مشخصات کتاب

سرشناسه : فلاح زاده محمدحسین ۱۳۳۹-

عنوان و نام پدیدآور : احکام فقهی - اجرایی حج محمدحسین فلاح زاده

مشخصات نشر : تهران : مشعر ۱۳۸۵.

مشخصات ظاهری : ۱۱۸ ص : مصور؛ ۱۲×۲۰ س م.

شابک : ۶۰۰۰ ریال 9645400090

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

موضوع : حج -- راهنمای آموزشی

موضوع : حج -- فتواها.

موضوع : فتواهای شیعه -- قرن ۱۴.

رده بندی کنگره : BP۱۸۸/۸/ف۸الف۲۶ ۱۳۸۵

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۵۷

شماره کتابشناسی ملی : م ۸۵-۱۶۵۱۱

پیشگفتار

اهمیّت مسائل فقهیِ عمره و حج، بر کسی پوشیده نیست و بی شک درستی و نادرستی اعمال زائران بیت اللَّه الحرام بستگی به انطباق و عدم انطباق آن ها با احکام و مناسک عمره و حج دارد، هرچند صحّت اعمال، مقدمه رسیدن به روح حجّ و مراتب معنوی آن است ولی به تعبیر حضرت امام خمینی قدس سره «مراتب معنوی حجّ جز با عمل مو به مو به مناسک حاصل نخواهد شد.» ⁽¹⁾

بی شک عوامل اجرایی کاروان های عمره و حج و مسؤولان فرهنگی آن ها نقش به سزایی در این زمینه دارند و کمک و هدایت و راهنمایی آنان تأثیر عمیقی در حسن عمل زائران خواهد داشت، لذا آشنایی این عزیزان با احکام فقهی عمره و حج، ضروری تر و مسائل مربوط به چگونگی عملکرد آنان، از ظرافت بیشتری

برخوردار است که باید مورد توجه و عنایت ویژه قرار گیرد.

نوشته حاضر، که تقدیم شما عزیزان می شود، با این انگیزه آماده شده و در چهار بخش سامان یافته است:

گفتنی است بخشی از این نوشته، چند سال پیش در جمع مدیران و معاونان کاروان های حج استان قم ارائه و در فصلنامه «میقات حج» (شماره 12) چاپ و منتشر شده و بخش دیگری نیز سال گذشته، در نشریه «آزموده ها»، شماره ششم، که معاونت امور روحانیون بعثه مقام معظّم رهبری تهیه و منتشر می کند، آمده است.

امید است این مجموعه برای حضرات آقایان روحانیون محترم کاروان ها و در جهت هدایت بهتر زائران، مفید باشد و از ارائه نظریه ها و پیشنهادهای اصلاحی و تکمیلی دریغ نفرمایند.

... رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ.

حوزه علمیه قم- تابستان 1385

محمّدحسین فلاح زاده

بخش اوّل: راهنمای فقهی، اجرایی عمره و حج (ویژه روحانیان کاروان ها)

راهنمای فقهی- اجرایی عمره و حج

توجه و عنایت به فراگیری احکام و مناسک عمره و حج و دقّت در امر آموزشِ آن به زائران و نظارت بر صحّت اعمال آنان، از وظایف اصلی و مهم روحانیون کاروان ها است و بدیهی است برای رسیدن به این هدف و عمل به این وظیفه، شناخت مسائل جدید و شیوه های درست انتقال آن ها به زائران و راهنمایی آنان هنگام انجام اعمال، کاری ضروری است.

در این بخش، برخی از تجربیات آموزشی- فقهی عمره و حج، برای استفاده و بهره مندی روحانیون کاروان ها تقدیم می شود:

یاد آوری نکته های پیش از سفر

در جلساتی که پیش از سفر برگزار می شد، یادآوری نکات زیر ضروری است:

1- زائران، نماز خود را بر روحانی کاروان و عالمِ آشنا به مسائل

حج در محل، عرضه کنند تا اگر اشکالی دارند، برطرف شود.

2- برای حسابرسی خمس و پرداخت وجوه شرعی، به دفتر مرجع تقلیدِ خود، یا نماینده او مراجعه کنند و در این باره اقدام نمایند و تنها کسانی که باقی می مانند یا شخصاً تمایل به حسابرسی نزد شما دارند، اقدام فرمایید.

مردم در حسابرسی خمس، سه دسته هستند:

گروه نخست؛ باید تمام اموال و طلب ها و بدهی های آن ها محاسبه شود و پس از کسر بدهی ها، اموال باقی مانده به سه دسته تقسیم گردد:

الف) اموالی که خمس آن را باید بپردازند، مانند: پول نقد، مواد مصرفی، (مثل برنج، روغن، چای و ...) و به فتوای برخی از فقها، سرمایه کسب.

ب) اموالی که خمس ندارد، مانند: ارث، دیه و به فتوای برخی از فقها، هبه و جهیزیه.

ج) اموالی که باید مصالحه شود، مانند: اجناس مورد نیاز زندگی، که از سال های گذشته در گروه اموال مؤونه قرار گرفته و وضع آن از لحاظ تعلّق خمس معلوم نیست که از درآمد سال بوده یا نه.

گروه دوم؛ باید برای مدتی که حسابرسی نکرده و خمس نپرداخته اند، مانند گروه اول عمل شود.

