدای- تعالی- ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ (31) آگاه ساختن مؤمنان از وضع منافقان است، پس بتحقیق نور اسلام از ایشان- به سبب آنچه خدا از کفرشان آشکار ساخته- رخت بربسته است، و ممکن است (مقصود از نور در) ذهب اللّه بنورهم، نور منافقان در آخرت باشد یعنی ایشان را (در آخرت) معذّب می گرداند، پس در حقیقت ایشان را نوری نباشد؛ زیرا خداوند برای مؤمنان در سرای آخرت نوری قرار داده، و آن نور از کافران گرفته شده است؛ دلیل آن گفتار خداست: انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَراءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً ⁽²⁾.ُ.

معنای قول خدا: (أو کصیّب):

صیّب به معنای باران است؛ شاعر گفته است: از بحر طویل 23 کانّهم صابت علیهم سحابة* صواعقها لطیرهنّ دبیب ⁽¹⁾

کانّهم صابت علیهم سحابة صواعقها لطیر هنّ دبیب

(بیان لغت و معنای) گفتار خدا: یَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ ⁽⁴⁾:

گفته می شود: (خطف یخطف). و قاریان در قراءت آن فعل وجوهی قائلند:

از اخفش با کسره (خاء) و (طاء) روایت می شود، و از غیر او با فتحه (یاء) و (خاء) و کسره (طاء) روایت می شود، و به وجه دیگری نیز روایت می شود، و آن سکون (خاء) و (طاء) است؛ و این وجه به سبب ناممکن بودن برخورد دو ساکن، جایز0.

نیست ⁽¹⁾، امّا بعد از قراءت (یخطف) قراءت نیکو (یخطّف) و (یخطّف) است، و اصل آن (یختطف) می باشد، پس (تا) در (طاء) ادغام گردید، و فتحه (تاء) بر (خاء) افکنده شد ⁽²⁾. و کسی که (یخطّف) به کسره (خاء) قراءت می کند، پس سبب آن سکون خاء و سکون طاء اوّل (التقاء ساکنین) است. و برخی گمان کرده اند اعطای کسره به ساکن اوّل، به سبب التقاء ساکنین، اشتباه است، (و گفته اند) کسی را که در (یخطّف) چنین عقیده ای دارد، لازم می آید که (یعضّ) را (یعضّ) و (یمدّ) را (یمدّ) بخواند ⁽³⁾. جواب وی این است که قائل به آن قراءت را چنین ملازمه اید.

پیش نیاید؛ زیرا اگر در این جا (در یعضّ و یمدّ) کسره دهد، به فعل مضاعفی که اصلش (یفعل) بوده اشتباه می شود، و فعل (یخطّف) را جز وجه (یختطف) وجه دیگری نیست، پس گاهی بر وزن (یفتعل) و گاهی بر وزن (یفتعل) نمی باشد؛ حرف ساکن در جایی کسره داده شده که جای اشتباه نیست، بنابراین کسره دادن (به یکی از دو ساکن) به سبب برخورد آنها، در موضع اشتباه، ممتنع شده و آن حرف ساکن را حرکت حرف ادغام شده، واجب آمده تا دلیل بر حرکت آن حرف (پس از ادغام) باشد.

و معنای (خطف) و (اختطف) گرفتن چیزی بسرعت (ربودن) است ⁽¹⁾.

(بیان) قول خدای- تعالی-: کُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِیهِ وَ إِذا أَظْلَمَ عَلَیْهِمْ قامُوا ⁽²⁾:

گفته می شود: (أضاء یضی ء و ضاء یضوء (: درخشید می درخشد)) و گفته می شود: (اظلم و ظلم (: تاریک شد)) ولی وجه برگزیده (أظلم) است.

و شاعر اعرابی به همین معنی از گفتار خدای- تعالی- (کلّما اضاء ...

قاموا) نظر داشته و گفته است: از بحر طویل

24 و لیل بهیم کلّما قلت غوّرت کواکبه عادت فما تنزیّل

⁽³⁾ 25 به الرّکب إمّا اومض البرق یمّموا و إن لم یلح فالقوم بالسّیر جهّل

و میان این تعبیر و بیان تنزیل (قرآن) تفاوتی بس آشکار است؛ که هرگاه خردمند به آن دو کلام بدقّت بنگرد، و در جزء جزء آن دو کلام تأمّل نماید، آن تفاوت بر وی پوشیده نمی ماند.

و ابو نواس این معنی را اقتباس نموده و به خود نسبت داده و به وصف بادهت.

پرداخته و سخن به درازا کشانده، هر چند نیکو سروده و گفته است: از بحر طویل

26 و سیّارة ضلّت عن القصد بعد ما تراد فهم جنح من اللّیل مظلم

⁽¹⁾ 27 فلاحت لهم منّا علی البعد قهوة کانّ سناها ضوء نار تضرّم

28 اذا ما حسوناها أقاموا مکانهم و إن مزجت حثّوا الرّکاب و یمّموا

⁽²⁾

به الرّکب امّا اومض البرق یمّموا و ان لم یلح فالقوم بالسّیر جهّل

29 فعلت فی البیت إذ مزجت مثل فعل الصبح فی الظلم

⁽³⁾ 30 فاهتدی ساری الظّلام بها کاهتداء السّفر بالعلم

(بیان) گفتار خدای- عزّ و جلّ-: وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَ أَبْصارِهِمْ ⁽⁴⁾:

خدا از (سمعهم) معنای (اسماعهم) را اراده کرده است؛ زیرا سمع در معنای مصدر است، و لذا مفرد آورده شد، و ممکن است چون (سمع) به ضمیر (هم) اضافه شده به معنای (اسماعهم) آمده است شاعر گفته است: از بحر طویل0.

31 بها جیف القتلی فأمّا عظامها فبیض و أمّا جلدها فصلیب

فرّاء ⁽¹⁾(درباره کلام خدا: کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ ناراً) گفته است: (خدا برای کار آن قوم (منافقان) و نه برای شخص آنها مثل زد، و همانا آن مثل برای بیان حالت نفاق است؛ پس گفت: (مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ ناراً) و آن مثل مانند گفتار خدای- تعالی-: تَدُورُ أَعْیُنُهُمْ کَالَّذِی یُغْشی عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ ⁽²⁾، و مانند قول او: ما خَلْقُکُمْ وَ لا بَعْثُکُمْ إِلَّا کَنَفْسٍ واحِدَةٍ ⁽³⁾است و معنای آن (آیه اخیر) کبعث نفس واحدة (: مانند برانگیخته شدن یک جان) می باشد) ⁽⁴⁾

کَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ خاوِیَةٍ سورة الحاقّه (69) آیه 7 ، پس مشبه به بصیغه جمع آورده شد، چون مراد خدا تشبیه اجسام آن مردان (هلاک شدگان) است، پس سخن را بر این اسلوب جاری کن.)

و همانا از آن جهت خدا (بنورهم) را بصیغه جمع بیان کرد که روی سخن متوجّه منافقان گردید و از این رو ضمیر بصیغه جمع آورده شد. و گفته شده: (معنای (الّذی) جمع است) و نخست باعتبار لفظ الّذی (استوقد) مفرد آمد، و پس از آن باعتبار معنای آن ضمیر (بنورهم) جمع آورده شد (چنان که) خدای- تعالی- گفت: و الّذی جاء بالصّدق و صدّق به ⁽⁵⁾آنگاه گفت: اولئک هم المتّقون درباره گفتار شاعر: از بحر طویل

32 فانّ الّذی حانت بفلج دمائهم هم القوم کلّ القوم یا امّ خالد

⁽⁶⁾شه

(- درباره گفتار آن شاعر) گفته شده است: شاعر موصول را مفرد آورده و مرادش جمع است، امّا نه بدان سبب که (الّذی در اصل الّذین بوده و) نون آن حذف شده؛ چنان که نون (الّذین) حذف شده است از گفتار شاعر: از بحر کامل

33 أبنی کلیب إنّ عمّیّ اللّذا قتلا الملوک و فکّکا الأغلالا

⁽¹⁾و بتحقیق لفظ تشبیه (اداة تشبیه) در قرآن برای غیر معنای تشبیه آمده است؛ مانند گفتار خدای- تعالی- در همین سوره: أَوْ کَالَّذِی مَرَّ عَلی قَرْیَةٍ ⁽²⁾. که همانا آن جمله بر معنای جمله اول در گفتار خدای- تعالی-: أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ إِبْراهِیمَ فِی رَبِّهِ ⁽³⁾معطوف است، و معنای آن چنین است: أرأیت کالّذی حاجّ ابراهیم فی ربّه ...... او کالّذی (: آیا دیدی همانند آن که با ابراهیم درباره پروردگارش به ستیز پرداخت ... یا همانند آن که ...) و محلّ کاف (کالّذی) نصب است بنابراین که معطوف بر (مفعول) تری باشد. و در این کتاب بیان این (نوع) و مانند آن مقصود نیست ⁽⁴⁾.).

تشبیه در سوره آل عمران

(تشبیه در) قول خدای- عزّ و جلّ-: کدأب آل فرعون و الّذین من قبلهم کذّبوا بآیاتنا فأخذهم اللّه بذنوبهم و اللّه شدید العقاب ⁽¹⁾- او خداش پسر زهیر پسر ربیعه پسر عمرو پسر عامر پسر صعصعة از شاعران نغزآور عصر جاهلی است. (الشعر و الشعراء، ج 2، ص 540).⁽²⁾:

(دأب) به معنای عادت و ملازمت سیرتی است. گفته می شود: (دأب، یدأب دأبا و دؤوبا) (: عادت کرد، عادت می کند عادت کردنی) و هو دائب بفعل کذا یعنی او بنابر عادت و سیرت خود به فلان کار ادامه می دهد ⁽³⁾.

خداش بن زهیر عامری (3) گفته است: از بحر طویل

34 و ما زال ذاک الدأب حتّی تخاذلت هوازن و ارفضّت سلیم و عامر

و از آن قبیل است (معنای دأب) در گفتار خدای- تعالی-: تزرعون سبع سنین دأبا ⁽⁴⁾که معنای (دأب) جدیّت در کار کشت و زرع و ملازمت آن است. و دأبا به تقدیر فعل (تدأبون) که (تزرعون) بر آن دلالت دارد، منصوب شده است. و محلّ7.

(کاف) در (کدأب) رفع است؛ زیرا خبر مبتداست؛ چنان که محلّ (خلفک) در (زید خلفک) رفع به سبب خبریّت برای مبتداست. و نصب (لفظ خلفک) بنابر ظرفیّت برای استقرار (مستقّر یا إستقّر) است، و شایسته نیست کاف در (کدأب) در محلّ نصب به فعل (کفروا) باشد؛ زیرا کفروا (با تعلّق (کدأب) به آن از نظر معنی) شایسته نیست در تأویل (إنّ الّذین کفروا ککفر آل فرعون (: بدرستی که آنها که همانند ال فرعون کفر ورزیدند ......)) باشد؛ زیرا کاف خارج از معنای صله است؛ پس عامل در صله، در آن عمل نمی کند.

و معنای (ال فرعون) پیروان او در اجابت دعوت به ابوبیّت خود است، پس ایشان ال اویند؛ زیرا به سبب پیوند نسب، مرجع کار ایشان است؛ و هر که کار قومی، در حق یا باطلی به سبب نسب به وی بازگردد، آن قوم ال اویند. و فرق میان آل و اصحاب این است که ارتباط ال (یا منسوب الیه) بوسیله پیوند نسبی مؤکّدتر و نزدیکتر است، و امّا (اصحاب) از ریشه (صحبة (: همراهی)) است؛ مانند: اصحاب سفر (: یاران مسافرت) و اصحاب طلب علم (: همراهان در تحصیل دانش) و جز آن. و بتحقیق کلمه اصحاب، در مقام وحدت در مسلک، بسیار به کار رفته است؛ مانند: اصحاب مالک، و جز او، و لیکن به موافقان آن مذهب، (آل مالک) گفته نمی شود، و همانا از آن جهت به پیروان فرعون، ال فرعون گفته شد، که در پیروی از عادات، به او باز می گردند.

و آیه متضمّن تشبیه حال مشرکان است به حال آل فرعون؛ تشبیه حال مشرکان- در کوشش آنها بر کفر خود و همیاری ضدّ پیامبر (ص) و تکذیب آیات خدای- عزّ و جلّ- به حال آل فرعون در همیاری ضدّ موسی (ع) و تکذیب آیاتی که وی آورد.

و نظیر عبارت این تشبیه، شعر امرؤ القیس ⁽¹⁾است و وصف دیارش و شرحد)

رنجی که از تأمّل در آثار آن دیار و یادآوری آن کشیده است- در حالی که گفتار خدای (جلّ اسمه) در این تشبیه ارجمندتر، و بزرگتر، و فصیحتر، و روشنتر و نیکوتر است-: از بحر طویل

35 وقوفا بها صحبی علیّ مطیّهم یقولون لا تهلک أسی و تجمّل

36 و إنّ شفائی عبرة لو سفحتها فهل عند رسم دارس من معوّل

⁽¹⁾

37 کدأبک من أمّ الحویرث قبلها و جارتها امّ الرّباب بمأسل

⁽²⁾شاعر می گوید: از آن دیار آن دیدم که از اهل آن؛ یعنی عادت تو در رنج کشیدن و گریستن در آن دیار، مانند رنج کشیدنت از اهل آن دیار پیش از رنج کشیدن از آن دیار است ⁽³⁾. و گفته می شود: (ما زال ذلک دأبه و دینه و دیدنه و شأنه و عادته (: پیوسته آن کار دأب و دین و دیدن و شأن و عادت او بود)).

و خدای- تعالی- در سوره دیگر گفت: کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَفَرُوا بِآیاتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِیٌّ شَدِیدُ الْعِقابِ ذلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلی قَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ وَ أَنَّ اللَّهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَذَّبُوا بِآیاتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَکْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ أَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ وَ کُلٌّ کانُوا ظالِمِینَ ⁽⁴⁾.

و تکرار قول خدای- تعالی- در این جا (کدأب ال فرعون) همانا تغییر اسلوب سخن در نکوهش ایشان (ال فرعون) به سبب کار زشتی است که پیشه خود4.

ساختند (و نیز تکرار آن کلام) برای آن است که ایشان را دو نوع مختلف عذاب است، و همانا از آن روی تکذیب آیات خدا از بزرگترین گناهان شد، که آن از دورترین گناهان از جاده درست است؛ که لازمه اش تضییع حقوق خدای- تعالی- در وجوب طاعت اوست؛ طاعتی که جز با تصدیق آیاتی که پیامبرانش آورده اند صحیح نیست.

و تکذیب عبارت از نسبت دادن خبر به دروغ است؛ پس تکذیب کننده حق نکوهیده، و تکذیب کننده باطل- از نظر این که باطل است، و وصفش معلوم شده- ستوده است، اگر گفته شود: (برای چه از تکذیبشان آیات خدای- عزّ و جلّ- را، تعجیل در عذابشان واجب شد؟) گفته می شود: (برای این که چون در میان ایشان کسی که رستگار شود وجود نداشت، تعجیل در عذابشان موجب بازداری دیگران از گناه می شد؛ بازداری به وجهی که به صلاح باز آیند، از این رو تعجیل در کیفرشان واجب شد.)

تشبیه در سوره انعام

(بیان) گفتار خدای- عزّ و جلّ-: قُلْ أَ نَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا یَنْفَعُنا وَ لا یَضُرُّنا وَ نُرَدُّ عَلی أَعْقابِنا بَعْدَ إِذْ هَدانَا اللَّهُ کَالَّذِی اسْتَهْوَتْهُ الشَّیاطِینُ فِی الْأَرْضِ حَیْرانَ لَهُ أَصْحابٌ یَدْعُونَهُ إِلَی الْهُدَی ائْتِنا قُلْ إِنَّ هُدَی اللَّهِ هُوَ الْهُدی وَ أُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِینَ ⁽¹⁾.

خدای پیامبرش را بر حجّتش در برابر مشرکان قومش از زمره بت پرستان، بیاگاهانید با این سخن خود که (: به اینان که بتها را شریک و نظیر خدا می آورند: و تو را به پیروی دینشان و پرستش بتهایشان فرمان می دهند بگو: آیا جز خدا سنگی یا چوبی را که قادر بر نفع یا ضرر ما نیست، فرا خوانیم، و پرستش کسی را که سود و زیان و زندگی و مرگ به دست اوست، فرو گذاریم پس شکّی نیست که اگر عاقل باشید، و میان خیر و شرّ تمیز دهید، شما می دانید که خدمتگزاری آن که به سودش امید هست، و از زیانش بیم هست، سزاوارتر و شایسته تر است: چنان که خدای- تعالی- گفت: ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِیَّاهُ ⁽²⁾.

(بیان) قول خدای: (وَ نُرَدُّ عَلی أَعْقابِنا)، اعقاب (3) به معنای ادبار (: پشتها) است.

بیان کالّذی استهوته الشیاطین :م.

به برهانی دست نیافتیم بنابراین وضع ما وضع کسی است که شیطانها به هوس (یا به فرو افتادنش) فرا خوانند. (استهواء) به معنای به هوس (یا به سقوط) فرا خواندن است ⁽¹⁾

پس وجه تشبیه در آن مثل، این است که حال بازگردنده به گمراهی- پس از آن که به سبب ایمان به هدایت دعوت شده- همانند حال کسی است که با پیمودن راهی جز راه راست- پس از دعوت شدن به هدایت با ملازمت راهی که موجب رستگاری اوست- به گمراهی بازگردنده است.

ابن عباس ⁽²⁾- رحمه اللّه- گفته است: (این مثلی است که خدای- تعالی-).

برای خدایان و کسی که دعوت به پرستش آنها می کند زده است.)

و دعوت کنندگانی که (به پرستش) خدا دعوت می کنند (مثل ایشان) مثل مردی است که راه را گم کرده و سرگردان است، و در آن هنگام ندادهنده ای ندا در می دهد:

(ای فلان پسر فلان، بسوی راه بیا) و او را یارانی است که به پیروی از خودشان فرا می خوانندش، پس اگر دعوت کننده اول را پیروی کرد، وی را می برد تا به مهلکه اش در می افکند، و اگر دعوت یارانش را پذیرفت، راه را می یابد. و همانا شیطان از آن جهت وی را به اسم خود و اسم پدرش فرا می خواند که وی را بفریبد، و در نتیجه گمراهش سازد.

و شیاطین، غولهایی از طایفه جنّ هستند، و کلمه غول ⁽¹⁾نام برای جنس نر و ماده آن است. عنبری ⁽²⁾گفته است: از بحر وافر

38 و غولا قفرة ذکر و أنثی کانّ علیهما قطع البجاد

⁽³⁾و غول در کلام عرب به معنای (داهیه (: امر ناپسند یا مصیبت)) نیز می آید، چنان که به علاقه تشبیه به معنای جنگ نیز می آید؛ شاعر گفته است: از بحر رجز 39 الحرب غول او کشبه الغول تقلب للأوتار و الذحول

حملاق عین لیس بالمکحول ⁽⁴⁾ت:

و کلمه شیطان نیز به علاقه تشبیه از نامهای مار است؛ شاعر در حالی که سخن از ناقه به میان آورده، گفته است: از بحر طویل

40 تلاعب مثنی حضر میّ کانّه تعمّج شیطان بذی خروع قفر

⁽¹⁾و بتحقیق عرب رنجی را که در بیابانهای بی نشان گسترده، می کشد- رنج حاصل از تخیّل رنگ برنگی غولها و به گوش شنیدن نغمه های جنیان هنگامی که سر راه آن بیابانها را می گیرند (- عرب آن رنج را) در اشعار خود یاد کرده است:

ذو الرّمّه در وصف مسافتی که در نوردیده گفته است: از بحر بسیط

41 للجنّ باللّیل فی حافاتها زجل کما تجاوب یوم الرّیح عیشوم

42 هنّا و هنّا و من هنّا لهنّ بها ذات الشّمائل و الأیمان هینوم

⁽²⁾و نیز در حالی که سخن از شترش به میان آورده گفته است: از بحر طویل 43 و کم عرّست بعد السّری من معرّس به من کلام الجنّ اصوات سامر

⁽³⁾و عبید بن ایّوب العنبری گفته است: از بحر طویل 44 فللّه درّ الغول ایّ رفیقة لصاحب قفر خائف یتقتّر

45 أرنّت بلحن بعد لحن و او قدت حوالیّ نیرانا تبوخ و تزهر

⁽⁴⁾ت.

و عبّاس بن مرادس ⁽¹⁾در رنگ برنگی غول (در خیال) می گوید: از بحر بسیط

46 أصابت العام رعلا غول قومهم وسط البیوت و لون الغول ألوان

⁽²⁾و کعب ⁽³⁾بن زهیر در سخن از زنی گفته است: از بحر بسیط 47 فما تدوم علی حال تکون بها کما تلوّن فی اثوابها الغول

⁽⁴⁾و ابن الاعرابی ⁽⁵⁾نقل کرده و گفته است: (یک بار به منزل اعرابیی از طایفه غنیّ وارد شدم و گفتم: (چه پاکیزه آبی دارید و چه پرغذا منزلی؟) گفت: (بلی، علاوه بر این که از هر چیزی دور است: از عراق دور است و از یمامه و حجاز، پریانش بسیار، و مارهایش فراوان است. گفتم: (آیا پریان را می بینید؟) گفت: (بلی، جای آنها فلان کوه است که به آن (سواج ⁽⁶⁾) گفته می شود) گفت: (آنگاه وی چیزهایی برایم تعریف کرد.)م.

و اصمعی ⁽¹⁾گفته است: ( (السّیوف المأثورة) : شمشیرهای نشان دار آن شمشیرهایی است که گفته می شود که شیاطین برای سلیمان بن داود ساخته اند. ⁽²⁾)

و بتحقیق عرب در این باب سخن بسیار گفته، از آن گونه که گروهی از منحرفان از دین، در ردّ آنچه قرآن (در باب جنّ و شیاطین) آورده- بمنظور تحریف حقایق با زبانهایشان، و برای عیب جویی از ⁽³⁾دین- به آن تمسّک جسته اند، و وجود این نوع از آفریدگان را در این جهان انکار کرده اند ⁽⁴⁾

شاید مقصود از (اصحاب الجهات) موجودات مادی مستقر در جهات چهارگانه یا شش گانه است.- م.

شرّا ⁽¹⁾) می گویند، و در آن باره اشعار دروغ نقل می کنند، و می گویند، عمرو بن یربوع ⁽²⁾

یا قاتل اللّه بنی السّعلاة عمرو بن یربوع شرار النّات

النّات مقلوب از (النّاس) و آن از جمله موارد ضرورت شعری قبیح است (الحیوان، ج 6، پاورقی ص 161).- م. و در ص 196 همان کتاب آمده است: (برخی از اعراب مدّعیند که دیوان بر ایشان ظاهر می شوند و با ایشان سخن می گویند و ازدواج می کنند ...) و ابو زید درباره ایشان (بنی السّعلاة) گفته است: مردی از آن طایفه با دیوی ازدواج کرد و روزگاری را با او به سر برد، و از او فرزندی آورد؛ تا این که شبی برخی را در سرزمین دیوان مشاهده نمود پس بسوی آنها پرواز کرد. آن مرد گفت:

رأی برقا فاوضع فوق بکر فلابک ما أسال و ما أغاما

و به عقیده عرب، بنو السّعلاة، از نسل بنی عمرو بن یربوع، و بلقیس ملکه سرزمین سبأ، از این زاد و ولد مشترک، و از این مخلوق مرکّبند.

و بتحقیق برخی از دانشمندان، امکان کشته شدن این صنف از موجودات را جز به سبب داشتن حرفه جادوگری و تردستی، انکار نمی کنند. و برخی از متکلّمان (دانشمندان علم کلام) بذله گو برای مشارکت آنها (غولان) در امر تناسل به خران اخدری ⁽³⁾، استدلال کرده اند؛ زیرا (اخدر) اسبی متعلّق به اردشیر ⁽⁴⁾بود. آن اسب،ت.

وحشی شد، و دسته هایی از خران وحشی را تحت حمایت خود قرار داد، و در میان آنها جفت گیری کرد، و نیز برای آمیزش غولان (در امر تناسل با حیوانات) به زرّافه، استدلال می کنند، و زرّافه حیوانی بینابین شتر ماده و کفتار و گاو وحشی است، و اسم آن (اشتر گاو پلنگ ⁽¹⁾) است؛ زیرا کفتار در سرزمین حبشه بر شتر ماده بر می جهد ⁽²⁾، پس فرزندی می آورد که آفرینش آن میان شتر و کفتار است. پس اگر نر باشد با گاو در می آمیزد، و آن را به (زرّافه) باردار می سازد، و از آن روی زرّافه نامیده شد که آن حیوان مجموعه ای (از چند حیوان) است، هر چند یک حیوان بیش نیست.

شاعر گفته است: از بحر بسیط

48 قوم إذا الشّرّ أبدی ناجذیه لهم طاروا الیه زرافات و وحدانا

⁽³⁾

(الحماسة، ج 1، ص 27 ملاحظه شود)

و امّا گفتار قعقاع بن محمّد بن زراره ⁽¹⁾درباره پسرش عوف ⁽²⁾

بحقّ امرئ سرو عتیبة خاله و انت لقعقاع و عمّک حاجب

دراری نجوم کلّما انقضّ کوکب بدا کوکب ترفضّ عنه الکواکب

49 إنس إذا أمنوا، جنّ إذا فزعوا مرزّؤون بها لیل إذا حشدوا

⁽⁴⁾و لبید بن ربیعه ⁽⁵⁾گفته است: از بحر کامل 50 غلب ⁽⁶⁾ تشذّر فی الذّحول علیهم جنّ البدیّ رواسیا أقدامها

⁽⁷⁾و نابغه ذبیانی ⁽⁸⁾گفته است: از بحر کامل).

