مشخصات کتاب

سرشناسه : احمدی، حبیب الله، - 1336

عنوان و نام پدیدآور : امام سجاد(ع) الگوی زندگی/ حبیب الله احمدی

مشخصات نشر : قم: فاطیما، 1382.

مشخصات ظاهری : ص 268

فروست : (فاطیما6)

شابک : 964-91122-8-610000ریال ؛ 964-91122-8-610000ریال

وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی

یادداشت : پشت جلد به انگلیسی:Habib -o-llah Ahmadi. Imam sajjad )peace be up on him) the symbol of life.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس

موضوع : علی بن حسین(ع)، امام چهارم، ق 94 - 38

رده بندی کنگره : BP43/الف 3الف 8

رده بندی دیویی : 297/954

شماره کتابشناسی ملی : م 82-11047

اشاره

امام سجاد(ع) الگوی زندگی

حبیب الله احمدی

بسم الله الرحمن الرحیم

پیشگفتار

ویژگی های عترت

ویژگی های عترت، ویژگی های قرآن است. زیرا که عترت هم طراز قرآن است. اگر قرآن صراط مستقیم و صراط اقوم و پایدار است، که هیچ گاه به هیچ مقدار در آن کژراهگی راه ندارد؛ اندیشه و رفتار عترت نیز صراط مستقیم و صراط اقوم است. انحراف در مورد آنان پندار باطل است. که عترت، معصوم از هر گناه و مصون از هر خطاست. سید الساجدین علیه السلام در معرفی عترت می فرماید: نحن الصراط المستقیم، ⁽¹⁾و از زبان عترت به عترت خطاب می شود، انتم الصراط الاقوم ⁽²⁾، تنها راهی که انسان را به مقصد می رساند راه عترت است، بقیه بی راهگی خواهد بود. عترت اندیشه ی وحیانی و رفتاری صمدانی می باشد. عترت پرچم دار هدایت است و مشعل فروزان رهنمون. دیگران برای رسیدن به مقصد باید از رهنمون عترت بهره گیرند. در غیر این صورت روندگان بی راهه

خواهند بود. توجه کنید سید الساجدین علیه السلام چه زیبا بیان می کند: فمن سلم لنا سلم و من اقتدی بنا هدی. ⁽¹⁾«هر آن که تسلیم ما شد به سلامت به مقصد خواهد رسید، هر آن که به ما اقتدا نمود رهنمون می شود.» عترت شاخص های رهبری می باشند. پوییدن راه بی پایان کمال، با همراهی و راهبری عترت ممکن خواهد بود.

موقعیت اجتماعی عترت

تحلیل سیره عترت رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم بدون آگاهی از موقعیت اجتماعی آنان و ویژگی های زمان زندگی امامان ناممکن می باشد. بر همین اساس است، نویسندگانی که اشراف به ویژگی های زمان امامان فراهم نمی سازند، توان آن را ندارند که از موضع گیری های امامان تحلیل درست ارائه دهند. اینان در این فرایند دچار کژ راهگی های فراوان می شوند و این در حالی است که برخی قلم بدستان، اصولا همانند امام سجاد علیه السلام را فردی منزوی و به دور از مسایل اجتماعی پنداشته، تحلیل موضع گیری های آنان را در این راستا امری بیهوده می دانند! لیکن باور حق این است که عترت آل رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم بعد از ایشان همواره از موقعیت ممتاز برخوردار و همواره یک جریان بزرگ اجتماعی به رهبری عترت پدیدار بوده است. و به همین خاطر مورد چالشگری از جانب حاکمان سیاسی قرار گرفته اند. حکومت ها هماره کوشیده اند با امامان معصوم (علیهم السلام) و تشکل همسوی آنان به چالش برخیزند؛ زیرا بزرگترین خطر را بر تاج و تخت خویش خطر تشکل همسوی اهل بیت (علیهم السلام) می دیده اند.

از این رو عترت رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم هماره در هر زمان، موقعیت والای اجتماعی بهره ور بوده و یک تشکل پرجوش اجتماعی که از کوثر غدیر جرعه می نوشیده است از آنان حمایت می نموده است. این تشکل گرچه آسیب هایی را بر خویش برمی تابیده، لیکن هیچ گاه هویت خویش را از کف ننهاده است. از جانبی امامان معصوم در هر زمان بیشترین تلاش در جهت ساماندهی این تشکل همسو و عبور آن از بحران ها شکل داده اند. به همین جهت تحلیل های صحیح از موضع گیری های اجتماعی امامان ترابط تنگاتنگ با جریان های اجتماعی زمان آنان دارد و نویسنده بدون آگاهی کامل از این جریان ها و اوضاع اجتماعی زمان امامان هیچ گاه قادر به تحلیل های صحیح در این راستا نخواهد بود. این نکته نیز شفاف است که در فرایند اجتماعی تحلیل های صحیح، محور الگوگیری از اندیشه و رفتار عترت خواهد بود. بدون آگاهی صحیح، تحلیل صحیح ناممکن و بدون تحلیل های واقع گرا، الگوگیری از امامان مشکل می باشد. این موضوع ارزش تحقیق مسائل اجتماعی امامان را شفاف می سازد، که افزون بر اندیشه های توحیدی و معارف و نیز رفتارهای تربیتی و فضایل آنان در بعد اجتماعی نیز موضع گیری های عترت پیام رسان بوده و نسل های بعدی در هر زمان می توانند رفتار آنان را الگوی زندگی خویش برگزینند.

امام سجاد و جامعه

علی بن الحسین سید الساجدین علیه السلام نیز همانند سایر امامان از موقعیت والای اجتماعی بهره مند بوده و یک جریان بزرگ اجتماعی را

برغم تلاش های اجتماعی و فرهنگی «حزب عثمانیه» پدیدار ساخته بودند. در برابر توان مندی های آنان، توان مندترین جریان اجتماعی علیه حزب عثمانیه امام سجاد علیه السلام و جریان اجتماعی همراه وی بوده است. این که کسی امام همام را فردی منزوی که در گوشه ای به عبادت فردی اشتغال داشته معرفی نماید؛ بزرگترین جفا بر امام همام می باشد. این حقیقت در این نوشتار شفاف شده است که بزرگ ترین خطر بر تاج و تخت حزب عثمانیه (بنی امیه) تلاش های اجتماعی و فرهنگی امام سجاد علیه السلام به شمار می رفته است. به همین سبب بیشترین فشار و خشونت از جانب حزب عثمانیه متوجه هواداران عترت و تشکل همراه امام سجاد علیه السلام می باشد.

ویژگی های این نوشتار

این نوشتار در چهار بخش تنظیم شده است. در بخش اول به زندگی حضرت پرداخته شده و در مورد مادر بزرگوار حضرت «شهربانو» تحقیق ارزنده ارائه شده است. در بخش دوم برخی فضایل مورد نگر قرار گرفته و در بخش سوم برخی اندیشه ها عرشی حضرت که حائز الگوگیری بوده پژوهش شده است. در بخش چهارم که عمده ی انگیزه نوشتار را شکل می دهد، به موضع گیریهای سید الساجدین علیه السلام در برابر جریانهای اجتماعی و فرهنگی زمان ایشان در حد توان پرداخته شده است. با توجه به این که برخی دیدگاه ها حضرت را فردی منزوی و بی تأثیر در امور اجتماعی می پنداشته اند، در بخش چهارم با شفاف شدن

تلاش های اجتماعی و فرهنگی حضرت و چالشگری حضرت در برابر حزب عثمانیه این پندار غلط زدوده خواهد شد. امید است این پژوهش قدمی گرچه کوچک، در ساحت بزرگ موقعیت اجتماعی حضرت باشد و مورد رضایت حق قرار گیرد.

سیری در زندگی امام سجاد

ولادت

در تاریخ ولادت علی بن الحسین علیه السلام که پسر بزرگ امام حسین علیه السلام می باشد، تفاوت دیدگاه فراوان وجود دارد. این تفاوت هم به سال ولادت و هم به روز ولادت حضرت مربوط می شود. برخی دیدگاه ها که عمده ترین آنها می باشد، مورد بازنگری قرار می گیرد. بیشتر نویسندگان و منابع معتبر دیرینه و دست اول، ولادت حضرت را در سال 38 هجری در مدینه می نگارند. مانند ابن ثلج بغدادی ⁽¹⁾، محمد بن سعد ⁽²⁾، محمد بن یعقوب کلینی ⁽³⁾، شیخ مفید ⁽⁴⁾، ابن جوزی ⁽⁵⁾، مسعودی ⁽⁶⁾، طبرسی ⁽⁷⁾، ابن شهرآشوب ⁽⁸⁾، فتال نیشابوری ⁽⁹⁾، اربیلی ⁽¹⁰⁾.

ابن خلکان ⁽¹⁾، علامه حلی ⁽²⁾، شهید اول ⁽³⁾، ابن صباغ مالکی ⁽⁴⁾، ابن خشاب نحوی ⁽⁵⁾، قندوزی ⁽⁶⁾، و مانند ابن عنبه ⁽⁷⁾. ذهبی تاریخ ولادت حضرت را سال 38 لیکن در «کوفه» می نگارد ⁽⁸⁾مناقب سخن دیگری نیز دارد که علی بن الحسین علیه السلام در کربلا 30 سال و امام باقر علیه السلام 15 سال داشته است. بر اساس این دیدگاه ولادت حضرت در سال سی ام هجری بوده است. ⁽⁹⁾. دیدگاه های دیگری نیز وجود دارد که ولادت حضرت را در سال 31 ⁽¹⁰⁾و یا 36 و یا 37 ⁽¹¹⁾و نیز 48 و 49 هجری می نگارند ⁽¹²⁾پی آمد دیدگاه اخیر این است که امام سجاد علیه السلام در حادثه کربلا نوجوان نابالغی بیش نبوده است ⁽¹³⁾.

در مورد روز ولادت نیز تفاوت دیدگاه ها فراوان است. برخی پانزدهم جمادی الاولی ⁽¹⁾و برخی پانزدهم جمادی الثانیه ⁽²⁾و برخی نهم ⁽³⁾شعبان عنوان می نمایند. لیکن برخی روز ولادت را همان پنجم شعبان که مشهورترین است، می نویسند. ⁽⁴⁾. بر این اساس با اطمینان می توان گفت که ولادت حضرت در سال 38 رخ داده است. گرچه احتمال پیش از سال 38 نیز وجود دارد. اما این که ولادت حضرت در سال 48 و یا 49 باشد، با شواهد متقن روایایی و تاریخی همخوانی ندارد. زیرا شواهد مورد اطمینان همان دیدگاه نخست، را تأیید می نمایند. افزون بر این که دلیل هایی که به این دیدگاه یعنی سال 48، عنوان شده است، همگی خدشه پذیر می باشند. در این فرصت نخست شواهدی که دیدگاه نخست را تأیید می نماید مطرح ساخته؛ سپس به نقد دلیل های دیدگاه اخیر خواهیم پرداخت.

دلیل های دیدگاه نخست

دلیل 01

اولین دلیل این است که این دیدگاه در بیشتر منابع دیرینه دست اول که به برخی از آنها اشاره شد، ثبت شده است. موضوعات تاریخی هنگامی که در منابع معتبر ثبت شده باشند و محققان و پژوهشگران نیز

آن را پذیرفته باشند از اعتبار تاریخی بهره مند می شوند. و در صورتی که دلیل بر مردود بودن آن مطرح نباشد، مورد اطمینان خواهند بود. افزون بر این که برخی محققان مانند محمد بن سعد به صورت تحقیقی این نکته را یادآور می شود، تنها به نقل دیدگاه اکتفا نمی نماید؛ بلکه این شبهه را مردود می داند که علی بن الحسین علیه السلام در حادثه کربلا در سن نوجوانی باشد. وی می نگارد: علی بن الحسین علیه السلام در سن 58 سالگی و در سال 94 هجری رحلت نموده است. همچنین می افزاید علی بن الحسین علیه السلام در حادثه کربلا 23 یا 24 ساله بوده است. و علت شرکت نکردن وی در میدان نبرد بیماری وی بوده است. و سخن کسانی که می گویند در حادثه کربلا نوجوان نابالغ بوده، نادرست است. و لکنه کان یومئذ مریضا فلم یقاتل. ⁽¹⁾معلوم می شود نوجوان بودن حضرت در حادثه کربلا به صورت شایعه مطرح بوده است، که این نویسنده ی محقق به صورت شبهه مطرح و به آن پاسخ می دهد.

دلیل 02

نکته دیگری که به عنوان دلیل می توان بر این دیدگاه عنوان نمود، این که محققان ولادت امام باقر علیه السلام را در سال 57 می نگارند، و حادثه کربلا در سال 61 رخ داده است. یعنی فرزند امام سجاد در کربلا چهار ساله بوده است. معلوم می شود حضرت چندین سال قبل از حادثه کربلا ازدواج نموده، که ثمره این ازدواج فرزند برومندی همانند امام محمد باقر علیه السلام می باشد.

برخی محققان که ولادت امام باقر علیه السلام را در سال 57 می نگارند عبارتند از: کلینی ⁽¹⁾، شیخ مفید ⁽²⁾، شیخ طوسی ⁽³⁾، طبرسی ⁽⁴⁾، فتال نیشابوری ⁽⁵⁾، ابن شهرآشوب ⁽⁶⁾، کفعمی ⁽⁷⁾، اربیلی ⁽⁸⁾، شهید اول ⁽⁹⁾، محقق خوانساری ⁽¹⁰⁾، ابن خلکان ⁽¹¹⁾، ابن صباغ ⁽¹²⁾، حتی همان گونه که گذشت مناقب این نکته را یادآوری می نماید که امام سجاد علیه السلام در کربلا 30 ساله و امام باقر علیه السلام 15 ساله بوده است ⁽¹³⁾این نکته گواه متقن است که علی بن الحسین علیه السلام در حادثه کربلا در سن نوجوانی نبوده است.

شاهد دیگر

در هنگامی که اسیران اهل بیت علیه السلام را به سمت کوفه و شام حرکت دادند، از شواهد تاریخی این نکته شفاف است که علی بن الحسین علیه السلام بزرگ کاروان و سرپرست و تصمیم گیرنده آنان بوده است. یزید وقتی می خواهد با آنان سخن بگوید علی بن الحسین علیه السلام را جدای از کودکان

فرامی خواند، ثم دعا بعلی بن الحسین علیه السلام و صبیان الحسین. ⁽¹⁾آنگاه حضرت را به صورت مستقل مورد خطاب قرار می دهد و می گوید، یا علی ابوک قطع رحمی. ⁽²⁾«ای علی پدر تو حرمت خویشاوندی را پاس نداشت!» هنگامی که اسرا را به همراه حضرت به حضور یزید می آورند، یزید حضرت را مورد خطاب قرار می دهد، فقال له یزید، ایه یا علی، ⁽³⁾معلوم می شود حضرت بزرگ ترین مرد آنان و در واقع بزرگ اسرا به شمار می رفته است. در هنگام اقامت اسرا در شام یزید تلاش می کند در مجامع عمومی در کنار علی بن الحسین علیه السلام قرار گیرد، و کان یزید لا یتغدی و لا یتعشی الا دعا علی بن الحسین علیه السلام الیه. ⁽⁴⁾و هیچ یک از این موارد با خردسالی حضرت همخوانی ندارند.