گروه سوم؛ اگر در میان سال خمسی مشرّف می شوند و چیزی از خمس سال گذشته بر عهده آن ها نیست و نپرداخته اند، چیزی از بابت خمس بر آن ها واجب نمی شود، لیکن اگر پولی برای خرید سوغاتی دارند و در اثنای سفر، به سال خمسی می رسد، سوغاتیِ خریداری شده، که تحویل افراد نشده و نیز باقیمانده پول خمس دارد.

حکم خمس پول ثبت نام

اشاره

س) هم اکنون کسانی که قصد تشرف به حج یا عمره را دارند، باید برای حفظ نوبت، مبلغ مقرّری را به بانک بسپارند که این مبلغ مطابق قرارداد مضاربه است و سودی نیز به آن تعلّق می گیرد و زمانی که پس از حدود سه سال، نوبت تشرّف آن ها فرا می رسد، اصل پول و سود آن را دریافت می کنند و به سازمان حجّ و زیارت می سپارند و به عمره یا حجّ مشرف می شوند.

حال با توجه به این که سپردن پول به بانک، مقدمه رفتن به حج یا عمره است و چنانچه کسی این پول را به بانک نسپارد نوبتی را برای رفتن به عمره یا حجّ نخواهد داشت و اکنون طریق رفتن به حج نیز همین است، آیا به اصل پول و سود آن خمس تعلّق می گیرد یا نه؟

ج)* آیت اللَّه تبریزی: در فرض سؤال چنانچه بر اصل پول، سال بگذرد؛ یعنی از وقت به دست آوردن پولی که به بانک سپرده اند، سال گذشته، باید خمس آن را بپردازد و نسبت به مقداری که زیادتر از اصل پول به آن ها می دهند، اگر در همان سال به حج یا عمره بروند، چیزی بر آن ها نیست. واللَّه العالم.

شرایطش انجام شود و پرداخت سود، طبق قرارداد باید در موقع تحویل اصل پول پرداخت شود، سود مذکور از منافع سال وصول است که اگر در همان سال صرف مؤونه شود خمس ندارد و اگر باقی بماند آن هم خمس دارد. و اللَّه العالم.

و در عمره نیز اگر به طور متعارف یک مرتبه یا در چند سال یک مرتبه باشد، پولی که به حساب ریخته است خمس ندارد امّا سودی که می گیرد، از ارباح آن سالی است که آن را تحویل می گیرد و اگر تا آخر سال خمسی خود آن را در مخارج لازم زندگی خود خرج کرد، خمس ندارد و اگر بماند و سال بر آن

بگذرد خمس دارد.

3- چگونگی وصیت نامه نوشتن را به زائران آموزش دهید، به ویژه در مورد شرایط وصی و وصیت مالی، که بیش از ثلث نباشد و نوشتن نماز و روزه های قضا در وصیت نامه.

4- استحباب کوتاه نکردن موی سر و صورت در عمره مفرده از یک ماه پیش از سفر و در عمره تمتّع از اوّل ذی قعده و اگر نشد از اوّل ذی حجه.

5- کاروان های مدینه بعد، چون در آغاز ورود به جدّه عازم جُحفه می شوند و باید لباس احرام بپوشند، به زائران خود؛ اعم از مرد و زن، یادآوری کنند که لباس های احرام خود را پیش از سفر وارسی کنند که معطر نباشد و آن را جدا از اشیای خوشبو بگذارند، چون در میقات، اگر با چنین لباسی مواجه شدند، نمی توانند آن را بپوشند.

6- در مورد لباس احرامِ بانوان، یاد آوری می شود که نازک و بدن نما نباشد، حتی به قدری ضخیم باشد که در فصل گرما که بر اثر عرق کردن، لباس به بدن می چسبد، بدن نما نشود.

7- خانم ها می توانند برای جلوگیری از عادت ماهیانه، قرص های مخصوص استفاده کنند، به شرط آن که برای آن ها ضرری نداشته باشد.

8- به خانم هایی که ممکن است لازم شود پیش از میقات با نذر محرم شوند و شوهرهایشان همسفر آن ها نیستند، گفته شود که اجازه نذر را از شوهر بگیرند؛ چون برخی از فقها اجازه را به طور مطلق

شرط می دانند.

9- شرایط نیابت، به طور واضح و صریح برای زائران گفته شود و افرادی که نایب هستند، حتی المقدور شناسایی و وجود شرایط آن ها لحاظ شود تا پس از سفر و هنگام اعمال، به مشکل برخورد نکنند؛ به خصوص کسانی که از نماز صحیح معذورند، یا نایب اند و خود مستطیع هستند، چون در برخی موارد نیابتشان صحیح نیست و به فتوای برخی از فقها وقتی که به میقات رسیدند و استطاعت طریقی نیز حاصل شد، باید برای خودشان حج به جا آورند و نیز خدمه کاروان ها که گاهی ممکن است در هنگام اعمال عمره یا حج، مشکلی برای کاروان پیش آید که ناگزیر باید اعمال معذور را انجام دهند و به فتوای برخی از فقها، عذر طاری هم مُخلّ نیابت است.