51 سهکین من صدأ الحدید کانّهم تحت السّنوّر جنّة البقّار

⁽¹⁾و حاتم ⁽²⁾در حالی که سخن از اسب به میان آورده گفته است: از بحر طویل 52 علیهنّ فتیان کجنّة عبقر یهزّون بالأیدی الوشیج المقوّما

⁽³⁾و زهیر گفته است: 53 علیهنّ فتیان کجنّة عبقر جدیرون یوما ان یفیئوا و یستعلوا

⁽⁴⁾شرح کلمه (عبقر):

گفته شده عبقر سرزمینی است که جنّ در آن سکونت دارد، پس منسوب آن (عبقری)، مثل وصف چیزی است که به آن منسوب شده است، و از آن جهت، به هر چیز عالی (عبقری) اطلاق شده است. و در حدیث در وصف عمر است که: (فلم ار عبقریّا یفری فریّه ⁽⁵⁾). یفری فریّه به معنای (یفعل فعله (: بجای آورد کاری را که او بجا می آورد)) است. و (عبقریّ القوم) یعنی بزرگ و سرور آنها.

و اعرابیی در حالی که سخن از مردی به میان آورده گفته است: (ظلمنی و اللّهد.

ظلما عبقریّا) مقصود وی از (ظلما عبقریّا) این است که کار ستم را در حقّ من به شگفتی کشانید. و گفته می شود: عبقر سرزمینی است که در آن جامه های برد (جامه های راهراه) درست می شود، و از آن رو، کار تزیین لباس به آن سرزمین منسوب شده است. شاعر گفته است: از بحر بسیط

54 حتّی کانّ ریاض القفّ ألبسها من وشی عبقر تجلیل و تنجید

⁽¹⁾، و از این جهت است که به فرشها وصف عبقری اطلاق شده و به آن دیار منسوب می شود. ⁽²⁾و چنان که هر امر شگفتی را به این نوع موجود (جنّ) نسبت داده اند، و به آن در هر امر عجیبی مثل زده اند، همچنان شاعران سترک در اشعارشان اظهار کرده اند که ایشان را شیاطینی است که از زبان آنها سخن می گویند، و به آن معنی، به نغزگویی اشارت نموده اند. و به وصف شعر توجّه کرده اند؛ مانند گفتار فرزدق که قصیده ای را وصف نموده است: از بحر بسیط 55 کانّها الذهب العقیان حبّرها لسان أشعر خلق اللّه شیطانا

⁽³⁾و ابو النّجم ⁽⁴⁾گفته است: از بحر رجز 56 إنّی و کلّ شاعر من البشر شیطانه أنثی و شیطانی ذکر

⁽⁵⁾و ابن میّاده ⁽⁶⁾گفته است: از بحر طویلعر

57 و لمّا أتانی ما تقول محارب بعثت شیاطینی و جنّ جنونها

58 و حکت لهم ممّا أقول قصائدا تعالی بها صهب المهاری و جونها

⁽¹⁾

و حاکت لها ممّا أقول قصائدا ترامت بها صهب المهاری وجونها

59 و تغوّلت لتروعنا جنّیّة و الغانیات یرینک الاهوالا

⁽³⁾و المقنّع کندی ⁽⁴⁾گفته است: از بحر بسیط 60 و فی الظّعائن و الاهداج أحسن من حلّ العراق و حلّ الشّام و الیمنا

61 جنّیّة من نساء الإنس احسن من شمس النّهار و بدر اللیل لو قرنا

⁽⁵⁾و شاعر دیگری گفته است: از بحر کامل 62 جنّیّة برزت لتقتلنی مطلیّة الأقراب بالمسک

⁽⁶⁾ای

و شاعر دیگری در مقام وصفی جز این وصف نیکو گفته است: از بحر طویل

63 فدقّت و جلّت و اسبکرّت و أکملت فلوجنّ إنسان من الحسن جنّت

⁽¹⁾و نزدیک به آن معنی است، گفتار شاعر دیگر: از بحر خفیف 64 إنّ شرخ الشّباب و الشّعر الأس ود ما لم یعاص کان جنونا

65 قالت عهدتک مجنونا فقلت لها: إنّ الشّباب جنون برؤه الکبر

⁽²⁾و گفته اند: (جنّ الشّباب) چنان که گفته اند: (شرخ الشّباب) (: عنفوان جوانی). محمّد بن علی بن المهتدی از قول محمّد بن المأمون، از قول محمد بن القاسم بن احمد بن یحیی، از قول سلمه، از قول فرّاء، برای ما نقل کرد؛ که گفت:

(گفته می شود: کان هذا فی عهباء ⁽³⁾شبابه : این امر در عنفوان جوانیش بود )- و جز فرّاء، (عهباء) را با الف مقصوره (عهبا) می خواند، و (عهباء شبابه) به معنای (عنفوان شبابه) و (شرخ شبابه) و (ریّق شبابه) و (جنّ شبابه) و (غلواء شبابه) و (ریّ شبابه) (: آغاز جوانی او)) است- وی (فرّاء) این شعر را قرائت کرد: از بحر طویل).

66 أجنّ الصبا ام طائر البین شفّنی بذات الصفا تنعابه و محاجله

و نیز از تشبیهات ایشان (عرب) در این باب است گفتار شاعر رجزسرا: از بحر رجز

الف : فقلت و اللّه لترحلنّا قلائصا تحسبهنّ جنّا

⁽¹⁾ب: و گفتار قطامی ⁽²⁾: از بحر بسیط 68 یتبعن سامیة العینین تحسبها مجنونة او تری ما لا تری الإبل

⁽³⁾ج: و گفتار خطفی ⁽⁴⁾: از بحر رجز 69 یرفعن باللّیل إذا ما أسدفا أعناق جنّان و هاما رجّفا

و عنقا بعد الکلال خیطفا ⁽⁵⁾وی با سرودن آن شعر (خطفی) نامیده شد.

و عمر بن عبد العزیز ⁽⁶⁾مردم را از سوار کردن کودکان بر پشت اسبان در روز مسابقه اسب دوانی منع کرد و گفت: (کودکان خود را بر پشت آن جنّان ⁽⁷⁾سوار مکنید ⁽⁸⁾). همه آن تعبیرات در کلام عرب بر سبیل مبالغه در وصف و نادره گویی).

وارد شده است. و همگان می پندارند که شیطانها آفرینش خویش را دگرگون می سازند، و شکلهایشان را تغییر می دهند، و آن سخنی بیهوده و عاری از حقیقت است، و همانا آنها با جادویی و تردستی شان چنان به نظرها می آورند. و در ایشان حالات خشونت، و بازیگری، و سرخوشی، و وقت گذرانی وجود دارد، و لطافتشان بیشتر و آسیبشان کمتر و بدنهایشان سبکتر و ذهنهایشان تیزتر و شناختشان فزونتر و موشکافترند، و ایشان- چنانکه قرآن بیان داشته- می توانند در هوا حرکت کنند، و بر آسمان بالا روند. و گروهی از قوم عرب، هرگاه در بیابانی می افتادند، و به دره های وحشتناک فرود می آمدند، و از این که مارهای (جانّ) ایشان را به بازی بگیرند، می ترسیدند، یکی از ایشان بر می خاست و می گفت: (ما به رئیس این دره پناهنده ایم) و در نتیجه تا زمانی که در آن مکان اقامت می کردند، کسی آزارشان نمی رساند.

و از عمیر بن ضبیعه حکایت شده که گفت: (در هنگامی که با ابن ظبیان در بیابانی حرکت می کردم؛ پیره زنی با کودکی که می گریست بر ما آشکار شد، کودک گفت: (من به راه مانده ام، کاشکی مرا با خود می بردید) عمیر گفت: (ای کاش او را بر پشت سر خود سوار می کردی) پس او را پشت سر خود سوار کرد، ساعتی درنگ کرد، و در روی عمیر نگریست، و دمی برآورد، پس از دهانش آتشی بیرون شد، عمیر تازیانه را برای او به دست گرفت، پس گریه کرد، و عمیر از او دست برداشت، سپس آن کار را چندین بار تکرار کرد، تا این که با شمشیر بر وی هجوم آورد، چون او را جدّی دید، پرید و گفت: (قاتلک اللّه) (: خدایت بکشد) چه سختدلی!).

اصمعی گفت: (کارگزار عمان به عمر بن عبد العزیز نوشت: (ما زنی جادوگر را آوردیم و در آبش افکندیم، پس بر روی آب شناور شد) عمر بن عبد العزیز جواب فرستاد: (شناور بودنش ما را کفایت نمی کند اگر دلیلی اقامه شد، که خوب، و اگر نه

رهایش کن).

و ابوزید ⁽¹⁾

سال 215 ه. در گذشت. (نزهة الالبّاء، ص 85)

و سمیر بن ⁽²⁾الحارث ⁽³⁾گفته است: از بحر وافر

70 و نار قد حضأت بعید وهن بدار لا ارید بها مقاما

71 سوی تحلیل راحلة و عین أکالیها مخافة ان یناما

72 أتوا ناری فقلت منون انتم فقالوا الجنّ، قلت: عموا ظلاما

73 فقمت إلی الطّعام فقال منهم زعیم: نحسد الإنس الطّعاما

⁽⁴⁾و روایت شده که عرب، در روزگار جاهلیّت از درون بتها همهمه ای می شنیدند، و چون خالد بت عزّی را ویران ساخت، آن بت شراره ای بسوی او رها ساخت، و برخی آن کار را از تردستیهای خدمتگزاران بت، بمنظور حفظ منافع خود، دانسته اند، و ممکن است آن کار از بازیگریهای پریان باشد. (بیان) گفتار خدای- تعالی-: وَ أُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِینَ ⁽⁵⁾یعنی یارانش (یاران آن کسی که شیاطینش به سقوط کشانیده و یا هوای نفس را نزد او جلوه داده اند) او را فرا می خوانند، و به او می گویند: (ما به سر فرود آوردن در مقابل پروردگار جهانیان مأمور شدیم) و عرب می گوید: (أمرتک ان تفعل (: تو را به انجام1.

کار فرمان دادم)) باء (در آن مثال) برای معنای الصاق ⁽¹⁾است، و معنی چنین است (وقع ⁽²⁾الأمر بهذا الفعل (: به این کار امر تعلّق گرفت)) و کسی که می گوید (امرتک ان تفعل) بنابراین است که (باء) حذف شده باشد، و کسی که می گوید: (أمرتک لتفعل)، با آوردن لام، خبر از علتی داده که به سبب آن، امر واقع شده است (بنابراین) معنای آیه چنین است: ما برای اسلام و بر پاداشتن نماز مأمور شده ایم.م.

تشبیه در سوره اعراف

(بیان) گفتار خدای- عزّ و جلّ: وَ هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ حَتَّی إِذا أَقَلَّتْ سَحاباً ثِقالًا سُقْناهُ لِبَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَنْزَلْنا بِهِ الْماءَ فَأَخْرَجْنا بِهِ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ کَذلِکَ نُخْرِجُ الْمَوْتی لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ ⁽¹⁾.

(نشرا) به حالت مثقّل (به ضمّه حرف اول و دوم) و (نشرا) (به ضمّه حرف اوّل) و سکون شین، قراءت شده است. و از حمزه ⁽²⁾

(النّشر فی القراءات العشر، ج 1، ص 166 ملاحظه شود)

و انشر اللّه الموتی فنشروا یعنی خدا مردگان را زنده کرد، پس زنده شدند ⁽¹⁾. اعشی در حالی که از زنی سخن به میان آورده، گفته است: از بحر سریع

74 لو اسندت میتا الی نحرها عاش و لم یحمل إلی قابر

75 حتّی یقول النّاس ممّا رأوا یا عجبا للمیّت النّاشر

⁽²⁾و گفتار خدای- تعالی- فَانْظُرْ إِلی آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ کَیْفَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ ذلِکَ لَمُحْیِ الْمَوْتی وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ ⁽³⁾در این جا (در این آیه) رحمت به معنای باران است، و به همان معنی است در گفتار خدای- تعالی-: إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِیبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ ⁽⁴⁾. و محمّد بن القاسم الانباری ⁽⁵⁾از قول احمد بن یحیی ⁽⁶⁾از اشعار جمیل بن معمر ⁽⁷⁾(این دو بیت را) قراءت کرد: از بحر طویل

76 هواک لقلبی یا بثینة کالّذی أقام فأحیا المیت و هود فین

77 و لیس بذی فقر الی ذا و إنّ ذا لصبّ بهذا فی الحیاة ضنین

⁽⁸⁾م.

عشاری از قول عمر بن شاهین، و او از قول احمد بن عیسی، و او از قول هاشم، و او از قول یعلی، و او از قول ابن جراد نقل کرده که گفت: (پیامبر وقتی دعای باران می خواند می گفت: (اللّهم اسقنا غیثا مغیثا هنیّا مریّا توسّع به لعبادک تغزر به الضّرع و تحیی به الزّرع ⁽¹⁾) و از جمله شعرهایی که شاعران به آن، برکت آثار باران را در زمین وصف کرده اند، گفتار یکی از بنی سعد است: از بحر طویل

78 و خیفاء ألقی اللّیث فیها ذراعه فسرّت و ساءت کلّ ماش و مصرم

79 تمشّی بها الدرماء تسحب قصبها کأن بطن حبلی ذات أونین متئم

⁽²⁾مقصود شاعر از (ماشی)، دامدار است، و مقصود وی از (مصرم) فاقد دام است. و (الدرماء)، خرگوش، و اونان دو لنگه بار است. و شاعر دیگری در وصف چوپانی گفته است: از بحر بسیط

80 رعی ترائک فی أکناف ذی أمر زهر الحواشی فلاماء و لا حطب

81 إذا استثار کنوفا خلت ما برکت علیه یندف فی حافاته العطبا

⁽³⁾(ترائک) جمع (تریکه) است، و مقصود از آن، چیزی است که باران بجای گذاشته است ⁽⁴⁾. و مقصود شاعر از (زهر الحواشی) شکوفه هاست و گفتار او (لا ماء و لا حطب) به این معنی است که آن زمین سرسبز و با رطوبت است، و در آنم.

چوب و هیزم خشکیده نیست، و آن مانند گفتار شاعر دیگر است: از بحر رجز 82 یأتیک قابس اهلها لم یقبس و (کنوف) شتر ماده ای است که در کنار شتران می خوابد، آن شاعر می گوید:

(آن شتر، شیر فراوان دارد به گونه ای که در آن هنگام که در خوابگاه است، شیر از سر پستانهایش سرازیر می شود، و آن خبر را دلیل بر خوبی چراگاهش گرفته است، و اهل فنّ بدیع آن صنعت را (تتبیع ⁽¹⁾

(نقد الشّعر، ص 178، و العمدة، ج 1، ص 313، و کتاب، الصناعتین، ص 35، و تحریر التحبیر، ص 207، و خزانة ابن حجة الحموی، ص 376 ملاحظه شود.

83 و تضحی فتیت المسک فوق فراشها نؤوم الضّحی لم تنتطق عن تفضّل

⁽²⁾شاعر خواسته است بیان کند که آن زن در ناز و نعمت است و او را کسی هست که عهده دار کارهایش باشد؛ وی در مقام بیان آن معنی، لفظ تابع آن را آورده، و لفظ ویژه اش را نیاورده است، چنان که این شاعر (در این مقام) ناقه را به پر شیری وصف کرده، و با آن وصف، سرسبزی و خیر و برکت و مرغوبیّت چراگاه را وصف کرده است، طائی ⁽³⁾، در حالی که از ابر و اثر ستوده آن در زمین یاد کرده، گفته است: از بحر طویل).

84 إذا ما ارتدی بالبرق لم یزل الثّری له تبعا او یرتدی الرّوض بالبقل

85 سحابا إذا ألقت علی خلفه الصبا یدا قالت الدنیا: أتی قاتل المحل

86 تری الأرض تهتزّ ارتیاحا لوقعه کما ارتاحت البکر الهدی الی البعل

87 إذا انتشرت أعلامه حوله انطوت بطون الثّری منه وشیکا علی حمل

و از نظائر آن آیه است، گفتار خدای- عزّ و جلّ-: وَ الَّذِی نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ فَأَنْشَرْنا بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً کَذلِکَ تُخْرَجُونَ ⁽¹⁾.

پس وجه تشبیه میان بیرون آوردن مردگان (زنده شدن آنها) و رویانیدن گیاه آن است که، مرتبت آن دو کار یکسان است، پس آن که بر یکی از آن دو کار توانا باشد، به حکم عقل بر آن دیگر تواناست. و خدای- تعالی- با آن تشبیه بر منکران موضوع برانگیختن مردگان، دلیل برپا داشته؛ چنان که با تشبیه به آفرینش نخستین، دلیل آورده است: کَما بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ ⁽²⁾.

و بتحقیق خبر انکار ایشان حشر را همراه با دلیل بر ردّشان در گفتار خدای- تعالی-: فَسَیَقُولُونَ مَنْ یُعِیدُنا قُلِ الَّذِی فَطَرَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ ⁽³⁾، وارد شده است.

تشبیه دیگری در این سوره گفتار خدای- عزّ و جلّ- است: وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذِی آتَیْناهُ آیاتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها، فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطانُ فَکانَ مِنَ الْغاوِینَ* وَ لَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها وَ لکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَواهُ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَثْ ذلِکَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ ⁽⁴⁾.

(نبأ) به معنای خبر از امری عظیم است، و به این گونه خبر، (نبأ) گفته می شود، و از آن وجه است وصف پیامبر (ص) به نبوّت و نبّأه اللّه، یعنی او را پیامبر قرار داد.6.

و معنای کلام خدا: (فَانْسَلَخَ مِنْها)، خرج و انفصل (: خارج شد و جدا گشت) است، و از آن معنی است گفتار خدای- تعالی-: وَ آیَةٌ لَهُمُ اللَّیْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ ⁽¹⁾.

و معنای گفتار خدا: (فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطانُ) این است که شیطان با جلوه دادن آن گمراهی، در پی او افتاد، تا به آن متمایل گشت، و به آن چنگ زد، و گفته شده:

(اتبعه الشیطان) به این معنی است که شیطان کافرانی از جنس انس را بدنبالش انداخت، و ایشان وی را بر کفر همراهی کردند. و این آیه دالّ بر تحریم پیروی کسی است که از ارتداد وی ایمنی نیست.

و (غاوی) یعنی نومید از رحمت خدا، و مصدر (غیّ) به معنای جهل و گمراهی است، خدای- تعالی- گفته است: وَ عَصی آدَمُ رَبَّهُ فَغَوی ⁽²⁾. آنگاه درباره کسی که از دست یافتن به چیزی نومید شده (قد غوی) (: بتحقیق ناامید شده است)) اطلاق شده است. و بر این معنی است، گفتار مرقّش ⁽³⁾: از بحر طویل

88 فمن یلق خیرا یحمد النّاس امره و من یغو لا یعدم علی الغیّ لائما

⁽⁴⁾و آن کس که نشانه ها به او داده شده، و از آنها جدا گردید، بلعم بن باعوراء ⁽⁵⁾است که از قوم بنی اسرائیل بود و امیّة بن ابی الصلت ثقفی ⁽⁶⁾گفتهاو

است: (خدا آیاتش را با عنایتی که در حقّ وی داشت به او داد تا آنها را یاد گرفت، و عالم شد، و خدا داستانش را بیان کرد، تا مردم را از مثل حال وی بیم دهد.) و حسن بصری ⁽¹⁾گفته است: (مقصود از آیات خدا، دین خداست).

(بیان) گفتار خدا: (وَ لَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها) یعنی (اگر می خواستیم) میان او و کفر مانع می شدیم، تا در نتیجه با آن آیات سزاوار رفعت شود و لیکن وی به دنیا دل خوش داشت، و هوسش را پیروی نمود، و اصل معنای (اخلاد) پیوستگی و دوام است؛ زهیر بن ابی سلمی گفته است: از بحر کامل

89 لمن الدیار غشیتها بالفدفد کالوحی فی حجر المسیل المخلد

⁽²⁾و (لهث) تنفّس تندی است که از شدّت خستگی بر انسان عارض می شود، و آن حالت در سگها امری طبیعی است، و آن معنی برای کسی که کاری بر او گران آمده، یا اندوهی بر او هجوم آورده، یا ناملایمی به او رسیده استعارت آورده می شود، چنان که أزدی در حالی که مردی را مدح می کند گفته است: از بحر طویل 90 لنعم فتی الجلّی و مستنبط النّدی و ملجأ محروب و منزع لاهث

91 عیاذ بن عمرو بن الحلیس بن جابر ب ن زید بن منظور بن زید بن وارث

و معنای تشبیه در آن آیه، این است که شخص کافر تارک آیات خدا و رویگردان از آنها که هیچ چیز اصلاحش نمی کند، همانند سگ است در نفس نفس زدنش؛ که اگر به هر وسیله ای چاره جویی کنی، آن کار را رها نمی کند، و از آن دست8.

بر نمی دارد، و به آن سبب است که (در مداومت سگ بر آن عمل) دو کار متضادّ را (بعنوان شرط) یاد کرده است، و تقدیر آیه چنین است: (کمثل الکلب لاهثا (: داستان وی مانند داستان سگ است که نفس نفس می زند)).

و گفته می شود: (لهث یلهث) (: زبان از دهان بیرون آورد و زبان از دهان بیرون می آورد) لاهث، لهثان، و لهاث (: زبان از دهان بیرون آورنده).

یکی از شاعران، سگ جنگجو را وصف کرده و حالت (لهث) آن را با تشبیهی که در آن نو پردازی کرده، بیان داشته است، آن شاعر- که شعر وی را یکی از بزرگان برای من قراءت کرد- گفته است: از بحر متقارب

92 جری ء علی النّاس مستأسد مدلّ علی کلّ قرن بطل

93 و یرفع فی سطوات المصا ل له ذنبا مثل قرن الوعل

94 ذلوق اللّسان کما زال عن ذباب من السّیف عافی الحلل

و امیر ابو محمّد الحسن بن عیسی بن المقتدر- رضوان اللّه علیه- از قول ابو الفرج اصفهانی ⁽¹⁾، از قول جحظه ⁽²⁾

(معجم الادباء، ج 1، ص 383)

الجهم ⁽¹⁾سرود: از بحر طویل

95 و طئنا ریاض الزّعفران و أمسکت علینا البزاة البیض حمر التّدارج

96 و لم تحمها الادغال منّا و إنّما أبحنا حماها بالکلاب النّوابح

97 و من دالعات ألسنا فکانّها لحیّ شیوخ خاضبین کواسج

⁽²⁾و اصل در این وصف (یا تشبیهی) که میان این دو شاعر دست بدست شده، آن معنایی است که عبدة بن الطبیب ⁽³⁾در وصف گاو نر با این گفتار بیان کرده است: از بحر بسیط 98 لسانه عن یسار الشّدق معدول ⁽⁴⁾تشبیه دیگری در این سوره گفتار خدای- عزّ و جلّ- است: أُولئِکَ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِکَ هُمُ الْغافِلُونَ ⁽⁵⁾.

خدا ایشان (آن بسیاری از جنّ و انس) را به این معنی وصف نموده که با چشمهایشان نمی بینند، و با دلهایشان تعقّل نمی کنند، پس ایشان را در فرو گذاشتن حقّ، و روگردانیدن از آن بمنزله کسی که نمی شنود و تعقّل نمی کند قرار داده است.

شاعر گفته است:

99 اصمّ عمّا ساءه سمیع و شاعر دیگری گفته است: از بحر رمل9.

100 و کلام سیّ ء قد وقرت أذنی منه و ما بی من صمم

⁽¹⁾آنگاه خدا گفت: (بل هم اضلّ)، و سبب گمراه تر بودن، آن است که چارپایان مواضع سود و زیان خود را می بینند، و برخی از آنچه را می بینند ملازمت می کنند، و اینان (وصف شدگان در آن آیه) می دانند که عناد می ورزند، پس به آتش روی می آورند، و نظیر این آیه است گفتار خدا در سوره دیگر: أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَکْثَرَهُمْ یَسْمَعُونَ أَوْ یَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلَّا کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلًا ⁽²⁾. و معنی این است که ای محمّد، ایشان آنچه را تو می گویی همچون کسی که خواستار فهم است، نمی شنوند؛ بلکه چون چارپایان می شنوند. و از نظائر آن آیه است، گفتار خدای- تعالی-: مَثَلُ الَّذِینَ کَفَرُوا کَمَثَلِ الَّذِی یَنْعِقُ بِما لا یَسْمَعُ إِلَّا دُعاءً وَ نِداءً، صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لا یَعْقِلُونَ ⁽³⁾.

و همانا از آن جهت به شخص بینایی که بیناییش را به کار نمی اندازد کور اطلاق می شود که وی بمنزله کسی است که نمی بیند، و چنان که به شخص شنوایی که توجّه نمی کند، کر گفته می شود. و از آن قبیل است گفتار خدای- تعالی-: إِنَّکَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتی وَ لا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ ⁽⁴⁾، و چنان که خدای- عزّ اسمه- گفته است: أَمْ عَلی قُلُوبٍ أَقْفالُها ⁽⁵⁾. خدا کلمه (مثل) را به (الّذین کفروا) اضافه نمود، و آنگاه آن مثل را به بانگ زننده (بر گوسفند) تشبیه کرد و نه بر گوسفند؛ زیرا معنی چنین است که داستان کافران در مورد پندی که به ایشان داده می شود مانند داستان چارپایی است که از کلمات آن کسی که بر آن بانگ می زند جز صدا چیزی نمی فهمد، پس تقدیر4.