نکته دیگر

سخنرانی های افشاگرانه علی بن الحسین علیه السلام در طول سفر اسارت در کوفه، به خصوص در شهر شام در مجلس بزم یزید که آن گونه بنی امیه را رسوا ساخت؛ با نوجوانی حضرت سازوار نیست. زیرا برای فرد نوجوانی در مجلس آن گونه، چنین فرصتی فراهم نمی شود. همچنین مراجعه زینب کبری (علیهاالسلام) در امور اسرا در طول سفر به حضرت سجاد علیه السلام. تمام این ها گواهی می دهند که علی بن

الحسین علیه السلام در کربلا در سن نوجوانی نبوده است. گرچه مراجعه امثال زینب کبری (سلام الله علیها) به علی بن الحسین علیه السلام توجیه پذیر باشد، که منصب امامت با سن نوجوانی ناسازگاری ندارد و رجوع اسرا به ایشان به این لحاظ بوده است، که وی را امام خویش می دانسته اند. لیکن مراجعه دشمنان به ایشان و مورد خطاب قرار دادن امثال یزید و برخوردهای جداگانه ای که با وی داشته اند؛ به طور طبیعی این نکته را دلالت دارند، که حضرت در هنگام اسارت کودک و یا نوجوان نبوده است. بلکه در سنی بوده است که به طور طبیعی سرپرست و بزرگ اسرا به شمار می آمده که مدیریت امور اسرا و تصمیم های کاروان با مشاوره وی انجام می گرفته است. وانگهی کسانی که بر این باورند که ولادت علی بن الحسین علیه السلام به سال 48 بازگشت دارد که فاصله آن تا سال 60، دوازده سال می باشد، که حضرت در حادثه کربلا نوجوان دوازده ساله بوده است؛ دلیل هایی را مطرح می نمایند که تمام آنها خدشه پذیر می باشند. ⁽¹⁾

دلیل های مخدوش

1 - نخستین دلیلی که بر این دیدگاه آورده شده است، خدشه در منابعی است که ولادت حضرت را سال 38 عنوان و محل تولد را «مدینه» بیان می نمایند. لیکن محل ولادت علی بن الحسین علیه السلام در مدینه با زندگی امام حسین علیه السلام همخوانی ندارد. زیرا در سال 36 که جنگ جمل رخ داد، امیرالمؤمنین علیه السلام بعد از جنگ جمل، شهر کوفه را مرکز

حکومت خویش قرار داد و تا سال 40 هجری که سال شهادت حضرت می باشد در کوفه زندگی می نمود و در این مدت خانواده حضرت از جمله فرزندانش حسن و حسین (علیهماالسلام) به همراه حضرت در کوفه به سر می بردند؛ چگونه علی بن الحسین علیه السلام در مدینه متولد می شود؟ 2 - و نیز منابع تاریخی گواهی می دهند که علی بن الحسین علیه السلام در حادثه کربلا نوجوانی بیش نبوده است و علت این که حضرت از حادثه کربلا جان سالم بیرون برده است، در واقع نوجوانی وی بوده است. این مطلب با دیدگاهی که ولادت حضرت را سال 48 می داند هم خوانی دارد. زیرا از سال 48 تا 60، دوازده سال فاصله است که علی بن الحسین علیه السلام در سن دوازده سالگی بوده است. چنان که دینوری می نگارد، دو نفر از فرزندان حسین در حادثه کربلا نجات یافتند که یکی علی بن الحسین علیه السلام، که تازه به حد بلوغ رسیده بوده است، و دیگری عمر، که چهار سال بیشتر نداشته است. ⁽¹⁾. 3 - شاهد دیگر این که در برخی منابع آمده است که هنگام تهاجم شمر و همراهانش به خیمه های امام حسین علیه السلام وقتی امام سجاد علیه السلام را بیمار در بستر می بیند، قصد کشتن وی را می نماید که همراه وی او را از این کار بازمی دارد و می گوید چگونه می خواهی کودک بیماری را به قتل رسانی. ⁽²⁾که علت نکشتن حضرت خردسالی وی بوده است! 4 - و نیز هنگامی که اسرا را به مجلس عبیدالله در کوفه وارد می سازند، پسر بچه هایی از جمله علی بن الحسین علیه السلام همراه بوده اند که

عبیدالله تصمیم به کشتن آن می گیرد، لیکن تردید داشته که آیا وی بالغ است یا خیر که دستور تحقیق در این باره می دهد. و چون مشخص می شود وی بالغ نبوده از کشتن وی صرف نظر می کند! ⁽¹⁾. 5 - شاهد دیگر در این باره این که برخی عنوان می نمایند که دوازده پسر بچه و نوجوان اسیر، از جمله علی بن الحسین علیه السلام را به نزد یزید می آورند. یزید چون تردید در بلوغ آنان داشته است، دستور می دهد در این باره تحقیق نمایند. ⁽²⁾و همچنین در برخی منابع از علی بن الحسین علیه السلام با عنوان علی اصغر یاد می شود ⁽³⁾، معلوم می شود وی از دیگر برادرها از جمله علی اکبر که شهید شده بود، (احتمالا هیجده ساله) کوچکتر بوده است.

پاسخ

با این موارد نمی توان این دیدگاه را تأیید نمود. و این موارد توان چالشگری با شواهدی که دیدگاه مشهور را تأیید می نمایند، ندارند. زیرا در مورد شاهد اول می توان گفت تنها استبعداد است. زیرا انتقال مرکز حکومت علوی از مدینه به کوفه دلیل قطعی بر همراه بودن و ملازم بودن همیشگی امام حسن و امام حسین (علیهماالسلام) با حضرت نیست. گرچه به صورت طبیعی آنان همراه حضرت بودند، لیکن ممکن است امام حسین علیه السلام برهه ای از پنج سال را در کوفه و برخی دیگر را در مدینه سپری کرده باشد. به خصوص در اول حکومت داری امیرالمؤمنین علیه السلام، امام حسین علیه السلام در مدینه باشد.

ممکن است حتی هنگام اقامت حضرت در کوفه برخی همسران وی مانند شهربانو در مدینه ماندگار باشند. و نیز ممکن است حضرت به همراه خانواده به مدینه سفر زیارتی داشته است، که امام سجاد علیه السلام در مدینه متولد شده است، و در کوفه بزرگ شده باشد. ⁽¹⁾با این همه احتمال چگونه ولادت علی بن الحسین (علیه السلام) در مدینه ناممکن می باشد؟! شاهد دیگر مانند سخن دینوری که تنها دو پسر بچه از حادثه کربلا نجات یافته باشند که علی بن الحسین علیه السلام که تازه بالغ بوده و دیگری عمر بن الحسین، با سایر منابع در مورد خصوصیات ذکر شده، همخوانی ندارد. زیرا همان گونه که در منابع دیگر آمده دوازده نوجوان به حضور یزید آورده شدند ⁽²⁾و اصولا تعداد بازماندگان مرد در حادثه کربلا، دقیق مشخص نیست. اما این که علت کشته نشدن علی بن الحسین علیه السلام را خردسالی وی عنوان می نمایند، که آنان حقوق افراد آسیب پذیر مانند زنان و کودکان را رعایت می نمودند، این نوعی خوش بینی به سپاه خشن عبیدالله است. زیرا عبیدالله به هیچ ارزشی پای بند نبود. برای هیچ انسانی هیچ گونه حقی را روا نمی دید. زیرا که سپاه وی زنان و کودکان را بسیار آزردند و کودکان و نوجوانانی مانند عبدالله رضیع و عبدالله بن حسن (حدود 10 ساله) و قاسم بن حسن (حدود 13 ساله) را به شهادت رساندند.

کدام حقوق انسانی در حادثه دلخراش کربلا رعایت شده است که به شمر و امثال شمر، خوش بین باشیم که خردسالان را به قتل نمی رسانده اند؟!

بیماری امام سجاد

افزون بر این ها، علت شهید نشدن علی بن الحسین علیه السلام، آن گونه که در منابع آمده است، بیماری شدید حضرت بوده است. حضرت توان حرکت و حضور در میدان جنگ را نداشته است. نه این که به خاطر سن کم حضرت باشد. چنان که محمد بن سعد می گوید علی بن الحسین علیه السلام در کربلا 23 ساله و بیمار بودند، و هو ابن ثلاث و عشرین سنه و کان مریضا نائما علی فراشه. ⁽¹⁾و تصریح می کند که خردسال بودن وی مردود است. علت شرکت نکردنش در جنگ بیماری وی بوده است. چگونه می شود حضرت خردسال باشد و حال آن که فرزندی چندین ساله اش یعنی محمد بن علی (امام باقر علیه السلام) همراه وی باشد. ⁽²⁾. مفید می گوید علت شرکت نکردن وی در نبرد، بیماری حضرت بوده است، نه خردسالی وی، و هو شدید المرض ⁽³⁾ابن جوزی می گوید علت کشته نشدنش در روز طف بیماری وی بوده است ⁽⁴⁾ذهبی می گوید چون مریض بوده شهید نشده است. ⁽⁵⁾و نیز کلینی از امام

باقر علیه السلام روایت می کند، که امام حسین علیه السلام در حادثه عاشورا در لحظات آخر برخی امانت ها را به دخترش فاطمه سپرد که به علی بن الحسین علیه السلام انتقال بدهد. زیرا علی بن الحسین علیه السلام سخت بیمار بودند. ⁽¹⁾. طبری می گوید علی بن الحسین علیه السلام بیمار بودند، و علی بن الحسین علیه السلام مریض. ⁽²⁾و نیز ابن عنبه می گوید حضرت در نبرد شرکت نکرد، زیرا بیمار بود. ⁽³⁾و از زبان سیدالساجدین این گونه روایت است که شب عاشورا، هنگامی که حضرت یاران خویش را گرد آورد تا با آنان گفتگو کند، من نیز که بیمار بودم نزدیک آنان رفتم تا سخنان حضرت را بشنوم، و انا اذ ذاک مریض. ⁽⁴⁾. اما این که در برخی منابع ⁽⁵⁾لقب «علی اصغر» در مورد علی بن الحسین علیه السلام به کار رفته است نیز، دلیل بر نوجوان بودن وی در کربلا نمی باشد. زیرا همان گونه که در بخش القاب تحقیق شده این عنوان (علی اصغر) در مورد دو فرزند حضرت کاربرد داشته است. یکی عبدالله رضیع معروف به علی اصغر، دیگری علی اکبر که هر دو در کربلا به شهادت رسیدند. کاربرد این لقب هم نسبی است. یعنی علی اصغر نسبت به برادر بزرگتر از خودش. وقتی علی بن الحسین علیه السلام پسر بزرگ امام حسین علیه السلام باشد، کاربرد این لقب درباره ایشان اشتباه می باشد. زیرا در روایت نیز آمده که امام حسین علیه السلام امانتی که به ام سلمه سپرد، فرمود

به پسر بزرگ من تحویل می دهی. ⁽¹⁾در هر صورت با این نوع مطالب نمی توان در دیدگاه مشهور که با شواهد متقن تأیید می شود و اطمینان آور است، تردید ایجاد نمود. افزون بر این که سن شهیدی که «علی اکبر» نامیده می شود به طور دقیق مشخص نیست. و الله سبحانه هو العالم. نتیجه تحقیق این می تواند باشد که علی بن الحسین علیه السلام در کربلا در سن نوجوانی نبوده است. و ایشان در حادثه کربلا ازدواج کرده و فرزندی به نام «محمد» که همان امام باقر علیه السلام باشد به همراه داشتند. و علت این که در کربلا شهید نشدند بیماری حضرت بوده است.

نام و نشان

سه تن از پسران امام حسین علیه السلام «علی» نام دارند. یکی امام سجاد علیه السلام، معروف به علی بن الحسین علیه السلام، یا علی بن الحسین الاکبر، که مادرش «شهربانو» می باشد. دوم علی بن الحسین الاصغر علیه السلام که بر سر زبان معروف به علی اکبر است و مادرش «لیلا» می باشد. لقب اصغر برای ایشان به نسبت امام سجاد علیه السلام است. سوم، عبدالله رضیع که بر سر زبان معروف به «علی اصغر» می باشد. که در آغوش پدر هدف قرار گرفت و شهید شد. مادر ایشان «رباب» می باشد. ⁽²⁾.

بر این اساس امام سجاد علیه السلام پسر بزرگ امام حسین علیه السلام می باشد که در کربلا حداقل 23 ساله بوده است. ⁽¹⁾همان گونه که در روایت نیز آمده است، امام حسین علیه السلام هنگام بیرون آمدن از مدینه امانتی را در نزد ام سلمه همسر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نهاد و فرمود هنگامی که بزرگ ترین پسرم به تو مراجعه نمود، این امانت را به وی بده. وی نیز بعد از شهادت حسین علیه السلام و بازگشت علی بن الحسین علیه السلام به مدینه، امانت را به وی داد. ⁽²⁾.

کنیه و القاب

کنیه معروف امام سجاد علیه السلام «ابومحمد»؛ و نیز ابوالحسن و ابوالقاسم و ابوبکر از کنیه های حضرت می باشند. ⁽³⁾ابومحمد به لحاظ امام باقر علیه السلام است که به احتمال قوی پسر بزرگ امام سجاد علیه السلام بوده است. سایر کنیه ها نیز به لحاظ دیگر فرزندان حضرت می باشد. القاب معروف حضرت عبارتند از: خاشع (با حضور قلب)، متهجد (شب زنده دار)، خالص (بی ریا)، زاهد (بی رغبت به دنیا)، عابد (پرستش کننده)، عدل (دادگر)، بکاء (بسیار گریه کننده)، سجاد (بسیار سجده کننده)، زکی (پاک)، امین (مورد اطمینان و امانت دار)، زین الصالحین (زینت شایستگان)، وارث علم النبیین (وارث دانش

پیامبران)، امام الامة (پیشوای امت)، ابوالائمة (پدر امامان)، سید الساجدین (سرور سجده کنندگان)، سید العابدین (سرور پرستش کنندگان)، زین العابدین (زینت پرستش کنندگان)، ذو الثفنات (صاحب مواضع پینه بسته)، رهبانی (شب زنده دار). ⁽¹⁾.

خاستگاه القاب

خاستگاه القاب زیبای حضرت مناقب و فضایل بی کران وی می باشد. چون حضرت همواره در نماز بود، در شبانه روز هزار رکعت نماز می خواند؛ «سجاد» نامیده شده است. ⁽²⁾و چون در اثر سجده های زیاد و طولانی مواضع سجده پینه بسته بود، چنان که در هر سال دو نوبت پینه ها را می تراشید «ذوالثفنات» نامیده شده است. ⁽³⁾و چون زیباترین و درخشنده ترین چهره در میان عبادت کنندگان است، «زین العابدین» نامیده می شود. که در قیامت چهره امام سجاد علیه السلام از همگان درخشان تر است. ⁽⁴⁾و همچنین سایر لقب های حضرت.

فرهنگ نام گذاری

خاستگاه نام گذاری در جامعه باورها و فرهنگ های آن جامعه می باشد. هنگامی که فرهنگ ملی آمیخته با فرهنگ پر بار دینی شود، نام گذاری کودکان از چشمه ی زلال فرهنگ دین جرعه می نوشد. نام

زیبای «علی» که برگرفته از نام و اسما حسنای خداوند است، در فرهنگ دینی یکی از رایج ترین نام هاست. امامان و پیروان آنان تلاش بر رواج نام زیبای «علی» دارند. همان گونه که دشمنان (حزب عثمانیه) از نام گذاری کودکان به نام «علی» جلوگیری می نمودند. ⁽¹⁾. نام نیک و زیبای علی نامیست ملکوتی و آن سویی، که با نام گذاری افراد به این نام، این نام را در زبان های جاری و ساری می سازد. که علی هماره ورد زبان جامعه دینی در این سرا و آن سرا خواهد بود. که این سرا نمود آن سرا است. آن سرا که در بهشتش با نام علی گشوده می شود. وقتی کوبه ی در بهشت را می زنند ندای «یا علی» سر می دهد، رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم اذا دقت الحلقه علی الصحیفه نطقت و قالت یا علی. ⁽²⁾چرا در این سرا علی ورد زبان نباشد، که فرمود، زینوا مجالسکم بذکر علی. ⁽³⁾«مجالس و محافل خویش را با نام «علی» آزین بندی کنید.» چرا علی نام فرزندانمان نباشد. در میان امامان چهار نفر به نام «علی» نام گذاری شده اند. علی بن ابی طالب امیرالمؤمنین علیه السلام، علی بن الحسین امام سجاد علیه السلام، علی بن موسی امام رضا علیه السلام، علی بن محمد امام هادی علیه السلام، چه نیک است که در نام گذاری فرزندان خویش از فرهنگ دینی الهام بگیریم و فرزندان خویش را با نام های انبیا و امامان و نیز نام های زیبا و پرمعنا برخاسته از فرهنگ دینی مزین نماییم. و یا حداقل از نام های فرهنگ ملی بهره

بگیریم. و چه رفتار زشتی است که کسی از فرهنگی بی گانه، همانند فرهنگ غرب متأثر شود و نام فرزندان خویش را با نام های فرهنگ غرب که بیگانه از فرهنگ دینی و ملی است، نام گذاری نماید!

نسب شفاف

امام سجاد علیه السلام از جانب پدر و مادر، از نسب شفاف و پاک مطهری بهره ور است، که هیچ گونه غبار به آن مشاهده نمی شود. از جانب پدر از نسل سبط نبوی حسین علیه السلام که فرزند علی و فاطمه (علیهما السلام)، و رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم می باشد، که نسبی شفاف تر و پاک تر از آن در مورد هیچ فردی یافت نمی شود. پدر، بهترین ها و پاک ترین ها با نسلی شفاف و پرافتخار که مخالف و موافق به نسل فاطمه و علی علیه السلام که تداوم دهنده نسل رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم می باشد، افتخار می نمایند.