10- چون احتمال دارد هواپیما نزدیک نماز و یا در هنگام نماز باشد، یادآوری چند نکته به زائران ضروری است:

الف) حتی المقدور هنگام ورود به سالن انتظار، با طهارت باشند تا اگر فرصتی به دست آمد، نماز را بتوانند سریع بخوانند و سوار هواپیما شوند.

ب) چنانچه نماز را باید در اثنای سفر و در هواپیما بخوانند، پیش از سوار شدن، تحصیل طهارت کنند تا در هواپیما به راحتی بتوانند به وظیفه خود، که خواندن نماز است، عمل کنند.

ج) چگونگی خواندن نماز در هواپیما نیز توضیح داده شود، و

آن بدین گونه است که: در صورت امکان باید به حالت ایستاده، با مراعات قبله و سایر شرایط خوانده شود و چنانچه به حالت ایستاده ممکن نبود، به حالت نشسته و در صورت امکان رو به قبله نماز خوانده شود و هر مقدار از شرایط نماز که ممکن بود باید مراعات کنند و چنانچه نماز در هواپیما با مراعات شرایطی که گفته شد خوانده شود نماز صحیح است.

11- چگونگی نماز با اهل سنّت در مکّه و مدینه، به زائران آموزش داده شود؛ چون در بدو ورود به مدینه یا مکّه، در نماز جماعت شرکت می کنند و آشنا به مسائل نیستند و گاهی دچار سر درگمی می شوند و نکات قابل ذکر در این خصوص عبارت اند از:

الف) اذان صبح و ظهر آن ها با اذان ما تفاوت دارد و تنها اذان مغرب کمی زودتر گفته می شود.

ب) صبح ها پیش از اذان صبح اذانی برای نماز شب گفته می شود.

ج) در هر شبانه روز یازده اذان و اقامه گفته می شود که یک اذان برای نماز شب و پنج اذان و پنج اقامه نیز برای نمازهای واجب یومیه گفته می شود.

د) بین اذان و اقامه معمولًا چند دقیقه فاصله است که زائران می توانند نافله یا قرآن بخوانند.

ه) در قرائت سوره حمد «بسم اللَّه ...» را آهسته می گویند.

و) پس از حمد، بخشی از قرآن را می خوانند که گاه سوره کامل

است و گاه نیست.

ز) معمولًا در نماز صبح روز جمعه، امام جماعت پس از حمد، سوره سجده دار می خواند و پس از آن همگی به سجده رفته سپس بر می خیزند و قرائت را ادامه می دهند که در این صورت زائران سعی کنند پیش از نماز صبح، نماز خودشان را به صورت فرادی بخوانند.

ح) در برخی مواقع، قنوت را پس از رکوع انجام می دهند، که به جای آوردن قنوت به همراه آنان پس از رکوع، مشکلی پیش نمی آورد.

ط) در حال قرائت، بیشتر اهل سنّت، دست بسته نماز می خوانند که پیروان مکتب اهل بیت نباید مانند آنان دست بسته به نماز بایستند.

ی) نمازگزاران پس از اتمام حمدِ امام جماعت، همگی «آمین» می گویند که نباید گفته شود؛ می توانند «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ».

ک) پس از رکوع توقّف طولانی دارند که نمازگزارن نیز باید مراعات کنند و با عجله به سجده نروند، بلکه منتظر تکبیر مکبّر باشند.

ل) پس از دو سجده، بدون جلسه استراحت می ایستند که باید جلسه استراحت به جای آورند، هرچند بسیار کوتاه.

م) برخی از اهل سنّت هنگام خواندن تشهّد، انگشت سبابه را

تکان می دهند که این کار لزومی ندارد.

ن) پس از قرائت رکعت دوم، پیش از رکوع، قنوت نمی گیرند، که زائران نیز قنوت نخوانند، چون مستحب است و در هر حال ترک آن اشکال ندارد.

ص) برخی از مذاهب اهل سنّت، بعد از نماز صبح و نماز عصر، خواندن نماز مستحب را جایز نمی دانند، هرچند در فقه شیعه نیز کراهت دارد (بجز نمازهای خاص) لذا تذکّر داده شود که در آن وقت نافله نخوانند و چنانچه نماز صبح نخوانده اند یا به فتوای مرجعشان باید مجدداً بخوانند، پیش از نماز جماعت بخوانند.

ع) پس از نماز جماعت مسجد النّبی و مسجد الحرام، کمی صبر کنند، تا اگر اعلان شد که نماز میّت خوانده می شود، نماز میّت بخوانند و بلافاصله پس از نماز جماعت مشغول نماز دیگر نشوند و محلّ خود را ترک نکنند.

12- در نماز میّت چهار تکبیر می گویند و تکبیر پنجم را هنگام گفتن «السَّلامُ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ» می گویند، می توان گفت. در ضمن نماز میت مختصر را به زائران آموزش دهید.

13- لزوم سجده بر ما یصحّ السّجود (چیزهایی که سجده بر آن ها صحیح است) و در هتل ها، مشاعر و جاهای دیگر موجود است (بجز در نماز جماعت یا در جاهایی که امکان ندارد) یادآوری شود. چون برخی از زائران تصوّر می کنند در طول سفر، مهر

گذاشتن جایز نیست یا مجازند بر فرش و امثال آن سجده کنند.