آیه چنین است: (مثل واعظ الّذین کفروا کمثل الّذی ینعق بما لا یسمع ... (: داستان پند دهنده کافران مانند بانگ زننده بر حیوانی است که نمی شنود)) و عرب هرگاه معنای کلام، مقصودشان را برساند (برخی از اجزای معلوم کلام را) حذف می کنند چنان که خدای- تعالی- گفته است: وَ أُشْرِبُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ ⁽¹⁾. یعنی: (سقوا حبّ العجل (: از دوستی گوساله سیراب شده اند))، پس چون معنای کلام معلوم است، کلمه حبّ مقدّر شده است، و چنان است گفتار خدای- تعالی-: مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ ⁽²⁾، مثل در آن آیه متعلّق به (نفقه) است. یعنی مثل آنچه انفاق کنندگان در راه خدا، انفاق می کنند، مثل دانه ای است که هفت خوشه می رویاند، و گفته شده معنی چنین است: (و مثل الذین کفروا فی دعائهم آلهتهم و أوثانهم و هی لا تفقه کمثل الناعق ... (: و مثل کافران در این که خدایان و بتهایشان را می خوانند و آنها نمی فهمند، مانند بانگ زننده بر حیوانی است که جز صدا را و ندا را نمی شنود)).

و تأویل کلام خدا: (ینعق) یصوّت بالغنم (: بر گوسفند بانگ می زند) است. و (مصدر) آن، نعیق و نعاق می باشد، و از آن معنی است گفتار اخطل: از بحر کامل

101 فانعق بضأنک یا جریر فانّما منّتک نفسک فی الخلاء ضلالا

⁽³⁾و عرب می گوید: (ابلد من راعی الضّأن (: کودنتر از چراننده گوسفند)) و از باب مثل گفته می شود: (احمق من راعی ضأن ثمانین ⁽⁴⁾(: ⁽⁵⁾نادانتر از چراننده گلهم.

گوسفند هشتاد رأسی)).

و اصمعی گفته است: (ذو الاصبع العدوانی ⁽¹⁾را چهار دختر بود، و ایشان را شوهر داد و به دیدن بزرگترین دختر رفت، پس به او گفت: (شوهرت را چگونه دیدی؟) گفت: (بهترین شوهر، خانواده اش را بزرگ می دارد و احسانش را فراموش می کند.) گفت: (دارایی شما چیست؟) گفت: (شتر، از گوشت آن می خوریم، و شیر آن را می آشامیم، و خودمان و بارهایمان را حمل و نقل می کند) گفت: (شوهری بزرگوار و ثروتی با برکت است) آنگاه به دیدن دختر دوم رفت و گفت: (شوهرت را چگونه دیدی؟) گفت: (زنش را بزرگ می دارد و موجبات محبّت و الفت را فراهم می آورد) گفت: (دارایی شما چیست؟) گفت: (گاو است، و قرین و مونس فضای خانه است، ظرفها را پر می کند، و در خانه زنانی با زنانی مأنوسند) گفت: (خوشنود گشتی و بهره مند شدی) آنگاه به دیدن دختر سومی رفت، و گفت: (شوهرت را چگونه دیدی؟) گفت: (نه بخشنده مسرف است و نه بخیل مستبدّ برأی) گفت:

(دارایی شما چیست؟) گفت: (بز) گفت: (سودمند و بی نیاز کننده است) سپس به دیدن چهارمین دختر رفت، و گفت: (شوهرت را چگونه دیدی؟) گفت: (بدترین شوهر، کسان خود ⁽²⁾را احترام می کند و همسرش را خوار می دارد) گفت: (دارایی شما چیست؟) گفت: (بدترین دارایی؛ گوسفند؛ شکم گنده اند و سیر نمی شوند، و تشنه اند و سیراب نمی گردند، و کرند و نمی شنوند، و فرمان فریب دهنده خود را پیروی می کنند) پس گفت: (مردی به پاره ای از متاعش شباهتم.

یافت ⁽¹⁾(: قالت: شرّ مال؛ الضأن جوف لا یشبعن و هیم لا ینقعن و صمّ لا یسمعن و امر مغویتهنّ یتبعن فقال: (اشبه امرؤ بعض بزّه ⁽²⁾).

و مقصود آن دختر از گفتارش (و امر مغویتهنّ) آن است که یکی از آن گوسفندان در آبی یا گلی یا چیزی شبیه به آن، فرو می افتد، و گوسفندان دیگر آن گوسفند را پیروی می کنند.

و هیم به معنای عطاش (: تشنگان) است. و برخی از مفسّران در تفسیر گفتار خدا: فَشارِبُونَ شُرْبَ الْهِیمِ ⁽³⁾- در نسخه اصل و در الکامل، ج 2، ص 499 چنین است، لیکن در دیوان ذی الرّمّة، ص 588 (فانصاعت الحقب) وارد شده است.⁽⁴⁾گفته اند: (مقصود از (هیم) شتران تشنه می باشد)، ذو الرّمه گفته است: از بحر بسیط

102 فراحت الحقب لم تقصع صرائرها و قد نشحن فلا ریّ و لا هیم

(56)ت.

تشبیه در سوره یونس

(بیان) گفتار خدای- عزّ و جلّ-: إِنَّما مَثَلُ الْحَیاةِ الدُّنْیا کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ مِمَّا یَأْکُلُ النَّاسُ وَ الْأَنْعامُ حَتَّی إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها وَ ازَّیَّنَتْ وَ ظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَیْها أَتاها أَمْرُنا لَیْلًا أَوْ نَهاراً فَجَعَلْناها حَصِیداً کَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ ⁽¹⁾.

گفته می شود: (غنی بالمکان (: در آن مکان اقامت گزید)) و آن در وقتی است که در آن مکان اقامت گزیند، و مغانی (جمع مغنی) به معنای منازل است.

نابغه گفته است: از بحر کامل

103 غنیت بذلک إذهم لک جیرة منها بعطف رسالة و تودّد

⁽²⁾پس تشبیه در آن آیه، از هر چه با آن حال دنیا و تمایل جانها به آن- با توجّه به کوتاهی زمان مصاحبت با دنیا و کمی برخورداری از لذّتهایش- وصف شده، دلنشین تر و از نظر بیان آن معنی رساتر است، پس حال گیاه و آب در سر سبزی و زیبایی، آنگاه بازگشت به خشکی و خشکیدگی چنان است. و عرب در اشعار خود آن سرسبزی گیاه و زلالی آب را که انگیزه وی برای نزول در سرزمین و اقامت در آن، در زمان دوام برکت و وفور آب است، و از آن پس پراکندگی همسایگان و دوری از وطنها را که هنگام محو آب و زوال گیاه پیش می آید (- همه آن احوال را) در اشعار خود یاد کرده است.د.

ذو الرّمّه شعری سروده، و از اقامتگاه و بهره مند شدن از همسایگی (میّه) در آن تا هنگامی که گیاه آن اقامتگاه و قطره های آب صافش خشکید، یاد کرده است: از بحر طویل

104 أقامت بها حتّی ذوی العود فی الثّری و ساق الثّریّا فی ملاءته الفجر

⁽¹⁾ 105 و حتّی اعتری البهمی من الصیف نافض کما نفضت خیل نواصیها شقر

106 و خاض القطافی مکرع الحیّ باللّوی نطافا بقایاهنّ مطروقة صفر

107 فلمّا مضی نوء الزّبانی و أخلفت هواد من الجوزاء و انغمس الغفر

⁽²⁾ 108 رمی امّهات القرد لذع من السّفی و احصد من قریانه الزّهر النّضر

109 و اجلی نعام البین و انقلبت بنا ⁽³⁾* نویّ عن نوی میّ و جاراتها شزر ⁽⁴⁾و نیز با تأسّف بر رهنوردان و چشم دوختن بر حرکت شتران سواری از خانه، گفته است: از بحر بسیط

110 یا صاحبیّ انظرا آواکما درج عال و ظلّ من الفردوس ممدود

111 هل تبصران حمولا بعد ما اشتملت من دونهنّ حبال الأشیم القود

⁽⁵⁾ 112 عواسف الرّمل یستقفی توالیها مستبشر بفراق الحیّ غرّید

113 ألقی عصیّ النّوی عنهنّ ذو زهر وحف علی السن الرّوّاد محمود

114 حتّی إذا وجفت بهمی لوی لبن و ابیضّ بعد سواد الخضرة العود

115 ظلّت تخفّق أحشائی علی کبدی کانّنی من حذار البین موروت.

وی گردش حیوان وحشی را در طلب آبشخوار و جست و جوی گیاه چنان وصف کرده و گفته است: از بحر بسیط

116 حتّی إذا معمعان الصیف هبّ له بأجّة نشّ عنها الماء و الرّطب

⁽¹⁾ 117 و صوّح البقل نأّاج تجی ء به هیف یمانیّة فی مرّها نکب

118 و أدرک المتبقّی من ثمیلته و من ثمائلها و استنشئ الغرب

119 تنصّبت حوله یوما تراقبه صحر سماحیج فی أحشائها قبب

120 فراح منصلتا یحدو حلائله أدنی تقاذفه التّقریب و الخبب

⁽²⁾و به زنی اعرابی گفته شد: (منزل شما کجاست؟) گفت: (جایی که باران فرود آمد)؛ چنان که به یکی از اعراب گفته شد: (کجا فرود می آیی؟) گفت: (جایی که گیاه باشد.) و بتحقیق شاعران در حق خانه ها- در ارتباط با حالات گوناگون آنها چون اقامت در آن، و انتقال از آن، و مشخص بودن آثار و مخفی بودن آن- به سیرابی دعا بسیار کرده اند، و همه آن سخن سراییشان به سبب حرص بر آن سرزمینها و تنفّر از مفارقت اماکن مألوف و مواضع اقامت است؛ زیرا باران و گیاه و سبزه ای که از آن پدید می آید، موجب جمع شدن جمع و رفع تشتّت است؛ شاعر اولی گفته است:

از بحر طویل

121 سقی طلل الدار التی أنتم بها سحائب وبل صیّف و ربیع

و شاعر دیگری گفته است: از بحر بسیط

122 لا عهد لی بعد أیّام الحمی بهم و علّ ذاک سقی اللّه الحمی مطرا

و ابن مجالد الفزاری گفته است: از بحر طویلد.

123 أیادمنتی وهد سقی خضل النّدی مسیل الرّباحیث انتهی بکما الوهد

124 و یا ربوة الرّبعین حییّت ربوة علی النّأی منّا و استقلّ بک الرّعد

125 فانت التی یشفی فوادی قربها لإلفی لها قدما و یشعفه البعد

و شاعر دیگری گفته است: از بحر طویل

126 أحبّ بلاد اللّه ما بین منعج إلیّ و فلج ان یصوب سحابها

⁽¹⁾ 127 بلاد بها نیطت علیّ تمائمی و أوّل أرض مسّ جلدی ترابها

⁽²⁾و ذو الرّمّه گفته است: از بحر طویل

128 ألا فاسلمی یا دارمیّ علی البلی و لا زال منهلّا بجرعائک القطر

⁽³⁾و طرفه در حالی که (از شمول دعای نزول باران تا حدّ) محو آثار خانه با قطره های باران احتراز کرده گفته است: از بحر کامل 129 فسقی دیارک- غیر مفسدها صوب الرّبیع و دیمة تهمی

⁽⁴⁾و شاعر دیگری- در حالی که برای کوچ کنندگان درخواست نزول باران کرده به این امید که منزلگاهشان نزدیک شود- گفته است: از بحر طویل 130 سقی الجیرة الغادین و سمیّ عارض هزیم الحیا، سبط الرّواقین ممرع

131 بسحب کأجفانی و برق کحرقتی و رعد کإعوالی و غیث کأدمعی

و لبید بن ربیعه در حالی که برای دیار، روزی بارانهای موسم بهار را خواستار).

شده- یا از آن خبر می دهد- گفته است: از بحر کامل

132 رزقت مرابیع النّجوم و صابها ودق الرّواعد جودها و رهامها

⁽¹⁾ 133 فعلا فروع الأبهقان و أطفلت بالجلهتین ظباؤها و نعامها

⁽²⁾و نیز ذو الرّمه- در حالی که برای منزلها سرسبزی بوستانهایش را با ریزش ابرها خواستار است- گفته است: از بحر طویل 134 تردّیت من أفواف نور کأنّها ⁽³⁾* زرابیّ و انهلّت علیک الرّواعد ⁽⁴⁾و روش شاعران محدث- هنگام درخواست سیرابی برای سرزمینها- در سخن از پوشش آن دیار با گیاهان رنگارنگ و بوستانهای قشنگ، از روش پیشینیان مشهورتر و هنرنماییشان بیشتر است، مانند گفتار طائی (ابو تمام): از بحر کامل 135 یا دار دار علیک أرهام النّدی و اهتزّ روضک فی الثّری فترأّدا

136 و کسیت من خلع الحیا مستأسدا انفا یغادر وحشه مستأسدا

⁽⁵⁾و نیز سخن از گلها به میان آورده و گفته است: از بحر طویل 137 کساک من الأنوار أصفر فاقع و أحمر نصّاع و أبیض ساطع

و نیز گفته است: از بحر طویل

138 و ألبسه وشی الرّبیع و عصبه و یمنته نبت الثّری المتلاحک

139 سقی ربعهم لا، بل سقی منتواهم من الأرض أخلاف السّحاب الحواشک

⁽⁶⁾قل

و بحتری ⁽¹⁾گفته است: از بحر طویل

140 سقی الغیث أکناف الحمی من محلّة إلی الحقف من رمل اللّوی المتقاود

141 و لا زال مخضرّ من الأرض یانعا علیه بمحمرّ من النّور جاسد

⁽²⁾و معنای این تشبیه از گفتار ابو تمّام است: از بحر طویل 142 من کلّ زاهرة ترقرق بالنّدی فکأنّها عین المحبّ تحدّر

⁽³⁾و ابن الرّومی ⁽⁴⁾گفته است: از بحر رجز 143 لا یحرم اللّه الطّلول الدرّسا سقیا یحلّیهنّ نورا ملبسا

144 أقاحیا و حنوة و نرجسا یکاد ریّاه إذا تنفّسا

ینشئ فی تلک الموات أنفسا و ادیبان عرب در بیان حالاتی از بوستانها و گیاهان که زمام سخن را به سوی آن بازگردانیده اند- بنابر عادتشان در گستردن راه بیان معانی و تفنّن در اغراض کلام- در بیان آن حالات راه نوآوری را پیموده اند، و در بیان آنها به قدری تشبیه و استعاره، و ضرب المثل از بوستانها و گیاهان آورده اند که نام بردن آنها ما را از راه اعتدال (در مقال) خارج می سازد؛ همانند راهی که در وصف جوانی و شادابی آن و زیبایی دوران کودکی و طراوت آن رفته اند.

و از آن باب است، آنچه در تشبیه زنان در مورد زیبایی و شادابیشان آمده است مانند قول شاعر اول در حالی که زنی را یاد کرده است: از بحر متقارب).

145 فما روضة من ریاض القطا کانّ المصابیح حوذانها

146 بأحسن منها و لا مزنة سفوح تکشّف أدجانها

و اعشی در مثل چنان تشبیهی گفته است: از بحر بسیط

147 ما روضة من ریاض الحزن معشبة خضراء جاد علیها وابل هطل

⁽¹⁾ 148 یضاحک الشّمس منها کوکب شرق مؤزّر بعمیم النّبت مکتهل

149 یوما بأطیب منها نشر رائحة و لا بأحسن منها إذ دنا الاصل

و شاعر دیگری گفته است: از بحر منسرح

150 کأنّها روضة منوّرة تجمع طیبا و منظرا حسنا

و طائی گفته است: از بحر بسیط

151 غیداء جاد ولیّ الحسن سنّتها فصاغها بیدیه روضة أنفا

⁽²⁾و نهدی گفته است: از بحر طویل 152 جدیدة سربال الشّباب کانّها سقیةّ بردیّ نمتها غیولها

⁽³⁾و هذلی با آوردن فنّ تتبیع آهنگ مبالغه در آن معنی را نموده و به مقام نغزسرایی رسیده است با این گفتارش: از بحر طویل 153 تکاد یدی تندی إذا ما لمستها و ینبت فی أعطافها الورق الخضر

⁽⁴⁾و عبّاس بن الاحنف ⁽⁵⁾گفته است: از بحر طویلت.

154 و قد ملئت ماء الشّباب کانّها قضیب من الرّیحان ریّان اخضر

⁽¹⁾و شاعر دیگری در اشاره به وصف ایشان در شیرین ترین تعبیر و نغزترین استعاره، گفته است: از بحر طویل 155 احبّ اللّواتی هنّ من ورق الصبا و فیهنّ عن ازواجهنّ طماح

و شاعر دیگری در تأسّف بر گذشت روزگار جوانی و سرگرمی به دعا در حق جوانی و وصف طراوت روزگار آن گفته است: از بحر متقارب

156 فلا یبعد اللّه عصر الشّبا ب فایّامه کالرّیاض الأنف

و محمود بن الحسن الورّاق ⁽²⁾این تشبیه را گرفته و در پی آن زمام استعاره را رها ساخته، و گفته است: از بحر مجزوء کامل

157 سقیا لایّام مضت و کانّ أو جهها الرّیاض

158 ایّام یجنبنا الهوی و تقودنا الحدق المراض

159 جاد السّواد بنفسه و نشا بعارضک البیاض

160 فمتی أطفت بلذة فلعارضی فیها اعتراض

و ابو العتاهیّه ⁽³⁾در حالی که از جامه های جوانیش یاد می کند، شعری سروده و در تشبیه دو حالت؛ جوانی و زوال آن نیکو سروده است: از بحر وافر

161 عریت من الشّباب و کنت غضّا کما یعری من الورق القضیب

⁽⁴⁾و گویی وی میوه این بیت را از گفتار النّابغة الجعدی ⁽⁵⁾چیده است: از بحر).

متقارب

162 و ما البغی الّا علی اهله و ما النّاس الّا کهذی الشّجر

163 تری الغصن فی عنفوان الشّبا ب یهتزّ ذابهجات خضر

164 زمانا من الدهر ثمّ التوی فعاد إلی صفرة فانکسر

⁽¹⁾و ابو تمّام گفته است: از بحر خفیف 165 اصبحت روضة الشّباب هشیما و اغتدت ریحه البلیل عقیما

⁽²⁾ 166 شعلة فی المفارق استودعتنی فی صمیم الفؤاد ثکلا صمیما

و همانا از باب مورد اشاره (تشبیه به بوستان) از آن جهت این فصل (صفت جوانی و تشبیه آن به گلستان و گیاهان) و نه جز آن را آوردیم که در حقیقت به همان اصل مذکور در تأویل آیه باز می گردد؛ زیرا جوانی به پیری و سلامتی آن به بیماری، و وجودش به عدم می انجامد، چنان که شاعر اولی گفته است: از بحر کامل

167 کانت قناتی لا تلین لغامز فألانها الإصباح و الإمساء

168 و دعوت ربّی بالسّلامة جاهدا لیصحّنی فإذا السّلامة داء

⁽³⁾و آن معنی مأخوذ از گفتار حمید بن ثور ⁽⁴⁾یا گفتار حمید مأخوذ از اوست: از بحر طویل).

169 أری بصری قد رابنی بعد صحّة و حسبک داء ان تصحّ و تسلما

⁽¹⁾و نمر بن تولب ⁽²⁾گفته است: از بحر طویل 170 یودّ الفتی طول السّلامة جاهدا فکیف یری طول السّلامة یفعل

⁽³⁾و به یکی از اعزاب گفته شد: (فلانی بر سالمترین حالت مرد)، گفت: (آیا کسی که مرگ بر گردنش می باشد تندرست است؟)، و چه خوب است گفتار پیامبر (ص): (کفی بالسّلامة داء ⁽⁴⁾(: سلامتی کافی است که درد باشد)) و در برخی پندهای عرب است: (من أقام شخص و من زاد نقص (: هر که اقامت گزیند کوچ می کند و هر که بیفزاید می کاهد) و لو کان یمیت النّاس داء لا عاشهم الدواء (: و اگر درد موجب مرگ کسی می شد، درمان زنده اش می ساخت))، و به موبد ⁽⁵⁾گفته شد: (کی خبر مرگ فرزندت به تو رسید؟) گفت: (روزی که زاده شد؟). و پدرم از پدرش قراءت کرد: از بحر کامل

171 تصرّفت أطوارا لدی کلّ عبرة و کان الصبا منّی جدیدا فأخلقا

172 و ما ازداد شی ء قطّ الّا لنقصه و ما اجتمع الإلفان الّا لتفرقا

و حسن بسیاری اوقات به این بیت تمثّل می جست: از بحر طویل

173 یسرّ الفتی ما کان قدّم من تقی إذا عرف الداء الّذی هو قاتله

و ابو النّجم ⁽⁶⁾گفته است: از بحر رمل2،

174 کلّنا یأمل مدّا فی الأجل و المنایا هی آفات الأمل

و شاعر دیگری گفته است: از بحر رجز

175 إنّ الفتی یصبح للأسقام کالغرض المنصوب للسّهام

أخطأرام او أصاب رام (بیان) گفتار خدای- تعالی-: وَ ظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَیْها یعنی (گمان بردند اهل آن سرزمین سبز) که بر همراه داشتن آن حالت زمین توانایند، امّا پس از نابود شدن زیور زمین، و خشک شدن گیاهانش در حالتی جز آن حالت واقع شدند.

و از نظایر این آیه است، قول خدای- جلّ اسمه- در سوره ای دیگر:

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَیاةِ الدُّنْیا کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِیماً تَذْرُوهُ الرِّیاحُ وَ کانَ اللَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ مُقْتَدِراً ⁽¹⁾.

(هشیم) گیاه خشکی است که بادها آن را پراکنده می سازد، پس خدای- تعالی- آگاه ساخت که زندگی نیست شونده است، و دلیل آن این است، که آنچه از دنیا گذشته بمنزله چیزی است که وجود نداشته است، پیامبر (ص) گفت: (الدّنیا حلوة خضرة، فمن أخذها بحقّها بورک له فیها) ⁽²⁾و مقصود وی از (حلوة خضرة) غضّة حسنة (: با طراوت و نیکو) است، و اصل (خضرة) از (خضرة النّبات (: سرسبزی گیاه)) است، و به آن سبب (خضر) به آن لقب، نامیده شد که وقتی می نشست اطرافش سبز می شد. و از آن جهت به مردی که جوان می میرد گفته می شود: (قد اختضر ⁽³⁾(: در حال طراوت جوانی روحش گرفته شد)).

و حکایت شده: جوانی شیفته پیری از عرب شد؛ و هرگاه او را می دید، می گفت: (أجززت یا أبا فلان (: وقت آن شده که برکنده شوی و بمیری.)) و آن پیر).

عرب می گفت: (و تختضرون (: و شما در طراوت جوانی جانتان گرفته می شود)).

و همانند این حکایت است، این حکایت که: پیری را در حالی که بکندی راه می رفت جوانی گفت: (ای عمو! کی این پابند را بر تو زده است؟) گفت: (روزگار، و آن، در کار تهیّه پابند برای تو است، اگر مهلتت دهد.)

و یاران ما از شعر ابو الطّمحان ⁽¹⁾برایم قراءت کرده اند: از بحر وافر

176 حنتنی حانیات الدهر حتّی کانّی حابل أدنو لصید

177 قریب الخطو یحسب من رآنی و لست مقیّدا أنّی بقید

⁽²⁾و لبید بن ربیعه گفته است: از بحر طویل 178 ألیس و رائی إن تراخت منیّتی لزوم العصا تحنی علیه الأصابع

179 أخبّر أخبار القرون التی خلت أدبّ کأنّی کلّما قمت راکع

⁽³⁾و جریر گفته است: از بحر وافر 180 أری مرّ السّنین أخذن منّی کما أخذ السّرار من الهلال

⁽⁴⁾و یکی از اعراب گفته است: از بحر کامل 181 قصر الحوادث خطوه فتدانی و حنین صدر قناته فتحانی

182 صحب الزّمان علی اختلاف فنونه فأراه منه شدّة و لیانا

183 ما بال شیخ قد تخدّد لحمه أنضی ثلاث عمائم ألوانا

184 سوداء داجیة و سحق مفوّف و أجدّ أخری بعد ذاک مجانت.

185 ثمّ الممات وراء ذلک کلّه و کانّما یعنی بذاک سوانا

و ابو عبیده گفته است: (أیاس بن قتاده در ریش خود یک موی سپید دید، پس گفت: ای بنی سعد، مرگ را می بینم، من جوانی خود را به شما بخشیدم، و شما پیریم را به من ببخشید، و از آن پس خانه نشین شد.)

و قیس بن عاصم گفته است: (پیری افسار مرگ است).

