مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی اشتهاردی، محمد، 1323-

عنوان و نام پدیدآور : سوگنامه آل محمد صلی الله علیه و آله "در ذکر مصائب جانسوز چهارده معصوم علیهم السلام و شهداء و اسراء کربلا"/ محمد محمدی اشتهاردی.

مشخصات نشر : قم: انتشارات ناصر، 1370.

مشخصات ظاهری : 560 ص.

شابک : 2150 ریال ؛ 3000 ریال (چاپ چهارم) ؛ 7000 ریال (چاپ ششم) ؛ 22500 ریال(چاپ پانزدهم) ؛ 3000 ریال: چاپ هجدهم 964-668-303-7 : ؛ 40000 ریال (چاپ بیست و یکم) ؛ 45000 ریال (چاپ بیست و دوم) ؛ 60000 ریال (چاپ بیست و سوم) ؛ 70000 ریال : چاپ بیست و چهارم 978-964-6683-03-7 :

یادداشت : چاپ اول و ششم: 1373.

یادداشت : چاپ چهارم: 1372.

یادداشت : چاپ پانزدهم: زمستان 1379.

یادداشت : چاپ هجدهم:1382.

یادداشت : چاپ بیستم: 1384.

یادداشت : چاپ بیست و دوم: 1386.

یادداشت : چاپ بیست و یکم: 1385.

یادداشت : چاپ بیست و سوم: تابستان 1387.

یادداشت : چاپ بیست و چهارم: زمستان 1387.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع : چهارده معصوم

موضوع : واقعه کربلا، 61ق.

رده بندی کنگره : BP36/م35س9 1370

رده بندی دیویی : 297/95

شماره کتابشناسی ملی : م 71-610

اشاره

پیشگفتار چاپ نهم:

«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ»

این کتاب با اینکه در زمستان سال 1370 ش در تیراژ وسیع، انتشار یافت بر اثر استقبال پرشور خوانندگان، بزودی نایاب شد، و هم اکنون چاپ نهم آن با اندکی تجدید نظر، تقدیم می گردد، امامان شیعه (علیهم السلام) در شرایط بسیار سخت، همواره در هر فرصتی نام امام حسین «ع» را به زبان آورده و یاد او را زنده نگه می داشتند، زیرا نام و یاد او، شدیدترین خطر برای طاغوتیان بود، و سازنده ترین درس برای پاشیدن بذر انقلاب بر ضد آنها، در قلوب مسلمانان به شمار می آمد.

باید توجه داشت که تنها نباید به تجدید ستت سوگواری برای امامان «ع» اکتفا کرد، بلکه باید رفتار و بینش سیاسی و مبارزاتی آنها را نیز سرمشق خود ساخت، چنانکه امام سجاد «ع» فرمود:

إن بعض الناس إلی الله من یفتدی بشئة إمام ولأفتی بأغنالی.

مبغوضترین انسان در پیشگاه خداوند، کسی است که در ست، امام را مقتدای خود سازد، ولی از شیوه رفتار امام پیروی نکند⁽¹⁾.

گفتیم امامان (علیهم السلام) در هر فرصتی، باد شهادت امام حسین علیه السلام و مصائب او و یارانش را تجدید می کردند، در اینجا به دو نمونه جانکاه زیر که در این کتاب نیامده، توجه کنید: 1- روزی امام سجاد علیه السلام در بازار مدینه شنید مردی می گوید: از خونی انا رجل غریب:

به من رحم کنید که مردی غریب هستم»

امام سجاد علیه السلام به او فرمود: «اگر مقدر شده باشد که تو در اینجا از دنیا بروی، آیا جنازهات بدون دفن می ماند؟!).

او با تعجب گفت: «الله اکبر، چگونه جنازه ام را دفن نمی کنند، با اینکه در برابر دید مردم مسلمان است!!».

امام سجاد علیه السلام به باد مصائب پدرش حسین علیه السلام منقلب شد و گریست و گفت:

را آشفاه علیک یا ابثاها تبقی ثلاثة أیام بلا دفن و آنت إب بنت رسول الله.

وای وای وای فریاد از اندوه جانکاه تو ای بابا، که جنازه ات سه روز بدون دفن باقی ماند، با اینکه پسردختر پیامبر خدا«ص» هستی»

2- وقتی که به دستور منصور دوانیقی، خانه امام صادق علیه السلام را آتش زدند، یکی از شیعیان، روز بعد به حضور آن حضرت رسید، دید بسیار غمگین است و قطرات اشک از دیدگانش جاری است، علت پرسید، آن حضرت فرمود: وقتی که روز قبل آتش در دالان خانه ام زبانه کشید، با اینکه من در خانه بودم دیدم بانوان حرم شیون زنان از این سو به آن سو می دوند، تا آتش را به آنها آسیب نرساند، به یاد ترس و هراس اهلبیت جدم حسین علیه السلام در روز عاشورا افتادم، که دشمن به آنها هجوم کرد و منادی دشمن می گفت: خانه ظالمان را بسوزانید

مأساة الحسین (الشیخ عبدالوهاب الکاشی) ص 152، 135. امید آنکه این کتاب، در این راستا، اثر بخش و سازنده باشد.

حوزه علمیه قم: محمد محمدی اشتهاردی .

توصیة امام خمینی (قُدِّسَ سِرُّه) به عزاداری

بِسمِ اللهِ الرّحمنِ الرَّحیم

«... ما را سیدالشهداء (ع) این طور هماهنگ کرده، ما برای سیدالشهدائی که این طور هماهنگ کرده، اظهار تأسّف نکنیم؟ ما گریه نکنیم؟ همین گریه ها نگهداشته ما را، گول این شیاطینی که می خواهند این حرفه را از دست شما بگیرند، گول این ها را نخورید....

تکلیف آقایان است روضه بخوانند، تکلیف مردم است دسته های شکوهمند بیرون بیاورند، دسته های سینه زن شکوهمند... این جوانهای صاف دل، می آیند توی گوشش می خوانند خوب دیگر گریه می خواهیم چه کنیم؟، گریه می خواهیم چه کنیم یعنی چه؟ ما تا ابد هم اگر برای سیّدالشّهداء گریه بکنیم برای سیّدالشهداء نفعی ندارد برای ما نفع دارد...».

58/8/29

(صحیفه نور، ج8ص218)

پیشگفتار:

یاد و نام حسین (ع) بر تارک همة زمانها و مکانها

امام حسین علیه السّلام به جهان آمد تا در هر زمان و در هر مکان، آتشفشانی بر ضدّ ظلم و جور و استکبار و جریان طاغوتی، روشن کند و در هر محفلی یاد خدا و مکتب ناب پیامبران را در دلها شعله ور سازد، بنابراین حسین (ع) مربوط به قرن اوّل اسلام نیست بلکه مربوط به همة قرون است بلکه بر فراز همة سالها، ماهها، هفته ها، روزها، ساعتها، دقیقه ها و لحظه ها است، چرا که او در هدفش خلاصه می شود، و هدف او نفی همة معبودهای باطل، و تثبیت معبود حق و خدای بی همتا و آئین پاک او است، نتیجه اینکه: هرگز نباید او فراموش گردد، و باید یاد او همواره احیاگر دین پاک محمد(ص) و افشاگر و خاموش کنندة شعله های فساد باشد.

در این راستا، بازگو نمودن مصائب جانکاه، و رنجهای غمبار و جگرسوز آن حضرت و یارانش در راه اسلام، در ماجرای کربلا، و کوفه و شام، یکی از برنامه های مذهبی است که احساسات پاک مسلمین را برای شورش و یورش بر ضد ظلم

و بی عدالتی و مبارزه با هرگونه فساد بر می انگیزد، و انسانها را به اهداف حسین و حسینیان نزدیک کرده و در مسیر پیکار با دشمنان بشر قرار می دهد.

بر همین اساس در روایات اسلامی، به بیان مصائب امام حسین (ع) و اهلبیت عصمت و طهارت (ع) و بازگو نمودن رنجها و فریادهای غم انگیز آنها، توجه بسیار شده و پاداش فراوان برای آن قرار داده شده است.

چند روایت دربارة پاداش ذکر مصیبت امام حسین(ع)

1- رسول اکرم (ص) به فاطمه (ص) فرمود:

کُلُّ عَینٍ باکِیَةٌ یَوْمَ الْقِیامَةِ اِلاّ عَیْنً بَکَتْ عَلی مُصابِ الْحُسَینِ، فَاِنَّها ضاحِکَةً مُسْتَبْشِرَةً بِنَعِیمِ الْجَنَّة ِ

: «هر چشمی در روز قیامت گریان است، مگر چشمی که برای مصائب امام حسین (ع) گریه کرده، چنین کسی در قیامت خندان و شادان به نعمتهای بهشتی است». ⁽¹⁾

2- امام سجّاد (ع) فرمود:

اَیُّما مُؤْمِن زَرَفَتْ عَیْناهُ لِقَتْلِ الْحُسَیْنِ (ع) حَتّی تُسِیلَ عَلی خَدِّهِ بَوأَهُ اللهُ غُرَفا فِی الْجَنَّةِ یَسْکُنُها اَحْقاباً، وَ اَیُّما مُؤْمِنٍ دَمَعَتْ عَیْناهُ حَتّی تُسِیلَ عَلی خَدِّه فِیما مَسَّنا مِنَ الاَذی مِن عَدُوِنا، بَوَّأَهُ اللهُ مَنْزِلَ صِدْقٍ...