مادر

از جانب مادر نیز علی بن الحسین علیه السلام از بانوی فرزانه و پاک دامن و شایسته ای، از تبار ایران زمین به نام «شهربانو» می باشد. وی که پادشاه زاده بوده، به باور الهی خویش پیش از اسلام زرتشت، و در هنگامی که همسری امام حسین علیه السلام را برگزید، به دین اسلام تشرف حاصل نمود. وی از آن شایستگی و افتخاری برخوردار بود که همسر امامی چون سالار شهیدان، و نیز مادر امامان بعد از امام حسین علیه السلام یعنی علی بن الحسین علیه السلام تا مهدی قائم آل محمد (عج) قرار گیرد. بهره مندی از این فضیلت والا گواه بر شایستگی این بانوی مطهره می باشد که به

حق نسل افتخار آمیز برای فرزندش چون سیدالساجدین علیه السلام است. حضرت که برترین روی زمین است، لیلدن لک خیر اهل الارض، بر تبار پاک مطهر خویش از دو جانب (پدر و مادر) افتخار می کند، انا ابن الخیرتین فخیرة الله من العرب هاشم و من العجم فارس. ⁽¹⁾«من فرزند دو برگزیده می باشم، از جانب عرب «هاشم» و از جانب عجم، «فارس». نسب شفاف و روشن و پاک و مطهر از افتخارات هر فرد است. انبیا و امامان همگی از تبار پاکان هستند، اصلاب شامخه و ارحام مطهره ظرفیت وجودی آنان را پدیدار ساخته است. بر همین اساس که نسل پاک از افتخارات افراد است، در گفتار عترت مشاهده می شود که بر نسل پاک و شفاف خویش در برابر تبار مخالفان، افتخار می نمایند. امیرالمؤمنین علیه السلام درباره تبار خویش می فرماید، خدای سبحان تبار ما را بر سایر قریش برگزید، ان الله اختارنا علیهم. ⁽²⁾«خدای سبحان ما را بر آنها برگزید.» و نیز از نسب صریح و شفاف خویش در برابر لصیق و چسبانده ی معاویه این گونه سخن می گوید، و لیس الصریح کاللصیق. ⁽³⁾«نسب شفاف همانند نسب چسبانده نیست.» زیرا علی نسبش شفاف به اجداد رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم و قریش (نضر بن کنانه) می رسد، اما نسب معاویه، به امیه می رسد که پسر عبدالشمس نبوده است، پسر خوانده وی بوده است. ⁽⁴⁾که بنی امیه در واقع قریشی نیستند!

شهربانو

در تاریخ زندگی همسران امام حسین علیه السلام، و این که کدام یک از آنان در کربلا حضور داشتند، و سایر ویژگی های آنان سخن فراوان وجود دارد، لیکن در مورد هیچ کدام از آنان به مقدار «شهربانو» در میان نویسندگان گفتگو نشده است. درباره ایشان سؤالاتی مطرح است. مانند این که آیا زنی به نام شهربانو همسر حضرت بوده است؟ و آیا این بانو همان دختر یزدگرد، پادشاه ایران بوده که به اسارت مسلمانان در آمده بوده است؟ و آیا همین خانم مادر امام سجاد علیه السلام می باشد؟ که امام سجاد از جانب مادر ایرانی است و بالمآل امامان بعد از وی نیز از جانب مادر ایرانی هستند. و آیا این موضوع در گرایش ایرانیان به تشیع، نقش ایفا نموده است؟ خاستگاه برخی از این سؤال ها را می توان گفت تردیدهایی است که از قلم برخی نویسندگان معاصر تراوش نموده است. برخی ذهنیت ها و شواهد چه بسا موجب تردید دیگران نیز شده باشد. در فراهم آوردن پاسخ صحیح سؤال های یاد شده، به پژوهشی تاریخی نیاز است، که در این فرصت فشرده به بررسی و پاسخ سه سؤال می پردازیم. اما پاسخ سؤال چهارم از دایره موضوع بیرون می باشد. پیش از پرداختن به ویژگی های برخی جریان های تاریخی، نخست نگرشی کوتاه به اصل جریان در منابع دیرینه و معتبر روایی و تاریخی می افکنیم. آنگاه خصوصیات آن ها را مورد توجه قرار خواهیم داد.

شهربانو در گذر تاریخ

درباره اصل جریان می توان گفت از جمله رخ دادهای تاریخی است که در بسیاری از منابع روایی و تاریخی دیرینه ثبت شده است. این جریان از شهرتی بهره ور است که می توان با قرائن و شواهد جانبی به شکل گیری آن اطمینان حاصل می نمود. بسیاری از مورخان و محدثان شیعه و سنی اصل جریان را نگاشته که به برخی از دیرینه ترین و معتبرترین آنها به ترتیب تاریخ اشاره می شود، مانند نصر بن مزاحم (درگذشت 212) ⁽¹⁾، محمد بن سعد (درگذشت 230) ⁽²⁾، یعقوبی (درگذشت 282) ⁽³⁾، محمد بن حسن صفار (درگذشت 290) ⁽⁴⁾، طبری (درگذشت 310) ⁽⁵⁾، ابن ابی ثلج بغدادی (درگذشت 325) ⁽⁶⁾، کلینی (درگذشت 329) ⁽⁷⁾، قاضی نعمان (درگذشت 363) ⁽⁸⁾، حسن بن محمد (درگذشت 378) ⁽⁹⁾، صدوق (درگذشت 381) ⁽¹⁰⁾، مفید (درگذشت 413) ⁽¹¹⁾، محمد بن جریر رستم طبری امامی (درگذشت در قرن پنجم) ⁽¹²⁾، زمخشری

(درگذشت 528) ⁽¹⁾، علامه طبرسی - امین الاسلام - (درگذشت 548) ⁽²⁾، ابن شهرآشوب (درگذشت 588) ⁽³⁾، سبط ابن جوزی (درگذشت 666) ⁽⁴⁾، ابن خلکان (درگذشت 681) ⁽⁵⁾، ابوالفتح اربیلی (درگذشت 693) ⁽⁶⁾، علامه حلی (درگذشت 726) ⁽⁷⁾، شهید اول (شهادت 786) ⁽⁸⁾، ابن صباغ مالکی (درگذشت 855) ⁽⁹⁾، ⁽¹⁰⁾نویسندگان و محققان قرن هشتم به بعد نیز به همین منوال اصل جریان را ثبت و آن را پذیرفته اند. این منابع روایی و تاریخی را به چهار دسته می توان تقسیم نمود. برخی از آنها جریان را مربوط به دوران خلیفه دوم، برخی به دوران خلیفه سوم و بعضی به دوران ولایت و حکومت داری امیرالمؤمنین علیه السلام دانسته اند. برخی هم خصوصیات را بیان ننموده اند، تنها به اصل جریان پرداخته اند که به طور فشرده به بررسی این محورها می پردازیم. الف: جریان نخست که در منابع به چشم می خورد این است که در دوران عمر که ایران به دست مسلمانان فتح شد، دو تن از دختران

یزدگرد به اسارت مسلمانان درآمده، به مدینه منتقل شدند. در این باره می نگارند: هنگامی که آن دختر وارد مسجد شد، مسجد نورانی گشت و وقتی نگاه عمر به او می افتد، دختر صورت خویش را از وی پوشانده و می گوید: «اه بیروز باد هرمز!» کنایه از این که روزگار فرزندان هرمز (هرمز پسر انوشیروان جد یزدگرد سوم) به کجا انجامیده است! عمر پنداشت که به وی دشنام می دهد. درصدد تنبیه وی برآمد که امیرالمؤمنین علیه السلام وی را از آن کار بازداشت و فرمود دختر را آزاد گذارید تا کسی را به همسری برگزیند؛ آنگاه وی گشتی در میان مردان زده، حسین بن علی علیه السلام را انتخاب می نماید. علی علیه السلام از وی می پرسد، نامت چیست، می گوید «جهان شاه». علی می فرماید نه، «شهربانو». آنگاه علی علیه السلام رو به حسین نموده و می فرماید این بانو فرزندی به دامن خواهد آورد که بهترین روی زمین خواهد بود. آنگاه شهربانو علی بن الحسین علیه السلام را به دنیا می آورد، که به وی گفته می شود فرزند دو برگزیده، ابن الخیرتین فخیره الله من العرب الهاشم و من العجم الفارس. ⁽¹⁾. ب: جریان دوم مربوط به دوران خلافت عثمان است که عبدالله بن عامر کریز کارگزار عثمان در خراسان دو تن از دختران یزدگرد را اسیر، به حضور عثمان در مدینه می فرستد. وی یکی از آن دو را به حسن مجتبی علیه السلام و دیگری را به حسین علیه السلام بخشیده و هر دو در حال زایمان از دنیا می روند. بر اساس این نقل پرورش علی بن الحسین علیه السلام را بعد از رحلت مادر، دیگر کنیزان امام حسین علیه السلام عهده دار می شوند. ⁽²⁾.

ج: جریان سوم که جزئیات آن در بسیاری از منابع آمده مربوط به زمان امیرالمؤمنین علیه السلام است. در دوران وی هنگامی که حریث بن جابر را به خراسان اعزام می دارد، او دو دختر از پادشاه زادگان را به نزد حضرت می فرستد که یکی از آنها به همسری حسین علیه السلام در می آید. ⁽¹⁾بر اساس نقل دیگر امیرالمؤمنین علیه السلام با ازدواج وی با امام حسین علیه السلام موافقت نمی کند، آنان را به برخی دهقانان می سپارد. ⁽²⁾منابع فراوان دیگر به خصوصیات کامل نپرداخته اند. گرچه بسیاری از آنها را می توان گفت با جریان نخست هماهنگ هستند. زیرا از آن دو دختر با عنوان دختران یزدگرد و یا کسری یاد می نمایند. ⁽³⁾. صرف نظر از تفاوت زمانی و مکانی جریان های یاد شده، تفاوت های عمده دیگری نیز مشاهده می شود. زیرا در جریان نخست ام ولد (کنیز) بودن دختران مطرح نیست. زیرا پیش از این که آنان را کنیز برگیرند همسر انتخاب نموده اند. در جریان دوم کنیز بودن آنان مطرح می باشد، و در جریان سوم ازدواج آنان با فرزندان امیرالمؤمنین علیه السلام مورد تردید است. بر این اساس معروف ترین داستان که قرائن فراوان آن را تأیید می نماید، جریان نخست است. در صورت تثبیت این جریان، کنیز بودن مادر علی بن الحسین علیه السلام به اثبات نمی رسد. و این که در برخی منابع

سخن از کنیز بودن مادر حضرت است ⁽¹⁾، یا به خاطر جریان دوم است که نقل آن بسیار اندک می باشد و یا به خاطر این است که این دو دختر ولو به صورت رسمی کنیز نشدند، لیکن چون از اسیران بلاد کفر بودند و زمینه کنیز بودن آنان مطرح بوده، از آنان به عنوان کنیز یاد شده است. بر این اساس تثبیت جریان نخست لزوما به معنای کنیز بودن مادر علی بن الحسین علیه السلام نمی باشد. گرچه کنیز بودن شهربانو در برخی منابع مطرح است. و به همین خاطر منصور دوانیقی به محمد بن عبدالله بن حسن به عنوان نکوهش نوشت مادر امام سجاد علیه السلام کنیز بوده است، و هو لام ولد ⁽²⁾و بنی هاشم هم به منصور جواب ندادند که مادر علی بن الحسین علیه السلام شاه زاده بود نه کنیز. از این شبهه دو پاسخ می توان داد. نخست همین نکته ای که اشاره شد، گرچه این بانو به صورت رسمی کنیز نشد، لیکن چون از اسیران بلاد کفر بوده، زمینه کنیز بودن وی فراهم بوده، بدین خاطر از ایشان با عنوان کنیز یاد شده است. دو دیگر این که کنیز بودن ننگ و عار به شمار نمی رود که بنی هاشم بخواهند از آن دفاع کنند. به همین خاطر هنگامی که امام سجاد علیه السلام با کنیزی ازدواج نمود، عبدالملک بر حضرت خورده گیری نمود که چرا با کنیز ازدواج نموده است؛ کنیز کفو ایشان نیست. حضرت در پاسخ وی فرمودند، این کار عیب نیست. رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم با کنیز آزاد کرده خود، صفیه دختر حیی ازدواج نمود. و نیز با زینب همسر برده آزاد شده خود که پسر خوانده حضرت هم بود، یعنی

زید، ازدواج کرد ⁽¹⁾و اصولا این پندارها، پندارهای جاهلیت است. هیچ انسان مسلمان فرومایه و پست نیست. مسلمان همتراز و کفو مسلمان است. کنیز باشد یا آزاد. کفائت مسلمان با غیر مسلمان مورد خدشه است. در هر صورت با دسترسی به اصل جریان در منابع معتمد و نیز ویژگی های جریان یاد شده، به بررسی و تحلیل آنها می پردازیم.

کدام شهرت معتبر است؟

این نکته را نباید از نگر دور داشت که تنها مشهور بودن یک موضوع تاریخی و یا فقهی، دلیل قطعی بر اعتبار آن نمی تواند باشد. زیرا بسیاری از شهرت ها بی پایه بوده و برخی بدون پژوهش آن را باور می نمایند. که نقد و پژوهش بی پایگی آنها را بر همگان شفاف می سازد. در این راستا گفته می شود: رب شهرة لا اصل لها. «چه بسیار شهرتی که بی پایه است». در عین حال اگر شواهد جانبی شهرت را تأیید نماید، به گونه ای که از مجموع آنها اطمینان و بلکه یقین حاصل شود، آنگاه چنین اطمینان از اعتبار برخوردار بوده و باعث باور خواهد شد. و نمی توان با شبهه افکنی آن را زدوده و یا در آن تردید ایجاد نمود. با توجه به منابع یاد شده می توان گفت داستان همسر امام حسین یعنی مادر علی بن الحسین علیه السلام که وی از دختران یزدگرد بوده و به اسارت درآمده و پیش از این که وی را به عنوان کنیز برگزینند، امام

حسین علیه السلام را به عنوان همسر انتخاب نموده است؛ از شهرتی اطمینان بخش بهره ور است. این موضوع را شواهد جانبی مانند ثبت جریان در منابع دیرینه و پذیرش نوع محققان و هم خوانی آن با باورهای متقن و مبرهن شیعه تأیید می نماید، به گونه ای که از مجموع آنها باور و اطمینان فراهم می شود. بر این اساس در اثبات موضوع تنها به شهرت اعتماد نشده است، بلکه این شهرت و اعتبار تاریخی را قرائن تأیید و تثبیت می نمایند. اینک با توضیح نکات یاد شده به بررسی برخی شبهه ها که بیشتر متوجه جریان نخست شده است، می پردازیم.

شبهه افکنی

در پیرامون موضوع، به خصوص جریان دوران خلافت عمر شبهه افکنی هایی شده که همسر شدن یک شاه زاده ایرانی را با امام حسین علیه السلام مورد تردید قرار داده است. برخی نویسندگان هم همت گماشته اند تا این شبهه ها را ساماندهی نموده، در قالب دلیل عنوان نمایند.اگر پژوهش اینان مستند باشد از ارزش و اعتبار بهره ور، و در غیر این صورت تنها در حد شبهه افکنی بوده که با توضیحاتی که در اطراف آنها داده می شود، ممکن است زدوده شوند. و چون بیشترین شبهه افکنی از جانب یکی از نویسندگان معاصر می باشد ⁽¹⁾، با طرح شبهه های ایشان به همراه پاسخ، ممکن است سایر شبهه ها نیز زدوده شوند. شبهه نخست را به سند روایت و یا داستان نخست که در دیرینه ترین منابع، مانند بصائر الدرجات آورده شده است، متوجه

نموده اند.که چون یکی از راویان روایت «عمرو بن شمر» است و رجالیون مانند نجاشی و ابن غضایری نه تنها ایشان را توثیق ننموده اند، بلکه تضعیف نیز کرده اند. با تضعیف سند روایت و با توجه به فاصله زمانی محمد بن حسن صفار تا عصر امامان معصوم، روایت از لحاظ سند مخدوش و غیر قابل اعتماد خواهد بود. شبهه دوم در مورد محتوا و متن همین روایت است که چگونه می شود با ورود یک پادشاه زاده به مسجد، آن محفل نورانی شود؟! زیرا منظور از نورانیت یک امر واقعی است، نه مجازی. نویسنده محترم در شگفت است که چگونه نورانیت واقعی شکل می گیرد. زیرا روایت سخن امام را انتقال می دهد و نمی شود یک امر مجازی مانند جاه و جلال منظور باشد! شبهه سوم که باز بر متن روایت مطرح شده، این که چگونه امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید دختران پادشاهان را نمی توان به عنوان برده فروخت! مگر دختران پادشاهان چه تفاوتی با دیگران دارند؟! و اگر این نکته یک حکم فقهی است، باید با شواهد قرآنی و یا با گفتار رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم مورد تأیید قرار گیرد و چون هیچ آیه و روایتی آن را تأیید نمی کند، نمی تواند یک حکم فقهی باشد. شبهه چهارم که آن را نیز به متن و محتوای این روایت متوجه ساخته اند، این که چگونه دختر پادشاه با مشاهده سیاه بختی خویش هرمز را مورد نفرین قرار می دهد. هرمز که به رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم بی ادبی نکرده بود. بی ادبی نسبت به رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم از خسرو پرویز پسر هرمز نقل شده

است که نامه حضرت را نپذیرفت و پاره کرد ⁽¹⁾چرا هرمز مورد نفرین قرار می گیرد؟! شبهه پنجم این که چگونه امام سجاد علیه السلام به دو تبار خویش، از جانب پدر «قریش» و از جانب مادر «فارس» افتخار می کند؟! مگر همه تبار قریش و یا فارس از برتری و فضیلت بهره مند است، که این گونه حضرت به تبار خویش افتخار می کند؟ اگر چنین باشد تمام قریش از جمله ابوسفیان و فرزندان وی مانند معاویه و یزید بر دیگر مسلمانان به ویژه صحابه بزرگوار رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم برتری دارند! و نیز امام سجاد علیه السلام از سلاله پیامبران است و پیامبرزاده ای چون حضرت از افتخار به تبار فارس که احیانا مجوس می باشند بی نیاز است! شبهه ششم این که زمان فتح ایران در زمان عمر به سال 23 هجری بازگشت دارد و مشهور نویسندگان ولادت علی بن الحسین علیه السلام را در سال 38 می نگارند و بین این دو زمان حدود چهارده سال فاصله وجود دارد؛ چگونه این خانم در این مدت نازا بوده، آنگاه فرزند به دامن آورده است؟ شبهه هفتم این که مکان درگیری مسلمانان با ایرانیان در زمان عمر مداین بوده و یزدگرد خود در مداین بوده و پیش از دسترسی سپاه اسلام به آنها، هنگام مشاهده آثار شکست، خود به همراه خدم و حشم خویش از آنجا به قم گریخته، آنگاه به کاشان رفته و سپس به اصفهان و کرمان فرار می کند، در نهایت در مرو به دست آسیابانی کشته می شود. در این گیرو دار همراهانش همگی وی را همراهی

می نموده اند. در جایی نقل نشده است که دختران وی از دائره ی امنیتی جدا و به اسارت دشمن درآمده باشند! شبهه هشتم، همخوانی نداشتن سه جریان با یکدیگر از ارزش و اعتبار آنها می کاهد. زیرا افزون بر تفاوت زمانی و مکانی سه جریان که هر کدام به دوران یکی از زمامداران اسلامی و هر کدام در یکی از فتوحات مطرح می باشند؛ از لحاظ دیگر نیز همخوانی ندارند. در برخی سخن از ازدواج آنها و در برخی از بخشش آنها و در برخی دیگر حتی ازدواج آنها مورد تردید است. آنگاه جریان افسانه بودن بی بی شهربانو در کوه های اطراف شهر ری نیز بر این موضوع افزوده شده است؛ که چون جریان پنهان شدن شهربانو همسر امام حسین علیه السلام در این کوه، بی پایه و افسانه است، لذا در اصل وجود چنین بانویی که با امام حسین علیه السلام ازدواج نموده باشد تردید ایجاد نموده است. امثال این نوع شبهه ها باعث تردیدهای فراوان شده و برخی نیز بر این باور شده اند که داستان یک امری ساختگی و مجعول تاریخ است و انگیزه های حکومت داران مانند بنی امیه در ساختن آن نقش داشته است. چرا که خواسته اند مشابه چنین پیوندی را برای برخی بنی امیه (ولید بن عبدالملک) بسازند، که برخی پادشاه زادگان ایرانی با وی نیز ازدواج نموده اند. ⁽¹⁾.