و از برخی شاعران عرب است: از بحر کامل

186 ذهب الشّباب و میعة کانت له إلّا بقایا لبسة المتجمّل

187 و بقیت أرتقب الحمام کراکب عرف المحلّ فبات دون المنزل

و از ابیات معانی ⁽¹⁾است گفتار مردی از طایفه طیّ: از بحر طویل

188 سرینا و أدلجنا فکانت رکابنا یسرن بنا فی غیر برّ و لا بحر

189 و ما هی الّا لیلة ثمّ یومها و حول إلی حول و شهر إلی شهر

190 مطایا تقرّبن البعید و إن نأی و تنقلن أشلاء الکریم إلی القبر

191 و تنکحن أزواج الغیور عدوّه و تقسمن ما یحوی البخیل من الوفر

و یکی از بزرگان- و نیز محمّد بن علی العشاری- از شعر عبد اللّه بن المعتزّ ⁽²⁾برایم قراءت کرد: از بحر طویل

192 نسیر إلی الآجال فی کلّ ساعة و أیّامنا تطوی و هنّ رواحل

193 و لم أر مثل الموت حقّا کانّه إذا ما تخطّته الأمانیّ باطل

و از جمله سخنانی که عشاری از کلام عبد اللّه بن المعتزّ برای ما نقل کرد، این گفتار اوست: (اهل الدنیا کصور فی صحیفة کلّما نشر بعضها طوی بعضها).

و نیز از گفتار عبد اللّه بن المعتزّ برایم قراءت کرد: از بحر طویلت.

194 سکنتک یا دنیا برغمی مکرها و ما کان لی فی ذاک صنع و لا أمر

195 فإن أرتحل یوما أدعک ذمیمة و ما فیک من عودی غراس و لا بذر

و پدرم برایم از شعر برخی گذشتگان قراءت کرد: از بحر طویل

196 إذا أبقت الدنیا علی المرء دینه فما فاته منها فلیس بضائر

197 و إنّ امرءا لم یرتحل بتجارة إلی داره الأخری فلیس بتاجر

198 فإن تک بالدّنیا ضنینا فانّما بلاغک منها مثل زاد المسافر

و اصمعی گفته است: (نخستین شعری که در نکوهش دنیا گفته شده گفتار ابن حذّاق است: از بحر بسیط

199 هل للفتی من بنات الدهر من واق ام هل له من حمام الموت من راق؟

200 قدر جّلونی و ما رجّلت من شعث و أدرجونی کأنّی طیّ مخراق

201 هوّن علیک و لا تولع بإشفاق فانّما ما لنا للوارث الباقی

و عمر بن عبد العزیز را عادتی جز خواندن این دو بیت نبود: از بحر طویل

202 تسرّ بما یبلی و تفرح بالمنی کما اغترّ باللّذّات فی النّوم حالم

203 نهارک یا مغرور سهو و غفلة کذلک فی الدنیا تعیش البهائم

وی می گفت: (کم من مستقبل یوما لیس بمستکمله و منتظر غدا لیس من أجله).

و شعبی گفته است: (برای ما (در رابطه با) دنیا مثلی جز شعر کثیّر نیست:

از بحر طویل

204 أسیئی بنا او أحسنی لا ملومة لدنیا و لا مقلیّة إن تولّت

⁽¹⁾و ابن همّام السّلولی ⁽²⁾گفته است: از بحر طویل.)

205 و ذمّوا لنا الدنیا و هم یرضعونها أفاویق حتّی ما یدرّ لها ثمل

⁽¹⁾و یکی از ایشان (اعراب) می گفت: (آن که درخواست بی نیازی از دنیا دارد همانند خاموش کننده آتش با کاه است.) و ابن مسعود ⁽²⁾می گفت: (دنیا خانه کسی است که خانه ندارد) و مسیح (ع) گفت: (منم آن که دنیا را بر روی خودش واژگون ساختم، پس نه همسری دارم که بمیرد، و نه خانه ای دارم که خراب شود) و محمّد بن الحنفیّه ⁽³⁾گفته است: (کسی که نفس خود را بزرگ می شمارد، دنیایش را خوار می دارد) و وهیب بن الورد گفته است: (هر که به دنیا توجه نماید، باید آماده خواری شود) و به محمّد بن واسع گفته شد: (بدرستی که تو به چیز پست و اندک تن در می دهی) گفت: (همانا کسی به چیز حقیر و پست تن در می دهد که به دنیا تن در دهد.) و ابو حازم المدنی گفته است: (آنچه از دنیا گذشته، رؤیاست، و آنچه نیامده آرزوهاست). و حسن بصری دنیا را یاد کرد و خواند: از بحر کامل

206 أحلام نوم أو کظلّ زائل إنّ اللّبیب بمثلها لا یخدع

و سمیدع ربعیّ گفته است: (در دل شب پیری کهن سال را شنیدم که می گفت: (ای آفریننده مخلوقات، و ای دانای نهانها! شب را برای بزرگی تو، و ترس از عذابت، و خوف از آتشت بیدار ماندم، من نیرومند چیره نیستم تا پیروز شوم، و نه بی خبرم تا آگاه شوم ...) سپس بانگ بر آورد: (ای اهل حق! بسترهای فردای خود و همسایگی با بیگانگانتان را یاد کنید).

و علی (ع) گفته است: (اهل الدنیا کرکب یساربهم و هم ینام ⁽⁴⁾) و از سخناند.

اوست: (الدّنیا دار صدق لمن صدّقها و دار نجاة ⁽¹⁾لمن فهم عنها، و دار غنی لمن تزوّد منها، مهبط وحی اللّه، و مصلّی ملائکته و مسجد انبیآئه و متجر اولیائه، ربحوا فیها الرّحمة، و اکتسبوا فیها الجنّة، فمن ذا یذمّها و قد آذنت ببینها و نادت بفراقها، فیا أیّها الذامّ للدّنیا متی استذمّت الیک الدنیا؟ متی خدعتک؟ أبمصارع آبائک من البلی ام بمضاجع أمّهاتک من الثّری؟ کم مریض علّلت بیدیک تطلب له الشّفاء و تستوضح الاطبّاء غذاءه، لا یغنی عنک دواؤک، و لا ینفعه یکاؤک) ⁽²⁾.

و برخی از راویان یاد کرده اند که بر گوری در شام خوانده شد: ⁽³⁾از بحر بسیط

207 باتوا علی قلل الأجبال تحرسهم غلب الرّجال فلم تنفعهم القلل

⁽⁴⁾ 208 و استنزلوا بعد عزّ من معاقلهم و أسکنوا حفرا یا بئسما نزلوا

⁽⁵⁾ 209 ناداهم صارخ من بعد ما دفنوا أین لأسرّة و الّتیجان و الحلل

⁽⁶⁾ 210 أین الوجوه التی کانت محجّبة من دونها تضرب الأستار و الکلل

⁽⁷⁾ 211 فأفصح القبر عنهم حین ساء لهم تلک الوجوه علیها الدود یقتتل

⁽⁸⁾ 212 قد طال ما أکلوا دهرا و ما نعموا فأصبحوا بعد طول الأکل قد أکلوا

⁽⁹⁾ت.

و از جمله آنچه مرزبانی ⁽¹⁾روایت کرده- و عده ای از یاران او از قول او، از قول ازدی به ما خبر دادند- این است که ازدی گفت: ( (امرؤ القیس الثانی) ⁽²⁾که همان محرّق اوّل (المحرّق الاوّل) است، مردی خوشگذران و حریص بر بیهوده در آیی بوده است، وی روزی بقصد شکار یا رفتن به صحرا، سوار و از یارانش جدا شد، پس ناگاه با مردی مثل سیخ مواجه شد که استخوانهایی از استخوانهای مردگان را جمع کرده و در پیش روی قرار داده بود، و آنها را زیر و رو می کرد. پس گفت: (ای مرد! داستان تو چیست؟ و آنچه از بدحالی و لاغر اندامی و رنگ پریدگی و تک افتادنت در این بیابان می بینم چه موجب دارد؟) مرد گفت: (امّا آن بدحالی و ضعف جسم و رنگ پریدگی که در من می بینی به سبب آن است که من در گیر و دار سفر دوری هستم، و مرا دو مراقب است، که مرا به منزلی تنگ و سیه چال، و ناخوش جای می رانند، سپس مرا به مصاحبت با دیار پوسیدگی و همسایگی با افراد از بین رفته، زیر لایه های خاک می سپارند، پس اگر در آن جایگاه با وجود خشونت و تنگی و وحشتناک بودنش و با وجود چریدن مارها در لابلای گوشت و پیم تا سر حدّ تبدیل شدنم به استخوان خورد شده و پوسیده (- با وجود همه این حالات اگر در آن جایگاه) رها می شدم گرفتاری را پایانی و بدبختی را نهایتی بود، و لیکن پس از آن به غوغای محشر رانده می شوم، و به جایگاههای وحشتناک رسیدگی به پاداش وارد می شوم، آنگاه نمی دانم درباره ام به کدام یک از دو سرای امرم.

می شود؟ پس در کدام حالت لذت می برد آن که سرانجام کارش بر چنین وضع است؟) پس چون پادشاه سخن او را شنید از اسبش پیاده شد، و برابرش ایستاد، و گفت: (ای مرد! گفتار تو صافی زندگیم را بر من تیره ساخت و ترس بر دلم مستولی شد، برخی از سخنت را بر من تکرار کن، و دینت را برای من مقرّر کن)، پس به او گفت: (آیا این استخوانهایی که مقابل من است نمی بینی؟) گفت: (آری) گفت:

(این استخوانهای پادشاهانی است که دنیا با زیورهایش فریبشان داد، و با فریبش، بر دلهایشان چیره شد، و از آمادگی برای این مهلکه ها بازشان داشت، تا این که ناگهان مرگشان رسید، و آرزوها فرویشان گذاشت، و قدرت سلطنت را بزور از ایشان باز ستاند، و رونق نعمتشان را گرفت، و بزودی این استخوانها باز می شود و به جسم تبدیل می گردد، و در برابر کارهایی که انجام داده پاداش داده می شود، یا به خانه آرامش و یا به جایگاه هلاکت.)

آنگاه آن مرد ربوده شد، و از وی اثری مشاهده نگردید، یاران پادشاه به وی پیوستند، در حالی که رنگش پریده و اشگهایش پیوسته جاری بود، و سوار شد. و گفته شده است: (چون شب فرا رسید از کاخش بیرون شد، و آن آخرین خبر درباره وی بود.

عبید اللّه بن بکر از شعر اسماعیل بن القاسم ⁽¹⁾برایم خواند: از بحر متقارب

213 أنلهو و ایّامنا تذهب و نلعب و الدهر لا یلعب

⁽²⁾ 214 أیلهو و یلعب من نفسه تموت و من بیته یخرب

⁽³⁾ت.

215 تری صور اللّهو مسمومة و لکن لها رونق مذهب

⁽¹⁾ 216 سیصدق من مات فی هجره و قد کان فی وصله یکذب

⁽²⁾و نیز از شعر وی برایم قراءت کرد: از بحر رمل 217 إنّما الدنیا متاع زائل فاقتصد منه و خذ منه ودع

218 عجب للدّهرکم من امم قد أباد الدهر و الدهر جذع

⁽³⁾ 219 یا أخا المیت الّذی شیّعه فحثا التّرب علیه و رجع

220 لیت شعری ما تزوّدت من الز زاد یا هذا لیوم المطّلع

⁽⁴⁾

(دیوان او، چاپ بیروت، ص 255، و چاپ دمشق، ص 17 ملاحظه شود)

221 نفی عنک ظلّ الشّباب المشیب و نادتک باسم سواک الخطوب

⁽⁵⁾ 222 فکن مستعدّا لداعی المنو ن فکلّ الّذی هوآت قریب

⁽⁶⁾و نیز از میان ابیاتی از اوست: از بحر بسیط

223 هی المنایا و إن أصبحت فی لعب یحمن حولک حوما ایّما حوم

224 لا تعجلنّ رویدا إنّها دول دنیا تنقّل من قوم إلی قوم

⁽⁷⁾ت:

و نیز مر او راست: از بحر کامل

225 ما زخرف الدنیا و زبرج أهلها إلّا غرور کلّها و حطام

226 و لربّ أقوام مضوا لسبیلهم و لنمضینّ کما مضی الأقوام

⁽¹⁾(بیان) گفتار خدای- تعالی-: وَ کانَ اللَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ مُقْتَدِراً ⁽²⁾. تأویل (کان اللّه) این است که آنچه شما مشاهده کردید، نزد خدا چیز تازه ای نیست، و پیوسته چنان بوده است. این تأویل بنابر روش سیبویه ⁽³⁾و خلیل ⁽⁴⁾است، و حسن گفته است: (معنای آن جمله این است که خدای پیش از هستی چیزها مقتدر بوده است، و این معنی بنابر رأی کسی است که می گوید: (هرگاه انتساب (کان) به خدا باشد، به معنای (کائن) است)، و گفتار سیبویه بهتر است: زیرا عرب (کان) را در معنای (یکون) نمی شناسد، مگر به این صورت که بر فعل کان (ماضی) اداتی داخل شود که آن را به معنای زمان آینده منتقل گرداند ⁽⁵⁾: چنان که عرب استعمال ماضی را در معنای زمان حال نمی شناسد، و آنچه از این باب (کان و اسم و خبر آن) آمده، بر این وجه است؛ مانند قول خدا:

وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِیماً ⁽⁶⁾وَ کانَ اللَّهُ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلِیماً ⁽⁷⁾.6.

و نظیر آن دو آیه در تشبیه حال دنیا، گفتار خدای- تعالی- در سوره دیگری است: اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیاةُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِینَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ کَمَثَلِ غَیْثٍ أَعْجَبَ الْکُفَّارَ نَباتُهُ ⁽¹⁾.

(بیان) گفتار خدای- تعالی-: وَ الَّذِینَ کَسَبُوا السَّیِّئاتِ جَزاءُ سَیِّئَةٍ بِمِثْلِها وَ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ کَأَنَّما أُغْشِیَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّیْلِ مُظْلِماً أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ ⁽²⁾⁽³⁾.

شادی مؤمنان از بهشت است، و سیاهی چهره های سیاه به سبب عذابی است که به آن باز می گردند و به سبب نومیدی از رحمت است. خدای- تعالی- گفته است: وَ وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ عَلَیْها غَبَرَةٌ ⁽⁴⁾.

و بتحقیق شاعران، مبتلایان به نومیدی و اندوه رای به مثل چنین حالتی (سیاهی) تشبیه کرده اند؛ چنان که شاعر اوّلی گفته است: از بحر طویل 227 و جاءت بنو ذهل کانّ وجوههم* إذا حسروا عنها ظلال صخور (معنای این که چهره هایشان همچون سایه های سنگهای ستبر است) این است که چهره هایشان سیاه است، زیرا سایه صخره غلیظ است.

و شاعر دیگری گفته است: از بحر طویل 228 و أنتم صغار الهام صعل کانّما* وجوهکم مطلیّة بمداد و علی بن جریج الرّومی گفته است: از بحر سریع 229 وجهک یا جعفر فی قبحه* أولی من العورة بالسّتر 230 کانّما یأوی الیه الدجی* إذا هی انفضّت عن الفجر0.

و پدرم از قول آن که برایش گفته بود نقل کرد؛ گفت: (دو مرد: یکی مسلمان و دیگری نصرانی نزد شریح آمدند؛ مرد مسلمان برهان دعوای خود رای با خشونت بیان کرد، و نصرانی دعوای خویش رای روشن گردانید، و شریح پیوسته شخص مسلمان را متوجّه منطق و دلائل خود کرد، در حالی که او به خشونت متوسّل می شد، و نصرانی دلیل خود رای چون روشنی روز، روشن می ساخت، آن روز روزی در نهایت گرمی بود، شریح به ستوه آمد، و به شخص مسلمان گفت: از نزد من برخیز که من تاریکی کفر را در صورت این کافر روشنتر از نور اسلام در صورت تو می بینم.)

و بتحقیق چیزهایی رای به تاریکی شب تشبیه کرده اند که این جا، جای بیانش نیست؛ مانند گفتار شاعر: از بحر بسیط 231 تقنّعت بظلام اللّیل و ائتزرت* بالرّمل و انتقبت بالشّمس و القمر و آن تشبیه (تشبیه در آن شعر) از باب یاد شده (تشبیه زشتی صورت به شب) نیست، زیرا آن باب بر مذمّت بنا نهاده شده، و تشبیه در این شعر مبنیّ بر مدح است.

و در تشبیه آیه تأویل دیگری هست؛ و آن این که مقصود خدا از گفتارش (کَأَنَّما أُغْشِیَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّیْلِ) این است که چون وحشت و ترس ایشان را فرا گرفت، چشمهایشان مبهوت و متحیّر شد، و در نتیجه چیزی جز تاریکی نمی بینند؛ چنان که شاعر گفته است: از بحر وافر

232 ظللنا نخبط الظّلماء ظهرا لدیه و المطیّ لها أوار

و از آن معنی است گفتار طائی: از بحر کامل

233 عادت له أیّامه مسودّة حتّی توهّم أنّهنّ لیالی

⁽¹⁾و نیز داخل در این باب است گفتار او: از بحر کامل 234 ما إن تری الأحساب بیضا وضّحا إلّا بحیث تری المنایا سودا

⁽²⁾ت.

و بحتری در معذرت خواهی نزد فتح (فتح بن خاقان) گفته است: از بحر طویل

235 عذیری من الایّام رنّقن مشربی و لقّیننی نحسا من الطّیر أشأما

236 و أکسبننی سخط امرئ بت موهنا أری سخطه لیلا مع اللّیل مظلما

⁽¹⁾وی در این بیت نگرشی مخفی بر گفتار نابغه (الذبیانی)، در جلب عطوفت نعمان (ابن منذر) داشته است: از بحر طویل

237 کانّک کاللّیل الّذی هو مدرکی و إن خلت أنّ المنتأی عنک واسع

⁽²⁾پس وی را به سبب خشم و غضبش به شب تشبیه کرده. و بحتری تشبیه نابغه را به وصف خشم منتقل نموده، و آن را بحقیقت نزد خود موجود قرار داده است، و برخی از (اصحاب معانی) ⁽³⁾شعر بحتری را ناظر بر شعر محمّد بن ابی عیینه دانسته اند: از بحر خفیف 238 طال من ذکره بجرجان لیلی و نهاری علیّ کاللّیل داجی

و چنان که گفتیم تصور نمی کنم بحتری از توجّه به بیت نابغه عدول کرده باشد. وصولی از گفتار محمّد بن احمد علوی اصفهانی ⁽⁴⁾قراءت کرد: از بحر خفیف

239 أتری النّجم حار فی الأفق أم أسبل لیلی علی نهاری لیلا

240 ام کما عاد وصله لی هجرا عاد أیضا به نهاری لیلا

و آن وجه نخستین ⁽⁵⁾در تأویل آیه، وجه برگزیده است.م.

تشبیه در سوره هود (بیان) گفتار خدای- عزّ و جلّ-: وَ هِیَ تَجْرِی بِهِمْ فِی مَوْجٍ کَالْجِبالِ ⁽¹⁾.

(ألجری) به معنای عبور سریع است؛ مانند عبور آب بر روی زمین.

و السفینة تجری بالماء (: کشتی آب را به جریان می آورد)، و الفرس یجری فی عدوه (: اسب در حالت دویدنش جریان می یابد)، و گفته می شود: (هذه العلّة تجری فی احکامها) (: این علّت در احکام خود جاری است)) یعنی بدون داشتن مانع در آن احکام جریان دارد.

(الموج): و آن جمع (الموجة) است، و (موجة) قطعه بزرگ برخیزنده از مجموع آب بسیار است، و عظیمترین موج هنگامی پدید می آید که باد بتندی وزد.

پس آن تشبیه بر عظمت شأن آن قصّه که عبارت است از: بالا آمدن آب و گسترش یافتنش بر همه جای زمین، و آمیختن بادها با آن، و عبرت گرفتن از حرکت کشتی در آن امواج عظیم، دلالت دارد، و عبارت آن با وجود اختصارش جانشین توضیحی مفصّل شده است.

و مانند این تشبیه است در سوره دیگر گفتار خدای- تعالی-: فَأَوْحَیْنا إِلی مُوسی أَنِ اضْرِبْ بِعَصاکَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَکانَ کُلُّ فِرْقٍ کَالطَّوْدِ الْعَظِیمِ ⁽²⁾.

و بتحقیق شاعران، با تشبیهی همانند آنچه در قرآن کریم وارد شده به وصف3.

موج دریا پرداخته اند؛ اعشی در سخن از ممدوح خود (این اشعار) را سروده در حالی که وصف موج دریا در آن، با غیر لفظ موج آمده است:

از بحر بسیط

241 و ما مجاور هیت إذ طمی فطغی یدقّ آذیّه البوصیّ و الشرعا

⁽¹⁾

242 یجیش طوفانه إذ عبّ محتفلا یکاد یعلو ربی الجرفین مطّلعا

243 (هبّت له الرّیح فامتدّت غواربه تری حوالیه من تیّاره ترعا

⁽²⁾) ⁽³⁾

یوما باجود منه حین تسأله إذ ضنّ ذو المال بالاعطاء او خدعا

و آن ابیات از قصیده ای است در مدح هوذة بن علی الحنفی. رک: دیوان الاعشی، ص 109.- م.

244 ألست تری مدّ الفرات کانّه جبال شروری جئن فی البحر عوّما

⁽⁴⁾و در عکس آن تشبیه است، گفتار ذو الرّمّة: از بحر بسیط 245 کانّنا و القنان القود تحملنا موج الفرات إذا التجّ الدیامیم

⁽⁵⁾و نیز گفته است: از بحر طویل 246 تطیل ⁽⁶⁾ الوحاف الصدأ فیها کانّها قراقیر موج غصّ بالسّاج قیرها

⁽⁷⁾د.

و در مورد تشبیه شتران سواری گفته است: از بحر بسیط

247 بأینق کقداح النّبع قد ذبلت منها الشّمائل امثال القراقیر

⁽¹⁾وی در حالی که حرکت شتری را وصف می کند و دو پهلویش را هنگام گام برداشتن به موج تشبیه می کند، گفته است: از بحر رجز 248 کانّ دفّیه إذا تزیّدا موجان ظلّا للجنوب مطردا

و درباره وصف عظمت و ارتفاع موج دریا، در تنزیل عزیز (قرآن) تشبیهی دیگر آمده، و آن گفتار خدای- تعالی- در سوره لقمان است: وَ إِذا غَشِیَهُمْ مَوْجٌ کَالظُّلَلِ ⁽²⁾.

(و آن تشبیه) به این سبب است که موج دریا عظمت می یابد، و در ارتفاع و فراپوشاندن آنچه زیر آن قرار گرفته، همانند سایبانها می شود، نابغه جعدی، در حالی که سخن از اسب به میان می آورد گفته است: از بحر وافر

249 یما شیهنّ أخضر ذو ظلال علی حافاته فلق الدنان

⁽³⁾ت.

تشبیه در سوره رعد

(بیان) گفتار خدای- عزّ و جلّ-: لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ وَ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لا یَسْتَجِیبُونَ لَهُمْ بِشَیْ ءٍ إِلَّا کَباسِطِ کَفَّیْهِ إِلَی الْماءِ لِیَبْلُغَ فاهُ وَ ما هُوَ بِبالِغِهِ وَ ما دُعاءُ الْکافِرِینَ إِلَّا فِی ضَلالٍ ⁽¹⁾.

(دعوة الحقّ): گفته شده: (آن دعوت، دعوتی است که با اخلاص در وحدانیّت به وسیله آن، خدای خوانده می شود.

(الّذین یدعون من دونه): یعنی الّذین یدعونهم أربابا (: کسانی را که ایشان پروردگارانشان می خوانند)).

(الاستجابة و الاجابة) هر دو به یک معنی است؛ جز این که استجابت بر معنای درخواست موافقت، بنا نهاده می شود؛ شاعر گفته است: از بحر طویل

250 وداع دعاهل من مجیب إلی النّدی فلم یستجبه عند ذاک مجیب

⁽²⁾(البسط و النشر و الفرش) از نظر معنی نظیر یکدیگر است. و معنای آنها نقیض معنای قبض (: پیچیدن) ⁽³⁾است.

(البلوغ و الوصول و اللّحوق) از نظر معنی نظیر یکدیگر است، گفته می شود:-.

(بلغ بلوغا فهو بالغ، و الشئ مبلوغ) ⁽¹⁾(: رسید رسیدنی، پس او به ... رسنده است، و آن چیز رسیده شده به آن است)) و از آن معنی است (البلاغة (بلاغت)) زیرا بلاغت معنی را به منتهی مرتبه بیان می رساند.

مجاهد گفته است: (گفتار خدای- تعالی-: (کَباسِطِ کَفَّیْهِ) به این معنی است که نیست مثل خواننده جز خدا مگر چون شخصی که بدون گرفتن ظرف دو کف دست را بسوی آب گشاینده است، تا آب با گشودن کف دست و فرا خواندن آن، به دهانش برسد.

حسن گفته است: (... چون گشاینده دو کف دست بسوی آب است که پیش از رسیدن به آب بمیرد).

و عرب در مورد کسی که در کاری می کوشد که به آن نمی رسد این مثل را می آورد (کالقابض علی الماء ⁽²⁾

فاصبحت من لیلی الغداة کقابض علی الماء لا یدری بما هو قابض

و شاعر گفته است: از بحر طویل

251 و إنّی و ایّاکم و شوقا إلیکم کقابض مآء لم تحزه أنامله

⁽³⁾

آن بیت (مذکور در متن) در النقائض، ج 1، ص 211 چنین نقل شده:

و إنّی و ایّاکم و شوقا الیکم کقابض ماء لم تسقه أنامله

و به ضابئ منسوب است (کتاب التشبیهات، ص 269 ملاحظه شود).