:«هر مؤمنی که دیدگانش بخاطر کشته شدن حسین (ع) پر از اشک گردد به گونه ای که به صورتش روان شود، خداوند غرفه هائی از بهشت را برای او اختصاص دهد، که صدها سال در آنها سکونت کند، و چشمان هر مؤمنی که به خاطر آزارهائی که از ناحیة دشمن در دنیا به ما رسیده اشک آلود شود

و اشکش به گونه هایش سرازیر گردد، خداوند او را در منزل صدق (جایگاه رفیع بهشت) ساکن کند...» ⁽¹⁾

3- امام صادق (ع) فرمود: «آه کشیدن غمگین برای ستمی که به ما رسیده، تسبیح است، و اندوه او برای ما عبادت می باشد و پوشیدن راز ما جهاد در راه خدا است»، آنگاه فرمود: سزاوار است این سخن با آب طلا نوشته شود. ⁽²⁾

و نیز فرمود: لِکُلِّ سِرٍّ ثَوابٌ اِلاّ الدَّمْعَةً فِینا

:«برای هر مصیبتی که بر آن صبر گردد و پوشیده شود پاداش است، مگر گریه و اشک برای مصائب ما که بی صبری و آشکار نمودن آن، پاداش دارد.» ⁽³⁾

4- عالم بزرگوار سیّد بن طاووس (متوفّی 664 ه-.ق) می گوید از آل الرسول (ع) نقل شده که فرمودند:

مَن بَکی اَو اَبْکی فِینا مِأَةً، ضَمِنّا لَهُ عَلَی اللهِ الجَنَّةَ، وَ مَن بَکی اَو اَبْکی خَمْسِینَ، فَلَهُ الْجَنَّةُ وَ مَن بَکیَْ اَو اَبْکی ثَلاثِینَ، فَلَهُ الْجَنَّةُ، وَ مَنْ بَکی اَو اَبْکی عَشَرَةٌ فَلَهُ الْجَنَّةُ، وَ مَنْ بَکی اَوْ اَبْکی واحِداً، فَلَهُ الْجَنَّةُ، وَ مَنْ تَباکی فَلَهُ الْجَنَّةُ.

:«کسی که در مصیبت ما خود گریه کند یا صد نفر را گریان سازد، ما بهشت را برای او ضمانت می کنیم، و کسی که در مصیبت ما خود گریه کند یا پنجاه نفر را گریان سازد، اهل بهشت است، و کسی که در مصیبت ما خود گریه کند و سی نفر را بگریاند، اهل بهشت است، و کسی که در مصیبت ما بگرید و ده نفر را بگریاند، اهل بهشت است، و کسی که خود گریه کند و یک نفر را بگریاند

اهل بهشت است، و کسی که خود را به گریه وادار کند (و به صورت گریه کنندگان درآورد) برای او بهشت است». ⁽¹⁾

5- امام رضا (ع) در روز اول محرم به ریان پسر شبیب در ضمن گفتاری فرمود:

یَابْنَ شَبّیبٍ اِن سَرَّکَ اَنْ تَکُونَ مَعَنا فِی الدَّرَجاتِ الْعلُی مِنَ الْجِنانِ فَاحزَن لِحُزْنِنا وَ افْرَح لِفَرَحِنا وَ عَلَیْکَ بِوَلایَتِنا فَلو اَنَّ رَجُلاً تَوَلی حَجَر لَحَشَرَهُ اللهُ مَعَهُ....

:«ای پسر شبیب! اگر خوش داری تا با ما در درجات عالی بهشت باشی، برای حزن ما محزون باش، و برای شادی ما شاد باش، و بر تو باد به دوستی و ولایت ما، چرا که هرگاه شخصی سنگی را دوست بدارد، خداوند او را با آن محشور گرداند». ⁽²⁾

پاداش سرودن اشعار در سوگ اهلبیت(ع)

ای گوهر اشکها بریزید *** ای غمزه سینه ها بسوزید

جعفربن عفان، اشعاری در سوگ امام حسین (ع) سرود و به حضور امام صادق (ع) آمد، امام به او فرمود: شنیده ام اشعار خوبی در ذکر مصائب حسین (ع) سروده ای، او عرض کرد: آری، فرمود: بخوان، او اشعار خود را خواند، امام و حاضران گریه کردند، سپس امام به او فرمود: «ای جعفر! سوگند! سوگند به خدا فرشتگان مقرب خدا در اینجا شاهد بودند و سخن تو را در ذکر مصائب امام حسین (ع) شنیدند و بیش از ما گریستند، خداوند در همین ساعت تو را آمرزید و بهشت را بر تو واجب

کرد».

سپس فرمود: ای جعفر! آیا بر اشعارت، نمی افزائی؟

جعفر عرض کرد: می افزایم.

امام فرمود: «هر کس شعری در مرثیّة حسین (ع) بگوید و مردم را بگریاند، خداوند بهشت را بر او واجب کرده و او را می آمرزد».⁽¹⁾

هدف از سوگواری

گریه و سوگواری چند نوع است مانند:

گریة شوق، گریه دلسوزی و عاطفی ، گریه به عنوان اظهار تنفّر از دشمن، گریة ذلّت و... آنچه ناپسند است، گریه ذلّتبار و شکست و عجز است، سوگواری نیز بر همین اساس دو گونه است: منفی و مثبت.

سوگواری منفی همان است که باعث خمودی، رکود و عجز باشد و نشان دهنده ذلّت و شکست گردد.

سوگواری مثبت آن است که: فریاد و جنبش احساسات بر ضدّ ستم و ظلم شود، و به صورت اظهار تنفّر از ظالمان و خونخواران گردد، یکی از دانشمندان بزرگ می گوید:

«همیشه زبان ترجمان عقل بوده ولی ترجمان عشق، چشم است، آنجا که اشکی از روی احساس و درد و سوز می ریزد، عشق حضور دارد، ولی آنجا که زبان با گردش منظّم خود، جمله های منطقی می سازد، عقل حاضر است.

بنابراین همانطور که استدلالات منطقی و کوبنده می تواند همبستگی گوینده را با اهداف آن رهبران مکتب، آشکار سازد، قطرة اشک نیز می تواند اعلان جنگ

عاطفی بر ضدّ دشمنان مکتب محسوب گردد». ⁽¹⁾

بر همین اساس است که پیامبر (ص) و امامان (ع) آنان را که آمادگی گریه کردن را ندارند، به «تَباکِی» (خود را به شکل گریه درآوردن) دعوت کرده اند، تا یاد حسین (ع) در همة قرون و اعصار، در خاطره ها زنده بماند، امام صادق (ع) فرمود:

مَن تَباکی فَلَهُ الْجَنَّةُ: «هر کس به هنگام شنیدن مصائب امام حسین (ع) خود را به گریه زد، مستحقّ بهشت می شود». ⁽²⁾

معلوم است که تباکی در هنگامی است که اشک از چشم انسان جاری نمی گردد، ولی انسان از شنیدن مطالب متاثر می شود.

نتیجه اینکه:

گریه حضرت زینب (ع) و اهلبیت (ع) گریة عاطفی و گریة پیام آور و یکنوع نهی از منکر و شعار و شور انگیز و سوزاننده و رسواگر طاغوتیان و ستمگران بود، و ادامة این راه همواره «جنگ عواطف» بر ضد طاغوتیان و ستمگران است، و در نهضتها هیچگاه نباید نقش «جنبش عواطف» را فراموش کرد، از این جنبش به عنوان شعائر و شعار یاد شده، که اصولاً شعار و شعور، جهت مبارزه را مشخص می کند و انسانها را به سوی آن جهت تحریک و سوق می دهد.

تاریخچة روضه خوانی

بعضی تصوّر می کنند روضه خوانی برای سرور شهیدان کربلا و سایر امامان (ع) از مصنوعات شیعه است، و یا اینکه در قرن نهم و دهم با نوشتن کتاب «روضة

الشهداء تألیف ملاحسین کاشفی (متوفی 910) رسم شده و قبلاً چنین سابقه ای نداشته است.

ولی براساس روایات ما، این تصوّر قطعاً بی پایه و غلط است، چرا که شخص پیامبر اسلام (ص) و امامان (ع) برای حسین (ع) روضه خوانی کرده اند و مردم را به روضه خوانی تحریص و تشویق نموده اند، بلکه پیامبران پیشین، حتی حضرت آدم (ع) برای حسین (ع) روضه خوانی نموده است، بنابراین جریان روضه خوانی از قبل بوده و در اسلام به عنوان یکی از شعائر مذهبی و برنامه هایب سیاسی و تربیتی عنوان شده و ادامه یافته است، برای تایید این مطلب به چند نمونه از روایات زیر توجه کنید:

1- در تفسیر آیه 37 بقره (فَتَلَقّی آدَمُ مِن رَبِّهِ کَلِماتٍ) روایت شده، حضرت آدم (ع) بر ساق عرش، نام پیامبر (ص) و امامان را دید، و جبرئیل به او تلقین کرد (که هنگام توبه و مناجات) بگو:

یا حَمِیدُ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ، یا عالِی بِحَقِّ عَلِی، یا فاطِرُ بِحَقِّ فاطِمَةَ یا مُحسِنُ بِحَقِّ الْحَسنِ وَ الْحُسَینِ وَ مِنْکَ الاِْحسانُ.