نقد و پژوهش

اگر شبهه های پیرامون موضوع همانند اینها باشد، ممکن است همه آنها نقدپذیر و قابل جواب باشند. با فراهم شدن پاسخ صحیح شبهه ها،

همان باور معروف و مشهور که در منابع اصلی و معتبر دیرینه ثبت شده تثبیت می شود. و چون از اطمینان کافی بهره ور است به صورت یک باور استوار پایه نهاده می شود که ظن و گمان نخواهد توانست چنین اطمینان را بزداید. زیرا اصولا باور اعتقادی و تاریخی بر اطمینان مستقر می باشند. ظن و گمان در این ساحت مورد اعتماد نخواهد بود. با توضیح این نکته به پاسخ شبهه های یاد شده می پردازیم.

پاسخ

در مورد شبهه نخست می توان گفت که موضوع، یک موضوع فقهی نیست که با توثیق سند روایت مشکل حل شود. اگر یک موضوع فقهی بود، بررسی سند روایت و توثیق راویان حدیث می توانست راه گشا باشد. و فقیه بر اساس آن می توانست فتوا صادر کند. ولو بر اساس دلیل ظنی (البته ظن خاص). اما موضوعات تاریخی و اعتقادی بر اساس برهان و اطمینان پایه نهاده شده اند. اگر یک نکته تاریخی با شواهد دیگری مانند ثبت در منابع معتمد، نقل مشهور، اعتماد محققان و همخوانی داشتن با باورهای مبرهن، تأیید شود، ممکن است اطمینان آور باشد. آنگاه اطمینان مورد اعتماد بوده و برای محقق و پژوهشگر قابل پذیرش خواهد بود. بر این اساس در این ساحت بررسی سند روایت راه گشا نیست. بر فرض عمرو بن شمر توثیق هم شود، اگر از شواهد دیگر اطمینان حاصل نشود، معتبر نخواهد بود. اعتبار شهرت در این مورد به لحاظ شواهد و قراین دیگر است. افزون بر این که اصل جریان نخست تنها

در بصائر الدرجات نیآمده، منابع دیگر پیش از وی نیز داستان نخست را نگاشته اند که برخی از آنها اشاره شد. در مورد شبهه دوم می توان گفت که منظور از نورانی شدن مسجد به ورود پادشاه زاده این نیست که فضای مسجد همانند روشنایی آفتاب و ماه نورانی شده باشد. بلکه منظور این می تواند باشد که شاه زادگان نوعا از جمال و جلال برخوردارند، بویژه این که پاک دامن نیز باشند؛ چهره آنان درخشان بوده و ورود آنان باعث نورانیت محفل می شود. و این که گفته شود چون روایت سخن امام علیه السلام را انتقال می دهد، یکی امر واقعی باید منظور باشد، مجازگویی نیست؛ سخنی بدور از تحقیق است. زیرا قرآن و عترت فراوان از زیبایی های مجاز و کنایه در سخن خود بهره برده اند. در مورد شبهه سوم که چنین حکمی را قرآن و گفتار رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم تأیید نمی کند که دختران پادشاهان را نمی توان به عنوان برده فروخت! اگر این سخنان از علی بن ابی طالب علیه السلام باشد، نیازی نیست که قرآن و ا حدیث رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم آن را تأیید نماید. امیرالمؤمنین علیه السلام خود معصوم و حجت خداست. سخن وی همانند سخن خلیفه دوم نیست، بلکه اگر سخنی را بگوید و حکمی را ابراز دارد، همانند سخن رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم معتبر و مورد اطمینان خواهد بود. بنابراین اگر جهات دیگر سند تصحیح شود و ثابت شود که روایت از امیرالمؤمنین علیه السلام است، یک حکم فقهی ثابت می شود که دختران پادشاهان را نمی توان به عنوان برده فروخت. البته این در صورتی است که احراز شود امام این سخن را به عنوان یک حکم فقهی ابراز نموده است، نه به عنوان یکی حکم اخلاقی. زیرا

اگر به عنوان یک معیار اخلاقی باشد که با بزرگان قوم باید کریمانه برخورد شود، تا اندیشه و قلوب آنان جذب واقعیت ها و حقیقت ها گردد؛ در این صورت اگر سند هم تصحیح شود تنها یک حکم اخلاقی و اجتماعی مستقر می گردد، نه حکم فقهی. بر این اساس هیچ آسیبی متوجه روایت از این جهت نیست که بر فرض پذیرش آن روایت در صدد بیان یک حکم اخلاقی و اجتماعی باشد نه یک قانون فقهی. گر چه اگر سایر شرایط فراهم بود، پذیرفتن آن به عنوان یک حکم فقهی نیز از زبان علی علیه السلام بلا اشکال بود. اما شبهه چهارم که چرا هرمز مورد لعن و نفرین قرار گرفته است؛ می توان گفت این سخنان نفرین نمی باشند. این سخنان در آن شرایط ابراز تأثر و تأسف است، که روزگار شاه زاده به کجا انجامیده است. شاه زاده که در دربار، در ناز و نعمت زندگی می گذارند، روزگارش به کجا انجامیده است که به اسارت قوم دیگر در آمده، با این رسوایی در محضر عمر قرار گرفته است. و این که امام سجاد علیه السلام (شبهه پنجم) به دو تبار خویش افتخار نموده باشد، نیز هیچ گونه مشکلی پدیدار نمی سازد. زیرا در روایت از جانب عرب سخن از تبار بنی هاشم است نه قریش، گر چه در برخی منابع اهل سنت تعبیر به قریش شده است. ⁽¹⁾. دو دیگر این که افتخار به تبار قریش باعث برتری تمام تبار قریش نیست. همان گونه که افتخار به تبار فارس، منظور برتری همه تبار فارس بر دیگران نیست. بلکه منظور رشته و تبار خود آن فرد از قریش و یا فارس است که به آن افتخار می کند، نه رشته های دیگر آن تبار.

سه دیگر این که برتری حتی همه قریش باعث برتری نسل ابوسفیان، مانند معاویه و یزید (بنی امیه) نمی باشد که این نویسنده نگران آن است. زیرا قریش به کسی گفته می شود که از جانب پدر متصل به «نضر بن کنانه» جلد دوازدهم رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم شود و بنی امیه چنین نسبتی ندارند. در واقع قریشی نیستند. بنی امیه منسوب به امیه هستند و امیه فرزند نسبی عبدشمس نیست، (معاویه بن صخر بن حرب - ابوسفیان - بن امیه بن شمس بن عبدمناف ⁽¹⁾(بلکه وی غلام و برده عبدشمس بوده که وی را آزاد ساخته، آنگاه پسر خوانده خویش قرار داده است. ⁽²⁾به همین جهت بنی امیه ملحق به قریش می باشند، که امیرالمؤمنین علیه السلام از معاویه به عنوان «لصیق» یاد می کند. یعنی کسی که خویش را به قریش چسبانده است، و لا الصریح کاللصیق. ⁽³⁾. اما این که امام سجاد علیه السلام به تبار فارس خویش افتخار نموده باشد، نیز آسیبی نمی رساند. زیرا مادر امام همام چون علی بن الحسین علیه السلام شدن البته که افتخار است. و این نکته را آشکار می سازد که این بانو از تقوا و طهارتی بس ارزنده برخوردار بوده است. این شایستگی در وی فراهم بوده است که مادر امام و یا امامان قرار گیرد. و لو این که از نظر اعتقادی پیش از اسارت مجوس باشد. زیرا متدین به ادیان آسمانی دیگر پیش از ظهور اسلام امری است صحیح و امتیاز به شمار می آید. و ایشان پیش از این که از اسلام با خبر شود به آیین زرتشت معتقد بوده است. و این نکته با باورهای اعتقادی شیعه هم در چالش نیست.

زیرا بسیاری از مادران ائمه (علیهم السلام) مانند «حمیده» مادر امام کاظم علیه السلام، «تکتم» مادر امام رضا علیه السلام، «سبیکه» مادر امام جواد علیه السلام، «سمانه» مادر امام هادی علیه السلام و «حدیثه» مادر امام عسکری علیه السلام از کنیزانی بودند که از دیار کفر به اسارت آمده بودند. اما این نکته که چگونه این خانم بعد از چندین سال باردار شده باشد (شبهه ششم)، همان گونه که خود نویسنده معترف است، تنها استبعادی بیش نیست. چه اشکالی دارد که زنی بعد از مدتی فرزند به بار آورد. بسیاری از زنان تنها در دوران پیری فرزند ببار می آورند. و نیز این که گفته شود (شبهه هفتم) در تاریخ گیر و دار و فرار یزدگرد در جایی ثبت نشده است که دختران وی اسیر شده باشند؛ جای بسی شگفتی است! زیرا این نوع گمان ها بدور از واقعیت های جنگ می باشند. در جنگ هر اتفاقی ممکن است. چه بسا دختران پادشاه در هنگام فرار و پیش از درگیری و جابجایی از مدار امنیتی پادشاه خارج و گرفتار دشمن شده باشند. دو دیگر این که چگونه جریان در تاریخ ذکر نشده است؟! و حال آن که اصل جریان در تاریخ یعقوبی آمده است. و به اصل جریان نخست، نصر بن مزاحم نیز اشاره نموده است و یکی از راویان روایت بصائر هم نصر بن مزاحم می باشد. آیا تاریخ یعقوبی و آیا روایت حتی با سند ضعیف مانند روایت بصائر الدرجات به اندازه تاریخ های بدون ذکر سند اعتبار ندارد؟! در مورد شبهه دیگر (شبهه هشتم) یعنی همخوانی نداشتن سه جریان، می توان گفت که دلیل معتبری وجود ندارد که یک حادثه اتفاق افتاده باشد. یعنی یکی از سه جریان درست باشد. بلکه ممکن است در

سه نوبت شاه زادگانی ایرانی به اسارت مسلمانان در آمده باشند. گرچه همه آنها دختران یزدگرد نباشند. البته موضوع ازدواج به یکی از آنها مربوط است. یعنی ازدواج امام حسین علیه السلام با شهربانو که در جریان نخست مطرح شده است. زیرا در جریان دوم و سوم ازدواج امر قطعی نیست. چون طبق برخی نقل ها امام علیه السلام آن دو شاه زاده را به برخی دهقانان سپرد. بیشتر نقل ها که امر ازدواج را مطرح می سازند و شواهد جانبی هم آن را تأیید می نماید همان جریان نخست است. و این نکته نیز روشن است که افسانه بودن پنهان شدن شهربانو در اطراف کوه های شهر ری ارتباطی به شهربانو، همسر امام حسین علیه السلام ندارد. زیرا ویژگی های زندگی این بانوی بزرگوار چندان شفاف نیست، که آیا هنگام زایمان رحلت نموده و یا بعد از به دامن آوردن علی بن الحسین علیه السلام چند سال زنده بوده است. و آیا در حادثه کربلا همراه کاروان امام حسین علیه السلام بوده است یا خیر؟ سند تاریخی قطعی در این مورد دستیازی نشده است.

نتیجه

نتیجه و برآیند این تحقیق این می تواند باشد که دیدگاه بیشتر مورخان و محدثان و محققان از دیرینه ترین منابع که در دسترس است بر این بنیان استوار است، که یکی از همسران امام حسین علیه السلام یعنی مادر علی بن الحسین علیه السلام از شاه زادگان ایرانی بوده است. بر اساس منابع معتمد، وی دختر یزدگرد آخرین پادشاه ساسانی ایران بوده، که به اسارت سپاه اسلام در آمده و هنگامی که به مدینه انتقال می یابد قبل از

این که به عنوان کنیز به فروش برسد با راهنمایی امیرالمؤمنین علیه السلام مخیر می شود که همسر انتخاب نماید. وی نیز امام حسین علیه السلام را از میان حاضران به همسری انتخاب می نماید. ثمره پیوند این ازدواج هم علی بن الحسین علیه السلام است که نسل امامان بعد نیز، از این نسب تداوم یافته است. و این نکته می تواند یکی از افتخارات این بانو باشد. علی بن الحسین علیه السلام نیز به داشتن چنین مادر و چنین تباری افتخار نماید. مجوس بودن وی پیش از عرضه اسلام نیز مشکلی پدید نمی آورد، و شبهه افکنی هایی که در این راستا شکل می گیرد، همگی پاسخ مناسب دارند که پاسخ عمده ترین آنها در این نوشتار مطرح شد. و الله سبحانه هو العالم. و اما پاسخ سؤال چهارم که برخورد امیرالمؤمنین علیه السلام با شاه زادگان و تبار ایرانی علی بن الحسین تا چه مقدار نقش در تشیع ایران زمین داشته است، از مدار موضوع این نوشتار بیرون است. تحقیق هایی هم در این فرایند صورت گرفته است که علاقه مندان می توانند به آنها رجوع نمایند.

تربیت

همان گونه که تیره و تبار زمینه ساز تربیت شایسته می باشد. مربیان شایسته نیز نقش مهم در تربیت کودکان به عهده دارند. به همین جهت فرزانگان پاک، هم به تبار خویش افتخار دارند و هم مربیان شایسته و لایق خویش را ستایش می نمایند؛ که آنان پاک ترین ها در تبار و تربیت می باشند، کنتم نورا فی الاصلاب الشامخة و الارحام المطهرة. ⁽¹⁾.

امیرالمؤمنین علیه السلام در مورد مربی فرزانه و شایسته خویش، رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم، این گونه سخن می گوید: موقعیت و شأن والای من در پیشگاه رسول صلی الله علیه و آله و سلم این است که مرا در دامن خویش می نهاد و بر سینه خویش می چسباند. و من در کنارش می آرمیدم، وی غذا را در دهان خویش می جوید آنگاه در دهان من می نهاد،... من همانند بچه شتری که از مادرش جدا نمی شود از او جدا نمی شدم. هر روز پرچمی از کرامت انسانی برمی افراشت و مرا به الگوگیری از آن ترغیب می نمود، و یأمرنی بالاقتداء به ⁽¹⁾. امام حسین علیه السلام در مورد مربیانی که در دامن آنان پرورش یافته می فرماید: دامن های پاک ذلت و زبونی را بر ما روا نمی دارند، ابی الله ذلک و رسوله و جدور طابت و حجور طهرت ⁽²⁾. زندگی بانوی بزرگواری چون شهربانو شفاف نیست که آیا بعد از زایمان زنده بود تا فرزند برومندش علی بن الحسین علیه السلام را به دامن گیرد و در تربیت فرزانه چون سیدالساجدین سهیم باشد، یا خیر؟ لیکن از جهت مربیان دیگر زندگی و تربیت علی بن الحسین علیه السلام شفاف و زلال است، که در دامن کدامین مهترها تربیت یافته است. وی برهه ای از زندگی خویش را تا سال چهلم هجری از دانش و فرزانگی امیرالمؤمنین علیه السلام بهره می برد. و نیز در همین زمان تا سال پنجاه هجری از دامن پر برکت کریم اهل بیت (علیهم السلام) حسن مجتبی علیه السلام عموی بزرگوار خویش بهره ور است.