252 و اصبحت ممّا کان بینی و بینها سوی ذکرها کالقابض المآء بالید

و شاعر دیگری گفته است: از بحر طویل

253 و من یصحب الدنیا یکن مثل قابض علی المآء خانته فروج الأصابع

⁽¹⁾و از معانیی که نزدیک به آن معنی و داخل در تأویل آن است قول شاعر دیگری در غزل است: از بحر بسیط 254 إنّی و ایّاک کالصّادی رأی نهلا و دونه هوّة یخشی بها التّلفا

255 رأی بعینیه ماء عزّ مورده و لیس یملک نحو الماء منصرفا

و گفتار شاعر دیگر: از بحر طویل

256 و إنّی علی هجران بیتک کالّذی رأی نهلا ریّا و لیس بناهل

257 رأی برد مآء ذید عنه و روضة برود الضّحی فینانة بالأصائل

و بتحقیق آن آیه بیان این معنی را دربرگرفته است که خواندن آفریدگار- تعالی- بر وجه حقّ (از روی اخلاص) مقتضی اجابت بر وفق شروط مصلحت و به اندازه ای افزون از حدّ آرزوست (چنان که آیه متضمّن بیان) نومیدی خواننده غیر خداست همانند نومیدی کسی که آب را از قعر چاه فرا می خواند.).

تشبیه در سوره ابراهیم

(بیان) گفتار خدای- تعالی-: مَثَلُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمالُهُمْ کَرَمادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّیحُ فِی یَوْمٍ عاصِفٍ لا یَقْدِرُونَ مِمَّا کَسَبُوا عَلی شَیْ ءٍ ذلِکَ هُوَ الضَّلالُ الْبَعِیدُ ⁽¹⁾.

یعنی: فیما یتلی علیکم مثل الّذین کفروا (: در میان آنچه برای شما خوانده می شود مثل کسانی است که کافر شدند).

(أعمالهم) بدل اشتمال (برای الّذین) است.

(العصف): تندی باد است، گفته می شود: (یوم عاصف) یعنی: روز تندباد، و (عصفت الرّیح) یعنی: باد تند شد.

و تشبیه در این آیه مانند تشبیه در گفتار خدای- تعالی-: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِکُمْ بِالْمَنِّ وَ الْأَذی ... تا گفتار خدا کَمَثَلِ صَفْوانٍ عَلَیْهِ تُرابٌ ⁽²⁾است. پس خدا بیان نموده که اعمال کسانی که کافر شدند در از بین رفتن و مردود شدن مانند خاکستری است که باد در روز تند باد آن را بزداید؛ چنان که (در آیه (لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِکُمْ) بیان نمود که عمل با منّت نهادن و آزار رساندن، چنان که با خودنمایی، از بین می رود همان گونه که باران دانه درشت و پر پشت خاک را از روی سنگ پهن و صاف می زداید.

ابو العبّاس محمّد بن یزید ⁽³⁾از قول یک اعرابی، در هجو سعید بن سلم الباهلی).

258 لکلّ أخی مدح ثواب یعدّه و لیس لمدح الباهلیّ ثواب

259 مدحت ابن سلم و المدیح مهزّة فکان کصفوان علیه تراب

⁽¹⁾

لنا سیّد اربی علی کلّ سیّد جواد جثافی وجه کلّ جواد

اندکی از نیکی در حق وی (بخشش) درنگ کردم، پس مرا هجو گفت و بلاغت داشت؛ گفت:

(لکلّ أخی ...)

شاعر گفته است: از بحر طویل

260 و لست بجلب جلب غیم و قرّة و لا بصفا صلد عن الخیر معزل

(صلد) به معنای سنگ صاف و سخت است. رؤبه ⁽²⁾گفته است از بحر رجز

261 لمّا رأتنی خلق المموّة برّاقّ أصلاد الجبین الأجله

⁽³⁾

للّه درّ الغافیات المدّه سبّحن و استرجعن من تألّهی

مصراع اخیر از لسان العرب (ریشه مده) افزوده شد.- م.

(بیان) گفتار خدای- عزّ و جلّ-: أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُها ثابِتٌ وَ فَرْعُها فِی السَّماءِ تُؤْتِی أُکُلَها کُلَّ حِینٍ بِإِذْنِ رَبِّها وَ یَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِم.

لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ ⁽¹⁾.

ابن جریج ⁽²⁾گفته است: (کلمه طیّبه دارای ریشه ای در دل است، و میوه اش را در هر زمان می دهد، و هرگاه آن را به زبان می آورد، به آسمان عروج می کند، آنگاه خیر و منفعت آن می رسد.) و بتحقیق شاعران این تشبیه را به کار برده اند؛ اسدی ضمن ابیاتی که سراینده اش را نام نبرد، برایم خواند: از بحر طویل

262 أ أمّ أبان قلت امس کلیمة خلاسا کنبت البان فی الشبهان

و گفته شده: خدای- تعالی- از شجره طیّبه درخت نخل را اراده نموده، و شاهد صحّت این تأویل، فضیلتی است که در حدیث برای درخت خرما آمده و این که پیامبر (ص) گفته است: (خیر المال سکّة مأبورة او مهرة مأمورة ⁽³⁾).

و مقصود او از (سکّه مأبوره) درخت خرمایی است که گردافشانی شده است، و (مهره مأموره) آن مادیانی است که بسیار بچه آورد، و هرگاه جمعیّت قومی بسیار گردد، گفته می شود: (امر القوم (: زاد و ولد آن قوم بسیار شد)) یکی از اعراب گفته است: (نعم المال باسقات النّخل الرّاسخات فی الوحل، المطعمات فی المحل)، و مقصود از آن نخل، نخلی است که با ریشه های خود از زمین آب می نوشد، پیامبر (ص) گفت: (ما سقی منها بعلا ففیه العشر ⁽⁴⁾) و مقصود از (بعل) آن نخلی است که با ریشه های خود سیراب شده است؛ نابغه گفته است: از بحر طویل

263 من الواردات الماء بالقاع تستقی بأذنها قبل استقاء الحناجر

⁽⁵⁾ت.

ابو حاتم گفته است: (یکی از امتیازات نخل آن است که خدای- تعالی- آن را در سرزمینهای کفر قرار نداده، و چیزی از آن جز در سرزمین اسلام یا آن جایی که اسلام به آن رسیده، وجود ندارد).

و از جمله مطالبی که از دستخط مرزبانی نقل کرده ام این است که قیصر به عمر بن الخطّاب نامه نوشت به این شرح که: (فرستادگانم به من خبر داده اند که در سمت شما (سرزمین شما ⁽¹⁾) درختی است که همانند گوشهای الاغ ⁽²⁾می روید، و آنگاه از (شکوفه ای) همانند مروارید به رشته در آمده، در میان شاخه هایی همانند نقره شکفته می شود، و ایشان (مردم) با داشتن بوی و مزه خوش از آن بهره می گیرند، و آنگاه همانند زمرد سبز، در میان شاخه های طلایی می گردد، در آن حالت (نیز) از آن بهره مند می شوند، آنگاه مانند یاقوت، سرخ و زرد می شود، آنگاه رسیده، همچون پالوده می گردد، پس آن میوه نگهدارنده مقیم و توشه مسافر است، و اگر فرستادگانم راست گویند، آن درخت، درختی از بهشت است).

عمر او را جواب داد: (آن درخت، درخت خرماست که خدا برای مریم رویانید آن هنگام که عیسی از او متولّد شد، پس از خدای بترس، و جز خدا را خدا قرار مده (إنّ مثل عیسی عند اللّه کمثل آدم خلقه من تراب). ⁽³⁾)

ذکوان العجلی در حالی که نخل را وصف می کند گفته است: از بحر طویل

264 تری الباسقات العمّ منها کانّها ظعائن مضروب علیها قبابها

265 تدرّ اذا ما الشول لم یرج درّها و امست من الألبان صفرا وطابهد.

و سالم بن عبد اللّه الوالبی گفته است: از بحر وافر

266 تخرّمها العطاء فکلّ یوم یجاذب راکب منها قرینا

267 کأنّ فروعها فی کلّ ریح عذاری بالذوائب ینتصینا

⁽¹⁾و از تشبیهات نیکو شمرده شده گفتار کعب بن الاشرف ⁽²⁾است: از بحر رمل 268 و نخیل فی تلاع جمّة تخرج الطّلع کامثال الأکفّ

⁽³⁾(و نیز) گفتار ثعلبة بن عمیر الحنفی: از بحر طویل 269 نمت مثل أغماد السیوف و برّزت عن اللّیف بالاعناق قبل مدی الرفض

هنگامی که خوشه خرما گسترش یابد و پوسته بیندازد، گفته می شود: (رفض النّخل) (: خوشه های نخل بزرگ شد و پوسته انداخت).

و شاعر دیگری در زیبایی ترکیب، و تشبیه پوست خرما گفته است: از بحر رجز

270 جاءت علی غرس طبیب ماهر عشرین عشرین بذرع وافر

271 تری لها بعد إبار الآبر مآزرا تطوی علی مآزر

و گفته می شود: (کسی که طالب نخلستان و زمین آن است، باید با).

فاصله های بیست زرع بکارد، و در مثلی از فارسیان است که: درخت خرمایی به خواهرش می گوید: (از من دور شو که من بار تو و بار خود را می کشم).

و عبد الصمد بن المعذّل ⁽¹⁾راست در وصف بار نخل: از بحر رجز

272 کانّه فی ناضر الأغصان زمّرد لاح علی تیجان

273 حتّی إذا تمّت له شهران و انسدلت عثا کل القنوان

274 رأیته مختلف الألوان مثل الأکالیل علی الغوانی

⁽²⁾و ابن المعتزّ در حالی که نخل را وصف می کند، گفته است: از بحر رجز 275 اعددت للجار و للعفاة روازقا فی المحل مطعمات

276 یظلّ فیها الطّیر ناعمات بألسن کثیرة اللّغات

277 کواذب القول و صادقات ذوات أطواق مرصّعات

278 یصفقن فیها متنقّلات تصفیق نشوان علی الأصوات

279 بین حمام متهدّلات أبدت من الکافور ضاحکات

280 حتّی إذا صرن إلی میقات رحن من الجوهر موقرات

281 بالذهب الرّطب مکلّلات ثمّ تبدّلن باوعیات

282 للعسل المازیّ ضامنات بخالص التّبر مقمّعات

⁽³⁾و پیامبر (ص) می گفت: (هرگاه رطب (: خرمای تازه) آید، مرا تهنیت گویید، و هرگاه برود، مرا تسلیت گویید ...)، و پیامبر (ع) گفت: (زائوهای خود را رطب خورانید، که اگر خدا چیزی را بهتر از آن می دانست، روزی مریم می ساخت، آند.

هنگام که عیسی را تازه زاییده بود.) به پیامبر گفته شد: (ای پیامبر خدا، رطب در هر وقت موجود نیست) پیامبر گفت: (خرما) و بهترین خرمای شما برنیّ ⁽¹⁾است، و خوشمزه ترین و گرمترین (حرارت زاترین) آن، سرد آن (یا به سرما رسیده آن) است.)

و انس بن مالک ⁽²⁾گفت: (پیامبر (ص) صفیّه را با خرما و سویق ⁽³⁾ولیمه ⁽⁴⁾داد.

و از تشبیهات نمکین گفتار برخی اعراب است: از بحر طویل

283 و تمر کأطفال الزّنوج أتوابها و قد عمّموا بالزّبد منها رؤوسها

284 فما زالت الأنیاب تفری بطونها کما فرت الآساد منها فریسها

(بیان) گفتار خدای- عزّ و جلّ-: وَ مَثَلُ کَلِمَةٍ خَبِیثَةٍ کَشَجَرَةٍ خَبِیثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ ما لَها مِنْ قَرارٍ ⁽⁵⁾.

گفته شد: شجره خبیثه، درخت حنظل است، بنابراین تأویل وضع تشبیه روشن است، و عرب به تلخی حنظل و بدمزگی آن مثل می زند، و می گوید: (هو امرّ من الشری (: او از حنظل تلختر است)) و شری، حنظل است، چنان که می گوید:

(أحلی من الأری (: او شیرینتر از عسل است)) و اری، عسل است؛ شاعر در وصف مردی گفته است: از بحر رمل

285 و له طعمان اری و شری و کلا الطّعمین قد ذاق کل

و می گویند: (کانّه صرایة (: گویی صرایه است)) و صراء ⁽⁶⁾نیز به معنایم.

حنظل است ⁽¹⁾، چنان که بنا بر نقل از ابو عبیده (هبید) نیز به معنای حنظل است، و گفته شده: هبید دانه حنظل است؛ وقتی شتر مرغ دانه حنظل را بیرون می آورد تا بخورد گفته می شود: (تهبّد الظلیم) (: شترمرغ نر دانه حنظل را بیرون آورد).

و شاعر گفته است: از بحر متقارب

286 و ضرب الجماجم ضرب الأصم حنظل رامة یجنی هبیدا

⁽²⁾

فاوصیکم بطعان الکماة فقد تعلمون بان لا خلودا.- م.

287 و کائن تخطّت ناقتی من مفازة إلیک و من أحواض ماء مسدّم

288 بأعقاره القردان هزلی کانّها نوادر صیصاء الهبید المحطّم

⁽³⁾(صیصاء) پوست دانه حنظل است. و ذو الرّمه در حالی که درخت حنظل را وصف می کند گفته است: از بحر طویل

289 و فاشیة فی الأرض تلفی بناتها عواری لا تکسی دروعا و لا خمرا

290 إذا ما المطایا سفنها لم یذقنها و إن کان أعلی ثبتها ناعما نضرا

⁽⁴⁾ 291 محملجة الأمراس ملسا متونها سقتها عصارات الثّری فبدت عجرا

و پیامبر (ص) گفت: (مثل المؤمن یقرأ القرآن مثل الأترجّة0.

طیّب طعمها ذکیّ ریحها، و مثل المنافق الّذی لا یقرأ القرآن مثل الحنظلة مرّ طعمها کریه ریحها) ⁽¹⁾.ت.

تشبیه در سوره نحل

(بیان) گفتار خدای- عزّ و جلّ-: وَ لِلَّهِ غَیْبُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا کَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اللَّهَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ ⁽¹⁾.

معنای (او) در گفتار خدا (او هو اقرب) اظهار این معنی است که موضوع قیامت یا مانند چشم برهم زدن یا نزدیکتر از آن است، و گفته شده: (آوردن (او) برای به شک انداختن مخاطب است، و معنی این است که درباره آن موضوع (قیامت) بر چنین شکّی باشید. و تشبیه در آن آیه رساترین بیان در وصف چیزی است که درباره آن به مثل چنین حالتی از سرعت در ظهور و نزدیکی زمان وقوع، خبر آورده می شود.

خدای- تعالی- در سخن از تخت بلقیس گفته است: قالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتابِ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ ⁽²⁾و (قبل ان یرتدّ ...) یعنی (قبل ارتداد الجفن علی الجفن (: پیش از برگشتن پلک بر روی پلک)) و در گفتار عرب بسیار آمده و بر سر زبانها مشهور شده که: (فعل کذا فی طرفة عین و لحظة عین (: فلان کار رای در یک چشم بر هم زدن و در یک نگاه چشم انجام داد)) تا جایی که لحظه رای در سرعت و زودگذری کنایه از مقدار معیّنی از زمان قرار داده اند.

و بتحقیق شاعران، حرکت برق رای که خود مثل در سرعت است، به (طرفة العین (: برهم زدن چشم)) تشبیه کرده اند، و گفته اند: (أومض البرق) (: برق0.

درخشید و ظاهر شد)، و زمانی آن جمله رای گویند که برق آشکار شود. (و گفته اند) أومض الرّجل (: آن مرد با چشم اشاره کرد) و آن وقتی است که با چشمش اشاره کند، پس این وصف (ایماض) را مشترک میان آن دو حالت قرار داده اند؛ به سبب تناسبی که در سرعت، و سبکی و چالاکی در حرکت، میان آنها برقرار است.

و یکی از بزرگان از اشعار دعبل بن علی ⁽¹⁾برایم قراءت کرد: از بحر بسیط 292

کیف السّلوّ لمن أعضاؤه فرق جسم بطوس و قلب دونه النّجف 293 ما زلت أکلأ برقا فی جوانبه

کطرفة العین یخبو ثمّ یختطف ⁽²⁾و امیر ابو محمّد الحسن بن عیسی ابن المقتدر، از اشعار عبد اللّه بن المعتزّ در وصف باز، و سرعت حرکت آن، برایم خواند: از بحر رجز 294

یسبق طرفی فی السّماء رکضا کما رأیت الکوکب المنقضّا

⁽³⁾و از آن جهت تحقّق قیامت نزدیک است که آن بمنزله (کن فیکون (وجود یاب پس وجود می یابد)) است، و از این جاست که معنای (... مانند چشم برهم زدن و نزدیکتر) صحّت دارد، و همان معنی نیز معنای گفتار خدا در جای دیگر است: وَ ما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ کَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ ⁽⁴⁾زیرا خدای- عزّ اسمه- می گوید: إِنَّما قَوْلُنا لِشَیْ ءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ ⁽⁵⁾. و ذو الرّمّه از این کیفیّت امر خدای- عزّ و جلّ- خبر داده و گفته است: از بحر طویل 295 و عینان قال اللّه کونا فکانتا* فعولان بالألباب ما تفعل الخمر ⁽⁶⁾د.

روایت شعر جز به رفع (فعولان) نیست، و ذو الرمه در خبری که از وی نقل شده ⁽¹⁾

و عینان قال اللّه کونا فکانتا فعولین بالألباب ما تفعل الخمر

و شاعر دیگری که در جست و جوی روزی، به امیدواری به خدای- تعالی- بسنده کرده، و از سرعت فرمان و حسن تقدیر خدا خبر داده، گفته است: از بحر بسیط 296

لا تضرعنّ لمخلوق علی طمع فانّ ذاک مضرّ منک بالدین 297 و استرزق اللّه ممّا فی خزائنه

فانّ ذلک بین الکاف و النّون تشبیه دیگری در این سوره:

(بیان) گفتار خدای- عزّ و جلّ-: وَ لا تَکُونُوا کَالَّتِی نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْکاثاً تَتَّخِذُونَ أَیْمانَکُمْ دَخَلًا بَیْنَکُمْ أَنْ تَکُونَ أُمَّةٌ هِیَ أَرْبی مِنْ أُمَّةٍ إِنَّما یَبْلُوکُمُ اللَّهُ بِهِ وَ لَیُبَیِّنَنَّ لَکُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ ما کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ ⁽²⁾.

(الانکاث): و آن به معنای (انقاض (: رسنهای تاب باز شده)) و مفرد آن نکث است؛ و هر چیزی که تابیده شده، و تاب آن باز شده چه طناب باشد و چه نخ، آن چیز، انکاث است، گفته می شود: (نکث فلان الحبل (: فلانی تاب طناب را باز کرد)، ینکثه نکثا (: باز می کند آن را باز کردنی)) و هرگاه رشته های طناب باز شود،2.

گفته می شود: (الحبل منتکث) و آن (از هم باز کردن طناب) برای شکستن پیمان و جز آن استعاره آورده می شود. محمّد بن علی العشاری، از قول احمد بن دوست، از قول اسماعیل الصفّار، از قول احمد بن سعید الدمشقی برای ما بیان کرد که او (احمد بن سعید) گفت: (امیر ابو العباس عبد اللّه بن المعتزّ، از شعر خودش برای ما خواند: از بحر طویل

298 و إنّ الجدیدین الّذین تضمّنا فنائی بأحداث علیّ سراع

⁽¹⁾ 299 هما أنهضانی قبل إذ أنا ناشئ و قد سارعانی بعد أیّ سراع

⁽²⁾ 300 کناقضة أمرارها حین أحکمت قوی الحبل خرقاء الیدین صناع

301 و تصدقک الأنباء إن کنت سائلا و حسبک ممّا لا تری بسماع

(بیان) گفتار خدای- تعالی-: (تَتَّخِذُونَ أَیْمانَکُمْ دَخَلًا بَیْنَکُمْ أَنْ تَکُونَ أُمَّةٌ هِیَ أَرْبی مِنْ أُمَّةٍ).

(دخل): چیزی است که بر وجه نادرستی در چیزی داخل شود، و گفته شده:

( (دخل) غشّ و مکر است).

بیان گفتار خدا: (هی أربی) یعنی آن امّت عددشان بیشتر است: (پس به سبب این که امّتی عددشان بیشتر است) برای جست و جوی عزّت به وجود ایشان (همانند آن زنی نباشید که ...) و أربی وزن افعل التفضیل از (الرّبا) (فزونی) است.

شاعر گفته است: از بحر طویل

302 و أسمر خطّی کانّ کعوبه نوی القسب قد أربی ذراعا علی عشر

⁽³⁾

ضبط شده است.

یعنی خدا شما را با فرمان وفای به عهد می آزماید، و ضمیر (به) به (امر) بر می گردد و معنای دقیق آن این است که خدا با شما همانند آزمایش کننده رفتار می کند، تا پاداش در برابر عمل قرار گیرد. و آن آیه دلیل بر نهی کسانی است که با پیامبر خدا بیعت کرده اند، از این که بیعت خود را بشکنند؛ و دلیل آن، گفتار خدای- تعالی- است: فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها ⁽¹⁾.4.

تشبیه در سوره کهف

(بیان) گفتار خدای- عزّ و جلّ-: وَ إِنْ یَسْتَغِیثُوا یُغاثُوا بِماءٍ کَالْمُهْلِ یَشْوِی الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرابُ وَ ساءَتْ مُرْتَفَقاً ⁽¹⁾.

(المهل): هر چیزی است که ذوب شده تا حدّی که سیلان یافته است.

آن معنی از ابن مسعود روایت شده است. و گفته شده: (آن عبارت از لرد روغن است.)؛ و آن منقول از ابن عبّاس است. و گفته شده: (آن چیزی است که به آخرین درجه گرمی رسیده است.)؛ و آن منقول از سعید بن جبیر است. و بنا بر این تفسیر، مهل، حمیم نیز هست، و از آن است وَ سُقُوا ماءً حَمِیماً فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُمْ ⁽²⁾.

محمّد بن یزید ⁽³⁾، از اشعار فرزدق در آن هنگام که زهد پیش گرفت قراءت کرد:

از بحر طویل 303

أخاف وراء القبر إن لم یعافنی أشدّ من القبر التهابا و أضیقا 304 إذا جاء فی یوم القیامة قائد

عنیف و سواق یسوق الفرزدقا ⁽⁴⁾ت.

305 لقد خاب من أولاد آدم من مشی* الی النّار مغلول القلادة أزرقا ⁽¹⁾306 إذا شربوا فیها الحمیم رأیتهم* یذوبون من حرّ الحمیم تمزّقا ⁽²⁾(بیان) گفتار خدای- تعالی-: (یَشْوِی الْوُجُوهَ)؛ یعنی: هرگاه بیاید تا بنوشد، چهره از گرمای آن بریان می شود. و در وجه نامگذاری آن مایع به (آب) دو تأویل است: نخست این که از آن آب، آب مطلق اراده شده، جز این که دارای این وصف (حرارت) است که عذاب نوشنده اش را می افزاید. دوم این که ممکن است، نامگذاری آن مایع به آب، بر وجه استعاره باشد، و حقیقة آب نباشد؛ مانند گفتار خدای- تعالی-: وَ یُسْقی مِنْ ماءٍ صَدِیدٍ ⁽³⁾. پس خدا، صدید (خونابه) را بر وجه استعاره ماء (آب) نامید؛ و حال آن که آب نیست. و آب بر سه قسم است: آب مطلق، آب مضاف، و آب مستعار. آب مطلق آبی است که از آسمان سرازیر می شود، و از چشمه های زمین می جوشد؛ مانند آب دریا که پیامبر (ص) از آن یاد کرد و گفت:

(هو الطّهور ماءه، الحلّ میتته) ⁽⁴⁾.

و این آب، همان آبی است که شاعران از آن یاد کرده اند که بر آن وارد شده، و از آن پی جویی نموده و نوشیده اند؛ و هرگاه خبر دهنده ای خبر دهد که آن آب را نوشیده، یا از آن عبور کرده، یا خویشتن را با آن پاکیزه ساخته، آن آب، به آب دیگری اشتباه نمی شود، و آن همان آبی است که بستایش و نکوهش، دست بدست می گردانند؛ پس گفته می شود: (عذب (: گوارا)، ملح (: شور)، أجاج (: تلخ)، نقاح (: سرد)، صاف (: زلال)، طام (: فراوان)، أزرق (آسمانی)، أسمر (: گندمگون)،د.

اخضر (: سبز)، أطحل (: خاکستری)).

و بتحقیق عرب در اشعار خود، همه آن حالات را وصف کرده، و از آبی که در پیمودن بیابانهای ترس آور و سرزمینهای دور، وارد آن شده، سخن بسیار گفته، و آن را به دگرگونی رنگ، و گندیدگی، و بدی و لجن آلودگی وصف کرده، و در نکوهش و تشبیه آن به هر چیزی که دلالت بر ماندگی و بدمزگی و بدشکلی دارد، مبالغه نموده، تا آن (اوصاف نامطلوب) اشاره ای باشد به آنچه عرب، از انداختن خویش در ورطه کاری سخت و وحشتناک می بیند، و آنچه در پیمودن بیابانهای گسترده بی نام و نشان با آن مواجه می شود؛ مانند گفتار شاعر هذلی: از بحر کامل

307 و لقد وردت الماء فوق جمامه مثل الفریقة صفّیت للمدنف

308 فصدرت عنه ظامئا و ترکته یهتزّ غلفقه کان لم یکشف

⁽¹⁾(الفریقة) شیری است که با حبوبات برای زائو پخته می شود، شاعر آب فریقه را به آب آن مکان تشبیه کرده است ⁽²⁾.