هنگامی که جبرئیل نام حسین (ع) را برد، اشک از چشمان آدم (ع) روان شد و دلش شکست، از جبرئیل پرسید: عت چیست که با ذکر حسین (ع) اشکم سرازیر می گردد، جبرئیل جریان مصیبت امام حسین (ع) را برای آدم (ع) نقل کرد، آنگاه جبرئیل و آدم (ع) برای مصائب امام حسین (ع) و همراهانش، مانند زن فرزند مرده گریه کردند. ⁽¹⁾

2- امام علی (ع) می فرماید: روزی به حضور رسول خدا (ص) رفتیم، پس از صرف غذا، آن حضرت وضو گرفت و رو به قبله نشست و به دعا و راز و نیاز پرداخت سپس در حالی که اشک بسیار از چشمانش سرازیر بود به زمین افتاد، حسین (ع) بر دوش آن حضرت جهید و گریه کرد پیامبر (ص) به او فرمود: «پدر و مادرم بفدایت

چرا گریه می کنی؟».

حسین (ع) عرض کرد: «ای پدر! امروز تو را به گونه ای محزون و گریان دیدم که هرگز تو را چنین ندیده بودم».

پیامبر (ص) فرمود: «پسرم! امروز از ملاقات شما بسیار شادمان شدم که هرگز چنین شاد نشده بودم، حبیبم جبرئیل نزد من آمد و به من خبر داد که شما کشته می شوید، و محل قتل شما دور از همدیگر است، از این رو محزون شدم و دعا کردم و از خدا برای شما تقاضای خیر نمودم». ⁽¹⁾

3- ابن عباس می گوید: در جریان جنگ صفین، هنگامی که امام علی (ع) در مسیر راه از کربلا عبور کرد، توقف نمود و فرمود: ای ابن عباس آیا این سرزمین را می شناسی؟ گفتم: نه، فرمود: «اگر مثل من آن را می شناختی تا گریه نمی کردی از آن عبور نمی کردی».

آنگاه آنچنان گریه کرد که اشکش بر سینه اش جاری شد، و چنین (روضه می خواند و) می گفت: آه! آه!، آل ابوسفیان را با من چه کار؟ آل حرب را با من چه کار؟ ای ابا عبدالله شکیبا باش، که پدرت از این مردم همان ببیند که تو ببینی... باز آن حضرت مطالبی فرمود و گریه کرد.⁽²⁾

4- ابو عمّاره می گوید: هرگز در هیچ روزی نام حسین (ع) نزد امام صادق (ع) برده نشد که آن روز آن حضرت تا شب خنده کند، و می فرمود:

الحسین عبرة کل مؤمن.

«حسین (ع) سبب ریزش اشک هر مؤمن است». ⁽³⁾

5- ماجرای مرثیه خوانی ابوهارون مکفوف برای امام حسین (ع) در حضور

امام صادق (ع) و بستگانش، و گریه شدید امام صادق (ع) ⁽¹⁾و همچنین ماجرای مرثیّه خوانی دِعّبِل خَزاعی در روز عاشورا در مجلس عزای امام حسین (ع) که حضرت رضا (ع) آن را تشکیل داده بود و گریه حضرت رضا (ع) و حاضران ⁽²⁾و.... همه حاکیست که مسأله روضه خوانی و گریه بر شهدای کربلا در همان قرن اول و دوّم هجرت رواج کامل داشته و در همان آغاز جزء برنامه های مهم مذهبی بوده است.

---

اما در مورد کتاب «رَوْضَةُ الشُّهداء» این کتاب را «کمال الدین حسین بن علی واعظ کاشفی» نوشته، وی در نیمه اول قرن نهم در سبزوار به دنیا آمد و بسال 910 ه-.ق در هرات درگذشت، و به قول صاحب روضات الجنّات، نظر به اینکه این کتاب نخستین کتابی است که در مورد مقاتل به فارسی نوشته شده، و وعاظ و ذاکرین بر بالای منابر آن را می خواندند و نام آن، «روضه» (باغ) بود، از ذکر مصیبت به نام رضه خوانی تعبیر شد. ⁽³⁾

بنابراین اصل ذکر مصیبت و مرثیه خوانی از قبل بوده، ولی تغییر نام آن به «روضه» پس از تالیف این کتاب بوده است.

روضه خوانی امام حسین (ع) و بازماندگان کربلا

و این مطلب را نیز نباید از نظر دور داشت که: خود امام حسین (ع) برای خود روضه خوانده است، و امام سجاد (ع) و حضرت زینب و سایر بستگان نزدیک، روضه خوانی نموده اند به عنوان نمونه:

امام حسین (ع) در روز عاشورا کنار هر شهیدی می آمد، از وصف او می گفت و گریه می کرد، و در روز یازدهم محرم هنگام وداع بازماندگان با اجساد مطهر شهداء، امام حسین (ع) اشعاری به سکینه آموخت که در مدینه برای شیعیان بخواند که مطلع آن این است: شِیعَتی مَهْما شَرِبْتُم ماءَ عَذْبٍ فَاذْکُرونِی (که بعداً ذکر خواهد شد).

در این اشعار امام می فرمایدک برای من نُدبه کنید، و ذکر مصیبت علی اصغر (ع) به میان آمده است. ⁽¹⁾

و حضرت زینب (ع) مکرر روضه خوانی کرد، از جمله در کوفه هنگامی که سر بریدة برادرش حسین (ع) را دید، با اشعاری، مرثیه سرائی نمود، از جمله گفت:

ما تَوَهَّمْتُ یا شَقِیقَ فُؤادِی *** کانَ هذا مُقَدَّراً مَکْتُوباً

:«ای برادرم و ای آرام قلبم هیچگاه گمان نمی بردم که این گونه مقدر شده باشد که سر بریده ات در برابر من قرار گیرد» (که بعداً ذکر خواهد شد). ⁽²⁾

امام سجاد (ع) نیز بارها روضه خواند، و حتی سالها بعد از واقعة کربلا، آن حضرت از وصف کربلا می گفت و گریه می کرد و دیگران را می گریانید.

امام صادق (ع) فرمود: امام سجاد (ع) چهل سال بر پدرش گریست، و در این مدت روزها را روزه داشت و شبها را به عبادت به سر می برد،، هنگام افطار وقتی غذا نزدش می آوردند و می گفتند بفرمائید میل کنید، اشک می ریخت و می فرمود:

قتل ابن رسول الله جائعاً، قتل ابن رسول الله عطشانا.

: «حسین فرزند رسول خدا (ص) گرسنه و تشنه کشته شد».

و این مطلب را تکرار می کرد و گریه می نمود به طوری که غذا و نوشیدنیهایش با

قطرات اشک او می آمیخت، او همواره این گونه می زیست تا به لقاء الله پیوست. ⁽¹⁾

آن حضرت وقتی که قصابی را می دید گوسفندی را ذبح می کند، بیاد امام حسین (ع) می افتاد و می فرمود: آب به گوسفند بدهد، پدرم را با لب تشنه سر بریدند، و در پاسخ یکی از خادمان که از روی دلسوزی به او گفت: گریه نکنید که به خطر می افتید، فرمود: حضرت یعقوب، پیغمبر بود، از دوازده فرزندش، یکی از آنها (یوسف) غایب گردید، با اینکه می دانست او زنده است، آنقدر از فراق او گریست که چشمانش سفید شد ولی من اجساد پاره پاره پدر، برادران و عموها و دوستانم را دیدم، چگونه غم و اندوه من پایان یابد؟ من هر وقت به یاد آنها نمی افتم، بی اختیار قطرات اشک از چشمانم سرازیر می شود.⁽²⁾

امام زمان حضرت مهدی (ع) در ضمن درودهائی که بر امام حسین (ع) می فرستد: از جمله می فرماید:

اَلسَّلامُ عَلَی الْجُیُوبِ الْمُضَرَّجاتِ.

:«سلام بر آن گریبانهائی که در سوگ امام حسین (ع) پاره پاره شد». ⁽³⁾

این تعبیر نیز بیانگ اوج قداست و ارزش سوگواری برای مصائب امام حسین (ع) است.

کتاب حاضر

گرچه از دیر زمان از همان قرن دوم به بعد، کتابهای بسیاری در مقاتل نوشته شده و در عصر حاضر نیز کتابهائی در این راستا تألیف شده مانند: نفس المهموم (محدّث قمی)، مقتل الحسین سید عبدالرزاق مقرم و... ولی از آنجا که مطالب این

کتابها پراکنده است، و نیاز شدید به دسته بندی و تنظیم مطالب، و ذکر اشعار مناسب و فشردگی مطالب براساس مدارک می شد، و طلاّب عزیز و مدّاحان و مرثیه سرایان در این جهت به یک کتاب خلاصه و در عین حال جامع و دسته کرده نیاز داشتند، به نگارش این کتاب اقدام گردید، امید آنکه تا حدودی خلا مذکور را پر کرده، و قدمی در این راه برداشته شده باشد.

با توجه به اینکه در ان کتاب گاهی از کتبی مانند: معالی السّبطین، کبریت الاحمر، اسرار الشهادة دربندی، روضة الشهداء، دمعة السّاکبه، منتخب طریحی و تذکرة الشهداء نیز استفاده شده که اعتبار این کتب چندان روشن نیست، گرچه مطالبی که از این کتب، در این کتاب نقل شده، با توجه به جریانات، تناسب یا واقعیت دارد، بهرحال این کتاب در سه بخش تحریر و تنظیم گردید:

بخش اول: ذکر مصائب چهارده معصوم علیهم السلام.