14- هرگز زائری را به تصحیح نماز یا حسابرسی خمس یا پرداخت آن وادار نکنید که اثر نامطلوب دارد، افزون بر این که وظیفه شرعی روحانی، بیان مسائل نماز و خمس و دعوت آن ها به عمل به واجبات است نه اجبار آنان به این امور.

15- چنانچه حسابرسی خمس زائری انجام شد، برای پرداخت آن بهتر است او را به دفتر یا بعثه مرجع تقلیدش راهنمایی کنید تا خودش بپردازد. چنانچه درخواست کرد که شما این زحمت را متقبل شوید در آن صورت قبول آن ثواب خواهد داشت.

16- کسانی که مدینه قبل هستند، در جلسات ایران، تنها فهرستی از اعمال عمره بگویند و از بیان مسائل جزئی و اختلاف فتاوا بپرهیزند.

در مدینه منوره

1- بهترین وقت برگزاری جلسات آموزشی کاروان، عصرها از ساعت 5 تا 6 و شب ها میان نماز مغرب و عشا است، هرچند به مقتضای زمان و مکانِ جلساتِ دیگر کاروان ها و نظر زائران، ممکن است اوقات دیگری نیز مناسب باشد.

2- حتی المقدور جلسات آموزشی از 40 تا 50 دقیقه تجاوز نکند و بهتر است مطالب هر جلسه در بردارنده سه بخشِ تاریخ اماکن، مناسک، اسرار و معارف باشد.

3- در اوّلین جلسه، مدت اقامت و کیفیت نماز (قصر یا اتمام) یادآوری شود و این نکته قابل توجه است که رفتن به احُد و قُبا و دیگر اماکن مقدس مدینه، که زائران را به زیارت آن ها می برند ضرری به قصد اقامه ده روز نمی زند.

4- درباره اماکن تخییر و تمام خواندن نماز، هنگام شرکت در نماز جماعت ظهر، عصر، عشا توضیح داده شود.

اماکن تخییر جاهایی است که مسافر می تواند نمازهای چهار رکعتی را به صورت تمام یا شکسته بخواند و آن اماکن عبارت اند از:

1- مسجد الحرام، 2- مسجد النبی صلی الله علیه و آله، 3- مسجد جامع کوفه، 4- حرم امام حسین علیه السلام

فتاوای فقها نسبت به اماکن تخییر در مکّه و مدینه، چنین است:

5- مجدداً کیفیت اقتدا در نماز جماعت اهل سنت و نکات آن یادآوری شود.

6- تذکر داده شود که مسجد النبی صلی الله علیه و آله تنها قسمت مسقف آن است و محوطه اطراف آن، که با نرده های آهنی محصور شده، حکم

مسجد ندارد.

7- به بانوان یادآوری شود که ورود شان به مسجد النبی صلی الله علیه و آله و مسجد الحرام و توقّف در سایر مساجد در ایام عادت جایز ⁽¹⁾نیست.

8- مناسب است اوقات نمازهای یومیّه و نماز شب به زائران یادآوری شود تا برنامه ریزی بهتری برای شرکت در نمازهای جماعت و رسیدن به فضیلت نماز اول وقت داشته باشند.

9- خواندن نماز تحیّت در مساجد مستحب است ولی می توان زائران را راهنمایی کرد چنانچه نماز قضا داشته باشند می توانند نماز قضا بخوانند و نیز اگر نماز واجب ادایی بخوانند، کفایت از نماز تحیت می کند.

10- از آنجا که نماز خواندن در قبرستان، به فتوای برخی از اهل سنّت حرام است، زائران را از خواندن نماز در کنار بقیع و داخل آن، برحذر دارید.

11- برای پرکردن اوقات فراغت زائران و استفاده معنوی بهتر از آن، زائران را برای خواندن نماز قضا راهنمایی کنید و نکات ذیل را نیز به آنان تذکر دهید:

الف) نماز قضا را باید هر چه زودتر خواند و نباید مسامحه شود.

ب) نماز قضا وقت معینی ندارد، بلکه در هر وقت از شبانه روز می توان آن را به جا آورد.

ج) نماز قضا را به جماعت می توان خواند و هماهنگی میان نمازِ امام جماعت و مأموم در نوع نماز، تعداد رکعات و قصر و اتمام لازم نیست.

د) مسافر می تواند نمازهای قضای غیر سفر را به جا آورد و باید تمام بخواند.

ه) نماز قضا را باید به همان شیوه ادا به جا آورد؛ یعنی اگر وظیفه قصر بوده، به صورت قصر و اگر تمام بوده به صورت تمام و پسرها و مردها باید حمد و سوره نماز قضای صبح، مغرب و عشا را بلند بخوانند.

و) کسی که برای میت نماز قضا می خواند باید مطابق وظیفه خودش عمل کند؛ مثلًا اگر نمازگزار مرد است و برای میتی که زن است نماز می خواند، باید حمد و سوره نمازهای جهری را بلند بخواند.

12- چگونه خواندن برخی از نمازهای مستحب که از اهمیت بیشتری برخوردار است به زائران آموزش داده شود؛ مثل نافله های یومیه، نماز شب، نماز غفیله، نماز حضرت جعفر، نماز زیارت، نماز حضرت ولی عصر (عج) و نماز حاجت.