و مانند گفتار ذو الرّمه: از بحر طویل

309 و ماء کلون الغسل أحوی فبعضه أواجن اسدام و بعض مغوّر

310 وردت و ارداف النّجوم کانّها قنادیل فیهنّ المصابیح تزهر

⁽³⁾و نیز گفته است: از بحر طویل 311 و ماء صریّ عافی الثّنایا کانّه من الأجن ابوال المخاض الضّوارب

⁽⁴⁾و اعشی گفته است: از بحر خفیف7.

312 و قلیب أجن کانّ من الزر ق بأرجائه سقوط نصال

⁽¹⁾و نیز گفته است: از بحر طویل

313 و أصفر کالحنّآء داو جمامه متی ما یذقه فارطو القوم یبصقوا

⁽²⁾

ضبط شده است.

314 و کائن تخطّت ناقتی من مفازة و من نائم عن لیلها متزمل

315 و من جون ماء عرمض الحول فوقه متی ما یذقه مائح القوم یتفل

⁽³⁾و نیز ذو الرّمّه گفته است: از بحر طویل 316 و ماء کلون السّخد لیس لجمّه سواء الحمام الورق عهد بحاضر

⁽⁴⁾ 317 صری آسن یزوی له المرء وجهه و لو ذاقه ظمان فی شهر ناجر

⁽⁵⁾و نیز در وصف سرزمینی که او و یارانش در آن به سر برده اند گفته است: از بحر طویل 318 و لمّا امتطینا صعبها و ذلولها الی أن حجبنا الشّمس دون السّرادق

319 تقتنا بفلذ من سرارة قلبها فحمنا علیه بین حاس وذائق

شاعر می گوید: در بخش گود این زمین مقدار کمی آب، به دست آوردیم، و آن را به سبب ماندگی و تغییر رنگ، به قطعه ای از گوشت یا کبد (جگر) تشبیهت.

نموده است.

و شاعر دیگری گفته است:

320 مستعجلین الی رکیّ آجن هیهات عهد الماء بالأمس

و علقمة بن عبده ⁽¹⁾گفته است: از بحر طویل

321 اذا وردت ماء کانّ جمامه من الأجن حناء معا وصبیب

⁽²⁾پس چون عرب به وارد شدن به این گونه آبها ناگزیر می شد، و در نوشیدن آنها رنج و مشقّت می دید؛ و چون قرآن بر زبان ایشان و بر شأن و حالی که از ایشان می شناخت نازل شد، لذا خدای- تعالی- از عذابی که برای ستمکاران مهیّا ساخته، آن را یاد کرد که نمونه برخی از حالات ایشان باشد، و در نتیجه، با مثال اندک، مقدار بسیار، و با نمونه حاضر، نوع غایب را یاد کنند؛ پس خدای- تعالی- گفت: إِنَّا أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِینَ ناراً أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها وَ إِنْ یَسْتَغِیثُوا یُغاثُوا بِماءٍ کَالْمُهْلِ ⁽³⁾، و مهل را تفسیر کردیم، و (سرادق) جامه ای است که اطراف خیمه کشیده می شود؛ رؤبه گفته است: از بحر رجز 322 یا حکم بن المنذر بن الجارود سرادق العزّ علیک ممدود

⁽⁴⁾

سرادق العزّ علیک ممدود

بهشت، نسبت به آنچه عرب در اشعار خود به پاکی و لطافت و خنکی، و لذت وصف کرده، ارزشمندتر است؛ زیرا وصف شاعران عرب، بیرون از وصف چشمه ها و ابرها نیست؛ چنان که جابر بن رألان گفته است: از بحر طویل

323 أیا لهف نفسی کلّما التحت لوحة إلی شربة من ماء احواض مادب

324 بقایا نطاف أودع الغیث صفوها مصقّلة الأرجاء زرق المشارب

325 ترقرق دمع المزن فیهنّ و التقت علیهنّ أنفاس الرّیاح الغرائب

و أوس بن حجر ⁽¹⁾گفته است: از بحر طویل

326 فلمّا استطابوا صبّ فی الصحن نصفه و جاؤوا بماء غیر طرق و لا کدر

327 بماء سحاب زلّ عن بطن صخرة الی متن اخری طیّب ماؤها خصر

(استطابوا): شربوا ماء عذبا (: آبی گوارا نوشیدند) و گفته شده: (إستطابوا به معنای: شربوا الطّابة (: طابه نوشیدند)) و طابه عبارت از باده گواراست. و گفته می شود: (شی ء طاب (: چیز پاکیزه)) و طاب به معنای طیّب است. و قراءت شده است: از بحر رجز

328 مبارک الأعراق فی الطّاب الطّاب إبن ابی العاص و آل الخطاب

و دلیل این قول، گفتار شاعر: (صبّ فی الصحن نصفه و جاؤوا بماء) است؛ و همانا آن، می بوده و سپس بر آن آب افزوده اند. و ابو عبیده گفته است: از بسیاری از مردم پرسیدم: (نیکوترین شعری که عرب سروده چیست؟) گفتند: (شعر زهیر):

از بحر طویل

329 و لمّا وردن الماء زرقا جمامه و ضعن عصیّ الحاضر المتخیّم

⁽²⁾و گفتار طرمّاح ⁽³⁾نیکو شمرده شده است: از بحر طویل9)

330 و ما جلس أبکار أطاع لسرحها جنی ثمر بالوادیین و شوع

331 بماء سحاب غادرته سحابة کمتن الیمانی سلّ و هو نصیع

⁽¹⁾ 332 بأطیب من فیها إذا ما تقلّبت من الأرض و سنی و العیون هجوع

و آن شاعر تشبیه آبگیر را به شمشیر از شعر ذو الرّمه گرفته است: از بحر طویل

333 فما انشقّ ضوء الفجر حتّی تبیّنت جداول امثال السّیوف القواطع

⁽²⁾و شاعر عباسی ⁽³⁾، معنای همان تشبیه را نه در لفظ آن به کار برده و گفته است: از بحر طویل 334 علی جدول ریّان لا یکتم القذی کأنّ سواقیه متون المبارد

⁽⁴⁾

(التشبیهات، ص 202 ملاحظه شود).

335 و تری الریاح إذا مسحن غدیره صقّلنه و نفین کلّ قذاة

336 ما إن یزال علیه ظبی کارع کتطلّع العذرآء فی المرآة

⁽⁵⁾و این تشبیه متضمن تناسبی با گفتار شاعر دیگر است: از بحر طویل 337 لنا برک مثل المرایا تریک ما تأخّر فی حافاتها و تقدّما

338 إذا عبّ فیها شارب الطّیر خلته یمدّ إلیه الفرخ جیدا لیطعمد.

یکی از آل طالب بدون این که از سراینده ای نام ببرد، برایم خواند: از بحر کامل

339 أحسن بها لججا إذا التبس الدجی کانت نجوم اللیل من حصبائها

340 فإذا تنفست الصبا فی متنها حکت الدروع بحسن وشی ردائها

341 و إذا استمرّ بها الهبوب تطایرت زهر الکواکب فی بسیط هوائها

342 و ترجّحت فیها السّماء و لم تزل خضرآؤها ترتجّ فی خضرآئها

امّا آب مضاف؛ پس مثال آن؛ آب انگور، و آب انار، و آب گل و آب گوشت است.

ابو ذؤیب هذلی ⁽¹⁾

(الشعر و الشعراء، ج 2، ص 547، و الاغانی، ج 6، ص 56)

343 عقار کماء النّیّ لیست بخمطة و لا خلّة یکوی الشّروب شهابها

⁽²⁾و نیز در سخن از آهو گفته است: از بحر طویل 344 فسوّد ماء المرد فاها فلونه کلون النّوور و هی أدماء سارها

⁽³⁾و یکی از شاعران محدث، در خطاب به خانه ای گفته است: از بحر کامل 345 و کانّما حصباء أرضک جوهر و کانّ ماء الورد قطر نداک

پس بر این معنی و نظیر آن، لفظ ماء (آب) اطلاق نمی شود.

و امّا اطلاق ماء (آب) بر وجه استعاره:

از مثالهای آن، قول عرب: (ماء الشبیبة، و ماء الدر، و ماء الصبابة (: آب جوانی، آب مروارید، آب عشق، و آب هوس)) است؛ مانند گفتار ذو الرّمّه: از بحر طویل4.

346 أدارا بحزوی هجت للعین عبرة فماء الهوی یرفضّ او یترقرق

⁽¹⁾و (هوی) (عشق) را آبی نیست؛ و همانا وی استعاره را در نظر گرفته و مقصودش از (ماء الهوی) دموع (: اشکها) است؛ زیرا اشکها برخاسته از محبّت است، و اعرابیی گفته است: از بحر طویل 347 یهیج علیّ الشّوق نوح حمامة دعت شجوها فی إثر إلف تشوّقا

348 دعت فبکت عینا محبّ لصوتها و فاض لها ماء الهوی فترقرقا

و نیز ذو الرّمّه گفته است: از بحر بسیط

349 أ إن ترسّمت من خرقاء منزلة ماء الصبابة من عینیک مسجوم

⁽²⁾و عشق را آبی نیست، و شاعر اشکها را اراده کرده؛ زیرا اشکها از شوق برخاسته است. مخزومی ⁽³⁾گفته است: از بحر خفیف

350 و هی مکنونة تحیّر منها فی أدیم الخدین ماء الشّباب

⁽⁴⁾و همانا مقصود شاعر شادابی و لطافت جوانی است؛ و چون جوانی از جهت رقّت و لطافت با آب مناسبت داشت، آن را آب قرار داد. و گفته می شود: (سیف له ماء (: شمشیر آبدار)) و مقصود تموّج و درخشندگی آن است. و می گویند: (هذا سیف من ماء الحدید (: این شمشیری است از آب آهن)) و مقصودشان جلا و آبداری آن است. شاعر گفته است: از بحر طویل

351 و أبیض من ماء الحدید کانّه شهاب بکفی قابس یتلهّد.

و یکی از اعراب گفته است: از بحر طویل

352 و ما وجد مغلول بصنعاء موثق بساقیه من ماء الحدید کبول

353 یقول له الحدّاد: انت معذّب غداة غد او مسلم فقتیل

354 بأکبر منّی روعة یوم راعنی فراق حبیب ما إلیه سبیل

و همانا خدا نطفه را بر سبیل استعاره ماء (آب) قرار داد، پس خدای- عزّ و جلّ- گفت: مِنْ ماءٍ دافِقٍ ⁽¹⁾.

و شاعر گفته است: از بحر بسیط

355 و ذات ماءین قد غیّضت جمّهما بحیث تستمسک الأرماق بالحجر

مقصود از (الماء ان) دو آب: آب بدن آن حیوان ماده و آب نر در زهدان آن است.

(غیّضت جمّهما (: کاهش دادی (یا کاهش دادم) بسیار آن دو آب را)):

مقصود این است که با به زحمت انداختن آن حیوان، دو آب را کم کردی تا لاغر شد.

و عرق (آب بدن) بر وجه استعاره ماء (آب) نامیده شده؛ ذو الرّمّه گفته است:

از بحر طویل

356 إذا القوم راحوا راح فیها تقاذف إذا عصرت ماء المطیّ الهواجر

⁽²⁾و از ابیات معانی ⁽³⁾است: از بحر طویل 357 و أقری کفسطاط العزیز جعلته نجیّ همومی و هو لا یتکلّم

358 و ضاح کظلّ النّسر ملّکت شلتی جوانبه و العیش بالماء تهجم

(اقری): شتر دراز پشت، و شتر ماده دراز پشت (قرواء) است.م.

گفتار شاعر: (وضاح): وی از (ضاح) لباسی را اراده کرده که در برابر خورشید واقع شده، و از آن لباس سایه گرفته، و سلاح خود را طناب آن سایبان قرار داده است.

(و العیس بالماء تهجم): مقصود وی از (الماء) عرق است، و (هاجرة هجوم):

نیمروز گرمی است که عرق را از بدن خارج می سازد.

شاعر دیگری- در حالی که سخن از اسبی می راند که سوار آن به پیکار رفته- گفته است: از بحر طویل

359 توقّف من ماء النّفوس و مائه شریجین مبیضّا و آخر أحمرا

360 تحدّر من أقطاره و هو ناصع فلمّا علا أرساغه عاد أغبرا

(توقّف) یعنی: وقف پوشید. و آن عبارت از سوار (: یاره) است.

(ماء النفوس): آب جانها، مقصود وی خون است.

(شریجین): دو چیز بهم آمیخته.

و اعشی در حالی که مدح می گوید، از ناقه ای سخن رانده، و گفته است:

از بحر طویل

361 ألمّت بأقوام فعافت حیاضهم قلوصی و کان الشّرب منها بمائکا

⁽¹⁾بر سر سخن از تفسیر کلام خدای- تعالی-: (بِئْسَ الشَّرابُ وَ ساءَتْ مُرْتَفَقاً) باز می گردیم: مقصود از نکوهش آن نوشیدنی، تأکید در تخویف و منع ایشان، و مبالغه در بازداری و جلوگیری ایشان است. و معنای گفتار خدا: (و مرتفقا) منزل است، چنان که گفته است: و أَعْتَدْنا جَهَنَّمَ لِلْکافِرِینَ نُزُلًا ⁽²⁾، و مرتفقا منصوب است بنابراین که تمیز باشد. و گفته شده:

(المرتفق) به معنای (المتّکأ (: تکیه گاه)) و مشتقّ از مرفق (آرنج) است؛ ذؤیب ⁽³⁾ت.

گفته است: از بحر بسیط 362 نام الخلیّ و بتّ اللّیل مرتفقا* کأنّ عینیّ فیها الصاب مذبوح ⁽¹⁾ت.

تشبیه در سوره انبیاء

(بیان) گفتار خدای- عزّ و جلّ-: یَوْمَ نَطْوِی السَّماءَ کَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْکُتُبِ ⁽¹⁾:

در تفسیر آمده است: (سجلّ عبارت است از: طوماری که در آن نوشته ای باشد) و ابن عبّاس گفته است: (سجلّ: طومارهایی است که با آنچه در آن نوشته شده، درپیچیده می شود) و گفته شده: (سجلّ نام فرشته ای است ⁽²⁾).

(و السّجل) با سکون جیم قراءت شده است. و حمزة بن حبیب و علی بن حمزة الکسائی، و عاصم بن بهدله ⁽³⁾در روایت حفص: (کطیّ السّجلّ للکتب) قراءت کرده اند، و باقی قاریان (کطیّ السّجلّ للکتاب) خوانده اند.

و آن آیه در برگیرنده این معنی است که تجدید حیات مخلوق برای پاداش که متضمن اعاده زندگی مخلوق پس از فنای آن است، همانند نوشته ای است که با نوشته هایش درپیچیده شود؛ آنگاه برای به کار بستن باز می شود، و شاعران کلمه (طیّ) را بر وجه استعاره و تشبیه، در اوصاف بسیاری به کار برده اند؛ از آن جمله گفتار امرؤ القیس در سخن از الاغ است: از بحر طویل9)

363 طواه اضطمار الشّدّ فالبطن شازب معالیّ علی المتنین فهو خمیص

⁽¹⁾و گفتار ذو الرّمّه: از بحر طویل 364 طوی طیّة طیّ الکری جفن عینه علی رهبات من جنان المحاذر

⁽²⁾و از تیراندازی سخن به میان آورده، و گفته است: از بحر طویل 365 طوی شخصه حتّی اذا ماتو دفّت علی هیلة من کلّ أوب تهالها

⁽³⁾و جریر ⁽⁴⁾از اسبان سخن به میان آورده، و گفته است: از بحر کامل 366 و طوی الوجیف مع الطّراد متونها طیّ التّجار بحضر موت برودا

⁽⁵⁾و از آن است گفتار ذو الرّمّه: از بحر طویل 367 و قلص مقورّة الجلود عوج طواها طیّة البرود

تنحی بألحیها رؤوس البید ⁽⁶⁾و نیز گفته است: از بحر طویل

368 طوی بطنه التّوجاف حتّی کانّه هلال جلت عنه ظلاما سحائبه

⁽⁷⁾

ضبط شده است.

369 طیّ القراری الحبر و در معنای دیگری گفته است: از بحر طویل

370 طوی الموت ما بینی و بین محمّد و لیس لما تطوی المنیّة ناشر

⁽¹⁾و شاعر دیگری در معنای غزل گفته است: از بحر طویل 371 إن کان هذا منک حقّا فانّنی مداوی الّذی بینی و بینک بالهجر

372 و منصرف منک انصراف ابن حرّة طوی ودّه و الطّیّ أبقی من النّشر

و عباس بن الاحنف در وصف زنی گفته است: از بحر بسیط

373 شمس مقدّرة فی خلق جاریة کانّما کشحها طیّ الطّوامیر

⁽²⁾این شاعر کوشیده است، تشبیه آن آیه را در مقصودش منتقل کند، پس تکلّف وی آشکار شده، و زشتی بیانش ظاهر گردیده؛ با وجودی که وی از زبردستان شاعران محدث، و زبان آور ایشان است؛ وی در تشبیه مفرد بمفرد، لفظ جمع آورده، و طومار را (با لفظ جمع) به ضخامت یاد کرده؛ در حالی که وی در مقام وصف لطافت و نازکی است؛ و انحراف وی را از گفتار صحیح سببی جز دست زدن به آیات کتاب (قرآن) نیست ⁽³⁾.ت.

تشبیه در سوره حجّ

(بیان) گفتار خدای- عزّ و جل-: وَ إِنَّ یَوْماً عِنْدَ رَبِّکَ کَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ ⁽¹⁾.

گفته شده: (مقصود از یوما (: یک روز) از روزهایی است که خدا در آن روزها آسمانها و زمین رای آفرید) آن قول از ابن عبّاس است.

معنای آیه چنین است: و بدرستی که یک روز از روزهای عذاب در محضر پروردگارت؛ از نظر سنگینی و طول کشیدن، همانند هزار سال از سالهایی است که ایشان می شمارند؛ پس اگر نه این است که نادانند، چگونه سرعت در رسیدن زمان عذاب رای خواستارند؛ و این معنی همانند این گفتار عرب است: (ایّام الحزن طوال و ایّام السّرور قصار (: روزگاران اندوه طولانی و روزگار شادی کوتاه است)).

یکی از یاران از شاعری قدیم برایم خواند: از بحر طویل 374 مساؤک سکر و الصباح خمار* نعمت و أیّام السّرور قصار و ذو الرّمه به همین معنی اشاره نموده با گفتارش:

375 و ما یوم خرقاء الّذی فیه نلتقی* بنحس علی عینی و لا متطاول ⁽²⁾و نیز از آن معنی است، گفتار شاعر دیگر: از بحر کامل 376 و قصیرة الأیّام ودّ جلیسها* لو دام مجلسها بفقد حمیم و شبرمة بن الطّفیل گفته است: از بحر طویلت.

377 و یوم شدید الحرّ قصّر طوله* دم الزّقّ عنّا و اصطفاق المزاهر ⁽¹⁾و (یوم کظلّ الرّمح) نیز روایت می شود. شاعران (از آن تشبیه) طول تنها رای در نظر نگرفته؛ بلکه در نظر می گیرند که آن (مشبّه) علاوه بر طولانی بودن تنگ است، و وسعت ندارد.

و جریر در تشبیه کوتاهی روز نیکو گفته است با گفتارش: از بحر طویل 378 و یوم کإبهام القطاة محبب* إلی صباه غالب لی باطله ⁽²⁾و درباره شعر جریر آنچه اصمعی روایت کرده معروض می افتد؛ گفت: (بر خلف الاحمر ⁽³⁾، شعر جریر رای خواندم، چون رسیدم به گفتار او:

379 و یوم کإبهام القطاة محبّب* إلی صباه غالب لی باطله 380 رزقنا به الصید الغزیر و لم نکن* کمن نبله محرومة و حبائله ⁽⁴⁾381 فیالک یوم خیره قبل شرّه* تغیّب واشیه و اقصر عاذله ⁽⁵⁾پس گفت: (وای بر او! چه سودی است در خیری که به شرّ باز می گردد!) گفتم: (بر ابو عمرو این چنین قراءت کردم، او به من گفت: (راست گفتی، و جریر نیز چنین سروده است، و ابو عمرو تو رای بر قراءت وجهی جز آن وجهی که شنیده وادار نساخته است) گفتم: (بر چه وجهی واجب بود شعرش رای بسراید؟) گفت: (بهتر این).

بود که بگوید: (فیالک یوما خیره دون شرّه (: وه تو چه روزی هستی! که خیر آن مانع از شر آن است))، پس این طور روایت کنید؛ که راویان قدیم برخی از شعرهای شاعران قدیم رای اصلاح می کردند) گفتم: (از این پس آن بیت رای جز بر این وجه نمی خوانم) گفت: (چنین کن ⁽¹⁾که ابن مقبل می گفت: (ما قافیه ها رای نامتناسب رها می سازیم، و راویان آنها رای پابرجا برای ما می آورند) اصمعی گفت: (به خلف الاحمر گفتم: (به عقیده تو، کدام یک از آن دو مرد جریر یا أخطل شاعرتر است) به من گفت: اخطل سروده است: از بحر طویل 382 و کم قتلت أروی بلا ترة لها* و أروی لفرّاغ الرّجال قتول ⁽²⁾وی می گوید: کشتن ایشان ما را، نه خونبهایی دارد و نه دیه ای) و جریر در مثل این معنی گفته است: از بحر بسیط 383 إنّ العیون التی فی طرفها مرض* قتلننا ثمّ لم یحیین قتلانا ⁽³⁾(- خلف الاحمر گفت) پس ببین میان آن دو کلام از نظر رسایی، و میان آن دو تعبیر از نظر زیبایی چه تفاوتی است!، و همانا وی (جریر) آهنگ این معنی کرده که آن چشمهایی که وی رای کشته اند، قصاص نشده اند، و اگر قصاص می شدند، قصاص، همانند زندگی برای کشته شدگان آن چشمها بود، وی در بیان این معنی، گفتار خدای- تعالی-: وَ لَکُمْ فِی الْقِصاصِ حَیاةٌ ⁽⁴⁾را در نظر گرفته است) اصمعی گفت: (گفتم: (بیت اخطل را با عبارت (و أروی لفرّاغ الرّجال) فزونیی هست) گفت:

(بلی، آن یک فزونی است، ولی با وجود آن، گفتار جریر شیرینتر، و برای گوشها لذتبخش تر است، و همانا اخطل این معنی (زیادتی) را از گفتار ارسطو: (العشق شغل قلب فارغ) به معنای خود انتقال داده است).9.

و بتحقیق شاعران در غزلسرایی خود، با نزدیکی و دوری از محبوب روز را به کوتاهی و درازی وصف کرده اند، چنان که خزاعی ⁽¹⁾گفته است: از بحر وافر

384 یطول الیوم لا ألقاک فیه و عام نلتقی فیه قصیر

385 و قالوا لا یضیرک نأی شهر فقلت لصاحبیّ فمن یضیر

⁽²⁾و برخی از بادیه نشینان از شعر جمیل شاعر بنی عذره برایم خواند: 386 إنّی لاحفظ سرّکم و یسرّنی لو تعلمین بصالح ان تذکری

387 و یکون یوم لا اری لک مرسلا او نلتقی فیه علیّ کاشهر

388 یا لیتنی ألقی المنیّة بغتة إن کان یوم لقائکم لم یقدر

389 تقضی الدیون و لیس ینجز عاجلا هذا الغریم لنا و لیس بمعسر

⁽³⁾و طائی گفته است: از بحر کامل 390 اعوام وصل کان ینسی طولها ذکر النّوی فکانّها أیّام

⁽⁴⁾ 391 ثمّ انبرت أیّام هجر أردفت بجوی أسی فکانّها أعوام

392 ثمّ انقضت تلک السّنون و أهلها فکانّها و کانّهم أحلام

⁽⁵⁾و تعداد کمی از مثالهای این جنس تشبیه، جانشین بسیار آن است، و بسط کلام در غیر آن جنس تشبیه به این کتاب شایسته تر است. و نیز درباره گفتار خدای- تعالی-: (وَ إِنَّ یَوْماً عِنْدَ رَبِّکَ کَأَلْفِ سَنَةٍ) گفته شده: (یعنی (یک روز) در طول مهلتی که به بندگان اعطا می شود، تا این که هر کس از ایشان شایسته صلاح است، صلاح یابد، برابر هزار سال در طول مدتت.

مهلت و حلم است.

و نیز گفته شده: (مقدار عذاب در آن روز، به سبب سختی و انبوهی آن حقیقة برابر مقدار عذاب هزار سال از روزهای دنیاست. و نعمتهای بهشت هم نسبت به خودش چنان است. و آیه متضمن این معنی است که عجله نادان در فرارسیدن عذاب مستلزم جلب بلا بسوی خود، و مهلتی که خدای- تعالی- برای روبراه شدن بندگان عطا کرده، موجب فریفته شدن نادانان است.

تشبیه در سوره نور

(بیان) گفتار خدای- عزّ و جلّ-: اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکاةٍ فِیها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ فِی زُجاجَةٍ الزُّجاجَةُ کَأَنَّها کَوْکَبٌ دُرِّیٌّ یُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَکَةٍ زَیْتُونَةٍ لا شَرْقِیَّةٍ وَ لا غَرْبِیَّةٍ یَکادُ زَیْتُها یُضِی ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ نُورٌ عَلی نُورٍ ⁽¹⁾.