بخش دوم: ذکر مصائب شهدای کربلا تا هنگام شهادت امام حسین (ع).

بخش سوم: حوادث جانسوز بعد از شهادت امام حسین (ع) از کربلا تا شام و مدینه.

خدایا شیوة زندگی ما را همانند شیوة زندگی محمد و آلش (ص) قرار بده و مرگ ما را نیز آنچنان کن.

حوزة علمیة قم - محمد محمدی اشتهاردی

زمستان 1369 شمسی

بخش اول: ذکر مصائب چهارده معصوم علیهم السلام

1- ذکر مصیبت معصوم اوّل پیامبر صلی الله علیه و آله

اشاره

پیامبر اسلام (ص) در طلوع فجر روز جمعه 17 ربیع الاول 571 میلادی، چهل سال قبل از بعثت در مکه متولد شد.

و در روز دوشنبه 28 صفر سال 11 هجری در سن 63 سالگی در مدینه منّوره رحلت کرد، مرقد شریفش در مدینه است.

در جریان جنگ خیبر (که در آغاز سال هشتم هجرت واقع شد، یک زن یهودی به وسیلة غذائی که با زهر مسموم کرده بود و آن غذا از دست گوسفند تهیه شده بود) آن حضرت را مسموم کرد، گرچه پیامبر (ص) زود متوجه شد و از آن غذا دست کشید، ولی اثر آن غذای مسموم گاهی ظاهر می شد، سرانجام آن حضرت بر اثر آن بستری گردید و رحلت کرد.

از ابن عباس روایت شده رسول خدا (ص) هنگام بیماری لحظه ای بیهوش گردید، در آن هنگام در خانه کوبیده شد.

فاطمه (ص) فرمود: کیستی؟

کوبنده در گفت: مرد غریبی هستم آمده ام از رسول خدا (ص) پرسشی کنم. آیا اجازه می دهید به محضرش برسم؟

فاطمه (س) فرمود: بازگرد خدا ترا بیاورزد، اکنون پیامبر (ص) بیمار است.

آن شخص غریب رفت و پس از لحظه ای باز آمد و در خانه را کوبید، گفت:

ص: 19

مرد غریبی است از پیامبر (ص) اجازة ورود می طلبد، آیابه غریبان اجازة ورود می دهید؟

در این هنگام رسول خدا (ص) به هوش آمد و فرمود: فاطمه جانم، آیا می دانی این شخص کیست؟ این کسی است که جمعیتها را پراکنده می کند، لذات را در هم می شکند، این فرشته مرگ (عزرائیل) است، به خدا سوکند قبل از من از کسی اجازه نگرفته و پس از من هم از احدی اجازه نمی گیرد، بخاطرمقام ارجمندی که در پیشگاه خداوند دارم از من اجازه می طلبد، به او اجازة ورود بده.

فاطمه (ص) به او فرمود: داخل شو خدا تو را بیامرزد، عزرائیل مانند نسیم ملایمی وارد خانة پیامبر (ص) شد و گفت:

السلام علی اهل بیت رسول الله. : «سلام بر خاندان رسول خدا(ص)» ⁽¹⁾

دلداری پیامبر (ص) به فاطمه (س)

ص: 18

جابر انصاری می گوید: فاطمه (س) کنار بستر پیامبر (ص) بود، و با اندوهی جانکاه می گفت:

و اکرباه لکربک یا ابتاه! : «آه و فغان از رنج و مصیبت تو ای پدر جان».

پیامبر (ص) به فاطمه (س) فرمود: بلکه پس از امروز پیامبر (ص) دیگر غمی ندارد، ای فاطمه (س) نباید در وفات پیامبر (ص) گریبان چاک کرد، و سیلی به صورت زد و وایلا گفت، ولی تو همان سخنی را بگو که پیامبر (ص) در مرگ پسرش ابراهیم گفت: «دیدگان اشک می ریزند، و دل بدرد می آید ولی سخنی نمی گویم که پروردگار را به خشم آورد، و ما در مصیبت تو ای ابراهیم اندوهناکیم». ⁽¹⁾

فاطمه (س) در لحظات آخر عمر پیامبر (ص)

شیخ مفید نقل می کند: سپس بیماری رسول خدا (ص) سخت و وخیم شد، امیرمؤمنان علی (ع) در کنار بسترش بود، همین که نزدیک بود روح از بدنش مفارقت کند، به علی (ع) فرمود: «سرم را بر دامن خود بگیر، زیرا که امر الهی فرا رسید، و چون جان من بیرون رود آن را با دست خود بگیر و به روی خود بکش، آنگاه مرا رو به قبله بگذار، و کار (غسل و کفن) مرا خودت انجام بده، و پیش از همة مردم بر جنازه ام نماز بخوان، و از من جدا نشو تا مرا به خاک بسپاری و از خداوند طلب کمک کن».

حضرت علی (ع) سر آن حضرت را به دامن گرفت، آن حضرت از حال رفت، فاطمه (س) خود را بر آن حضرت افکند و به روی او نگاه می نمود و نوحه و گریه می کرد و این شعر (ابوطالب) را می خواند:

وَ اَبْیَضُ یُستَسقَی الْغَمامُ بِوَجْهِهِ *** ثِمالُ الْیَتامی عِصْمَةٌ لِلْاَرامِلِ

: «و سفیدروئی که مردم به برکت روی او طلب باران می کنند، او که فریادرس یتیمان و پناه بیوه زنان است».

رسول خدا (ص) چشمش را باز کرد و با آواز ضعیف فرمود: دختر جانم این گفتار عمویت ابوطالب است، آن را مگو ولی این آیه را بخوان:

وَ ما مُحَمَّدٌ اِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ اَفَاِنْ ماتَ اَو قُتِلَ اِنْقَلَبْتُمْ عَلی اَعْقابِکُم.

: «و محمد(ص) فقط فرستادة خدا بود، اگر او بمیرد و یا کشته شود به عقب بر می گردید؟» (آل عمران -144)

در این هنگام فاطمه (ص) گریة طولانی کرد، پیامبر (ص) به او اشاره کرد که نزدیک بیا، فاطمه (س) نزدیک رفت، پیامبر (ص) آهسته به او سخنی

گفت که روی فاطمه (س) از آن سخن شکوفا شد، سپس جان رسول خدا (ص) قبض گردید...

در حدیث آمده: به فاطمه (س) گفته شد، آن سخنی که پیامبر (ص) آهسته به تو گفت چه بود که موجب خرسندی تو گردید؟

فرمود: پیامبر (ص) به من خبر داد که من نخستین نفر از اهلبیت او هستم که به او ملحق می گردم، و بعد از او چندان نمی گذرد که به آن حضرت می پیوندم، این مژده موجب از بین رفتن اندوه من گردید. ⁽¹⁾

حسن و حسین (ع) در آغوش پیامبر (ص)

مرحوم صدوق از ابن عباس روایت کرده: در آن هنگام حسن و حسین (ع) با دیدة گریان صیحه زنان وارد خانه شدند، و خود را بروی رسول خدا افکندند، علی (ع) خواست آنان را از آن حضرت جدا سازد که پیامبر (ص) به هوش آمد و فرمود: «ای علی! بگذار من آنها را ببویم و آنها مرا ببویند، من از دیدار آنها توشه برگیرم و آنها از دیدار من توشه برگیرند، آگاه باش که این دو فرزند، بعد از من ستمها خواهند دید و با ظلم کشته خواهند شد»، سپس سه بار فرمود: خدا لعنت کند کسانی را که به این دو تن ظلم کنند، آنگاه دست به سوی علی )ع) دراز کرد و او را به طرف خود آورد، و با خود در زیر آن جامه کرد که برویش افکنده بود برد و دهان مبارک بر دهان او نهاد و مدتی طولانی با او راز گفت تا آنکه روح از بدن شریفش پرواز نمود، آنگاه امام علی (ع) از زیر جامه ها خارج شد و فرمود:

اَعْظَمَ اللهُ اُجُورَکُمْ فِی نَبِیکُم.

: «خداوند به شما در سوگ پیامبرتان اجر عظیم عنایت کند».

خداوند او را نزد خود برد، تا علی (ع) این سخن را گفت، صدای ضجه و گریه از خانه برخاست. ⁽¹⁾

مرثیّة علی (ع) و فاطمه (س) از فراق پیامبر (ص)

رحلت پیامبر (ص) برای همة مسلمین مخصوصاً بنی هاشم، بخصوص علی (ع) ⁽²⁾و زهرا (س) بسیار جانگداز و جگر سو بود که نمی توان آن را وصف کرد.

از اشعار علی (ع) در سوگ پیامبر این بود:

اَلْموتُ لا والِداً یُبقِی وَلا وَلَداً *** هذَا السَّبِیلُ الی اَنْ لا تَری اَحَداً

هذَا النَّبِیٌّ وَ لَم یَخْلُد لِاُمَتِهِ *** لَوْخَلَّدَ الله خلقاً قبله خلدا

للموت فینا سهام غیر خاطئة *** من فاته الیوم سهم لم یفته غداً

: «مرگ، نه پدر را باقی می گذارد و نه فرزند را، و این موضوع همچنان ادامه دارد تا همه بمیرند و هیچکس باقی نماند.

مرگ، حتی پیامبر اسلام (ص) را برای امتش باقی نگذاشت، اگر خداوند قبل از او کسی را باقی می گذاشت، او را نیز باقی می گذاشت.