و این در حالی است فرزانه فرزانگان حسین بن علی علیه السلام سایه ی مهر پدری گسترده و فرزانه خود، علی بن الحسین علیه السلام را در آن نهاده است. و تمام دوران کودکی و نوجوانی و جوانی خویش را همراه و همراز پدرش حسین علیه السلام سپری می نماید. از پدر درس پاکی و پایندگی و آزادگی و آزادمردی و سترگی و پایداری می آموزد. از پدر که برترین روی زمین و زمینیان و نیز ملکوتیان و سید و سالار بهشتیان است، آموزه ها می آموزد. دامن پر مهر پدری چون سالار شهیدان بر سید ساجدین مهر می گسترد و از هر جهت شأن و شؤون تربیتی آن را بر عهده می گیرد. بدین صورت علی بن الحسین علیه السلام افزون بر شایستگی های خویش و افزون بر شایستگی های تبار شفاف و پاکش، از مربیان مهتر و برتر بهره ور است، که خدای سبحان این گونه زمینه ها و فرصت ها برای تربیت فرزانگی که توان بدوش کشیدن مسؤولیت بس بزرگ و سنگین رهبری جامعه را داشته باشند فراهم می سازد. این گونه زمینه هاست که فرد شایسته ای چون زین العابدین علیه السلام را به جامعه انسانی ارزانی می نماید.

فرزندان

برخی منابع فرزندان امام سجاد علیه السلام را پانزده نفر، یازده پسر و چهار دختر نام می برند. محمد الباقر علیه السلام که مادر گرامیش فاطمه بنت الحسن علیه السلام معروف به ام عبدالله و ام الحسن است. که امام باقر علیه السلام از دو جانب پدر و مادر علوی و فاطمی است. زید بن علی بن الحسین علیه السلام، «زید شهید» که با قیام خویش آسیب سختی بر حاکمیت حزب عثمانیه

وارد ساخت و سرانجام به شهادت رسید. عمر بن علی بن الحسین علیه السلام، عبدالله بن علی بن الحسین علیه السلام، حسن بن علی بن الحسین علیه السلام، حسین بن علی بن الحسین علیه السلام، حسین (حسین الاصغر) علی بن الحسین علیه السلام، عبدالرحمن بن علی بن الحسین علیه السلام، سلیمان بن علی بن الحسین علیه السلام، علی بن علی بن الحسین علیه السلام، محمد بن علی بن الحسین علیه السلام (در میان پسران حضرت فردی به نام «بکر» و یا «قاسم» مشاهده نمی شود که یکی از کنیه های حضرت ابوبکر و یا ابوالقاسم باشد. البته ممکن است برخی از آنها دو اسم داشته اند)، خدیجه بنت علی بن الحسین علیه السلام، فاطمه بنت علی بن الحسین علیه السلام، علیه بنت علی بن الحسین علیه السلام، ام کلثوم بنت علی بن الحسین علیه السلام، ⁽¹⁾برخی اسامی در منابع دیگر نیز آمده است. ⁽²⁾.

سبب شهادت

بسیاری از منابع شهادت امام سجاد علیه السلام را سال 94 می نگارند. ⁽³⁾و نیز بسیاری شهادت حضرت را در سال 95 می نویسند. ⁽⁴⁾برخی سال شهادت حضرت را 99 و یا 100 در سن 58 سالگی می دانند. ⁽⁵⁾اما روز

شهادت راس برخی دوازدهم ⁽¹⁾محرم و برخی هیجدهم ⁽²⁾محرم و برخی دیگر بیست و پنجم ⁽³⁾محرم می نگارند. روایاتی بر این نکته ی تأسف بار گواهی می دهند که یازده امام معصوم که رحلت نموده اند، همگی به شهادت رسیده اند، ما منا الا مقتول او مسموم. ⁽⁴⁾. فرومایگان پلید که با صاحبان فضیلت در عناد هستند، آنان را برنمی تابیدند. و آشکار و پنهان ترفند براندازی آنان را اجرا می نمایند. مسمومیت سید الساجدین علیه السلام، توسط حاکمان اموی (ولید بن عبدالملک) نیز از همین توطئه ها می باشد. ⁽⁵⁾.

مراسم تجهیز

هنگامی که حضرت به شهادت می رسد، همگان (مخالف و موافق) در مرگ حضرت گریان می شوند. نیک و بد برای حضرت دعای خیر می نمایند. جمعیت انبوهی در مراسم تجهیز و تشییع و نماز و تدفین حضرت شرکت می نمایند. صدای الله اکبر زمین و آسمان های هفت گانه را فرامی گیرد. ⁽⁶⁾این موضوع دلیل روشن بر موقعیت والای اجتماعی حضرت و نیز فضایل غیر قابل انکار حضرت می باشد؛ که همگان را جذب فضیلت ها و ارزش های الهی و انسانی خویش نموده است.

برخی فضایل امام سجاد

نگار کوثر

ان ذکر الخیر کنتم اوله و اصله و فرعه و معدنه و مأواه و منتهاه. ⁽⁷⁾. نگار عترت را کدام قلم توان مند می نگارد؟! قلم هیچ نویسنده ای قادر نیست که برتری های آل رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم را بنگارد. زیرا آنان در برتری هم آغاز و هم انجامند. آغازین فضیلت از آنان است. آخرین که بی شمار است نیز از آنان است. اصل و معدن و خزائن، آنانند؛ همان گونه که خزینه داران حکمت و فضیلت نیز آنانند. آنان فقط در ورودی فضیلت نیستند. دربان نیز هستند. شاخه و برگ های برتری نیز آنانند. همان گونه که ریشه و ساقه های فضیلت نیز آنانند. آنان چشمه ساران جوشان و کوثرهای پاک و زلالند. آنان اندیشه های شفافند. آنان رفتارهای نستوه اند. از کدام فضیلت آغازین می توانی سخن بگویی که آنان بر همگان سبقت نگرفته باشند. از کدامین فضیلت

بی پایان دم می زنی که آنان انجام آن نباشند! قلم های این سویی توان مند نیستند نگار کوثر بنگارند. قلم های آن سویی، قلم قرآن، قلم عترت قادرند که فضایل عترت را بازگویند. بدین گونه هر آنچه سخن از برتری های عترت است، از ایما و اشاره ی قلم وحی است.

اعتراف دیگران

برخی افراد شاخص و برتر آن گونه اوج می گیرند و آن گونه شفاف می درخشند که چشم همگان را به سمت مناقب خویش خیره می سازند. مخالفین آنان نیز چاره ای جز اعتراف به ارزش های آنان نمی بینند. می توان گفت حب و دوستی علی و آل البیت (علیهم السلام) از این قبیل می باشد. حب آنان همگان را شیفته و مدهوش خود می سازد. دشمنان این خاندان که دشمن ارزش های انسانی اند و کینه ها در سینه هایشان موج می زند، نیز نمی توانند برتری های اهل بیت را نادیده انگارند. شاید این ادعا گزاف نباشد که بیشترین کینه و عداوت از علی در دل معاویه، سردمدار حزب عثمانیه موج می زد. در عین حال وی در حق علی اعتراف می کند، شجاع ترین شجاعان، و فصیح ترین فصحا می باشد. ⁽¹⁾عمرو عاص از علی به شیر پرهیبت تعبیر می کند. ⁽²⁾. فضایل سید الساجدین علیه السلام آن گونه شفاف و خیره کننده می درخشد که نه تنها محبان و شیعیان وی به مناقب ایشان چشم دوخته اند؛ بلکه حتی آنان که حضرتش را امام نمی دانند و حتی آنان که در ستیز با اهل

بیت (علیهم السلام) بودند، توان آن را ندارند که فضایل بی مانند سید العابدین علیه السلام را نادیده انگارند. قندوزی که در مورد اهل بیت (علیهم السلام) فراوان سخن نیک نگاشته است، در مورد امام سجاد علیه السلام می گوید، همگان با تفاوت باورها و مرام ها به مناقب و برتری های امام سجاد علیه السلام اعتراف دارند، اما علی بن الحسین علیه السلام فالناس علی اختلاف مذاهبهم مجتمعون علی فضله. ⁽¹⁾. جاحظ می گوید: فرقه های گوناگون شیعی، معتزلی، خارجی، عام و خاص درباره علی بن الحسین علیه السلام یکسان می اندیشند؛ کسی در برتری وی تردید ندارد. ⁽²⁾. یعقوبی می گوید: کان افضل الناس و اشدهم عبادة و کان یسمی زین العابدین ⁽³⁾، «برترین مردم و عابدترین مردم بود، بدین خاطر زین العابدین نامیده می شد». سعید بن مسیب از فقهای بنام و از اصحاب حضرت می گوید: فردی برتری از علی بن الحسین علیه السلام ندیدم، ما رأیت افضل من علی بن الحسین علیه السلام. ⁽⁴⁾. ابن عنبه نسابه معروف می گوید: برتری های وی بیش از آن است که به شمارش آید و یا وصف و ستایش آن را دربرگیرد، فضائله اکثر من ان تحصی او یحیط بها الوصف. ⁽⁵⁾.

امام شافعی می گوید: وجدت علی بن الحسین علیه السلام و هو افقه اهل المدینه ⁽¹⁾«علی بن الحسین را داناترین فقیه مردم مدینه یافتم». محمد بن سعد می گوید: علی بن الحسین علیه السلام حدیث فراوان دارد. فردی مورد اطمینان، پرهیزکار و بلند مرتبه می باشد. ⁽²⁾. زهری، سفیان بن عیینه، و ابوحازم می گویند، فرد هاشمی برتر از علی بن الحسین علیه السلام ندیدیم. ⁽³⁾. ذهبی می گوید علی بن الحسین جلالت شگفت انگیزی داشت. بخاطر بزرگواری و آقایی، دانش و خداشناسی و عقل و درایت کاملی که داشت شایسته رهبری بود، و کان اهلا لامامة العظمی. ⁽⁴⁾. ابن تیمه از پایه گذاران مرام وهابیت می گوید: اما علی بن الحسین علیه السلام فمن کبار التابعین و ساداتهم علما و دینا ⁽⁵⁾«علی بن الحسین علیه السلام از بزرگان تابعین، و برترین آنان در دانش و دین می باشد». یحیی بن سعید برادر استاندار مکه می گوید: برترین هاشمی که من دیدم علی بن الحسین علیه السلام بود. ⁽⁶⁾. عبدالملک مروان می گوید: از دانش و دین و پرهیزکاری به آن مرحله ای رسیده ای که کسی به آن درجه راه نیافته است. ⁽⁷⁾.

عمر بن عبدالعزیز می گوید: چراغ راه هدایت و افتخار اسلام زین العابدین است، سراج الدین و جمال الاسلام زین العابدین. ⁽¹⁾. منصور دوانیقی که بغض اهل بیت در سینه اش موج می زند درباره امام سجاد علیه السلام اعتراف می کند که بعد از رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم در بین بنی هاشم فردی به برتری علی بن الحسین علیه السلام بدنیا قدم ننهاده است، ما ولد فیکم بعد وفات النبی صلی الله علیه و آله و سلم افضل من علی بن الحسین علیه السلام. ⁽²⁾. و نیز محمد بن طلحه قریشی شافعی (متوفای 652) زین العابدین را این گونه می ستاید: این زین العابدین الگوی زهدپیشگان، و سرور پرهیزکاران و پیشوای مؤمنان می باشد. خلق و خوی وی گواهی می دهد که از تبار رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم است و نام نشان وی مقام بلند مرتبه وی را در نزد خدای سبحان به اثبات می رساند. پیشانی و زانوهای پینه بسته وی تهجد و نماز وی را تثبیت می نماید. و چشم پوشی سوی از خواهش های دنیایی گواه صادق بر زهد او می باشد. سجایای پرهیزکاری در وی گرد آمده، وی بر آنها برتری گرفته. روشنایی های توفیق در او تجلی یافته، به آنها رهنمون شده. اوراد عبادت با وی همراه شده، وی با آنها انس گرفته است. خویشتن را با زیبایی های پیروی از خدا آراسته است. برای سفر آخرت خویش، تاریکی شب را مرکب گزیده. برای رساندن توشه سفر آخرت، برای عبور از بیابان گرم، سفر تشنگان طف دیده را راهنمای خویش گزیده. کرامات و کارهای خارق العاده، چشم ها فراوان از وی دیده اند، و اخبار یقینی گواهی می دهد که وی از فرمانروایان سرای دیگر است، و تثبت بالآثار المتواترة و شهد له انه من ملوک الآخرة. ⁽³⁾اینها نمونه های اندک از اعترافات فراوان در مورد سید الساجدین و زین السالکین علیه السلام می باشد.

خاستگاه برتری ها

برخی از شایستگی ها به چگونگی آفرینش افراد، تبار پاک، اصلاب شامخه و ارحام مطهره ارتباط دارد؛ مسیح و یحیی (علیهماالسلام) در دوران کودکی پیامبر خدا برگزیده می شوند. مسیح علیه السلام هنگامی که مادرش وی را زایمان نمود، گفت، انی عبدالله آتانی الکتاب و جعلنی نبیا. ⁽¹⁾«من بنده خدا می باشم که به من کتاب داده و مرا پیامبر برگزیده است». یحیی در کودکی پیامبر است، آتیناه الحکم صبیا. ⁽²⁾. «منصب پیامبری را به یحیی در حال کودکی دادیم». این شایستگی ها را خود آنان فراهم نساخته بودند. زیرا آنان در این هنگام کودکی بیش نبودند. بلکه چون از شایستگی آفرینشی بهره مند بودند بر این منصب مهم برگزیده شدند. خاستگاه برخی دیگر از شایستگی ها به اندیشه زلال و رفتار پاک و به دور از آلایندگی آنان بازگشت دارد. اندیشه زلال و شفاف وحیانی و توحیدی و رفتار همگون با دستورات وحی روح و جان آن را به عرش برین صعود می دهد، و زمینه ی استقرار برتری ها را در آنان فراهم می سازد، الیه یصعد الکلم الطیب و العمل الصالح یرفعه. ⁽³⁾«روح موحد به سوی خدا صعود می کند و رفتار شایسته، آن را بالا می برد.» اندیشه زلال توحیدی و رفتار شایسته باعث برتری های انسان شده و زمینه را برای مناقب و برتری های وی فراهم می سازد. انسانی که در مرحله بالایی از تقوا و عصمت قرار گرفت، رفتارهای شایسته ی فروترها را گناه می داند که، حسنات الابرار سیئات المقربین.

بر این اساس؛ پایه برخی برتری ها به سوز و گدازها و شب زنده داری ها، روزه و نمازها و حج و جهادها بازگشت دارد. بندگی هر مقدار از شفافیت و از پاکی بهره مند باشد، بنده را بیشتر به مراحل بالا صعود می دهد. با این بیان راز تلاش گسترده پیامبران و امامان در راستای عبودیت گشوده می شود. این تلاش برای رسیدن به مراحل برتر شکل می گیرد. و همین فرایند زمینه الگوگیری را فراهم می سازد. زیرا گرچه ویژگی های ذاتی آنان قابل الگوگیری برای دیگران نیست، لیکن ویژگی های اکتسابی آنان که خاستگاه گزینشی دارند، زمینه الگوگیری را فراهم می سازد. پیمودن راه پویندگی و پایندگی نه وقف پیامبران و امامان و نه هیچ کس دیگر است. آنان پیش قراولان این راهند، تا دیگران از آنان الگو بگیرند. همگان برای پیمودن این راه بی پایان فراخوانده می شوند. تا ره رو چه کسی باشد و همت چه مقدار. با توضیح این محور به تماشای برتری ها و برخی فضایل سید الساجدین علیه السلام می نشینیم.