13- چنانچه زائر در مدینه منوره، قصد عشره و ده روز ماندن داشته باشد، می تواند روزه قضا بگیرد و اگر روزه قضا ندارد، می تواند سه

روز روزه مستحب برای برآمدن حاجت به جا آورد و اگر روزه قضا دارد روزه مستحب او صحیح نیست ولی چنانچه مسافر است (که روزه قضا صحیح نیست)، چون مکلّف به قضا نیست، این سه روز روزه مستحب را می تواند به جا آورد ولی روزه دیگری صحیح نیست و این روزه از موارد استثنای عدم صحت روزه در سفر است و به نظر برخی از فقها، احتیاط آن است که روزهای چهارشنبه، پنج شنبه و جمعه باشد.

14- به زائران تذکر داده شود که اعمال عمره و حج دقیق است ولی دشوار نیست و با ذکر این مطلب و چهار نکته ای که گفته خواهد شد اضطراب و دلهره در انجام اعمال را از آنان برطرف نمایند که اضطراب وترس درانجام اعمال، موجب مشکلات زیاد خواهد شد.

دیگر بپرسید که الحمد للَّه همیشه روحانیون کاروان ها در مسجد الحرام و مشاعر مقدس، حضور دارند. این نکته ها به زائران مدینه بعد، باید در ایران گفته شود.

15- به کسانی که با تلاش هم نتوانستند نماز خود را تصحیح کنند گوشزد شود: نماز طواف را به یکی از افرادی که می شناسند و همراه ایشان است نیابت دهند، در ضمن خودشان هم باید نماز را بخوانند.

و حتّی المقدور روزهای آخر، پیش از رفتن به میقات، این امر کنترل شود که نایب هایشان مشخص شده باشد، این عمل در مورد کاروان های مدینه بعد، در ایران صورت گیرد.

16- خانم هایی که در ایام عادت هستند، پیش از رفتن به میقات، باید وظیفه خود در مورد احرام را بدانند، لذا پیشنهاد می شود جلسه جداگانه ای برای خانم ها گذاشته شود و یادآوری شود که خواهران معذور، حتماً پیش از حضور در میقات اطلاع دهند تا با نذر در مدینه محرم شوند و چون این مسأله اختصاص به میقات شجره دارد، برای کاروان های مدینه بعد نیز یادآوری شود که اگر در حال عادت هستند، هرچند در میقات مشکلی ندارند ولی برای بقیه اعمال باید صبر کنند تا پاک شوند.

17- موارد احتیاط وجوبیِ مراجع تقلید را بشناسند و زائران را برای رجوع به فتوای مساوی یا فالاعلم راهنمایی کنند، ضمن این که اجباری در این مسأله نباشد، مثل:

18- به زائران گوشزد شود که پیش از رفتن به میقات، لباس احرام خود را وارسی کنند که معطر نباشد، حاشیه آن دوخته نباشد (به فتوای برخی از فقها لباس احرامی که حاشیه اش دوخته است، اشکال دارد)، پاک و تمیز باشد، چون ممکن است در میقات به این مشکلات برخورد کنند و در آنجا فرصت تعویض آن نباشد.

19- زیارت و نماز آن را می توانند به نیابت از دیگران به جا آورند.

20- چنانچه در روضةالنّبی یا دیگر اماکن مقدس ازدحام بود یا امکان توقف نبود می توانند نمازهای مستحب را در حال ایستاده یا نشسته یا با رکوع و سجودِ اشاره ای و حتی در حال راه رفتن بخوانند.

21- خواندن نماز قضا به نیابت از کسانی که از دنیا رفته اند یا خواندن نماز مستحب برای آن ها و نیز برای افرادی که زنده هستند و اهدای ثواب به ایشان یادآوری شود.

از میقات تا حرم

1- در صورت امکان، به ویژه خانم ها در هتل غسل احرام کنند و لباس احرام بپوشند؛ چون ممکن است در میقات فرصت این اعمال را نیابند، البته زائران ضمن این که راهنمایی می شوند، مجبور به این کار نشوند، لیکن چون به فتوای برخی از فقها، پس از غسل تا احرام نباید در میقات بخوابند یا مبطلات وضو از آن ها سر بزند و مردان نباید لباس دوخته بپوشند، لذا یادآوری این مطلب نیز مناسب است.

هرچند به فتوای برخی از فقها، تنها خوابیدن ناقض است و سایر نواقض وضو ناقض این غسل نیست.

2- در روزهایی از سال که هوا گرم است، به خصوص در ایام عمره، که میقات خلوت است و فرصت بیشتری هم وجود دارد و غسل در میقات برای زائران ممکن است، لذا می توان آن ها را راهنمایی کرد که چنانچه بخواهید می توانید در میقات غسل کنید.

3- در برخی از موارد و برای برخی از زائران، پیشنهاد یک غسل مافی الذمه مناسب است؛ چون در برخی موارد پیش آمده که غسل واجب؛ مانند جنابت یا غسل مسّ میّت بر عهده زائر بوده و از آن خبر نداشته و پس از اعمال متوجّه شده است.