ناگزیر ما آماج تیرهای مرگ که خطا نمی روند هستیم، که اگر امروز تیر مرگ ما را هدف خود قرار ندهد، فردا ما را از یاد نمی برد». ⁽³⁾

---

اندوه حضرت زهرا (س) از فراق پیامبر (ص) بسیار بود، او مرثیه می خواند و به گونه ای گریه می کرد که از گریة او در و دیوار اشک می ریخت. ⁽¹⁾

یکی از اشعار او در سوگ آن حضرت این اشعار است:

ماذا عَلی مَنْ شَمَّ تُرْبَةَ اَحْمَدٍ *** اَنْ لا یَشُمَّ مَدَی الزَّمانِ غَوالِیاً

صُبَّتْ عَلیَّ مَصائبٌ لَوَْاَّنها *** صُبَّتْ عَلَی الاَیامِ صِرْنَ لَیالیاً

: «آنکس که بوی خوش تربت (خاک قبر) پیامبر (ص) را می بوید، اگر در زمان طولانی، بوی خوش دیگری نبوید چه خواهد شد؟ (یعنی تا آخر عمر، همین بوی خوش، او را کافی است و نیازی به بوی خوش دیگر ندارد).

آنچنان باران غم و اندوه بر جانم ریخته که اگر بر روزهای روشن می ریخت، آن روزها مانند شب، تیره و تاز می گردید». ⁽²⁾

بجانم ریخته چندان غم و درد و مصیبتها *** که گر بر روزها ریزند گردد تیره چون شبها

انس بن مالک می گوید: پس از دفن جنازة رسول خدا (ص) فاطمه (س) با من ملاقات کرد و با اندوهی فراوان فرمود: «ای انس!

کَیْفَ طابَتْ اَنْفُسُکُمْ اَنْ تَحثُوا عَلی وَجْهِ رَسُولّ اللهِ التُّرابَ.

: «چگونه دل شما قبول کردکه خاک بر چهرة نازنین پیامبر (ص) بریزید؟».

سپس با گریه گفت:

«ای پدر! آه پدرم! که دعوت حق را اجابت کرد، و خداوند او را نزد خود

برد» ⁽¹⁾

و از اشعار حضرت زهرا (س) در کنار قبر پیامبر (ص) است:

نَفْسِی عَلی زَفَراتِها مَحْبُوسَةٌ *** یا لَیْتَها خَرَجَت مَع الزَّفراتِ

لا خَیْرَ بَعْدَکَ فِی الحَیاةِ وَ اِنَّما *** اَبْکی مَخافَةَ اَنْ تَطُولَ حَیاتِی

: «پدر جان! جانم با آن همه غم و اندوه در سینه ام حبس شده، ای کاش با همان اندوهها از بدنم خارج می شد، پدر جان! بعد از تو هیچ خیر و نیکی در زندگی نیست، گریه می کنم از بیم آنکه (مبادا) بعد از تو زندگیم طولانی گردد» ⁽²⁾

---

شعلة آتنش هجران تو جان می سوزد *** وز فراق تو دل پیر و جوان می سوزد

این چه درد است کز او خون جگر می ریزد *** وین چه سوز است کزو جان جهان می سوزد

شرح این غم چه بگویم که بیان می لرزد *** وصف این حال چه گویم که زبان می سوزد

---

باورم نیست که بابا! از چه خاموش شدی؟ *** ترکمان کردی و با خاک هم آغوش شدی

خانه را نوری اگر بود ز رخسار تو بود *** ای چراغ دل ما از چه تو خاموش شدی؟

جای خالی تو را با چه نگاهی نگرم؟ *** ای همای دل و جانم تو چرا دور شدی؟

2- ذکر مصیبت معصوم دوم حضرت زهرا سلام الله علیها

اشاره

حضرت صدّیقه کبری فاطمه زهرا (س) در آستانة طلوع فجر روز جمعه 20 جمادی الثانیه سال پنجم بعثت در مکه دیده به جهان گشود و در سال دوم هجرت در حدود 9 سالگی با امام علی (ع) (که در این هنگام حدود 25 سال داشت) ازدواج کرد و از او دارای پنج فرزند بنامهای: حسن، حسین، زینب، اُمّ کلثوم و محسن گردید.

پدرش پیامبر (ص) و مادرش خدیجه (س) بود، او بین نماز مغرب و عشا در سیزدهم جمادی الاولی یا سوم جمادی الثانیه سال 11 هجرت در هیچده سالگی در مدینه به شهادت رسید، مرقد شریفش در مدینه است و در یکی از سه محل (کنار قبر پیامبر (ص) - قبرستان بقیع - و بین منبر و قبر پیامبر (ص) در مسجد النبی) زیارت می شود.

پس از رحلت پیامبر اسلام (ص) ستمهای فراوان به فاطمه (س) شد، او طرفدار رهبری امام علی (ع) بعد از پیامبر (ص) بود و در این راستا تا آخرین توان خود به دفاع و حمایت برخاست و جان عزیزش را در این راه گذاشت، او بعد از پیامبر (ص) 75 روز یا 95 روز بیشتر عمر نکرد، ولی در همین مدت ستمهای بسیار به او شد که قلم از وصف آن عاجز است.

فاطمه (س) بین فشار در و دیوار

پس از رحلت رسول خدا (ص)، جریاناتی پیش آمد که منجر به بیعت با ابوبکر گردید، امام علی (ع) که جانشین بر حق پیامبر بود، از خانه بیرون نیامد و طبق وصیت پیامبر (ص) در خانه به تنظیم و جمع آوری قرآن پرداخت.

عمر به ابوبکر گفت: «همة مردم با تو بیعت کرده اند، جز این مرد (علی علیه السلام) و اهلبیت او، شخصی را نزد او بفرست که بیاید و بیعت کند.

ابوبکر پسر عموی عمر را که «قُنْفُذ» نام داشت برای این کار انتخاب کرد و به او گفت: نزد علی (ع) برو و بگو: دعوت خلیفة رسول خدا (ص) را اجابت کن.

قنفذ چند بار از طرف ابوبکر نزد علی (ع) رفت و پیام ابوبکر را ابلاغ کرد، ولی علی (ع) از آمدن نزد ابوبکر امتناع ورزید.

عمر خشمگین برخاست و خالد بن ولید و قنفذ را طلبید و به آنها امر کرد تا هیزم و آتش بردارند، آنها اطاعت کردند و هیزم و آتش برداشته و همراه عمر، کنار در خانة فاطمه (س) رهسپار شدند، فاطمه (س) پشت در بود، هنوز شال عزا (از رحلت پیامبر (ص) بر سرش بود، و از فراق پیامبر (ص) سخت نحیف و ناتوان شده بود، عمر به سر رسیده و در را زد، و فریاد برآورد: ای پسر ابوطالب! در را باز کن.

فاطمه (س) فرمود: ای عمر! ما را به تو چکار؟ چرا دست از ما بر نمی داری، با اینکه ما عزادار هستیم؟

عمر گفت: در را باز کن وگرنه آن را به روی شما می سوزانم.

هر چه فاطمه (س) نصیحت کرد، عمر از تصمیم خود منصرف نشد، سپس آتش طلبید و در خانه را به آتش کشید، آنگاه در نیم سوخته را فشار داد، و بدن نازنین فاطمه (س) بین فشار در و دیوار قرار گرفت. ⁽¹⁾

عمر در ضمن نامه ای برای معاویه، چگونگی برخورد خود با فاطمه (س) را چنین بیان می کند: «... به فاطمه (س) که پشت در بود گفتم: اگر علی (ع) از خانه (برای بیعت) بیرون نیاید، هیزم فراوانی به اینجا بیاورم و آتشی برافروزم و خانه و اهلش را بسوزانم، و یا اینکه علی (ع) را برای بیعت به سوی مسجد می کشانم، آنگاه تازیانة قنفذ را گرفتم و فاطمه (س) را با آن زدم، و به خالد بن ولید گفتم تو و مردان دیگر هیزم بیاورید، و به فاطمه (س) گفتم: خانه را به آتش می کشم... هماندم دستش را از در بیرون آورد تا مرا از ورود به خانه باز دارد، من او را دور نموده و با شدت، در را فشار دادم و با تازیانه بر دستهای او زدم، تا در را رها کند، از شدّت درد تازیانه، ناله کرد و گریست، نالة او به قدری جانکاه و جگر سوز بود که نزدیک بود دلم نرم شود و از آنجا منصرف گردم، ولی به یاد کینه های علی (ع) و حرص او بر کشتن قریشیان (مشرک) افتادم... با پای خودم لگد بر در زدم، ولی او همچنان در را محکم نگه داشته بود که باز نشود، وقتی که لگد بر در زدم، صدای نالة فاطمه (س) را شنیدم که گمان کردم، این ناله، مدینه را زیرورو کرد، در آن حال فاطمه (س) می گفت:

یا اَبَتاهُ! یا رَسُولَ اللهِ هکَذا یُفْعَلُ بِحَبِیبَتِکَ وَ اِبْنَتِکَ، آه! یا فِضَّةُ اِلَیْکِ فَخُذیِنی فَقَدْ وَ اللهِ قُتِلَ ما فِی اَحْشائی مِنْ حَمْلٍ.

: «ای پدر جان! ای رسول خدا! بنگر که این گونه با حبیبه و دختر تو رفتار می شود، آه! ای فضّه بیا و مرا دریاب که سوگند به خدا فرزندم که در رحم من بود کشته شد».