معنای گفتار خدا: (نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ) این است که حقّ در آسمانها و زمین مستقرّ است؛ چنان که هرگاه آدمی بحق سخن می گوید؛ به او گفته می شود (علی کلامک نور (: بر سخن تو روشنایی است))، و گفته شده: (معنای آن کلام، این است که خدا راهنمای اهل آسمانها و زمین است) آن گفتار از ابن عبّاس است، و گفته شده: (به معنای روشنی بخش آسمانها و زمین و ستارگان و خورشید، و ماه است، این تفسیر نیز از ابن عبّاس و از حسن است.

گفتار خدای- تعالی-: (مَثَلُ نُورِهِ) به معنای: (مثل تنویره بالایمان قلوب المؤمنین (: مثل نور بخشیدن خدا به دلهای مؤمنان به سبب ایمان ...)) است، پس خدا- جلّ اسمه- نور را به خودش نسبت داد؛ چنان که می گویند: (هذا ادب اللّه) یعنی (هذا تأدیب اللّه (: این ادب، از ادب آموزی خداست)).

و گفته شده: ( (مثل نوره) یعنی: مثل نور القرآن. پس خدا از لفظ قرآن با تعبیر کنایه ⁽²⁾نام برده: در حالی که سخنی از آن نرفته است؛ چنان که خدای- تعالی- گفتهد.

است: إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ ⁽¹⁾در حالی که از ضمیر (انزلناه) سخنی به میان نیامده است، و چنان که گفته است: حَتَّی تَوارَتْ بِالْحِجابِ ⁽²⁾و ⁽³⁾.

أوس بن حجر گفته است: از بحر طویل 393 و غیّرها عن وصلنا الشّیب انّه* شفیع الی البیض الحسان مجرّب ⁽⁴⁾

و غیرها عن وصلها الشیب انّه شفیع الی بیض الخدود مدرّب

و ممکن است خدا از (نور) خود قرآن رای اراده کرده باشد: چنان که خدای- تعالی- گفته است: قَدْ جاءَکُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَ کِتابٌ مُبِینٌ ⁽⁵⁾.

و (مشکاة) در کلام عرب عبارت از شکافی است که روزن ندارد. و قراءت شده است: از بحر رجز

394 تدیر عینین لها نجلاوین کمثل مشکاتین مصباحین

و گفته شده: (مشکاة در زبان حبشیان به معنای (کوّة): روزنه، است.)

اگر گفته شود: (با وجود گفتار خدای- تعالی-: ... بِلِسانٍ عَرَبِیٍّ مُبِینٍ ⁽⁶⁾چگونه جایز شد در سخن گفتن با عرب، لغت (مشکاة) به کار رود؟) جواب این است که ممکن است یک اسم در دو زبان متّحد شود. و مثل چنان اتّحادی در برخی موارد توافق (در الفاظ و معانی) قابل انکار نیست؛ پس گاهی در بیتهایی از شعر، میان دو شاعر توارد روی می دهد، و مثل چنان تواردی قابل انکار نیست، و مانند تواردی که (در الفاظ و معانی) میان اهل دو زبان واقع می شود و ممکن است (مشکاة) از5.

جمله کلماتی باشد که عرب آن را معرّب ساخته، و آن را تغییر داده، و به آن سخن گفته، و همانند لغت خودش گردیده است. و از آن است گفتار حارث بن حلّزه ⁽¹⁾

آذنتنا ببینها أسماء* ربّ ثاو یملّ منه الثّواء (الشعر و الشعراء ج 1 ص 127 ملاحظه شود)

از بحر سریع

395 لمن الدیار عفت بذی الحبس آیاتها کمهارق الفرس

⁽²⁾و (مهارق ⁽³⁾) فارسی معرّب است. و اوس بن حجر گفته است: از بحر کامل

396 نبّئت أنّ بنی سحیم أدخلوا أبیاتهم تامور نفس المنذر

⁽⁴⁾و (تامور) کلمه ای سریانی ⁽⁵⁾است. و درباره (مشکاة) گفته شده: مشکاة: عمود چراغدان (: قندیل) است که در آن فتیله قرار دارد).

(بیان) گفتار خدا: (یَکادُ زَیْتُها یُضِی ءُ)؛ یعنی: از شدّت شفّافی نزدیک است بدرخشد؛ وصف پاکی به درخشندگی از رساترین وصفهاست، و فعل (کاد) برای بیان معنای مقاربه (: نزدیکی حصول خبر) می آید. چنان که خدای- عزّ اسمه- گفته است: یَکادُ الْبَرْقُ یَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ ⁽⁶⁾.0.

و امّا گفتار خدا: إِذا أَخْرَجَ یَدَهُ لَمْ یَکَدْ یَراها ⁽¹⁾، بنابر تقدیم و تأخیر است؛ مانند گفتار ذو الرّمه: از بحر طویل

397 إذا غیّر النّأی المحبّین لم یکد رسیس الهوی من حبّ میّة یبرح

⁽²⁾مقصود شاعر (از لم یکد ... یبرح)، لم یبرح و لم یکد ... (: محو نشد و نزدیک نبود محو شود) است. (الدّرّیّ)، نزد عرب، هر چیز بسیار تابنده و درخشنده است، و آن منسوب به (درّ) است، پس شفّافی آن به درخشندگی درّ تشبیه شده است. و گفته شده: (درّی یکی از ستارگان پنجگانه ⁽³⁾است.) و فرّاء گفته است: (عرب ستارگان بزرگی که نامهایشان را نمی داند، (دراری) می نامد) درّیّ، بدون همزه است، و ابو عمرو و کسائی (درّی ء) به کسر دال و با همزه در آخر قراءت کرده اند. ابو عبیده گفته است:

( (درّی ء) از قول عرب: (درأ الکوکب) ⁽⁴⁾است، و هنگامی آن جمله گفته می شود که ستاره در کرانه آسمان از جایی به جای دیگر منتقل شود) و حمزه (درّئ) به ضمه اول و همزه در آخر خوانده است.

فرّاء قراءت او را مورد انتقاد قرار داده و گفته است: (در کلام عرب وزن فعّیل وجود ندارد، مگر این که آن وزن، عجمی باشد ⁽⁵⁾.

ابو عبیده گفته است: (حمزه در این قراءت اشتباه کرده، و دلیلش این است که وزن (درّوء) بر وزن (سبّوح و قدّوس) را در نظر داشته، و همراهی واو را با ضمّه ثقیل).

شمرده، و آن را به (یاء) و ضمّه را به کسره تغییر داده است، و برخی از قاریان درّی خوانده اند، و در این قراءت وجهی جز اتّصال یاء نسبت به آخر کلمه جایز نیست، پیامبر (ص) در وصف دجّال گفته است: (إحدی عینیه عورآء لا حدقة لها و الأخری کانّها کوکب درّیّ). ⁽¹⁾

و امّا تشبیه شیشه چراغ به ستاره، آن تشبیه برای افزایش صفت روشنی و تابش چراغ و مبالغه در وصف درخشندگی و نورافکنی آن است. و بتحقیق شاعران ستاره ها را به چراغها، و چراغها و همچنین آتش را از فاصله دور به ستاره ها تشبیه کرده اند، و درّ را نیز به ستارگان تشبیه کرده اند.

امّا تشبیه ستارگان به چراغها: مانند گفتار امرؤ القیس: از بحر طویل

398 نظرت إلیها و النّجوم کانّها مصابیح رهبان تشبّ لقفّال

⁽²⁾و مانند گفتار أرطاة بن سهیّه: از بحر طویل 399 إذا کانت الشّعری العبور کانّها معلّق قندیل علیه الکنائس

400 و لاح سهیل من بعید کأنّه شهاب ینحیّه من الرّیح قابس

⁽³⁾و شاعران محدث این تشبیه را به کار برده اند؛ ابن المعتزّ شعری سروده و آن تشبیه را به تشبیه دیگر نزدیک ساخته است: از بحر کامل 401 و الصبح یتلو المشتری فکانّه عریان یمشی فی الدجی بسراج

⁽⁴⁾و در تشبیه ستارگان به درّ ⁽⁵⁾نیز گفته است: از بحر طویلم.

402 کانّ النّجوم فی فحمة الدجی رؤوس مداری رکّبت فی معاجر

⁽¹⁾و ابن المعتزّ را در این معنی و پاره ای از عبارتش، عبد العزیز بن عبد اللّه بن طاهر شرکت جسته، و تشبیهش را منحصر به تشبیه ستاره (الشّعری) نموده و گفته است: از بحر رجز 403 و اعترضت وسط السّماء الشّعری کانّها یاقوتة فی مدری

⁽²⁾و بتحقیق یکی از شاعران مولّد برای ستارگان با ستاره ثریّا تشبیهی بدیع آورده و گفته است: از بحر کامل مجزوء 404 و تری النّجوم المشرقا ت کانّها درّ العصابه

405 و تری الثّریّا وسطها و کانّها زرد الذؤابه

⁽³⁾و بتحقیق یزید بن الطّثریّه ⁽⁴⁾در تشبیه ستارگان ثریّا گفته است: از بحر طویل 406 اذا ما الثّریّا فی السّماء کانّها جمان و هی من عقده فتبدّدا

⁽⁵⁾و شاعر دیگری در حالی که سخن از زنی به میان آورده گفته است: از بحر طویل 407 أتینا بلیل و النّجوم کانّها قلائد درّ حلّ عنها نظامها

⁽⁶⁾و شاعر دیگری گفته است: از بحر خفیفها

408 و رأیت السّماء کالبحر الّا إنّ مرسوبه من الدرّ طاف

⁽¹⁾و ابو العتاهیّه گفته است: از بحر مجتثّ 409 أما ترون الثّریّا کانّه عقد ریّا

⁽²⁾و شاعر دیگری گفته است: از بحر طویل 410 و لیل رقیق الطّرّتین کانّما ترودبه الأنفاس مسکا مضوّعا

411 کانّ الثّریّا فیه درّ تقاربت مساقطه من سلکه فتجمّعا

و عبد بنی الحسحاس ⁽³⁾را شعری است که در آن سخن از زنی به میان آورده و گردنبندهای زیر گلویش را به ستارگان ثریّا تشبیه کرده، و آن را مقرون به تشبیه دیگری ساخته و گفته است: از بحر طویل

412 کانّ الثّریا علّقت فوق نحرها و جمر غضی هبّت له الرّیح ذاکیا

⁽⁴⁾و نیز احتمال دارد آن بیت، گردنش را هر چند خالی از زیور بوده، به درخشندگی وصف کرده باشد،- چنان که فزاری در حالی که مردی را می ستاید گفته است: از بحر طویل 413 کانّ الثّریّا علّقت فوق نحره و فی أنفه الشّعری و فی خدّه القمر-

(و آن وصف درخشندگی را) با ذکر شعله آتش درخت غضی ⁽⁵⁾مؤکّد ساخته باشد، و عرب زن جوان را وصف و به آتش تشبیهش می کنند، و می گویند: (کانّها شعلةم.

نار (: گویا او یک گندله آتش است)، و نقل شده از ابیات معانی: از بحر طویل

414 و شعثاء غبراء الفروع ضعیفة بها توصف الحسناء اوهی أجمل

415 دعوت بها أبناء لیل کانّهم و قد أبصروها معطشون قد أنهلوا

و جمیل در تشبیه آتش به ستاره از فاصله دور گفته است؛ و برای کثیّر نیز روایت شده است: از بحر طویل

416 رأیت و أصحابی بأیلة موهنا و قد غاب نجم الفرقد المتصوّب

417 لعزّة نارا ما تبوح کانّها إذا ما رمقناها علی الأفق کوکب

⁽¹⁾(بیان) گفتار خدای- عزّ و جلّ-: (یُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَکَةٍ): توقد نیز قراءت می شود، کسی که به صیغه مذکّر خوانده (برای مرجع ضمیر) مصباح را در نظر گرفته، و آن که به صیغه مؤنّث خوانده (زجاجه) را قصد کرده است، و درباره گفتار خدا: (مبارکة) گفته شده: (در میان جنس درخت، درختی نیست مانند درخت زیتون و خرما که شاخه اش از ابتدا تا انتها برگ دهد.) شاعر گفته است: از بحر خفیف 418 بورک المیّت الغریب کما بورک نضح الرّمان و الزّیتون

⁽²⁾(بیان) گفتار خدای- تعالی: لا شَرْقِیَّةٍ وَ لا غَرْبِیَّةٍ: یعنی: در هیچ ساعتی از روز، چیزی آن را از نور خورشید نمی پوشاند، پس آن درخت شرقی- غربی است، و خورشید هنگام صبح و عصر به آن می رسد، و در نتیجه آن درخت سرسبزتر و روغنش مرغوبتر است، و حسن گفته است: (لا شرقیّة و لا غربیّة) یعنی: آن درخت از جنس درخت دنیا نیست بلکه از جنس درخت بهشت است.)د.

تشبیه دیگری در این سوره:

(بیان) گفتار خدای- عزّ و جلّ-: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَعْمالُهُمْ کَسَرابٍ بِقِیعَةٍ یَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً حَتَّی إِذا جاءَهُ لَمْ یَجِدْهُ شَیْئاً وَ وَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ وَ اللَّهُ سَرِیعُ الْحِسابِ ⁽¹⁾.

(القیعة): جمع قاع؛ مانند جار (: همسایه) و جیرة، و (القیعة و القاع) بخش گسترده ای از زمین است که در آن گیاه نیست، و کسی که در آن حرکت می کند به نظرش می رسد که آبی روان است؛ جز این که سراب هنگام چاشت بالا می گیرد، و گویی آبی است میان آسمان و زمین.

(بیان) گفتار خدا: (یَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً): جایز است (یحسبه) به کسره سین و (یحسبه) به فتحه سین قراءت شود. جایز است ظمان (با همزه) و ظمان (با حذف همزه) خوانده شود.

(بیان) گفتار خدا: (حَتَّی إِذا جاءَهُ لَمْ یَجِدْهُ شَیْئاً)؛ یعنی: هرگاه به جای دیگری آید، آن را چیزی نیابد؛ یعنی: وقتی به محلّ آب نما بیاید، زمینی را می بیند که در آن آبی نیست؛ پس خدای- سبحانه- آگاه ساخت که شخص کافری که گمان می برد عملش او را نزد خدا سود رسانده، گمانش مانند گمان کسی است که سراب را آب می پندارد؛ پس عمل کافر باطل شده و از بین رفته است، پس خدا این مثل را برای کافر زد، و گفت: (بدرستی که اعمال کافران مانند این سرابی است که آب پنداشته می شود؛ و حال آن که آب نیست.)

و ذو الرّمّه در تشبیه سراب به آب گفته است: از بحر طویل

419 کانّ مطایانا بکلّ مفازة قراقیر فی موج من الآل تسبح

⁽²⁾و (اعشی) سراب را به وصف آب متّصف ساخته است: از بحر طویل).

420 و خرق مخوف قد قطعت بجسرة إذا خبّ آل وسطه یترقرق

⁽¹⁾و شبیب بن البرصاء ⁽²⁾گفته است: از بحر طویل 421 و مغبرة الآفاق یجری سرابها علی أکمها وسط الضّحی یتموّج

و شاعر رجزسرا گفته است: از بحر رجز

422 و بلدة یسیر جاری آلها یری بها العوهق فی و آلها

⁽³⁾ 423 کالنّار جرّت طرفی حبالها لولا حدیث النّفس لم أبالها

العوهق: شترمرغ یعنی: تنه آن شترمرغ در سراب، درشت شد، پس (در درشتی) همانند ناقه است، شاعر می گوید: اگر نه این بود که گفته می شد که من ترسویم، به این سرزمین پا نمی نهادم.

و ذو الرّمّه نیز گفته است: از بحر وافر

424 و ساحرة السّراب من الموامی ترقّص فی عساقلها الأروم

⁽⁴⁾ 425 یموت قطا الفلاة بها أواما و یهلک فی جوانبها النّسیم

426 بها غدر و لیس لها بلال و أشباح تجول و لا تریم

⁽⁵⁾و شاعر دیگری گفته است: از بحر طویل 427 و قلتم لنا کفّوا الحروب لعلّنا نکفّ و ثّقتم لنا کلّ موثق

428 فلمّا کففنا الحرب کانت عهودکم کلمع سراب بالملا متألّق

لعلّ در این جا برای معنایی جز شکّ آمده است، و از آن معنی است گفتار2.

خدای- تعالی-: یا أَیُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ ⁽¹⁾، لعلّکم تتّقون به معنای (لتتّقوا (: برای این که پرهیزگاری پیشه کنید)) است، و لعلّ به معنای (لام کی) ⁽²⁾آمده است.

و بشر بن المعتمر ⁽³⁾نیز در حالی که سخن از فریفته شدن به سراب به میان می آورد در شعری بمضمون هجو گفته است: کامل

429 غلطا لمن حسب السّراب بقفرة ماء ترقرق وسط قاع قرقر

430 فأراق نطفته و أمعن نحوه و الآل لمّا یدن بعد او یتأخّر

و شاعر دیگری گفته است: از بحر خفیف (کالّذی غرّه السّراب بما خیّل حتّی هراق ما فی السّقآء) (بیان) گفتار خدای- عزّ و جلّ-: (أَوْ کَظُلُماتٍ فِی بَحْرٍ لُجِّیٍّ) ⁽⁴⁾:

مقصود این است که اعمال کافران اگر مثلی برایش آورده شود، مثل آن مانند سرابی است که (در حقیقت) چیزی نیست، یا مانند این تاریکیی است که خدا وصف کرده است؛ زیرا چون خدای- تبارک و تعالی- نور خودش را که برای مؤمنان است، وصف کرد، او- تعالی- آگاه ساخت که دلهای کافران و اعمالشان همانند تاریکی است. طائی گفته است: از بحر کامل

431 فی لیلة فیها السّماء مضرّة سوداء مظلمة کقلب الکاف0.

و چنان که خدای- جلّ اسمه- نور را با بلیغترین وصف ممکن، وصف کرده، همچنان وصف ظلمت را بیان داشته، و در آن وصف، میان شب و ابر، و موجهای متراکم دریا را گرد آورده. و آن شدیدترین حالت تاریکی است، و به همان گونه امرؤ القیس تاریکی شب را به موج دریا تشبیه کرده در گفتارش: از بحر طویل 432 و لیل کموج البحر مرخ ⁽¹⁾

سدوله علیّ بانواع الهموم لیبتلی

⁽²⁾و خدای- تعالی- در وصف تاریکی گفت: ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ ⁽³⁾چنان که در وصف نور گفت: نُورٌ عَلی نُورٍ ⁽⁴⁾.5.

تشبیه در سوره نمل

(بیان) گفتار خدای- عزّ و جلّ-: وَ أَلْقِ عَصاکَ فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ کَأَنَّها جَانٌّ وَلَّی مُدْبِراً وَ لَمْ یُعَقِّبْ یا مُوسی لا تَخَفْ إِنِّی لا یَخافُ لَدَیَّ الْمُرْسَلُونَ ⁽¹⁾.

(الاهتزاز) شدّت لرزش در حرکت است، و حیوان را حرکتی است که بر وجود آن دلالت دارد، و هرگاه موجودی بر حالت آن حرکت، دیده شود، به سبب آن، شکّی در حیوان بودنش دست نمی دهد، و حرکت حیوانی عبارت از تغییری است که به وسیله نفس حیوانی تحقّق می یابد؛ با شرط این که آن چیز (صاحب نفس) بر ساختمان حیوانی باشد، و این حالت آنچه را که برخی ملحدان درباره عصا (عصای موسی) ادّعا می کنند، ردّ می کند.

و اصل معنای (عصا) امتناع است، گفته می شود: (عصی یعصی) هرگاه شخصی (از کاری یا چیزی) خودداری کند. شاعر گفته است: از بحر کامل

433 تصف السّیوف و غیرکم یعصی بها یا ابن القیون و ذاک فعل الصیقل

⁽²⁾امّا گفتار خدای- تعالی-: فَأَلْقی عَصاهُ فَإِذا هِیَ ثُعْبانٌ مُبِینٌ ⁽³⁾تا گفتار او: فَإِذا هِیَ تَلْقَفُ ما یَأْفِکُونَ ⁽⁴⁾. (الثعبان): مار ستبر دراز. و اصل آن از (ثعبت الماأ أثعبه (: آب رای روان7.

ساختم، روان می سازم روان ساختنی)) است و زمانی آن جمله گفته می شود که راهی برای آن بگشایی، و از آن جهت مار بزرگ ثعبان نامیده می شود که همانند آب، هنگام جوشیدنش (از زمین) روان می شود. و معنای (مبین) این است که مار بودنش آشکار است، و امّا وجه تشبیه آن به (جانّ) ⁽¹⁾: مقصود این است که آن عصا در جنبیدن و سبکی و سرعت حرکتش همانند جانّ است، در حالی که در شکل ثعبان می باشد. و (الإفک) به معنای کذب (: دروغ) باشد و بیان این که نسبت دروغ به کار ایشان (جادوگران) داده شده این است که ایشان ادّعا کردند که طنابها و عصاهایشان مار است، و گفته شده که بر آنها جیوه قرار داده بودند، و شکل آنها شکل مار بود، پس جیوه ها به جنبش در آمد؛ زیرا جیوه عنصاری پایدار نیست، پس چون موسی عصایش رای انداخت، عصاها و طنابهایشان رای بلعید، شاعر گفته است؛ و آن رای ابو عبیده روایت کرده است: از بحر سریع

434 أنت عصا موسی التی لم تزل تلقف ما یأفکه السّاحر

(تلقف) به تخفیف (تلقف) و به تشدید (تلقّف) خوانده شده است. و در تشبیه عصا به (جانّ) معنای دیگری نیز گفته شده، و آن این که مار هرگاه پیر شود، بدنش کوچک و حرکتش سبک می گردد، و مقصود این است که آن مار در شکل مار عظیم سالداری است که بدنش کوچک و اجزای آن نازک شده، و آن شکل و ترکیب آیتی عظیمتر، و معجزه ای شگفت تر است. شاعر در حالی که مار رای وصف می کند گفته است: از بحر رجز

435 داهیة قد صغرت من الکبر طویلة الاطراف من غیر خفر

436 کانّها قد ذهبت بها الفکر شقّت لها العینان طولا فی شتر

437 مهروتة الشّدقین حولاء النّظر جاء بها الطّوفان ایّام زخر

⁽²⁾ظه

و در مثل چنین صفتی است گفتار اعرابیی از روزگار قدیم: از بحر رجز

438 لا همّ إن کان ابو عمرو ظلم فابعث له فی بعض أعراض اللّمم

⁽¹⁾ 439 لمیمة من حنش أعمی أصمّ قد عاش حتّی هولا یمشی بدم

440 فکلّما أفضل فیه الجوع شمّ کانّ صوت نابه إذا انتظم

و خزة أشفی فی عطوف من أدم ⁽²⁾و عرب هرگاه بخواهد در وصف مارها مبالغه کند، آنها رای عموما به لاغری و کوچکی متّصف می گرداند؛ چنان که نابغه گفته است: از بحر طویل

441 فبتّ کانّی ساورتنی ضئیلة من الرّقش فی أنیابها السّمّ ناقع

⁽³⁾(- در تشبیه عصا به جان معنای اخیر گفته شده) جز این که وجه تفسیری رسیده همان است که گذشت، و بتحقیق شاعران مارها و آثار آنها رای به طنابها و عصاها تشبیه کرده اند، و شاهد آن، گفتار شاعر است: از بحر متقارب 442 و من حنش لا یجیب الرّقا ة أرقش ذی حمّة کالرّشا

⁽⁴⁾ 443 اصمّ سمیع طویل السّبا ت منهرت الشّدق عاری القرا

⁽⁵⁾و شاعر دیگری گفته است: از بحر وافرت.

444 کانّ مزاحف الحیّات فیها قبیل الصبح آثار السّیاط

⁽¹⁾و ذو الرّمّه گفته است: از بحر طویل 445 و من حنش ذعف اللّعاب کانّه علی الشّرک العادیّ نضو عصام

⁽²⁾وی از ناقه ای یاد کرده و گفته است: از بحر طویل 446 رجیعة أسفار کأنّ زمامها شجاع علی یسری الذراعین مطرق

⁽³⁾و مانند آن بیت است گفتار حمید بن ثور ⁽⁴⁾از بحر طویل 447 فلمّا أتته انشبت فی خشاشه زماما کشیطان الحماطة محکما

⁽⁵⁾ 448 شدیدا توقّیه الزّمام کانّما تراها اعضّت بالخشاشة أرقما

⁽⁶⁾تشبیه دیگری در این سوره: (بیان) گفتار خدای- عزّ و جلّ-: وَ تَرَی الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَ هِیَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ ⁽⁷⁾: خدا به آن سخن این معنی را اراده کرده که کوهها از وحشت آن روز، و آنچه از حکم خدا پدیدار می گردد، از جای خود جدا می شود، و در نتیجه برای آنها استقرار و ثباتی نیست، و خدا با آن بیان از سختی وضع در هنگام نفخ صور و برانگیختن مردگان از قبرها خبر می دهد. (و صور) نزد اهل لغت جمع (صورة) است، پس در آن صورتها (قالبها) ارواحشان دمیده می شود، و در نتیجه زنده8.