4- پیش از رفتن به مسجد شجره، زائران را نسبت به جغرافیای مسجد، محل وضو و غسل توجیه نمایید که به راحتی بتوانند اعمال

را انجام دهند و زائری گم نشود و کسی در محوطه میان وضوخانه و مسجد مُحرم نشود.

5- به زائران یاد آوری شود که هنگام پاسخ دادن به لبیک ها، آن ها را با صدای بلند نگویند؛ چون ضرورتی ندارد و مزاحمت به دیگران است.

6- اگر وقت احرام مصادف با نماز جماعتِ مسجد شجره شد، لازم است زائران را به شرکت در نماز جماعت راهنمایی کنید تا از تکرار لبیک به صورت دسته جمعی و با صدای بلند بپرهیزند.

7- مسائلی که درباره احرام در مسجد گفته شد، مخصوص مسجد شجره است و در سایر مواقیت، مسجد خصوصیت ندارد، و احرام در میقات، صحیح است و بردن زائران به داخل مسجد لازم نیست، هرچند از جهاتی بهتر است که افراد غیر معذور در داخل مسجد محرم شوند.

8- در سفر عمره، پیش از رفتن به میقات، چنانچه زائران، کودک یا کودکان خود را همراه دارند، در مورد احرام آن ها و کیفیت اعمالشان توضیح داده شود و نسبت به احرام کودکان توصیه و تشویق نشوند، چون احرام آن ها مشکلاتی به همراه دارد. گفتنی است که:

الف) کودکِ پسر باید ختنه شده باشد.

ب) هر کدام از اعمال را می تواند باید خودش به جا آورد و بقیه را کمکش کنند یا از طرف او انجام دهند.

ج) لباس احرامش تا پایان اعمال باید پاک باشد.

د) در حال طواف باید با طهارت باشد.

ه) در حال طواف و سعی باید بیدار باشد.

و) در حال طواف شانه چپ کودک باید به طرف کعبه باشد.

9- کسانی که نیاز به تلقین لبیک دارند شناسایی شوند تا در میقات جدای از جمع برای آن ها لبیک ها گفته شود.

10- چنانچه زائران نماز واجب را در مسجد می خوانند؛ مثلًا نماز مغرب و عشا را و پس از آن محرم می شوند، به استحباب احرام پس از نماز عمل شده، بلکه محرم شدن پس از نماز واجب ادا یا قضا از نماز مستحب افضل است.

11- چون مشهور فتوای فقها لزوم احرام در داخل مسجد شجره است، بجز بانوان معذور همه را به داخل مسجد ببرید تا محرم شوند و احتیاط احرام در مسجد قدیم نیز قابل ارجاع به فالاعلم است.

12- هر چند به زبان آوردن نیّت احرام و سایر اعمال واجب نیست ولی برخی از فقها مستحب دانسته اند و نیز قصد ترک محرّمات را نیز عده ای لازم شمرده اند، اگر برای احرام عمره تمتع این گونه گفته شود مناسب است:

«به قصد شروع اعمال عمره تمتّع و انجام آن ها و ترک محرّمات احرام، محرم می شوم به احرام عمره تمتّع ... قربةً الی اللَّه»

13- برای گفتن لبیک، چون برخی از فقها «وصل به سکون» و «وقف به حرکت» را خلاف احتیاط می دانند و بعضی نیز گفتن لبیک پنجم را لازم نمی دانند، اگر لبیک به سه صورت گفته شود و زائران جواب بدهند و به همین سه بار نیز اکتفا شود، کافی است:

الف) بار اول جمله به جمله، هر چند با وقف به حرکت و وصل به سکون و همراه با لبیک پنجم.

ب) بار دوم به همین شیوه بدون لبیک پنجم.

ج) بار سوم با مراعات وقف به سکون و وصل به حرکت.

14- چون با توسعه اخیر مدینه منورّه و نزدیک شدن شهر به مسجد شجره، خارج بودن مسجد شجره از حد ترخص مشکوک است، لذا کسانی که در مدینه منوّره با قصد عشره نماز را تمام می خوانند، در آنجا نیز نمازشان تمام است و می توانند برای عمل به احتیاط، به صورت جمع بخوانند. ⁽¹⁾ولی کسانی که قصد عشره نداشتند، نمازشان شکسته است.

15- چون به فتوا یا احتیاط برخی از فقها، در شب سوار ماشین مسقف شدن جایز نیست. وجه جمع میان فتاوا به این است که مقلّدان مراجعی که عدم جواز را مبنی بر احتیاط می دانند، به فتوای جواز سایر مراجع عمل کنند و مقلّدان مراجعی که فتوا به عدم جواز

می دهند؛ چنانچه ناچار به استفاده از ماشین مسقف هستند، کفاره بدهند.

و چنانچه مقلّدی بخواهد به احتیاط مرجع خود عمل کند و چاره ای جز سوار شدن به ماشین مسقف نداشته باشد، باید بنابر احتیاط کفاره بدهد.

16- کسانی که نسبت به استطاعت خود برای حج به یقین نرسیده اند، هر چند وظیفه آن ها حجّ واجب نیست ولی می توان آن ها را راهنمایی کرد که به نیّت وظیفه فعلیّه مُحرم شوند تا اگر بعداً معلوم شد که مستطیع بوده اند، اعمال انجام شده کافی باشد.