در عین حال در را فشار دادم، در باز شد، وقتی وارد خانه شدم، فاطمه (س) با همان حال روبروی من ایستاد، ولی شدّت خشم من مرا به گونه ای کرده بود که گوئی پرده ای در برابر چشمم افتاده است، چنان سیلی روی روپوش به صورت فاطمه (س) زدم که به زمین افتاد...». ⁽¹⁾

تا در بیت الحرم از آتش بیگانه سوخت *** کعبه ویران شد حرم از سوز صاحبخانه سوخت

آن از آن پیمان شکن کز کینة خم غدیر *** آتشی افروخت تا هم خُمّ و هم خُمخانه سوخت

---

سینه ای کز معرفت گنجینة اسرار بود *** کسی سزاوار فشار آن در و دیوار بود

نالة بانو زد اندر خرمن هستی شرر *** گوئی اندر طور غم چون نخل آتش بار بود

صورتی نیلی شد از سیلی که چون سیل سیاه *** روی گردون، زین مصیبت تا قیامت تار بود

---

گوهری سنگین بها از ابر گوهر بار ریخت *** کز غم جانسوز او خون از در و دیوار ریخت

غنچة نشکفته ای از لاله زار معرفت *** از فراز شاخساری از جفای خار ریخت

اختر فرّخ فری افتاد از برج شرف ))) کآسمان خوناب غم از دیدة خونبار ریخت ⁽¹⁾

وصیتهای زهرا (س)

امیرمؤمنان علی (ع) نامه ای در بالای بستر حضرت زهرا (س) دید ، آن را برداشت دید در آن چنین نوشته:

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحیم: این است آنچه فاطمه دختر رسول خدا (ص) به آن وصیت نموده است:

1- فاطمه گواهی می دهد که معبودی جز خدای یکتا نیست.

2- و محمد (ص) بنده و رسول خدا (ص) است.

3- بهشت و دوزخ حق است، و شکی در زنده شدن مردگان و بر پا شدن قیامت نیست.

4- ای علی! من فاطمه دختر محمد (ص) هستم که خداوند مرا همسر تو کرد، تا در دنیا و آخرت، از آن تو باشم، تو از دیگران به من شایسته تر هستی.

مرا شبانه حنوط کن و غسل بده و کفن کن و شبانه بر من نماز بخوان و مرا به خاک بسپار، و به هیچکس خبر نده، تو را به خدا می سپارم و به فرزندانم تا قیامت سلام می فرستم.

(حَنِّطنِی و غَسِّلْنِی وَ کَفِّنِّی بِاللَّیْلِ وَ صَلِّ عَلَیَّ وَ ادْفِنِی بِاللّیلِ... ) ⁽¹⁾

عیادت عباس عموی علی (ع) از زهرا (س)

هنگامی که حضرت زهرا (س) در بستر شهادت بود، روزی عباس (عموی پیامبر و علی) برای عیادت به در خانة حضرت زهرا (س) آمد، کنیزان به او گفتند: حال زهرا (س) مساعد نیست و به گونه ای است که هیچ کس را برای ملاقات نمی پذیرد.

عباس به خانة خود بازگشت، و توسط شخصی برای امیر مؤمنان (ع) چنین پیام داد: «ای برادرزاده! عمویت سلام می رساند و می گوید: سوگند به خدا از بیماری حبیبة رسول خدا (ص) نور چشم آن حضرت و نور چشم فاطمه (س) آنچنان اندوهگین هستم که حالم منقلب و دگرگون است، به گمانم او در میان ما نخستین

کسی است که به رسول خدا (ص) می پیوندد، و آن حضرت او را برای بهترین مقامات بهشت برگزیده و نزد خود می برد، اگر می دانی که فاطمه (س) از دنیا می رود، اجازه بده مهاجران و انصار را با خبر کنم تا در تشییع و نماز بر او اجتماع کنند و به پاداش آن برسند، و این کار برای عظمت اسلام و بزرگداشت شعائر، شایسته و نیک است».

حضرت علی (ع) در پاسخ پس از تشکر از وفا و محبتهای عباس، فرمود: «ای عمو! از تو تقاضا دارم که چنین کاری نکن و به کسی اطلاع نده و مرا معذور بدار زیرا فاطمه (س) وصیت کرده که امرش را پنهان سازم». ⁽¹⁾

او وصیت کرده که جنازه اش را شبانه غسل بدهم و شبانه کفن کنم و نماز بخوانم و به خاک بسپارم.

---

برای توضیح عرض می کنیم: اگر از زهرا (س) برسیم: شما به علی (ع) وصیت کردید که شبانه مرا دفن کن، این وصیت برای دل خودت بود که نمی خواستی آنها که به تو ظلم کرده اند و حقت را غصب نموده اند، در کفن و دفن تو شرکت نمایند.

اما می پرسیم چرا وصیت کردی که شبانه تو را غسل دهد، شاید در پاسخ بفرمائی، این وصیت به خاطر دل علی (ع) بود، زیرا می خواستی تاریکی شب مانع شود که علی (ع) آثار زخمهائی که از ناحیة دشمنان به تو رسیده بنگرد و داغش تازه گردد.

آری فاطمه (س) در فکر غمهای علی (ع) بود، امام باقر (ع) از پدران خود نقل می کند: فاطمه (س) گریه سخت کرد، علی (ع) فرمود: چرا گریه می کنی؟ فاطمه (س) گفت:

اَبْکی لِما تُلْقِی بَعْدی

: «گریه ام برای غمها و حوادث ناگواری است که بعد از من به تو می رسد».

علی (ع) او را دلداری داد و فرمود: «گریه نکن، سوگند به خدا این حوادث در راه خدا، برایم کوچک است». ⁽¹⁾

لحظة غم انگیز شهادت زهرا (س)

سَلْمی همسر ابورافع می گوید: من روزها و ساعات آخر عمر فاطمه (س) از او پرستاری می کردم، یک روز حال او خوب شد، به من فرمود: مقداری آب بیاور تا غسل کنم، آب آوردم و کمک کردم، فاطمه (س) غسل کرد، سپس فرمود: بستر مرا در وسط خانه پهن کن، آنگاه رو به قبله بر آن بستر خوابید، و فرمود: امروز از دنیا می روم (با توجه به اینکه پس از ضر بت در، چهل روز بستری بود) سپس دستش را زیر سرش نهاد و از دنیا رفت.

اسماء بنت عُمیس می گوید: هنگامی که فاطمه (س) به حال احتضار افتاد، جامه اش را به سر کشید و فرمود: اندکی صبر کن و در انتظار من باش، سپس مرا صدا بزن، اگر جواب تو را ندادم بدان که به پدرم ملحق شده ام.

اسماء اندکی صبر کرد، سپس فاطمه (س) را صدا زد، جوابی نشنید، با گریه فریاد زد:

یا بِنْتَ مُحَمَّدِ الْمُصْطَفی، یا بِنْتَ اَکْرَمُ مَنْ حَمَلَتْهُ النِّساءِ یا بِنْتَ خَیْرِ مَنْ وَطَاَ الْحِصی...

: «ای دختر محمد مصطفی، ای دختر بهترین انسانها، ای دختر برترین کسی که بر روی زمین راه رفت...».

باز جوابی نشنید، روپوش را کنار زد، دریافت که فاطمه (س) به لقاء الله پیوسته است، خود را به روی فاطمه (س) افکند و او را می بوسید و عرض می کرد:

«ای فاطمه! وقتی که به حضور پدرت رسول خدا (ص) رسیدی سلام مرا به او برسان».

---

اسماء گریبانش را پاره کرد و سراسیمه از خانه بیرون آمد، حسن و حسین (ع) را در بیرون خانه ملاقات کرد.

آنها پرسیدند: مادرمان کجاست؟

اسماء سخنی نگفت.

آنها به سوی خانه روانه شدند، دیدند مادروشان رو به قبله افتاده، حسین (ع) مادرش را تکان داد ناگاه دریافت مادرش از دنیا رفته است، به برادرش حسین (ع) رو کرد و گفت: ای برادرم، خدا در مورد مادرم به تو اجر و پناه بدهد (آجَرَکَ اللهُ فی ،،،،،،،،،،،،،،، الْوالِدَةِ) حسن (ع) پیش آمد و خود را به روی ما در افکند، گاهی او را می بوسید و گاهی می گفت: ای مادرم با من سخن بگو، قبل از آنکه روح از بدنم بیرون رود.

امام حسین (ع) پیش آمد و پاهای مادرش را می بوسید و می گفت: «مادرم! من پسرت حسین (ع) هستم، قبل از آنکه قلبم شکافته شود و بمیرم با من سخن بگو» ⁽¹⁾

مادر از جا خیز من بشور شینم *** نور دیدة تو تشنه لب حسینم

ای مادر افسرده سیلی ز عدو خورده *** ای شکسته پهلو، ای شکسته پهلو

امام علی (ع) کنار جنازة زهرا (س)

شب بود، امام علی (ع) هنگام شهادت زهرا (س) در مسجد بود حسن و حسین (ع) به مسجد دویدند و شهادت مادر را به آن حضرت خبر دادند.

امام علی (ع) از این خبر بقدری ناتوان شد که بی حال به زمین افتاد، آب به

صورتش پاشیدند، وقتی خوب شد، با گفتاری که از قلب داغدار و پر سوزش بر می خاست، فرمود:

بِمَنِ الْعَزاء یا بِنْتَ مُحَمَّدٍ کُنْتُ بِکِ اَتَعزِّیُ فَفِیمَ الْعَزاء مِنْ بَعْدِکٍ

: «ای دختر محمّد (ص) به چه کسی خود را تسلیت بدهم، تا زنده بودی مصیبتم را به تو تسلیت می دادم، اکنون بعد از تو چگونه آرام گیرم؟».