می گردند و در تفسیر آمده است که (صور) شاخی است که اسرافیل در آن می دمد- و اللّه اعلم- و بنابراین تأویل، با آن دمیدن کوهها از جای خود کنده می شود، تا آن جا که همانند ابرها حرکت می کند، و به سبب این حالت، در سبکی همانند پشم رنگ شده می گردد؛ خدای- تعالی- گفته است: وَ تَکُونُ الْجِبالُ کَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ ⁽¹⁾و معنای گفتار خدای- جلّ اسمه-: تَحْسَبُها جامِدَةً این است که آن کوهها به سبب موزونی حرکت، و همواری سیرشان، گویی از جای خود برکنده نشده است.

اعشی در حالی که زنی را به متانت در حرکت، و راه رفتن وصف می کند گفته است: از بحر بسیط

449 کانّ مشیتها من بیت جارتها مرّ السّحابة لا ریث و لا عجل

⁽²⁾و شاعر دیگری وصف چنین حالتی را در نظر گرفته، و تشبیه را تغییر داده و گفته است: از بحر رجز 450 مالک لا تذکر او تزور حوراء بین حاجبیها نور

تمشی کما یطّرد الغدیر و آن معنی از گفتار امرؤ القیس است: از بحر طویل 451 سموّ حباب الماء حالا علی حال ⁽³⁾و از شعر برخی شاعران محدث، در وصف پای کوبنده ای برایم خوانده شد:

از بحر وافر

452 إذا اختلس الخطّی و اهتزّ لینا رأیت لرقصه سحرا مبینا

453 تری الحرکات منه بلا سکون فتحسبها لخفّتها سکونا

و ابن مقبل گفته است: از بحر بسیطد.

454 یهززن للمشی اوصالا منعّمة هزّ الجنوب ضحی عیدان یبرینا

⁽¹⁾ 455 یمشین هیل النّقا مالت جوانبه ینهال حینا و ینهاه النّدی حینا

⁽²⁾گفته می شود: (هلت الشی ء فانهال (: چیزی را سرازیر کردم، پس سرازیر شد))، و مصدر آن (الهیل) است، و در حدیث است: (کیلوا و لا تهیلوا) ⁽³⁾، و هر چیزی را از جنس شن یا خاک یا غذا رها کنی (درباره ات گفته می شود) قد هلته، خدای- تعالی- گفته است: یَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَ الْجِبالُ وَ کانَتِ الْجِبالُ کَثِیباً مَهِیلًا ⁽⁴⁾. و بتحقیق ناقه و مانند آن در سرعت حرکت، به قطعه ابر تشبیه شده است:

لبید در حالی که سخن از ناقه اش به میان آورده گفته است: از بحر کامل

456 فلها هباب فی الزّمام کانّها صهباء راح مع العشیّ جهامها

⁽⁵⁾(الصّهباء): قطعه ابر کم آب است که در نتیجه سبکی سریع السّیر می باشد.ت.

تشبیه در سوره عنکبوت

(بیان) گفتار خدای- عزّ و جلّ-: مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِیاءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتاً وَ إِنَّ أَوْهَنَ الْبُیُوتِ لَبَیْتُ الْعَنْکَبُوتِ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ ⁽¹⁾.

(ألاتّخاذ): بر وزن إفتعال، و از (مصدر) ألأخذ است، و (العنکبوت) هم مذکّر و هم مؤنّث استعمال می شود ⁽²⁾، شاعر گفته است: از بحر وافر

457 علی هطّالهم منهم بیوت کانّ العنکبوت هو ابتناها

⁽³⁾و عنکبوت بر (عناکب) جمع بسته می شود. و معنای آیه این است که: بدرستی که هر کس جز خدای را بپرستد، پس بتحقیق سرپرستی جز خدا برگزیده که نه سود و نه زیانش می رساند، پس در گزینش آن سرپرست همانند عنکبوت در گزینش خانه ای است که آن را از هیچ چیز نمی پوشاند، و از گرما و سرمایی نگاهش نمی دارد؛ فرزدق در هجو جریر، با افتخار بر او گفته است: از بحر کاملت.

458 إنّ الّذی سمک السّماء بنی لنا بیتا دعآئمه أعز و أطول

⁽¹⁾ 459 بیتا زرارة محتب بفنائه و مجاشع و ابو الفوارس نهشل

460 لا یحتبی بفناء بیتک مثلهم ابدا اذا عدّ الفعال الافضل

461 ضربت علیک العنکبوت بنسجها و قضی علیک به الکتاب المنزل

شاعر می گوید: خانه شما در سستی و ضعف مثل خانه عنکبوت است که خدای- تعالی- وصف نموده است.

و ذو الرّمّه در سخن از دلوی که آن را در چاهی رها ساخته گفته است از بحر طویل

462 فجاءت بنسج من صناع ضعیفة ینوس کأخلاق الشفوف ذعالبه

⁽²⁾ 463 هی انتسجته وحدها او تعاونت علی تسجه بین الثّیاب عناکبه

⁽³⁾و از تشبیهات نیکو شمرده شده وی، که داخل در این باب می باشد، گفتارش درباره شترمرغ نر است: از بحر طویل 464 و بیض رفعنا بالضّحی عن متونها سماوة جون کالخبآء المقوّض

⁽⁴⁾ 465 هجوم علیها نفسه غیر أنّه متی یرم فی عینیه بالشّخص ینهض

⁽⁵⁾ 466 یصرّف للأصوات من کلّ جانب سماخا کبیت العنکبوت المغمّص

و حکمی ⁽⁶⁾باده را یاد کرده و گفته است: از بحر منسرح

467 هتکت عنها و الّلیل منسدل مهلهل النّسج ما له هدب

⁽⁷⁾ت.

468 من نسج خرقاء لا تشدّلها آخیة فی الثّری و لا طنب

و بحتری سروده، و میان بافته عنکبوت و مقصودی که در تشبیه نوعی از انواع جامه داشته، مناسبت برقرار ساخته و گفته است: از بحر کامل

469 أین الدبیقیّ الّذی سمدت له أیدی النّساء فجاء طوع المغزل

470 و الشّرب اذ یحکی برقّة نسجه نسج العناکب فی المکان المهمل

471 عدل الهواء إذا صفت أقطاره و أرقّه نسم الخریف المقبل

472 فکانّه عرض یقوم بنفسه فی غیر ما جسم له متقبّل

گفتار خدای- تعالی-: (لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ) متعلّق به (إتّخذوا) می باشد، یعنی:

لو علموا انّ اتّخاذ الاولیاء کاتّخاذ العنکبوت بیتا ضعیفا لم یتّخذوهم اولیاء (: اگر می دانستند که گزیدن دوستانی جز خدا همانند خانه سست بر گزیدن عنکبوت است ایشان را دوستان خود نمی گرفتند ⁽¹⁾)) و معنای آن کلام این نیست که آنها نمی دانند خانه عنکبوت سست است؛ زیرا خانه عنکبوت سست ترین و کم دفاع ترین خانه هایی است که گزندگان بر می گزینند، پس دوستان کافران در ضعف و عدم توانایی بر سود رساندن به ایشان و دفع ضرر از ایشان چنانند.م.

تشبیه در سوره احزاب

(بیان) گفتار خدای- عزّ و جلّ- فَإِذا جاءَ الْخَوْفُ رَأَیْتَهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ تَدُورُ أَعْیُنُهُمْ کَالَّذِی یُغْشی عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ ⁽¹⁾.

خدا (از آنها که در این آیه وصف نموده) گروهی از منافقان را اراده کرده است، که هرگاه پیامبر (ص) به جنگ، و آماده شدن برای آن، فرمانشان می داد، خیره و رنگ برگشته (برافروخته) در وی می نگریستند، پس خدا ایشان را از ترس از جنگ به شخص بیمناک از مرگ تشبیه کرد، یعنی: ای محمّد، هرگاه ایشان را فرمان می دهی که آماده جنگ شوند، در تو می نگرند؛ نگریستن آن که به سبب مرگ بی هوش شده است؛ و این تشبیه در وصف حالت شخص بیمناک از جمیع وصفها، رساتر، و برای بیان مثل چنین حالتی از همه تشبیه ها دلنشین تر است.

نابغه در مثل چنان موردی که تشبیه حالت شخص بیمناک است، سروده و از زنی سخن رانده است: از بحر کامل

473 نظرت الیک بحاجة لم تقضها نظر المریض إلی وجوه العوّد

⁽²⁾مقصود شاعر این است که: وی همانند نگریستن شخص بیمناک نگریست، و خواست با تو سخن گوید، و لیکن نتوانست، و حاجت وی همان بود.ت.

عقیلی گفته است: از بحر طویل

474 أردن الکلام فاتّقت من رقیبها فما کان الّا و أمها بالحواجب

و ابن الرّومی عبارت (تشبیه به نگاه مریض) نابغه را گرفته، و در مورد تشبیه خورشید شعری سروده و وصف جالبی آورده است: از بحر طویل

475 إذا رنّقت شمس الأصیل و نفّضت علی الأفق الغربیّ ورسا مزعزعا

⁽¹⁾ 476 و ودّعت الدنیا لتقضی نحبها و شوّل باقی عمرها فتشعشعا

⁽²⁾ 477 و لا حظت النّوار و هی مریضة و قد وضعت خدّا الی الارض أضرعا

⁽³⁾ 478 کمالا حظت عوّاده عین مدنف توجّع من اوصابه ما توجّعا

و درباره گفتار خدای- تعالی-: قَدْ یَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ ⁽⁴⁾گفته شده: (ایشان (باز دارندگان از جنگ) عبد اللّه بن ابی سلول، و یارانش بودند، و در روز جنگ خندق مؤمنان را از اقامت با پیامبر خدا (ص) باز می داشتند- و اللّه أعلم-.8.

تشبیه در سوره سبأ

(بیان) گفتار خدای- عزّ و جلّ-: یعملون له ما یشاء من محاریب و تماثیل و جفان کالجوابی و قدور راسیات ⁽¹⁾.

(المحاریب): خانه های ارجمند است، و به آن سبب، جایی که در آن نماز گزارده می شود (محراب) نامیده شده؛ زیرا آن مکان ارجمندترین مکان در خانه است.

گفتار خدای- تعالی-: (کالجوابی): بیشترین وجه قراءت، با وقف بر (الجوابی) بدون تلفّظ (یاء) است، و اصل وقف، با تلفّظ یاء است؛ جز این که حرکت کسره ما قبل یاء جانشین یاء می شود، پس آن کلمه نخست بدون (الف و لام) بوده، و در آن حالت وقف بر آن بدون یاء است، و پس از آن که الف و لام بر آن داخل شد، حکم حالتی بر کلام جاری شد که بر سر (الجوابی) (ال) نباشد.

الجوابی جمع (جابیة) و آن به معنای حوض بزرگ است.

اعشی گفته است: از بحر طویل

479 نفی الذمّ عن آل المحلّق جفنة کجابیة الشّیخ العراقیّ تفهق

480 تری القوم فیها شارعین و تحتهم من النّسل ولدان مع القوم دردق

⁽²⁾

ضبط شده است.

481 و یکلّلون إذا الرّیاح تناوحت شرعا تمدّ شوارعا ایتامها

⁽¹⁾و سوید بن ابی کاهل ⁽²⁾گفته است: از بحر رمل 482 و إذا هاجت شمالا أطعموا فی قدور مشبعات لم تجع

483 و جفان کالجوابی ملئت من سمینات الذری فیها ترع

⁽³⁾و ابو خراش الهذلی ⁽⁴⁾گفته است: از بحر بسیط 484 کابی الرّماد عظیم القدر جفنته حین الشّتاء کحوض المنهل اللّقف

⁽⁵⁾و ذو الرّمّه گفته است: از بحر طویل 485 فما مربع الجیران الّا جفانکم تبرون انتم و الرّیاح تباریا

486 لهنّ إذا أصبحن منهم أحفّة و حین ترون اللّیل أقبل جائیا

487 رجال تری ابناءهم یخبطونها بایدیهم خبط الرّباع الجوابیا

⁽⁶⁾و راعی ⁽⁷⁾در حالی که از زنی سخن به میان آورده که از او پذیرایی نموده گفته است: از بحر طویله)

488

فیاتت تعدّ النّجم فی مستحیرة سریع بأیدی الآکلین جمودها

⁽¹⁾(مستحیرة) دیگ چربی بر روی آن ایستاده؛ پس وی ستارگان را (از فرط زلالی) در آن می بیند. و حسّان بن ثابت ⁽²⁾گفته است: از بحر طویل

489 لنا الجفنات الغرّ یلمعن فی الضّحی و اسیافنا یقطرن من نجدة دما

⁽³⁾و شاعر دیگری گفته؛ و از گروهی سخن رانده است: از بحر طویل 490 ثقال الجفان و الحلوم رحاهم رحی الماء یکتالون کیلا غذمذما

⁽⁴⁾ابو عبیده گفته است: (عبد اللّه بن جدعان را کاسه بزرگی بود که شخص ایستاده، و سواره از آن غذا می خورد، آن مطلب را مدائنی روایت کرده و بیان نموده که طفلی در آن افتاد و غرق شد)، و کلبی و جز او، آورده اند که: (قریش را خشکسالیی رسید، هاشم با جوالهایی ⁽⁵⁾بسوی شام بیرون شد و نان بسیاری برای او پختند؛ وی نانها را در جوالهایی ریخت و بر شتران نهاد تا به مکّه رسید ⁽⁶⁾و گوشتهای شتران را پخت و بر آن نانها ریخت، و آن آغاز وفور نعمتشان بود، امیّة بن عبد شمس بیرون شد، و برای به دست آوردن پاره ای از آن غذا کوشید، و نتوانست به دست آورد، بزرگان قریش بر او خندیدند، و آن موجب شد تا با هاشم به منافرت (مسابقه در اثبات برتری در حسب و نسب) برخیزد، وی از منافرت با امیه به سببم.

برتری و فزونی سنّ وی امتناع ورزید، قریش بر آن کارش تحریض کردند، وی همچنان بر امتناع خود باقی ماند جز به این شرط که طرف مغلوب در منافرت، بیست سال از حرم (مکّه) تبعید شود. و بر این شرط با امیّه بن عبد شمس به منافرت پرداخت، و برتری از آن هاشم شد، و به این مناسبت یکی از شاعران قریش گفت:

از بحر وافر

491 تکلّف هاشم ماضاق عنه و اعیی ان یقوم به ابن بیض

492 أتاهم بالغرائر متأقات من ارض الشّام بالبرّ النفیض

493 فاوسع اهل مکّة من ثرید و شاب الخبز باللّحم الغریض

494 و ظلّ القوم بین مکلّلات من الشّیزی جوانبها تفیض

⁽¹⁾و ابن الزّبعری ⁽²⁾درباره هاشم می گوید: از بحر طویل 495 له بفناء البیت دهماء جونة تلقّم اوصال الجزور العرائر

⁽³⁾ 496 بقیّة قدر من قدور توورثت لآل الجلاح کابرا بعد کابر

497 تظلّ الإماء یبتدرن قدیحها کما ابتدرت سعد میاه قراقر

و فرزدق در حالی که از طارق یاد کرده گفته است: از بحر طویل

498 بعثت له دهماء لیست بلقحة تدرّ إذا ما هبّ نحس عقیمها

⁽⁴⁾ت.

499 کانّ المحال الغرّ فی حجراتها عذاری بدت لمّا اصیب حمیمها

⁽¹⁾ 500 غضوبا لحیزوم النّعامة أحمشت بأجواز خشب زال عنها هشیمها

⁽²⁾ 501 محضّرة لا یجعل السّتر دونها إذا المرضع العوجاء حال بریمها

⁽³⁾و یکی از شاعران اسدی گفته است: از بحر طویل 502 و سودآء لا تکسی الرّقاع نبیلة لها عند قرّات العشیّات أزمل

503 إذا ما قریناها قراها تضمّنت قری من عراها او تزید فتفضل

⁽⁴⁾و شاعر دیگری گفته است: از بحر طویل 504 و راکدة عندی طویل صیامها قسمت علی ضوء من النّار مبصر

⁽⁵⁾ 505 طروقا فلم أفحش و قسّمت لحمها إذا اجتنب العافون لحم العذوّر

⁽⁶⁾و شاعری سروده، و از میهمانی که شباهنگام بر او وارد شده یاد کرده است: از بحر طویل

506 نصبنا له جوفاء ذات صبابة من الدهم مبطانا طویلا رکودها

507 فإن شئت أثویناک فی الحیّ مکرما و إن شئت بلّغناک أرضا تریدها

⁽⁷⁾و شاعر دیگری سروده، و سخن از میهمانی رانده که شبانه بر او وارد شدهد.

است: از بحر طویل

508 و قمت بنصل السّیف و البرک هاجد بهازره و الموت فی السّیف ینظر

509 فاغصصته الطّولی سناما و خیرها بلاء و خیر الخیر ما یتخیّر

510 فباتت رحاب جونه من لحامها و فوها بما فی جوفها یتغرغر

⁽¹⁾و مسکین الدارمی ⁽²⁾گفته است: از بحر وافر 511 کانّ قدور قومی کلّ یوم قباب الترک ملبسة الجلال

512 کانّ الموقدین بها جمال طلاها الزّفت و القطران طالی

⁽³⁾ 513 بایدیهم مغارف من حدید اشبّهها مقیّرة الدوالی

⁽⁴⁾و شاعر دیگری گفته است: از بحر طویل 514 و قدر کجوف اللّیل أجمشت غلیها تری الفیل فیها طافیا لم یفصّل

⁽⁵⁾و مانند آن بیت از نظر افراط در وصف، گفتار شاعر دیگری است: از بحر طویل 515 تری البازل البختیّ فوق خوانه مقطّعة اعضاؤه و مفاصله

و عمرو بن احمر ⁽⁶⁾گفته است: از بحر طویل8)

516 و دهم تصادیها الولائد جلّة إذا جهلت أجوافها لم تحلم

517 تری کلّ هرجاب لجوج لهمّة زفوف بشلو النّاب هو جاء عیلم

518 لها لغط جنح الظّلام کأنّه عجارف غیث رائح متهزّم

519 إذا رکدت حول البیوت کانّما تری الال یجری عن قنابل صیّم

⁽¹⁾شاعر می گوید: آیا چربی را نمی بینی که از این دیگ جریان دارد چنان که سراب از پشت اسبها جاری است. و ابو ذؤیب گفته است: از بحر طویل

520 لنا صرم بنجران فی کلّ شتوة إذا ما سماء النّاس قلّ قطارها

521 و سود من الصیدان فیها مذانب نضار إذا لم نستفدها نعارها

⁽²⁾و شاعر دیگری گفته است: از بحر طویل 522 تجیش باوصال الجزور قدورنا إذا المحل لم یرجع بعودین حاطبه

و جبلی از شعر رقّاشی برایم سرود: از بحر طویل

523 لنا من عطاء اللّه دهماء جونة تناول بعد الأقربین الأقاصیا

524 جعلنا إلالا و الرّجام و طخفة لها فاستقلّت فوقهنّ أثافیا

و از شعر فرزدق که با آن عقبة بن جیّار المنقری ⁽³⁾را هجو می کند، برایم خواند: از بحر بسیط

525 لو أنّ قدرا بکت من طول محبسها علی الحفوف بکت قدر ابن جیّار

⁽⁴⁾ 526 ما مسّها دسم مذفضّ معدنها و لا رأت بعد نار الکیر من نار

⁽⁵⁾ت.

و از شعر ابو نواس، در وصف دیگ رقّاشی برایم خواند: از بحر طویل

527 یغص بحیزوم البعوضة صدرها و ینضج ما فیها اتّقاد ذبال

⁽¹⁾ 528 و تغلی بذکر النّار من غیر حرّها و ینزلها الطّاهی بغیر جعال

⁽²⁾

و لو جئتها ملأی عبیطا مجزّلا لا خرجت ما فیها بعود خلال

529 و لو جئتها ملأی عبیطا مجزّلا لا خرجت ما فیها بغیر خلال

و نیز جبلی برایم آورد؛ گفت: یحیی بن خالد از (ابا الحارث حمیر) وضع غذای مردی را جویا شد، پس گفت: (امّا سفره وی همچون چوگان است و کاسه هایش از دانه خشخاش برکنده شده و فاصله میان گرده نانی تا رسیدن گرده نانی دیگر به اندازه زمان سوراخ کردن گردو با انگشتان است، و میان یک نوع غذا با نوع دیگر به اندازه روزگار تهی از پیامبر است) گفت: (چه کسی بر سر آن سفره حاضر می شود؟) گفت: (کرام الکاتبین) ⁽³⁾.

و نقیض این حکایت، حکایتی است که سالم بن المحسّن از ابن خلّاد برایم نقل کرد؛ گفت: از رقبة بن مصقلة درباره سفره ای که بر سر آن حاضر شده بود سؤال شد، گفت: برای ما سفره ای آورده شد که گویی زمینی خشک و برهوت بود، و نانهای نازکی که همانند گوشهای فیل، و تره تیزکهایی (شاهیهایی) که مانند گوشهای بزان بود، سپس برای ما ابریقی آورده شد که گویی پشت آن پرنده کاغذی بود، و فالوده ای لرزان که گویی جیوه و زعفران از لابلایش تراوش داشت، و صورت از پشت آن نمودار بود.م.

و برایم گفتار شاعر را درباره ابن جدعان قراءت کرد: از بحر وافر

530 له بفناء مکّة مشمعلّ و آخر فوق کعبته ینادی

⁽¹⁾

نقل شده و آن را به امیّة بن ابی الصلت نسبت داده است.

531 إلی ردح من الشّیزی علیها لباب البرّ یلبک بالشّهاد

⁽²⁾عرب هر خانه ای را که چارگوش باشد، کعبه می نامد؛ از آن معنی است (کعبه نجران) ⁽³⁾و نخستین کسی که خانه چارگوش برگزید حمید بن زهیر یکی از افراد بنی اسد بن عبد العزّی است، و در عصر جاهلیّت برای رعایت و تعظیم خانه کعبه، خانه چارگوش نمی ساختند.م.

تشبیه در سوره یس

(بیان) گفتار خدای- عزّ و جلّ-: وَ الْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ حَتَّی عادَ کَالْعُرْجُونِ الْقَدِیمِ ⁽¹⁾.

(القمر) به نصب و به رفع خوانده می شود؛ نصب آن با تقدیر فعلی است که فعل ظاهر ( (قدّرناه)) مفسّر آن است، و گویی معنی به این عبارت است: (قدّرنا القمر قدّرناه)، و رفع بنابر وجه (و آیة لهم القمر قدّرناه) است ⁽²⁾، و ممکن است بنابر وجه رفع (القمر) خود مبتدا و جمله (قدّرناه) خبر آن باشد.

و امّا منزلهای ماه:

این منزلها عبارت از بیست و هشت منزلی است که ماه در هر ماه در آنها وارد می شود، و عرب معتقد است که (انواء) ⁽³⁾متعلّق به آن منازل است، و آنها را ستارگان (اخذ) می گویند، زیرا ماه در هر شب در یکی از آنها وارد می شود؛ تا این که به هلال باز می گردد، و آن منزلها منسوب به برجهای دوازده گانه است، و خدای- تعالی-م.

گفته است: وَ لَقَدْ جَعَلْنا فِی السَّماءِ بُرُوجاً وَ زَیَّنَّاها لِلنَّاظِرِینَ ⁽¹⁾.

و اصل معنای بروج ⁽²⁾

برجها دیدم که از مشرق در آوردند سر جمله در تسبیح و در تهلیل حیّ لا یموت

چون حمل، چون ثور چون جوزا و سرطان و أسد سنبله، میزان و عقرب، قوس و جدی، و دلو و حوت

فرهنگ اصطلاحات نجومی، ص 79- 80.- م.

و در هر برجی از برجهای دوازده گانه دو منزل و یک سوّم منزل از منزلهای ماه است، و آن کمربند فلک ⁽⁴⁾

(فلک) چرخ و دوران آسمان را فلک گویند، و سموات را نیز منجّمان افلاک نامیده اند. فرهنگ اصطلاحات نجومی، ص 563.- م.

گفته است: از بحر طویل

532 بعیدات مهوی کلّ قرط عقدنه لطاف الحشا تحت الثدیّ الفوالک

و خدای- عزّ و جلّ- گفته است: کُلٌّ فِی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ ⁽¹⁾.

و بزودی چگونگی منزلهای ماه را بنابر عقیده عرب بیان می کنیم؛ که بیان عقیده ایشان در این کتاب سزاوارتر از بیان نظر دانشمندان علم حساب است.

و نخستین منزلی که از منازل ماه بر می شمرند، منزل (الشرطان) ⁽²⁾است، و آن دو ستاره ای است که به آنها قرنا الحمل (: دو شاخ برج حمل) گفته می شود. و نطح و ناطح نیز نامیده می شود، و فاصله آن دو در دید چشم به اندازه یک کمان است، و یکی در سمت شمال و دیگری در سمت جنوب قرار دارد، و پهلوی ستاره شمالی ستاره کوچکی است که احیانا با آن دو ستاره شمرده می شود و به آنها (الاشراط) گفته می شود، فرزدق گفته است: از بحر طویل

533 تحدّر قبل النّجم ممّا أمامه من الدلو و الاشراط یجری غدیرها

⁽³⁾و هرگاه خورشید به این منزل فرود آید، به (رأس الحمل) وارد می شود و آن نخستین ستارگان فصل بهار است، و در آن هنگام است که زمین اعتدال می یابد، و ساعات شب و روز برابر می گردد؛ ابو نواس گفته است: از بحر منسرح 534 اما تری الشّمس حلّت الحملا و قام وزن النّهار و اعتدلا

⁽⁴⁾و سجع پرداز عرب گفته است: (إذا طلع الشرطان استوی الزّمان و حضرتت.