17- پیش از حرکت از میقات، در داخل اتوبوس ها از زائران پرسیده شود که آیا همه آن ها در داخل مسجد شجره، به نیت احرامِ عمره، لبیک گفته اند یا نه و اگر کسی نگفته یا شک دارد که گفته است یا نه، همانجا بتواند به مسجد برود و مُحرم شود.

در میقات جُحفه نیز در مورد احرام سؤال شود تا پیش از حرکت و بیرون رفتن از میقات، نسبت به احرام تمام زائران اطمینان حاصل شود.

برخی از محرمات احرام نیز تذکر داده شود؛ مانند نگاه در آینه، زدودن مو از بدن و استفاده از عطر و صابون و اشیای خوشبو و پوشاندن سر برای مردان و صورت برای بانوان و حرام بودن زن و مرد بر یکدیگر. و نیز استحباب تکرار تلبیه تا نزدیک مکّه، عدم لزوم بیدار بودن در میان راه، چون برخی از زائران تصوّر می کنند که

نباید بخوابند.

18- گاهی یاد آوری در مورد نگاه به آینه در اتومبیل ضرر بیشتری دارد، چون معمولًا حرکت زائران در شب است و توجهی به آینه ندارند و اگر بی توجه نگاهشان به آینه بیفتد اشکال ندارد و یادآوری آن گاهی سبب نگاه کردن می شود. ولی نسبت به محل اسکان و هتل، چون غالباً در سالن انتظار، راهروها، و دستشویی ها آینه وجود دارد، بهتر است در بدو ورود به محل اسکان، تذکر داده شود.

19- بهتر است آقایان بر صندلی های جلوی اتوبوس و خانم ها بر صندلی های عقب آن بنشینند و همسران کنار یکدیگر نباشند.

20- در میقات یا در میان راه و در بدو ورود به مکّه، زمان رفتن برای اعمال تعیین و اعلان شود.

21- بسیار مناسب است زمان رسیدن به مسجد تنعیم و لحظات ورود به محدوده حرم، به زائران یادآوری گردیده و دعای کوتاه ورود به حرم خوانده شود. همچنین بهتر است مسجد تنعیم و منطقه شهدای فخ به آن ها نشان داده شود.

22- از آنجا که تعداد لباس احرام آقایان حداقل دو تکه است و بیشتر از آن در صورتی که شرایط لباس احرام را داشته باشد بی اشکال است، در فصل سرما به آنان یادآوری شود که پوشیدن بیش از دو جامه احرام اشکال ندارد.

و نیز کشیدن پتو بر روی خود برای جلوگیری از سرما، اشکال

ندارد، ولی آقایان آن را بر سر و خانم ها بر صورت نیندازند.

البته اگر دوخته باشد، آقایان نباید بر دوش خود بیندازند و دوخته بودن حواشی آن، به فتوای برخی از فقها، بی اشکال است.

23- کسی که برای عمره تمتع محرم شده، وقتی خانه های مکّه را ببیند، نباید لبیک بگوید، لذا این مسأله، هنگام رفتن به مکّه تذکر داده شود که پس از آن تلبیه نگویند.

24- هنگام ورود به منطقه حرم ها؛ مثلًا تنعیم به زائران توجّه داده شود و دعای آن نیز برای زائران خوانده شود.

اعمال عمره تمتّع

1- اگر زمان ورود به مکّه پس از نیمه شب است، زائران را برای انجام اعمال نبرید، مگر کسانی که سرحال و جوان اند و آمادگی کامل دارند؛ چون با حالت خستگی و خواب آلودگی؛ اولًا ممکن است در بین طواف یا سعی خوابشان ببرد، افزودن بر این که انجام دادن این اعمال با حالت خستگی، حلاوت آن را از بین می برد و حال توجه و دعا را نیز از آن ها می گیرد و بهتر است افراد توانمند را پس از صرف صبحانه حدود ساعت شش و نیم یا هفت، (آنهم با لحاظ مسأله استظلال در شهر مکّه) برای اعمال به مسجد الحرام ببرید.

2- سعی کنید زائران را در فرصتی برای اعمال به مسجد الحرام

ببرید که در اثنای عمل به نماز جماعت و شستشوی مسجد برخورد نکنند. یادآوری می شود که فرصت نماز مغرب تا عشا و ظهر تا عصر و عصر تا مغرب کوتاه است ولی فرصت نماز صبح تا نماز ظهر و نماز عشا تا صبح زیاد است و شستشوی مسجد نیز بیشتر در وقت خلوت مطاف، مثل ساعت یک بامداد صورت می گیرد.

3- چنانچه در اثنای طواف یا سعی، نماز جماعت برگزار شده تا آخرین فرصت امکان به طواف یا سعی خود ادامه دهند تا اگر ممکن شد طواف یا سعی را به پایان برسانند که برای پس از نماز نماند.

4- در جلسه اول مکّه، مطالب زیر به زائران گفته شود:

الف) هر کس نسبت به اعمالی که انجام داده، سؤال یا شبهه ای دارد، بپرسد تا وظیفه اش مشخص شده و مطابق آن عمل کند.

ب) وضع نماز قصر یا تمام در مکّه و کیفیت جمع بین فتاوا، همان طور که در بخش مدینه گذشت، یادآوری شود.