آبشخور کوثر

این دو نوع تفاوت (ذاتی و اکتسابی) در آثار دینی تبیین شده است. انسان ها گرچه در داده های فطری همگونند، لیکن در طبیعت با یکدیگر تفاوت دارند. طینت پاک همگون با فطرت، به سوی بالندگی و رشد در پویش است، و البلد یخرج نباته باذن ربه. «سرزمین پاک گیاهانش به اذن خدا رویش می نماید.» آن دیگر که از طینت ناشایست خیزش نموده،

رویشی است بی ثمر، و الذی خبث لا یخرج الا نکدا. ⁽¹⁾«سرزمین ناپاک با رویش اندک و کم ثمر است». باران که در لطافت طبعش خلاف نیست در باغ لاله روید و در شور بوم خس ⁽²⁾. سرزمین پاک از درون زمینه است، آنگاه اگر با داده ی پاک از بیرون همگون شد، میوه های پرطراوت و شیرین به کام همگان ببار می آورد. و اگر داده های بیرونی ناسازوار با مزاج سالم شده، نه تنها شادابی آن را فراهم نمی سازد، بلکه سبب پژمردگی آن نیز می گردد. تفاوت طبیعت ها و زمینه های درونی را از آیه مبارکه به خوبی می توان بهره وری نمود. اما تفاوت داده های بیرون را از سخن امیرالمؤمنین علیه السلام می توان به کف آورد که می فرماید، و المیاه مختلفة؛ آب ها که از بیرون زمین را مشروب می سازند، متفاوتند. آن درخت و گیاهی که از آب پاک و سالم می نوشد، رویش پاک و میوه اش نیز پرطراوت و شیرین خواهد بود، فما طاب سقیه طاب غرسه و حلت ثمرته؛ اما گیاه و درختی که از آب تلخ و ناپاک بهره می گیرد، رویش ناپاک و میوه اش هم تلخ خواهد بود، و ما خبث سقیه خبث غرسه و أمرت ثمرته. ⁽³⁾. و اینک عترت رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم که از سرزمین پاک و بلد طیب است؛ از جهت درون، بهترین زمینه رشد و بالندگی را دارد. و چون از داده های پاک بیرون (اندیشه های وحیانی) هم بهره ور است، از این جهت نیز زمینه فراهم است. عترت رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم همانند سید العابدین علیه السلام از بلد

طیب است. و از کوثر وحیانی بهره ور است. با فراهم شدن این دو زمینه در عترت، هر زمان و هر لحظه دیگران از میوه های شاداب و شیرین عترت بهره ورند. که این فضیلت و برتری منحصر به فردی است که عترت در خود فراهم ساخته است، تؤتی اکلها کل حین. ⁽¹⁾. عترت در هر دو فرآیند (ذاتی و اکتسابی) امتیاز و برتری بر همگان دارد. و این دو زمینه خاستگاه برتری آنان را بر دیگران فراهم ساخته است. این برتریها سب شده است که خدای سبحان آنان را به رهبری جامعه برگزیند. که عترت (علیهم السلام) هم طینت آن پاک و هم آبشخور آن کوثر است. به خاطر همین دو سبب عترت اسوه و الگو و پیشوای دیگران برگزیده می شود.

پرستش

اشاره

اندیشه زلال توحید (دیدن) و رفتار شایسته و همگون با اندیشه (رفتن)، دو بال پرواز انسان تیز پرواز به عرش برین می باشد. این دو در تعامل یکدیگرند. هر مقدار دیدن زلال تر باشد، رفتن را هموارتر می سازد. و هر مقدار رفتن از تعادل و سرعت و سلامت بهره مند باشد، دیدن را شفاف تر می سازد. انسان موحد آن است که راه را زلال ببیند و سریع آن را طی نماید. بر این اساس وحی الهی به ایمان و رفتار شایسته تکیه می نماید. هر مقدار این دو بال از توان مندی بهره ور باشند حرکت را سرعت خواهند بخشید. به هر کدام از این دو بال آسیب رسد، پیمودن راه ناممکن خواهد شد.

میدان مسابقه

بر همین اساس انسان ها فراخوانده می شوند که به این سمت و سو بشتابند، و سارعوا الی مغفرة من ربکم. ⁽¹⁾«به سوی مغفرت و بخشش پروردگار خویش بشتابید.» باید در میدان مسابقه شرکت نمود و آن مقدار بر سرعت افزود تا بر دیگران سبقت گرفت. درهای این میدان بر روی همگان گشوده شده است. هر کس می تواند توان مندی فراهم کند و در میدان مسابقه شرکت نماید، سابقوا الی مغفرة ربکم. ⁽²⁾«به سوی بخشش و غفران خدا سبقت بجویید». این میدان مسابقه به گونه ای است که سرعت هیچ دونده ای تزاحم با سرعت دیگری ندارد. این گونه نیست تا دیگری را از سرعت بازداری تا خود سرعت بگیری! بلکه باید به دیگری نیز سرعت بدهی تا خود سرعت بگیری. توان خویش را افزون کنی تا از دیگران سبقت بگیری، فاستبقوا الخیرات. ⁽³⁾«در کارها و رفتارهای شایسته پیشی بگیرید.». اولئک یسارعون فی الخیرات و هم لها سابقون ⁽⁴⁾، «آنان بر کارهای شایسته می شتابند و بر دیگران سبقت می گیرند». و برنده ی ممتاز این مسابقه آن است که زلال تر اندیشیده و سالم تر و سریع تر دویده، و السابقون السابقون اولئک المقربون. ⁽⁵⁾«سبقت گیرندگان پیشین، مقرب و برنده می باشند.» برندگان این مسابقه پیامبران و امامان

هستند که از همه زلال تر می اندیشند و از همه سالم تر و سریع تر راه را می پیمایند. اندیشه زلال سید الساجدین علیه السلام و پرستش و عبودیت وی همگان را خیره ساخته است. حضرت آن مقدار شیفته این میدان است، پیمودن این راه آن مقدار برای حضرت شیرین است که خود اظهار می دارد، اگر نبود که خانواده ام و دیگران بر من حق داشتند که به آنها روی کرده و زندگی روزمره را سامان دهم؛ تا هنگام ارتحال در حالت پرستش و عبادت می ماندم و یک لحظه هم به این سو نگر نمی افکندم. زیرا هنگامی که قلب، آن سویی شد. بسیار سخت است که حتی یک لحظه روی بر تابد و به این سو نگر افکند، لولا لاهلی علی حقا و لسایر الناس لرمیت بطرفی الی السماء و بقلبی الی الله ثم لم ارددهما حتی یقضی الله علی نفسی. ⁽¹⁾«اگر نبود که خانواده و دیگران بر من حق داشتند، نگر خود را به آن سو نموده و قلب خود را متوجه خدا نموده و تا هنگامی که خدا جانم را برمی گرفت نگر خود را به این سو نمی افکندم». سید ساجدین علیه السلام هماره در حال نماز و قنوت است. در شبانه روز همانند امیرالمؤمنین علیه السلام هزار رکعت نماز می خواند، کان علی بن الحسین علیه السلام یصلی فی الیوم اللیلة الف رکعة کما یفعل امیرالمؤمنین علیه السلام. ⁽²⁾. همان ارزشی که قرآن از آن ستایش می کند، امن هو قانت آناء اللیل ساجدا و قائما. ⁽³⁾«آیا آن کسی که لحظه های شب را در قنوت و تهجد است و هماره در سجده و قیام است با دیگران یکسان است»؟!

زین العابدین علیه السلام این گونه شیفته عبادت است که شب ها تا به صبح شب زنده دار و روزها هماره روزه دار است. از خدمت کار حضرت خواستند درباره حضرت سخن گوید، وی گفت: هیچ گاه روز برای وی طعام نبردم و هیچ شبی بستر برای وی نگستردم، ما أتیت بطعام نهارا قط و ما فرشت له فراشا بلیل قط. ⁽¹⁾. آن مقدار شب زنده دار بود که رنگ رخسار زرد و رنجور شده و چشمان از گریه سوزش گرفته، و اصفر لونه من السهر و رمصت عیناه من البکاء ⁽²⁾پیشانی از سجده پینه بسته و پاها از قیام و ایستادن ورم نموده اند. ⁽³⁾و دبرت جبهته... و رمت ساقاه و قدماه من القیام فی الصلوة. ⁽⁴⁾. حضرت روزه گرفته در نزدیک افطار گوسفندی را ذبح و طبخ می کنند، هنگامی که غذا آماده می شود، خود حضرت تمام غذا را بین دیگران تقسیم نموده و خود با نان و خرما افطار می کند. ⁽⁵⁾. آن مقدار در عبادت تلاش می نمود که خویشان حضرت بر جان وی ترسیدند. فاطمه دختر علی علیه السلام به جابر بن عبدالله می گوید علی بن الحسین علیه السلام در اثر عبادت، خویش را هلاک می کند. شما از وی بخواهید تا رعایت حال خویش را بنماید. جابر به محضر حضرت می رسد و می گوید بهشت برای شما و محبان شما آفریده نشده است و مگر جهنم برای دشمنان شما نیآمده است! چرا این مقدار خود را به زحمت

می افکنی. امام سجاد علیه السلام در جواب وی می گوید، مگر پیامبر تمام لغزش هایش بخشیده نشده بود، چرا آن مقدار به نماز می ایستاد تا پاهایش ورم کند. و آیا من نباید بنده سپاسگزار خدا باشم، أفلا أکون عبدا شکورا. ⁽¹⁾این گونه عبادت و پرستش است که لقب زیبای «زین العابدین و سید الساجدین» زیبنده حضرت شده است.

باور معاد

اعتقادی به روزی که انسان اندیشه و رفتار خویش را مجسم مشاهده می نماید، عمیق ترین باور انسان است. این نوع باور نقش محوری در ساختار اندیشه و رفتار انسان خواهد داشت. زیرا هنگامی بر این باور باشد که تمام اندیشه و رفتار وی نگاشته و ضبط می شود، مراقب فکر و رفتار خویش خواهد بود. از روز قیامت، قرآن این گونه سخن می گوید که آن روز تمام اندیشه ها و رفتارها در پیشگاه انسان آماده می شوند، یوما تجد کل نفس ما عملت من خیر محضرا. ⁽²⁾. این باور عمیق انسان را از رفتار ناشایست بازداشته و وادار می سازد تا برای آن سرای خویش توشه فراهم سازد. زیرا بر این باور است که در آن سرا مهمان فضل و برکت خدا و مهمان سفره خویشتن است. حال نگری به اندیشه و رفتار زین العابدین علیه السلام افکنیم تا ببینیم چگونه برای این سفر آماده می شود و چگونه زاد و راحله برای سفر بی پایان آخرت فراهم می سازد؟

زهری می گوید علی بن الحسین علیه السلام را در شب سرد بارانی دیدم که بر دوش خویش آرد و هیزم حمل می نمود. به او گفتم فرزند پیامبر، اینها چیست و کجا می بری، در پاسخ من گفت، من عزم مسافرت دارم و اینها هم نیازهای سفر من می باشند. به او گفتم اجازه دهید خدمت کار من اینها را کمک کند. وی اجازه ندادند. گفتم اجازه دهید من خودم کمک کنم بیاورم، امام در پاسخ می فرماید: من نیازهای سفرم را باید خودم ببرم و هنگامی که نیازم شد، از آنها بهره ببرم، مرا به حال خود واگذار! زهری می گوید من از حضرت جدا شدم. آنگاه بعد از چند روزی حضرت را در مدینه دیدم که گویی مسافرت نرفته است، از حضرت پرسیدم که یا ابن رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم شما مسافرت نرفتید؛ حضرت در پاسخ من فرمود منظور من آن سفری که تو پنداشتی نبود. منظور من سفر مرگ بود. من برای سفر مرگ آماده می شدم و بدان که آمادگی برای سفر آخرت این است که از گناه پرهیز کنی و تلاشی برای رفتار نیک و خیر داشته باشی، انما الاستعداد للموت تجنب الحرام و بذل الندی و الخیر. ⁽¹⁾. هنگامی که فرد بر این باور عمیق باشد که اندیشه و رفتارهای وی زاد و توشه سفر آخرت است، تلاش خواهد نمود که به بهترین شیوه توشه فراهم سازد. و حتی به هیچ وجه راضی نخواهد شد که دیگران وی را کمک کنند. زیرا نتیجه کار دیگران برای خودشان است. آنگاه این گونه رهنمون شفاف و رسا عنوان می کند که آمادگی برای سفر آخرت در دو محور خلاصه می شود؛ از حرام به دور، و از رفتار پاک بهره مند باشی.

این باور و اعتقاد سید الساجدین علیه السلام است. هنگامی که در مسجد الحرام تهجد و گریه ی وی، دیگران را به شگفتی وا می دارد، طاووس فقیه به نزد حضرت آمده می گوید، این مقدار گریه و انابه از تو که فرزند حسین و فرزند فاطمه هستی و جد تو پیامبر اسلام است، چگونه است؛ بر ما چگونه خواهد گشت! امام روی کرده به وی می فرماید، سخن تبار مرا رها کن که پدر و مادر و جد من کیست؛ خدای سبحان بهشت را برای نیکوکاران آفریده گرچه بنده سیاه حبشی باشد. جهنم را برای گناهکاران آفریده هر چند فرزند قریش باشد. در قیامت حسب و نسب ها رخت برمی بندند، فاذا نفخ فی الصور فلا انساب بینهم. ⁽¹⁾.

خلوص

انجام عبادت زیاد مانند زیاد نمازگزاردن و زیاد روزه گرفتن و زیاد حج رفتن و زیاد قرآن خواندن و زیاد دعا خواندن، همگی اینها مطلوب خدای سبحان است، که همه به کمیت و مقدار رفتار بازگشت دارد. لیکن آن چه مهمتر از کمیت و مقدار می باشد، جوهر و حقیقت رفتار است که کیفیت عمل چگونه باشد. در رفتارهای عبادی یکی از آفت های خطرناک و مرموزی که همیشه سلامتی عمل عبادی انسان را تهدید می کند ریا می باشد. ریا و سمعه یعنی انسان کارش را چون دیگری می بیند و یا می شنود، انجام می دهد؛ آفت بزرگ رفتار خدایی انسان است. ریشه ی ریا و سمعه هم بازگشت به خودخواهی و خواهش های نفسانی دارد، که چون دیگری

نمازش یا انفاقش را می بیند انجام می دهد. این آفت بسیار مرموز خلوص در نیت را از انسان سلب می نماید. برای رهایی از دام این خطر انسان مؤمن باید بر این اندیشه باشد که کارش را برای فراهم آوردن خشنودی خدای سبحان انجام دهد. باید بر خواهش های نفسانی چیره شود، که چون دیگری می بیند و می شنود، رفتار عبادی انجام ندهد. این رفتار عبادی نه تنها عبادت نخواهد بود و انسان را به خدا نزدیک نمی سازد، بلکه چون ریا و گناه می باشد، انسان را از خدا دور می سازد. به همین خاطر مشاهده می شود امامان معصوم کار را با خلوص انجام می دهند. در این اندیشه نیستند که از کار خیر آنها کسی باخبر شود. امام سجاد علیه السلام شب ها با پوشاندن صورت خود، به در خانه ی نیازمندان مراجعه می کند و آنان را تأمین می نماید. ⁽¹⁾نیازمندان تا رحلت امام سجاد علیه السلام نمی دانستند چه کسی شب ها برای آنها طعام و غذا می آورده است. ⁽²⁾.

خشوع

خشوع یا حضور قلب یعنی خود را در محضر خدا دیدن. خشوع این است که قلب و جان انسان احساس کند و خویشتن را در حضور خدا ببیند. بر این اساس خشوع مربوط به جان انسان است و این تفاوت را با خضوع دارد که مربوط به اعضای بدن انسان می شود. انسان در برابر دیگری دست به سینه احترام می کند. یا در برابر خدا

رکوع و سجده می کند. این ها خضوع است. این اعمال از هر انسان گرچه فاسق ساخته است. لیکن خشوع به قلب و جان انسان مربوط است که قلب در محضر خدا باشد. البته خضوع از هر انسانی ساخته نیست. قلب پاک و بدور از گناه، خاشع است. خلاصه تفاوت این دو، خضوع کرنش جسم است، خشوع کرنش روح. قرآن از خشوع ستایش می کند، نه از خضوع؛ قد افلح المؤمنون الذین هم فی صلوتهم خاشعون ⁽¹⁾«مؤمنان آنان که در نمازشان خاشع هستند، رستگارند». نماز با خضوع ممکن است تکلیف را بردارد. لیکن آنچه انسان را عروج می دهد نماز با خشوع است. رکوع و سجود خشوع بدن است. حقیقت نماز به خشوع قلب است. آن مقدار از نماز که همراه با خشوع باشد، به پیشگاه خدا صعود می کند و نمازگزار را صعود می دهد. امام سجاد علیه السلام می فرماید: ان العبد لا یقبل من صلوته الا ما اقبل علیه منها بقلبه. ⁽²⁾«نمازگزار آن مقدار از نمازش پذیرفته است که قلبش متوجه خدا بوده است.» اگر فرد با این شناخت برای نماز آماده شد، آنگاه نمازش دگرگون می شود و دگرگون می سازد. از هنگامی که برای نماز آماده می شود، خود را در محضر خدا می بیند و از آن هنگام دگرگون می گردد. امام سجاد علیه السلام از هنگام وضو گرفتن رنگ به رنگ می شد، اذا توضأ اصفر لونه. ⁽³⁾و هنگامی که از او سؤال می شود این

دگرگونی به خاطر چیست، پاسخ می دهد، آیا می دانید برای حضور در پیشگاه چه کسی آماده می شوم؟ أتدرون لمن أتاهب للقیام بین یدیه. ⁽¹⁾. حضرت هنگامی که به نماز می ایستاد رنگ به رنگ می شد، و کان اذا قام فی صلوته غشی لونه لون آخر. ⁽²⁾اعضای بدن در هنگام نماز از دهشت می لرزید، کانت اعضاؤه ترتعد من خشیة الله عزوجل. هر گاه نماز می خواند به این اندیشه بود که آخرین نماز را می خواند و با نماز وداع می نمود، و کان یصلی صلوة مودع یری انه لا یصلی بعده ابدا. ⁽³⁾در هنگام نماز از همه صداها و نداها می برید، تنها متوجه نجوای با خدا می شد. در هنگام نماز فرزند حضرت از بالای بلندی افتاد و آسیب دید، اهل خانه با سر و صدای تمام وی را بردند و پانسمان نمودند و به خانه بازگشتند، سید الساجدین علیه السلام چون متوجه خداوند بود، آن همه ناله و صداها را نشنید. ⁽⁴⁾.