مورّخ معروف، مسعودی می نویسد: امام علی (ع) در کنار جنازة زهرا (س) با سوز و گداز چنین مرثیه خواند:

لِکُلِّ اِجْتِماعٍ مِنْ خَلیلَینِ فُرْقَهٌ *** وَ کُلُّ الَّذی دونَ الْمَماتِ قَلیلٌ

وَ اِنَّ افْتِقادِی فاطِمَاً بَعْدَ اَحْمَدٍ *** دَلِیلٌ عَلی اَنْ لا یَدوُمَ خَلِیلٌ

: «هر اجتماع دو دوست سرانجام به جدائی می انجامد، و هر مصیبتی بعد از فراق و جدائی، اندک است.

رفتن فاطمه (س) بعد از رحلت پیامبر (ص) دلیل آن است که هیچ دوستی باقی نمی ماند». ⁽¹⁾

---

ای یگانه گهرم فاطمه جان فاطمه جان *** از غمت خون جگرم فاطمه جان فاطمه جان

بعد پرپر شدنت ای گل رعنا چه کنم؟ *** روزم از هچر تو شد چون شب یلدا چه کنم؟

هر زمان یاد کنم پهلوی بشکسته تو *** خون رود از بصرم فاطمه جان فاطمه جان

---

بودی چراغ خانه ام یا زهرا *** تاریک شد کاشانه ام یا زهرا

ای نو گل پژمرده ام یا زهرا *** سیلی ز دشمن خورده ام یا زهرا

گوید حسین کو مادرم یا زهرا ))) کو مادر غم پرورم یا زهرا

---

هنگامی که امام علی (ع) بدن زهرا (س) را کفن می کرد، وقتی که خواست بندهای کفن را ببندد صدا زد:

ای اُمّ کلثوم ای زینب، ای سکینه، ای فضّه، ای حسن ای حسین:

هَلُمُّوا تَزَوَّدُوا مِنْ اُمِّکُمْ...

: «بیایید و از دیدار مادرتان توشه برگیرید، که وقت فراق و لقای بهشت است».

حسن و حسین آمدند و با آه و ناله، فریاد می زدند: ای مادر حسن! ای مادر حسین! وقتی که به حضور جدّمان رسیدی سلام ما را به او برسان و به او بگو بعد از تو در دنیا یتیم ماندیم، آه! آه! چگونه شعلة غم دل ما از فراق پیامبر (ص) و مادرمان، خاموش گردد؟!

امیرمؤمنان می فرماید:

اَنِّی اُشْهِدُ اللهَ اِنَّها قَدْ حَنَّتْ وَ اَنَّتْ وَ مَدَّتْ یَدَیْها وَ ضَمَْتْهُما اِلی صَدْرِها مَلِیاً.

: «من خدا را گواه می گیرم که فاطمه نالة جانکاه کشید و دستهای خود را دراز کرد و فرزندانش را مدتی به سینه اش چسبانید».

ناگاه شنیدم، هاتفی در آسمان صدا زد:

یا اَبَا الْحَسَنِ اِرْفَعْهُما عَنْها فَلَقَد اَبْکِیا وَ اللهِ مَلائکَةَ السَّماءِ...

: «ای علی! حسن و حسین (ع) را از روی سینة مادرشان بلند کن که سوگند به خدا این حالت آنها، فرشتگان آسمان را به گریه انداخت».

آنگاه علی (ع) آنها را از سینة مادرشان بلند کرد. ⁽¹⁾

ای آفتاب من که شدی غایب از نظر *** آیا شب فراق ترا کسی بود سحر

ای نور چشم عالم و چشم و چراغ دل *** بگشای چشم رحمت و بر حال من نگر

امام علی (ع) کنار قبر زهرا (س)

در کتاب روضة الواعظین (قتال نیشابوری) آمده: اواخر شب حضرت علی (ع) همراه حسن، حسین، عمار، مقداد، عقیل، زبیر، ابوذر، سلمان و بریده و چند نفر از خواصّ بنی هاشم، جنازة زهرا (س) را از خانه بیرون آوردند و بر آن نماز خواندند و در نیمه های شب آن را به خاک سپردند، حضرت علی (ع) اطراف قبر حضرت زهرا (س) صفت قبر دیگر ساخت تا قبر فاطمه (س) شناخته نشود، در این هنگام:

هاجَ بِهِ الْحُزْنُ فَاُرسِلَ دُمُوعُهُ عَلی خَدَّیهِ.

: «غم و اندوه علی (ع) به هیجان درآمد، اشکهایش بر گونه هایش سرازیر شد».

آنگاه به قبر رسول خدا (ص) رو کرد و گفت:

اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا رَسُولَ اللهِ عَنِّی وَ عَنْ اِبْنَتِکَ النّازلَة فِی جَوارِکَ وَ الشَّریعَةِ اللِّحاقِ بِکَ، قَلَّ یا رَسُولَ اللهِ عَنْ صَفِیَّتِکَ صَبْرِی، وَرَقَّ عَنْها تَجَلُّدیِ...

: «سلام بر تو ای رسول خدا (س) از جانب من و دخترت که هم اکنون در جوارت فرود آمده و به سرعت به تو پیوسته است، ای رسول خدا! از فراق دختر برگزیده و پاکت، پیمانة صبرم لبریز شده و طاقتم از دست رفته است... اِنّا لِلّهِ

وَ اِنّا اِلَیهِ راجِعون. ⁽¹⁾بیت الاحزان ص151 و 155 و نهج البلاغه خطبه 202⁽²⁾

تو زهرة فلکی زیر خاک جای تو نیست *** بر آر سر ز لحد، خشت متکای تو نیست

مرا ببر که مقامات عالیت بینم *** چگونه خانه روم جای خالیت بینم

ز جای خیز که با هم همی شبانه رویم *** مرا ز داغ مکش، خیز تا به خانه رویم

که طفلهای یتیم تو بی قرار تواند *** دو چشم من! حسنینت در انتظار تواند

---

امام صادق (ع) از پدران خود نقل کرد که: پس از امیر مؤمنان (ع) فاطمه را در میان قبر نهاد، و قبر را پوشانید، مقداری آب بر روی قبر پاشید سپس در کنار قبر، گریان و نالان نشست، تا اینکه عمویش عباس آمد و دست علی (ع) را گرفت و او را به خانه اش برد. بیت الاحزان ص156

شمع این مسأله را بر همه کس روشن کرد *** که توان تا به سحر گریة بی شیون کرد

بر سر تربت زهرا علی از خون جگر *** گریه ها تا به سحر بی خبر از دشمن کرد

داغ پیغمبر و زهرا و همان طفل شهید *** همگی آمد و بر قلب علی مسکن کرد

3- ذکر مصیبت معصوم سوم امام علی علیه السلام

اشاره

امام علی (ع) در روز جمعه سیزده رجب، ده سال قبل از بعثت، در خانة خدا کعبه، چشم به این جهان گشود و صبح 19 رمضان سال چهلم هجرت در محراب مسجد کوفه توسط عبدالرحمان بن ملجم، ضربت خورد و شب 21 رمضان همان سال در سن 63 سالگی در خانه اش در کوفه به شهادت رسید، قبر شریفش در نجف اشرف است.

نموداری از حکومت پنج سالة امام علی (ع)

هنگامی که در سال 35 هجرت (سه روز مانده به آخر ذیحجه) عثمان به تل رسید، مسلمین در مدینه بطور اتفاق با امام علی (ع) بیعت کردند و آن حضرت زمام امور رهبری را بدست گرفت، و مدت خلافت و رهبری آن حضرت چهار سال و نه ماه و چند روز به طول انجامید.

آن حضرت در این مدت دشمنان بسیاری پیدا کرد که هر کدام به نحوی برای براندازی حکومت آن حضرت می کوشیدند، که در مجموع به سه گروه تقسیم می شدند:

1- قاسطین: معاویه و طرفدارانش

2- ناکثین: طلحه و زبیر و طرفدارانشان

3- مارقین: مقدس مابهای کو.ردل و کج فهم

گروه اول، جنگ صفین را که 18 ماه طول کشید بر ضد آن حضرت به وجود آوردند.

گروه دوم، جنگ جمل را در بصره به وجود آوردند که پی آمدهای دشواری برای حکومت امام علی (ع) داشت.

گروه سوم، همان خوارج بودند که جنگ داخلی سختی بر ضد آن حضرت شروع کردند و سرانجام امام علی (ع) با سپاه خود، به جنگ آنها رفت، آنها چهار هزار نفر بودند در سرزمین نهروان همة آنها جز ده نفر کشته شدند و از سپاه امام علی (ع) نه نفر به شهادت رسیدند، آن ده نفر از خوارج فرار کردند که عبدالرحمان بن ملجم مرادی (قاتل امام علی علیه السلام) یکی از آن فراریان بود. ⁽¹⁾

توطئه خوارج

گروهی از باقیماندگان خوارج، در مکه به مذاکره مخفیانه پرداختند و در این مذاکره چنین نتیجه گرفتند که سه نفر باید کشته شوند: 1- علی (ع) در کوفه 2- معاویه در شام 3- عمر وعاص در مصر.