ج) چنانچه در عمره کمتر از ده روز در مکّه می مانند مسافر هستند و در حج، چنانچه پیش از اعمال حجّ و رفتن به عرفات حداقل ده روز در مکّه اقامت دارند نمازشان تمام است و بالتبع در عرفات، مشعر الحرام و منا و پس از بازگشت به مکّه نیز تمام است و چنانچه پیش از رفتن به عرفات کمتر از ده روز در مکّه اقامت دارند، مسافر هستند و معلوم است که در مشاعر مقدس نیز نماز شکسته است و پس از اعمال و بازگشت به مکّه اگر

حداقل ده روز در مکّه اقامت دارند نماز تمام و گرنه مسافر هستند.

د) اعمال مستحب مکّه، مثل تلاوت و ختم قرآن، طواف مستحب، نماز در مسجد الحرام و البته تلاوت (با حکم خاص نه مطلق تلاوت) اختصاص به مکه دارد نه مشاعر.

ه) کارهای حرام بین دو احرام، پس از تقصیر عمره تمتع تا احرام حج، که عبارت اند از:

5- استظلال در شهر مکّه و نیز عرفات و منا، به جز مراجعی که جایز می دانند و آیت اللَّه زنجانی که جایز نمی دانند، بقیه آقایان؛ مانند حضرات آیات بهجت، تبریزی، خامنه ای، خویی و سیستانی احتیاط واجب دارند.

6- چنانچه پس از طواف اذان گفته شد یا وقت اذان نزدیک بود، سعی را شروع نکنید و اعمال مکّه و عمره مفرده، اگر پس از سعی اذان گفته شد، نزدیک وقت نماز بود که فرصت برای اتمام آن باقی نیست، طواف نساء را شروع نکنید و چنانچه در بین اعمال به نماز برخورد کردید، باید زائران را توجیه کرد که در نقطه ای مشخص

طواف و سعی خود را قطع کنند و جای آن را به خاطر بسپارند و از همان نقطه ای که طواف یا سعی را رها می کنند در نماز جماعت شرکت کنند و سپس ادامه دهند و آن را به اتمام برسانند و چنانچه فاصله زیاد نشود طواف و سعی صحیح است ولی با فاصله زیاد نسبت به اکتفا به آن، تفصیل میان تمام شدن نصف طواف، نظر مرجع باید لحاظ شود.

7- جزئیات مسائل شک در تعداد دورهای طواف و سعی کمتر گفته شود چون همین امر سبب شک بیشتر خواهد شد و به طور کلی گفته شود که اگر شک و شبهه یا سؤالی پیش آمد، با تردید ادامه ندهید و حتماً حکم مسأله را بپرسید و سپس مطابق وظیفه عمل کنید و تنها این مسأله تذکر داده شود که اگر شک در تعداد دورهای طواف یا سعی پیش آید و پای نقیصه در میان باشد، مبطل طواف و سعی است.

8- این مسأله نیز یادآوری شود، چنانچه در عملی اشکالی به نظرتان رسید یا مشکل پیش آمد، با اعاده کل اعمال عمره مشکل حل نشده و وظیفه تمام نخواهد شد، بلکه باید مورد اشکال مشخص و چنانچه نیاز به اصلاح، تکمیل یا اعاده بود، عمل شود.

9- مسجد الحرام حیاط وسط (که کعبه در آن قرار دارد) و شبستان های اطراف است، مسعی و محوطه اطراف مسجد که سنگفرش شده و با دیوارهای نرده ای محصور است جزو مسجد نیست و احکام مسجد را ندارد.

10- هروله برای زنان مستحب نیست و چنانچه سهواً انجام دادند مبطل سعی نیست و برنگردند و نیز مردان اگر هروله را فراموش کردند، برای به جا آوردن آن بر نگردند.

11- تقصیر مکانِ معینی ندارد ولی مرسوم است که بر فراز مروه تقصیر می کنند. یاد آوری این نکته لازم است که سمت چپ مروه قسمتی افزوده شده و می توانید زائران را به آن قسمت هدایت کنید تا مزاحمتی برای دیگران نباشد و بانوان بتوانند به دور از چشم نامحرمان تقصیر کنند.

12- وظیفه حائض در عمره تمتع و عمره مفرده متفاوت است:

الف) در عمره تمتع اگر تا پیش از رفتن به عرفات پاک نمی شود وظیفه او به حجّ افراد تبدیل می شود و با همان احرام باید به عرفات برود و نمی تواند برای طواف و نماز نایب بگیرد.

ب) در عمره مفرده اگر نمی تواند تا زمان پاک شدن در مکّه بماند، باید برای طواف و نماز نایب بگیرد و سعی و تقصیر را خودش به جا آورد.

13- کسانی که برای نماز طواف عمره یا طواف زیارت نایب می گیرند، اولًا باید خودشان نماز طواف را بخوانند، ثانیاً باید پس از نماز، خود و نایب به سعی برود، به لحاظ آن که ترتیب مراعات شود ولی همزمان بودن یا تقدم و تأخر نماز او با نایب اشکالی ندارد.

14- کسانی که با ویلچر در طبقه دوم طواف داده می شوند و باید نایب نیز بگیرند، لازم است ترتیب را مراعات کنند و در صورتی که