حج مظهر بالندگی

اشاره

حج و زیارت خانه خدا (کعبه) سفری الهی است، که در زدودن زنگارها و صیقل دادن روح انسان نقش پایه ای به عهده دارد. حج در سازندگی انسان و توجه وی به خدا تا آن مقدار اهتمام دارد که انجام آن تمام آلودگی ها را پاک می گرداند. به همین خاطر قرآن بر آن تأکید فراوان دارد و بر انسان مستطیع انجام آن را در عمر، حداقل یک بار واجب می داند، و لله علی الناس حج البیت من استطاع الیه سبیلا. ⁽⁵⁾.

انجام مناسک حج و حضور در مشاهد مشرفه و وقوف در مواقف مکرمه، و طواف بر گرد خانه خدا و سعی صفا و مروه و...، مناسکی است که حج گزار را غبار روبی نموده و زنگارها را از دل وی برمی گیرد. حج روح و جان را شفاف و زلال می سازد. یک مرتبه انجام حج، حج گزار را نورانی و بهشتی می سازد، الحج المبرور لیس له جزاء الا الجنة. ⁽¹⁾انجام مناسک حج گزار را همانند روزی که از مادر زاییده شده، پاک می گرداند. ⁽²⁾حج این گونه پاکی فراهم می آورد و حج گزار را بالنده و پویا به عرش برین پرواز می دهد. البته بر همگان آشکار است که این نقش مهم را هر گونه حج و یا عمره به عهده ندارد. انجام ظاهری مناسک نمی تواند چنین نقش را ایفا نماید. همانند سایر عبادات، مثل نماز باید از حقیقت و معنویت بهره ور باشد، تا چنین نقشی را ایفا نماید. در غیر این صورت تنها اسکلت خواهد بود که انتظار تأثیرگذاری آن هم نباید باشد. بر این اساس ممکن است کسی بارها زحمت سفر زیارت حج و یا عمره را بر خود هموار سازد، لیکن بهره ی معنوی نصیب وی نگردد. سفر وی با سفرهای سیاحتی به غرب و شرق تفاوت نکند. همان گونه که ممکن است فردی یک بار مشرف به حج شود و بهره ای که باید بگیرد، نصیب وی گردد. برای آگاهی یافتن از انجام چگونه ی مناسک حج باید از اندیشه و رفتار رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم و عترت پاکش الگو گرفت. تا انجام حج و عمره شایسته و سازنده نصیب فرد گردد. و چون موضوع سخن

بررسی اندیشه و رفتار سید الساجدین علیه السلام است، در این فرصت از رهنمون های حضرت بهره می گیریم. باشد که خدای سبحان حج و عمره شایسته انسان حق باور را نصیب همگان گرداند.

چهل نوبت حج و عمره

امام سجاد علیه السلام همانند رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم و دیگر امامان به انجام مناسک حج بیشترین اهتمام را می دادند. به همین جهت در مدت عمر خویش چهل نوبت سفر حج و عمره انجام دادند. حج علی بن الحسین علیه السلام علی ناقة اربعین حجة فما قرعها بسوط. ⁽¹⁾در بسیاری از روایات هم تعداد حج ها بیست مورد عنوان شده است، حج علی بن الحسین علیه السلام علی ناقة عشرین حجة. ⁽²⁾که هماهنگی این دو نقل از روایات این است که حضرت تعدادی هم عمره انجام داده اند. که مجموع حج و عمره ی حضرت به چهل نوبت می رسیده است. البته این تعداد حج و عمره (چهل مورد) از اهتمام ویژه برخوردار است؛ زیرا مسافت مدینه تا مکه حدود پانصد کیلومتر با وسایط نقلیه آن زمان در فصل های گوناگون سال، زحمت بسیاری خواهد بود که امام همام بر خویش هموار ساخته است. لیکن آن چه از اهتمام بیشتر برخوردار است، چگونگی انجام مناسک است که بتواند آن نتیجه حج را به بار نشاند. و شخص را از آلودگی ها و وابستگی ها رهایی دهد. و انسانی آمیخته با انواع کدورت ها را زلال و شفاف گرداند. همچنین انسان پاک را هم پاک تر و شفاف تر جلوه گر سازد.

آمادگی برای سفر حج

به همین جهت در رفتار امام دو جهت مهم مشاهده می شود. نخست این که حضرت به انجام مناسک اهتمام می دادند و تلاش می کردند خود را توان مند سازند، تا بر انجام مناسک در هر سال و گاهی دو نوبت در سال موفق گردند. در سیره امام مشاهده می شود که حضرت از بهترین و مناسب ترین نعمت های الهی در سفر حج بهره می گرفتند، کان علی بن الحسین علیه السلام اذا سافر الی مکه للحج و العمرة تزود من أطیب الزاد من اللوز و السکر و الممحض و المحلی. ⁽¹⁾«امام سجاد علیه السلام هنگامی که برای حج یا عمره مسافرت می نمود، از بهترین و پاک ترین نعمت های الهی مانند مغزیجات، شکر و آشامیدنی های مخلوط و خاص بهره می برد». که بدن را این گونه تقویت می نمود تا در انجام مناسک حج توان مند باشد.

بالندگی در حج

لیکن آنچه بیش از همه مورد اهتمام است، حقیقت و روح مناسک حج است. انسانی که زحمت فراوان را بر خود هموار می سازد و سرمایه زیادی را هزینه می نماید تا بتواند بهره وری صحیح از انجام مناسک نماید. در این راستا به تماشای اندیشه های زلال سید الساجدین می نشینیم تا انجام مناسک حج تنها به اسکلت عبادت بسنده نشود زیرا همان گونه که خود فرمود، جمعیت حجاج فراوانند که ضجه و فریاد برمی آورند، لیکن حاجی واقعی بسیار اندک میان آنان می باشد، ما اکثر

الضجیج و اقل الحجیج. ⁽¹⁾باید آن زمینه را فراهم ساخت که حج واقعی شکل گیرد. این مهم با نگر عمیق به رهنمون امام سجاد علیه السلام فراهم خواهد شد. حضرت در مورد انجام حج سازنده در گفتگوی با یکی از اصحاب خویش این گونه رهنمود می دهد. هنگامی که حضرت از سفر حج برمی گشت، شخصی به نام «شبلی» به استقبال حضرت آمد. امام سجاد علیه السلام از وی پرسید تا کنون حج انجام داده ای، وی می گوید، آری. امام از وی پرسید هنگامی که لباس های دوخته را از تن بیرون ساختی و لباس احرام پوشیدی بر این تصمیم بودی که لباس گناه را از تن بیرون و لباس طاعت را بر تن می کنی. در این هنگام آیا نیت کردی که خود را از ریا، نفاق و شرک و تردید رهایی دهی، هنگامی که غسل احرام کردی بر این عزم بودی که گناهان و اشتباهات گذشته را شستشو می دهی، وی گفت، خیر. امام فرمود: پس نه میقات رفتی نه غسل احرام کردی و نه احرام بسته ای. آنگاه پرسید هنگامی که بدن خود را پاکیزه نمودی و تصمیم انجام حج نمودی، بر این تصمیم بودی که روح خویش را با نور توبه پاک و زلال گردانی، و نیز هنگام احرام بر این عزم بودی که تمام حرام های خدا را بر خویشتن حرام بدانی و نیز هنگامی که پیمان حج بستی، تصمیم گرفتی هر پیمان غیر الهی را زیر پا نهی. وی گفت، خیر. امام فرمود نه خود را تمیز کردی و نه احرام بستی و نه پیمان حج برقرار ساختی. از او پرسید، به میقات که وارد شدی نماز خواندی و لبیک گفتی، گفت، آری، فرمود، در میقات بر این نیت بودی که به زیارت می روی

(زیارت خدا) و در نماز بر این نیت بودی که با نماز خویش که بزرگ ترین کار خیر است، به خدا نزدیک شدی، و با تلبیه خویش بر این تصمیم بودی که به هر دستور خدا مطیع و از هر گناهی روی گردانی، وی گفت، خیر. امام فرمود نه میقات رفته ای و نه نماز بجای آورده ای و نه لبیک گفته ای. آنگاه پرسید، هنگامی که وارد حرم شدی و کعبه را دیدی و نماز خواندی، بر این تصمیم بودی که غیبت هیچ مسلمانی را از اهل کعبه و قبله را انجام ندهی و آیا در قلب خود نیت خدا کردی، گفت خیر. امام فرمود بر حرم وارد نشده ای و کعبه را ندیده ای و نماز نخوانده ای! آنگاه پرسید، هنگامی که طواف انجام دادی و ارکان کعبه را استلام (بوسیدن و دست مالیدن) نمودی و سعی صفا و مروه انجام دادی، بر این باور بودی که در سعی روی به سوی خدا آورده ای، وی گفت، خیر. امام فرمود نه طواف انجام داده ای و نه استلام کعبه نموده ای و نه سعی انجام داده ای. از وی پرسید، حجرالاسود را استلام نمودی، گفت. آری. آنگاه امام فریاد آه کشید و فرمود استلام حجر یعنی پیمان با خدا، آیا این پیمان نمی شکند! آیا با خدا مخالفت نمی شود! آنگاه پرسید، هنگامی که در نزد مقام ابراهیم نماز خواندی بر این باور بودی که به دستورهای خدا روی آوری و از هر گناه روی گردانی و نمازی همانند ابراهیم خلیل که بینی شیطان را خاک مال نمود، انجام دهی، گفت خیر! امام فرمود نه حجر را استلام نمودی و نه در نزد مقام ابراهیم نماز خوانده ای....

آنگاه پرسید از منا که خارج می شدی بر این باور بودی که مردم از اکنون از نیت و زبان و دست تو در امان باشند، گفت، خیر. فرمود از منا خارج نشده ای. آنگاه پرسید، آیا در عرفات به اندیشه ی شناخت خدا و معارف و دانش های الهی بودی و آیا بر این اندیشه بودی که خدا بر رفتار تو و قلب تو آگاه است، در کنار جبل الرحمه بر این اندیشه بودی که خدا بر هر مؤمن رحم می کند و امور هر مؤمن را به عهده می گیرد. در کنار «نمره» بر این اندیشه بودی که به هیچ کار خیری ترغیب نکنی مگر این که خودت آن را انجام دهی و از هیچ کار زشتی بازنداری، مگر این که خود بازایستی، گفت. خیر. امام فرمود نه به عرفات رفته ای، نه در کنار جبل الرحمه قرار گرفته ای و نه نمره را شناخته ای. آنگاه پرسید، آیا هنگام ورود به مشعر، بر این نیت بودی که همانند تقوا پیشگان و خدا ترسان قلب خود را متوجه خدا سازی، گفت، خیر. امام فرمود از مشعر عبور نکرده ای. آنگاه پرسید هنگام رمی جمرات بر این باور بودی که دشمن خویش، شیطان را تیر افکنی، هنگامی که سر خود را می تراشیدی، بر این باور بودی که از هر آلایندگی پاک شده، همانند روز ولادت خویش از هر گناه پاک شده ای. هنگامی که سر قربانی را بریدی، بر این باور بودی که حنجره طمع را بریدی، راه ابراهیم خلیل را برگزیده ای؛ وی گفت، خیر. امام فرمود سر خود را نتراشیدی و قربانی نکرده ای. آنگاه از او پرسید هنگامی که طواف وداع انجام دادی، بر این باور بودی که روی به رحمت و طاعت الهی آورده و محب خدا گشته و

واجبات خود را انجام می دهی، گفت خیر. در پایان امام سجاد علیه السلام فرمود نه منا رفته ای و نه رمی جمرات نمودی و نه سر تراشیده ای و نه طواف افاضه و وداع انجام داده ای و نه به خدا تقرب جسته ای. برگرد، تو حج انجام نداده ای!! ⁽¹⁾اینک باید دید سید الساجدین علیه السلام صاحب این گونه اندیشه، چگونه حج انجام می دهد؟ برخی رفتارهای حضرت را در حج نگر می افکنیم.

حج و امام سجاد

حضرت هنگامی که به میقات می رسد و می خواهد احرام ببندد و تلبیه بگوید، آن گونه مضطرب و در هراس است و آن گونه در فشار است که از شدت اضطراب بی هوش می شود. هنگامی که می خواهد تلبیه بگوید آن گونه نگران است که زبان در کام حضرت می ایستد. هنگامی که از وی می پرسند تو فرزند رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم هستی چرا لبیک نمی گویی، می فرماید، می ترسم بگویم، جواب بشنوم لا لبیک. آنگاه که لبیک را بر زبان جاری نمود، بی هوش شده و بارها از مرکب خویش به زمین می افتد. ⁽²⁾. در هنگام انجام مناسک حج تمام توجه امام به خدای سبحان و با حضور قلب و توجه کامل قدم به قدم مناسک خویش را انجام می دهد. ساعت ها در مسجد الحرام به طواف و نماز می ایستد و با خشوع کامل از اغیار می برد، تنها متوجه خدای سبحان است که این حالت از سخنان و رفتار امام در مقاطع گوناگون انجام مناسک به خوبی شفاف است.

طاووس فقیه می گوید: حضرت را دیدم که از سر شب تا سحر در طواف بودند، و این گونه با خدا سخن می گفت: خدایا ستارگان آسمانت غروب کردند، چشم های همه به خواب رفتند، اما درهای تو بر نیازمندان هماره باز است، آمده ام تا مرا ببخشی و بر من رحم نمایی. خدایا اگر از فرمان تو سر بر تابیدم بدین خاطر نبوده است که در تو تردید داشتم، نفس من بر من چیره شده و نیز پرده پوشی تو را دیدم. و اینک کیست که مرا از عذاب رهایی دهد و... ⁽¹⁾. در کنار ملتزم (فاصله بین حجرالاسود تا در خانه) این گونه خدا را می خواند: خدایا من با امواجی از گناه به پیش تو که امواجی از رحمت هستی روی آورده ام.ای کسی که دعای بدترین مخلوق خویش، ابلیس را پذیرفتی، دعای مرا بپذیر. ⁽²⁾. در حجر اسماعیل به سجده افتاده و می گوید: عبیدک بفنائک مسکینک بفنائک فقیرک بفنائک، سائلک بفنائک. ⁽³⁾در عرفات این گونه دعا می کند: ⁽⁴⁾خدایا برای هر تازه وارد هدیه ای می باشد. و برای هر زائری بخشش و کرامتی خواهد بود و برای هر نیازمندی هدیه ای مقرر است. برای هر امیدوار به درگاه تو پاداشی نهاده ای و برای هر خواهش کننده ای مزدی قرار داده ای و بر هر کسی که به جانب تو آید بخشش نهاده ای و... و اینک من مهمان تو هستم، مرا ناامید نگردان، با هدیه بهشت مرا گرامی دار، بر من منت و نعمت و بخشش و مغفرت را عطا

کن و مرا با سلامتی زیبا و آرایش نما. مرا از آتش رهایی ده، رزق حلال مرا فراوان نما، شر و خطر عرب و عجم و جن و انس را از من دور گردان. ⁽¹⁾این رفتار و این خشوع در جای جای انجام مناسک حج از حضرت متجلی است. نقش انجام مناسک حج و نیز اعمال شایسته ای که همراه با انجام حج و عمره نصیب افراد می شود، مانند زیارت رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم، این گونه در بالندگی افراد نقش ایفا می نماید. سید الساجدین با این که در کنار حرم رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم مقیم است، در دعاهای خویش به خصوص در دعاهای ماه مبارک هماره از خدای سبحان این دو فضیلت، یعنی انجام حج و زیارت رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم را از خدای سبحان درخواست می نماید، اللهم و امنن علی بالحج و العمرة و زیارة قبر رسولک، صلواتک علیه و رحمتک و برکاتک علیه و آله و آل رسولک علیه السلام ابدا ما ابقیتنی فی عامی هذا و فی کل عام. ⁽²⁾«خدایا بر من منت گزار حج و عمره و زیارت قبر پیامبرت که درود و رحمت و برکات تو نثار وی و آلش باد، سال جاری و هر سال، هماره نصیب من نما، تا آن زمان که مرا زنده می داری». شایسته است پیروانش همواره این فضیلت ها را از خدای منان طلب نمایند.

آبادگری و سازندگی

اشاره

بهره وری از معاش سالم و در حد نیاز از محورهای پایه ای تلاش دین و پیشوایان دینی می باشد. دین برای تأمین معاش جامعه ترغیب فراوان به کار و تلاش و تولید و بهره وری صحیح از منابع خدادادی

دارد. و از هر گونه استثمار و بهره کشی از دست رنج دیگری پرهیز می دهد. دین در بارور نمودن و شکوفایی اقتصادی به آبادگری و استفاده بهینه از داده های طبیعی و توزیع صحیح نعمت های عمومی و نیز نیروهای انسانی، توجه می دهد. از گسیل و انباشته شدن سرمایه های کلان در نزد اقلیت، که پی آمد آن محرومیت اکثریت است، پرهیز می دهد. این هدف کلان با طرح سیستم اقتصادی بارور و تعدیل سرمایه ها و اجرای آن توسط افراد کارآمد و معتمد و استقرار عدالت اجتماعی تأمین می گردد. قرآن در ترغیب به آبادگری و سازندگی می فرماید: هو الذی جعل لکم الارض ذلولا فامشوا فی مناکبها و کلوا من رزقه. ⁽¹⁾«خدای سبحان آن گونه خدایی است که زمین را رام شما قرار داد، پس بر دوش های آن راه روید و از روزی های الهی بهره ور شوید.» روزی حلال آسان به کف نمی آید، تلاش پرثمر و مداوم می طلبد. روزی حلال و باروری اقتصادی با اجرای سیستم اقتصادی در تولید و توزیع فراهم می شود. که مسؤولیت این فرایند به مدیریت جامعه متوجه است. و امامان معصوم که از فرصت مدیریت بهره مند بودند، مانند امیرالمؤمنین علیه السلام نمونه ای از آن را اجرا نمودند که الگوی حکومت داری دینی و شکوفایی اقتصادی می باشند که در مورد دیگر شرح آن آمده است. ⁽²⁾. لیکن جنبه دیگر آبادگری و سازندگی به زندگی شخصی افراد ارتباط دارد. انسان در زندگی خویش با صرف نظر از سیستم مدیریتی

جامعه، خود می تواند تلاش پرثمر در جهت آبادگری و بهره وری صحیح از منابع و تلاش فراوان در تولید و سازندگی داشته باشد. گرچه راه گشای مشکلات اقتصادی در سطح جامعه، محور نخست یعنی اجرای سیستم اقتصادی است؛ لیکن اگر برای کسی آن فرصت فراهم نشد، باید در محور دوم تلاش خود را معطوف دارد که در زندگی تلاش پر ثمر و سازنده داشته باشد. امامان معصوم (علیهم السلام) که بیشتر آنها از محور نخست محروم شدند، تلاش خود را در محور دوم متمرکز نمودند. در زندگی شخصی تلاش مستمر بر سازندگی و بهره وری صحیح از نعمت های الهی نمودند. تا با تولید و سازندگی افزون بر تأمین معاش خویش آسیب های اجتماعی و اقتصادی را نیز در حد توان ترمیم نمایند. این ارزش در اندیشه و رفتار همه امامان بسیار شفاف و درشت می درخشد؛ تنها به نمونه هایی از اندیشه و رفتار سید الساجدین علیه السلام نگر می افکنیم.

تلاش و معاش

امام سجاد علیه السلام می فرماید: تلاش برای تأمین معاش خانواده در نزد من ثوابش از آزاد کردن بنده برتر است. لان ادخل السوق و معی لعیالی لحما و قد قرموا الیه احب الی من ان اعتق نمسة. ⁽¹⁾«به بازار آمدن و نیازهای خانواده ام را تأمین کردن گواراتر است در نزد من از آزاد نمودن بنده.» تا آنجا که تأمین معاش را به عنوان یک تعهد الهی بر خویش لازم می داند و می فرماید: اگر در برابر معاش و ساماندهی زندگی خانواده ام و دیگران مسؤول نبودم، هیچ گاه سر از عبادت خدا

برنمی تابیدم، و لولا ان لاهلی علی حقا و لسائر الناس... لرمیت بطرفی الی السماء و بقلبی الی الله. ⁽¹⁾. در رفتار هم، می بینیم حضرت تلاش فراوان بر آبادگری و سازندگی دارد. آن گونه که افزون بر تأمین زندگی خویش بخش عظیمی از آسیب ها و کمبودها را ترمیم می کند و زندگی دیگران را ساماندهی می نماید. مواردی که در زندگی حضرت مشاهده می شود، به خوبی گواهی می دهند که سید الساجدین علیه السلام تا چه مقدار بر این امر مهم اهتمام داشته اند. با این که از مدیریت عمومی محروم بودند و سیستم اقتصادی جامعه و اموال عمومی و سرمایه های کلان خدادادی مانند منابع و معادن در اختیار حضرت نبود، اما از تلاش و سازندگی خویش تا چه مقدار به ساماندهی اقتصادی پرداخته اند. حضرت در هنگام پگاه برای به کف آوردن روزی حلال از خانه بیرون می رفتند، کان علی بن الحسین علیه السلام اذا اصبح خرج غادیا فی طلب الرزق. ⁽²⁾امام سجاد علیه السلام در کنار پانصد اصل نخل در نخلستان خودش هزار رکعت نماز به جای می آورد، فکان یصلی عند کل نخلة رکعتین. ⁽³⁾معلوم می شود تا چه مقدار به آبادگری توجه داشته که پانصد اصل نخل در اختیار داشته است که از منابع این گونه آبادگری می تواند به آسیب پذیرهای جامعه، آن گونه امداد رسانی نماید. امام سجاد علیه السلام آن مقدار انبان به دوش کشید و نیازمندی های خانواده ها را تأمین نمود که شانه های حضرت پینه بسته بود. امام سجاد علیه السلام صد خانواده نیازمند را در مدینه به طور مستمر تأمین می نمود،

و لقد یعول مأة اهل بیت من فقراء المدینة. ⁽¹⁾امام سجاد علیه السلام هزار بنده را با اموال خویش خریدار و آزاد ساخت. ⁽²⁾امام سجاد علیه السلام چهل مرتبه به حج و عمره مشرف شد. این هزینه ها به خصوص آن دو قلم نخست (تأمین صد خانواده و آزاد کردن هزار بنده) قلم درشتی می باشد که حضرت باید از امکانات بالایی بهره مند باشد تا در انجام این گونه کارهای خیر توانا باشد. امام سجاد علیه السلام که اموال عمومی بیت المال و یا منابع و معادن در اختیار نداشت، این تلاش ها را از حاصل نخلستان خودش، از آبادگری و سازندگی خودش ساماندهی نمود. اینها محورهای برجسته فضایل امام معصوم علیه السلام در امر سازندگی است که زمینه الگوگیری برای پیروان آن، در هر زمان فراهم می سازد. اگر امام سجاد علیه السلام در عبادت و پرستش و نماز و روزه این چنین نمونه است، که هزار رکعت در شبانه روز نماز می گزارد؛ در تلاش و سازندگی و آبادگری و اهتمام به امور اجتماعی نیز این گونه نمونه است که پانصد اصل نخل ببار می نشاند و هزار بنده آزاد می سازد. و صد خانواده محروم را پوشش می دهد. همان طور که خود حضرت شفاف ساختند، پاداش این تلاش ها از پاداش نماز و روزه کمتر نخواهد بود. از رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم نیز این گونه رهنمون رسیده است که عبادت، هفتاد قسم است که برترین آنها طلب حلال است، العبادة سبعون جزء افضلها طلب الحلال. ⁽³⁾که عبادت تنها نماز و روزه نیست، هر کار سازنده به نام خدا و برای خدا عبادت است.

انفاق یا خودسازی

اشاره

از رهنمون های قرآن و نیز اندیشه و رفتار عترت این ارزش شفاف می گردد، که در نگر دینی همان گونه که به کمیت انفاق توجه شده است، به کیفیت آن بیش از کمیت توجه داده شده، که هر دو در سازندگی و اعتلای روح انسان سهم بسزایی دارند. برای شکل گیری این هدف دستور سازنده قرآن و عترت این است که انسان باید برای تأمین نیازهای عمومی و سازندگی و آبادگری، بخشی از امکانات و دارایی های خویش را در راه خدا انفاق نماید. انفاق یعنی گذشت از مال که برای بسیاری عزیزتر از جان است! و نقش محوری در رهایی انسان از وابستگی ها دارد. زیرا که وابستگی ها همانند زنجیر انسان را به قید می کشند و از حرکت و پویایی بازمی دارند. برای رهایی از زنجیرهای اسارت چیره شدن بر خواهش های نفسانی، انفاق نقش مهم را ایفا می نماید. بارور شدن انفاق و ایفای نقش آن در سازندگی انسان و نیز نقش اقتصادی آن در جامعه موضوعی است که باید از آموزه های قرآن و عترت بهره برد. بدون بهره وری از آموزه های وحی این مهم برآورده نمی شود. در همین رابطه چند محور را با توجه به رهنمون های قرآن و عترت، مورد توجه قرار می دهیم.

چه چیزی را انفاق کنیم؟

یکی از محورهای مهم انفاق این است که انسان بداند چه چیزی را باید انفاق نماید. آیا چیزهایی که به کار خودش نمی خورد و اضافات

زندگی است. و یا کالا و طعامی که به آن بی رغبت است، باید انفاق نماید! این گونه انفاق نقش سازنده را به عهده ندارد. زیرا اگر چیزی بی اهمیت باشد و خودش نسبت به آن تمایل ندارد انفاق نماید، هیچ گونه نقش سازنده در شخص انفاق کننده ایفا نخواهد نمود. در همین راستا دستور دینی این است که از آنچه به آن علاقه مند هستید و دوست می دارید، انفاق کنید. یعنی چیزهایی که در زندگی به کارتان می آید. چیزهایی که نقش محوری در زندگی شما دارد و آن را دوست می دارید در راه خدا انفاق نمایید، انفقوا من طیبات ما کسبتم. ⁽¹⁾«از پاک ترین دست آوردهای خود انفاق کنید.» و نیز می فرماید: لن تنالوا البر حتی تنفقوا مما تحبون. ⁽²⁾«به نقش سازنده انفاق (نیکوکاری) دست نخواهید یافت، تا از چیزهایی که دوست می دارید انفاق نمایید.» امام سجاد علیه السلام از بهترین نعمت های خدا که در اختیار داشت مانند آرد، گوشت، خرما، مغز گردو، پول نقد، انفاق می نمود. ⁽³⁾.

انفاق پنهان

از محورهای دیگر انفاق، این است که چگونه باید انفاق نمود؟ آیا انفاق آشکارا بهتر است، یا پنهانی بودن انفاق مطلوب است؟ در پاسخ این سؤال می توان از رهنمودهای قرآن و عترت این گونه بهره برد که اگر شخصی با انفاق آشکار در اثر ریا خلوص خود را از کف می نهد، برای این که انفاق تنها برای رضای خدا باشد، باید به صورت پنهان صورت گیرد. نیز اگر به یک فرد حقیقی و نیازمند انفاق

می کند، برای حفظ شخصیت وی که به خاطر نان شبش شرمنده بنده ی خدا نشود، بهتر است که پنهانی انفاق کند. به همین خاطر قرآن می فرماید: اگر به فقرا به طور مستقیم انفاق می کنید، پنهانی باشد، و ان تخفوها و تؤتوها الفقراء فهو خیر. ⁽¹⁾. و نیز نباید منتظر ماند تا نیازمند، نیاز خود را مطرح سازد. چرا که ممکن است نیازمند آن گونه با شخصیت باشد که برای حفظ حیثیت خود، نیاز خود را مطرح نسازد، یحسبهم الجاهل اغنیاء من التعفف لا یسئلون الناس الحافا. ⁽²⁾آن گونه عفاف دارند که دیگران فکر می کنند نیازمند نیستند. با سیلی صورت سرخ می کند. نیازمندی چنین شخصی را، از نشانه های دیگر می توان به کف آورد، تعرفهم بسیماهم، در این موارد باید حتما پنهانی انفاق نموده، نیاز وی را برطرف ساخت. به همین خاطر در سیره امامان مشاهده می شود که آنان شبانه به صورت پنهانی در خانه فقرا و نیازمندان می رفتند و نیاز آنان را برطرف می ساختند. امیرالمؤمنین علیه السلام و نیز امام مجتبی علیه السلام و سایر امامان همین رفتار را داشتند. سیدالساجدین علیه السلام را می بینی در شب سرد بارانی، انبان به دوش، به گرد خانه نیازمندان است، حتی هنگام پرداخت نیازهای آنان صورت خود را نیز می پوشاند تا کسی حضرت را نشناسد، و کان علیه السلام لیخرج فی اللیلة الظلماء فیحمل الجراب علی ظهره... و کان یغطی وجهه اذا ناول فقیرا لئلا یعرفه. ⁽³⁾.

این رفتار چند جهت انفاق را تأمین می کند. خلوص را حفظ می کند، شخصیت نیازمند به خاطر نان شبش آسیب نمی بیند. و نیز امام منتظر نمی ماند تا نیازمند به وی مراجعه کند، بلکه خود به گرد خانه نیازمند می گردد. که به هر سه محور قرآن تأکید دارد که انفاق باید برای خدا باشد، انفقوا فی سبیل الله. ⁽¹⁾«برای خدا انفاق کنید.» فان تخفوها و تؤتوها الفقراء فهو خیر. ⁽²⁾«اگر انفاق را پنهانی به نیازمندان انجام دهید، برتر است».

انفاق آشکار

لیکن خلوص انفاق کننده، اگر با آشکارا نمودن آسیب نمی بیند، و طرف نیازمند شخصیت حقوقی است نه حقیقی، مانند این که یک مؤسسه خیریه است، در این صورت اگر آشکارا انفاق نماید چه بسا بهتر باشد. زیرا انفاق آشکار در حضور دیگران باعث ترغیب دیگران می شود. به همین خاطر می فرماید: ان تبدوا الصدقات فنعما هی. ⁽³⁾«اگر آشکارا انفاق نمایید، چه خوب است.» و به همین خاطر در جمع بندی هم از انفاق پنهان و هم آشکار ستایش می کند، الذین ینفقون اموالهم باللیل و النهار و سرا و علانیة. ⁽⁴⁾«آنان که اموال خویش را شب و روز و پنهان و آشکار انفاق می کنند.» در همین راستا انفاق های آشکار امام، همام می باشد که در حضور همگان بنده آزاد می ساختند و نیازمند را بهره مند می نمودند.

انفاق در تنگدستی

انفاق و گذشت از مال برای فراهم آوردن خوشنودی خدای سبحان در هنگامی که انسان گشاده دست و متمکن می باشد، مورد عنایت خداوند سبحان است که فرمود: انفقوا مما رزقناکم. لیکن انفاق برتر آن است که انفاق در هنگام تنگ دستی باشد. آن هنگامی که به سختی می تواند باری را از دوش دیگری بردارد، آنگاه اگر این ناملایمی را تحمل نمود و دست نیازمندی را گرفت،انفاق برتر انجام داده است. به همین جهت قرآن و عترت به انفاق در دو محور ترغیب می نماید. هم در زمان گشاده دستی و هم در هنگام تنگ دستی، الذین ینفقون فی السراء و الضراء. ⁽¹⁾«آنان که در گشاده دستی و تنگ دستی انفاق می نمایند، انسان هایی پرهیزکار می باشند». رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم انفاق در هنگام سختی را از نشانه های مؤمن می شمرد، و الصدقة فی القلة. ⁽²⁾و سید الساجدین علیه السلام از اخلاق و روش انسان مؤمن، انفاق در هنگام سختی عنوان می نماید، ان من اخلاق المؤمن الانفاق علی قدر الاقتار. ⁽³⁾«انفاق در هنگام تنگ دستی از اخلاق پسندیده انسان مؤمن است».

به چه کسی باید انفاق نمود؟

انفاق که ترمیم آسیب های اجتماعی می باشد و یک فضیلت بزرگ به شمار می رود و قرآن و عترت بر آن پافشاری می نمایند، بدین خاطر است که افراد آسیب پذیر که توان تأمین نیازمندی های خویش را ندارند، تأمین شوند. نیز کارهایی که به سود جامعه است شکل بگیرند.

به همین خاطر نیازمندان واقعی که نیاز، آنان را زمین گیر ساخته، در اولویت انفاق می باشند، و اطعموا البأس الفقیر. ⁽¹⁾نیازمندی که عفت و حیثیت وی اجازه طرح نیاز را نمی دهد و ظاهر حال وی آن را متمکن می نمایاند، در اولویت است، للفقراء الذین احصروا فی سبیل الله یحسبهم الجاهل الاغنیاء من التعفف. ⁽²⁾. یتیمان جامعه که انواع آسیب ها آنها را تهدید می نماید، در اولویت انفاق قرار دارند. البته خویشان هر انسان که در زمره نیازمندان قرار دارند بر همگان اولویت دارند. یک مسؤولیت دینی است که نخست خویشان نیازمند را تأمین نموده، آنگاه اولویت های دیگر را، یسئلونک ماذا ینفقون قل ما أنفقتم من خیر فللوالدین و الاقربین و الیتمی و المساکین و ابن السبیل. ⁽³⁾«از تو (پیامبر) می پرسند چه چیز انفاق کنند، به آنان بگو آنچه از خیر انفاق می نمایید نخست به پدر و مادر و خویشان و نیز یتیمان و نیازمندان و درماندگان در سفر باشد.» صدقه بر دیگری روا نیست در شرایطی که خویشان نیازمندند، لا صدقة و ذو رحم محتاج. ⁽⁴⁾. بر این اساس انفاقی که دین به آن ترغیب می نماید برای ترمیم آسیب های اجتماعی و شکوفایی اقتصادی است. که به افراد نیازمند واقعی که حتی خود را متمکن جلوه می دهند باید انفاق کرد. اگر دستور دینی دقیق رعایت شود از تکدی گری پست که افراد فرومایه به آن تن می دهند، جلوگیری خواهد شد. که انفاق در دین برای رواج ول گردی و تکدی گری پست نیست.