سه نفر به نامهای: عبدالرحمان بن ملجم و ترک بن عبدالله، و عمرو بن بکر پیمان بستند که شب نوزده رمضان سال چهل هجرت، اولی در کوفه امیر مؤمنان علی (ع) را، و دومی در شام معاویه را، و سومی در مصر عمروعاص را به قتل برسانند.

ابن ملجم اهل یمن بود و بعد به عراق آمد و در جنگ خوارج بر ضد علی (ع) حضور داشت.

او مخفیانه به کوفه آمد و در کوفه با قُطام ⁽¹⁾ملاقات کرد، پدر و برادران قطام در جنگ نهروان کشته شده بودند، از این رو کینه علی (ع) را به دل داشت، ابن ملجم فریفتة جمال او شد، و از او خواستگاری کرد او گفت: مهریة من عبارت است از: 1- سه هزار درهم 2- یک غلام و یک کنیز 3- کشتن علی (ع)

ابن ملجم گفت: آنچه گفتی قبول است جز کشتن علی (ع) که بر ای من چنین کاری ممکن نیست.

قطام گفت: «هنگامی که علی (ع) مشغول چیزی است، هماندم بطور ناگهانی به او حمله می کنی و او را می کشی، در این صورت قلبم را شفا خواهی داد، و زندگی من با تو گوارا خواهد شد، و اگر کشته شدی، ثوابهای آخرت برای تو بهتر است».

آنگاه ابن ملجم گفت: به خدا سوگند من به این شهر نیامده ام مگر برای کشتن علی (ع).

قُطّام و دو شخص به نام وردان بن مجالد و شبیب بن بَجّرَه، با ابن ملجم همدست شدند تا سحر شب 19 رمضان، توطئة خود را در مسجد اجرا کند.

قطّام در مسجد خیمه ای زده بود و به عنوان اعتکاف و عبادت در آن به سر می برد، در شب 19 رمضان آن سه نفر (ابن ملجم، شبیب و وردان) در خیمة قطام بودند.

قطّام شمشیرهائی را که زهر آلود کرده بود، بدست آنها داد تا زیر لباس خود حمایل کنند.

توطئه گران قبلاً جریان را به «اشعث بن قیس» گفته بودند، و او نیز با آنها اتفاق رای داشت و آن شب برای یاری آنها به مسجد آمده بود.

در آن شب حجر بن عَدی (از یاران علی علیه السلام) در مسجد بود، ناگاه

شنید اشعث به ابن ملجم می گوید: «زود باش و حاجت خود را برآور که صبح نزدیک شده است».

حجر مطلب را دریفت و به اشعث گفت: «ای اعور ملعون آیا ارادة کشتن علی (ع) را داری؟!».

با شتاب از مسجد بیرون آمد و به خانة علی (ع) روانه شد تا آن حضرت را از جریان الاع دهد، از قضا آن حضرت از راه دیگر به مسجد رفته بود، و به محض ورود، ابن ملجم به او حمله کرده و ضربت بر فرق سر او زد، وقتی که حُجر به مسجد بازگشت، فهمید کار از کار گذشته و مردم می گویند:

قُتِلَ اَمِیرَالْمُؤمِنینَ

: «امیرمؤمنان علی (ع) کشته شد». ⁽¹⁾

خبر از شهادت علی (ع)

قبلاً پیامبر (ص) از شهادت امام علی (ع) خبر داده بود، و خود علی (ع) نیز آن را می دانست و بارها از آن خبر داده بود، در این مورد به چهار روایت زیر توجه کنید:

1- روزی پیامبر (ص) به علی (ع) فرمود:

یا عَلِیُّ اَشْقَی الاَوَّلِینَ عاقِرُ النّاقَة، وَ اَشْقَی الاخَریِنَ قاتِلُکَ - وَ فِی رِوایَةٍ - مَنْ یَخْضِبُ هذِهِ مِنْ هذا.

: «ای علی! شقی ترین پیشینیان همان کسی بود که ناقة صالح را کشت، و شقی ترین فرد از آخرین قاتل تو است - و در روایتی آمده: و او کسی است که این را با آن رنگین کند (اشاره به اینکه محاسنت را با خون فرق سرت خضاب کند). ⁽²⁾

2- حضرت علی (ع) در آن ماه رمضان که شب نوزده آن ضربت خورد، شبی در نزد فرزندش حسن (ع) بود، و شبی در نزد فرزندش حسین (ع) بود، و شبی در نزد دامادش عبدالله بن جعفر (ع) افطار می کرد، و بیش از سه لقمه غذا تناول نمی کرد، یکی از فرزندانش پرسید: چرا غذا کم می خوری؟ در پاسخ فرمود:

یا بُنَیَّ یَاْتِی اَمْرُاللهِ وَ اَنَا خَمِیصٌ،اِنَّما هِیَ لَیلَةٌ اَوْ لَیلَتانِ.

: «ای پسرم، امر خدا (مرگ) خواهد آمد و من (می خواهم در آن حال) شکمم تهی باشد، یک شب یا دو شب بیشتر از عمرم باقی نمانده است». ⁽¹⁾

3- حضرت علی (ع) در همان شب آخر عمرش، از خانه به سوی مسجد حرکت کرد، مرغابیها سر راه آن جناب فریاد می کردند، و مردم آنه را از او دور می نمودند، فرمود:

اُتْرُکُوهُنَّ فَاِنَهُنَّ نَوایحٌ.

: «آنها را واگذارید زیرا آنها نوحه گرانند».

4- و گاهی فرمود:

وَاللهِ لَتُخْضَبَنّ هذِهِ مِنْ هذِه.

: «سوگند به خدا این از این - و دست بر سر و محاسنش گذاشت - خضاب خواهد شد». ⁽²⁾

جریان ضربت خوردن علی (ع)

سحر شب نوزده مال رمضان سال چهلم هجرت بود، امام علی (ع) طبق معمول برای نماز جماعت در مسجد کوفه، از خانه به مسجد روانه شد.

مسعودی می نویسد: آن شب باز کردن در خانه که از چوب خرما بود برای

آن حضرت دشوارگردید، آن بزرگوار آن در را از جا کند و کنار گذاشت و این شعر را خواند:

اُشْدُدْ حَیازِیمَکَ لِلْمَوْتِ فَاِنَّ الْمَوْتَ لاقِیکا *** وَ لا تَجْزَعْ مِنْ الْمَوْتِ اِذا حَلَّ بِوادیکا

: «کمر و سینة خود را برای مرگ ببند، زیرا مرگ تو را دیدار خواهد کرد، و از مرگ اندوهناک مباش و بی تابی مکن در وقتی که در خانة تو فرود آید». ⁽¹⁾

---

امام علی (ع) به سوی مسجد روانه شد، طبق معمول دو رکعت نماز خواند و سپس بالای بام رفت تا اذان بگوید، با صدای بلند اذان گفت که صدایش به گوش تمام ساکنان کوفه می رسید، سپس از بام پائین آمد و به محراب رفت و مشغول نماز نافلة صبح شد، وقتی که خواست سر از سجدة اوّل رکعت اوّل بردارد، در آن تاریکی، ابن ملجم آنچنان شمشیر بر فرق مقدس آن حضرت زد، که فرق سر آن بزرگوار تا نزدیک پیشانی شکافته شد.

امام علی (ع) در این هنگام گفت:

بِسْمِ اللهِ وَ بِاللهِ وَ عَلی مِلَّةِ رَسُولِ اللهِ فُزْتُ وَ رَبِّ الْکَعْبَةِ.

: «بنام خدا و برای خدا و بر دین رسول خدا، به خدای کعبه سوگند که رستگار شدم». ⁽²⁾

سپس مقداری از خاک محراب را برداشت و روی زخم سرش پاشید و این آیه را خواند:

مِنْها خَلَقْناکُمْ وَ فِیها نُعِیدُکُمْ وَ مِنْها نُخْرِجُکُمْ تارَةً اُخْری.

: «ما شما را از خاک آفریدیم و در آن باز می گردانیم و از آن نیز بار دیگر شما

را بیرون می آوریم». (طه - 55)

جبرئیل بین زمین و آسمان فریاد می زد:

تَهَدَّمَتْ وَ اللهِ اَرْکانُ الْهُدی، وَ انْطَمَسَتْ اَعْلامُ التُقی وَ انْفَصَمتِ الْعُرْوَةُ الوُثْقی، قُتِلَ ابْنُ عَمِّ المُصْطَفی، قُتِلَ عَلِیُّ المُرْتَضی، قَتَلَهُ اَشْقَی الاَشْقِیاءِ.

: «سوگند به خدا استوانه های هدایت، ویران شد، و نشانه های بزرگ تقوی تاریک گردید، و دستگیرة محکم ایمان شکسته گردید، پسر عموی مصطفی (س) کشته شد، علی مرتضی کشته شد، او را شقی ترین اشقیاء کشت». ⁽¹⁾

عجب شوری در این ظلمت سرا شد *** ز شور و ساکنان عالم نور

بگوش اهل دل فریاد جبریل *** حکایت می کند از نفخة صور

شکست از تیشة کین شاخ طوبی *** ز غم آتش فشان شد نخلة طور

ز خون محراب و مسجد لاله گونست *** امیرالمؤمنین غرقاب خونست

چو از شمشیر کین شقُّ القمر شد *** زمین و آسمان زیر و زبر شد

قضا طرح بساطی از عزا ریخت *** چو شمشیر مرادی، شعله ور شد

ز خون محراب و مسجد لاله گونست *** امیرالمؤمنین غرقاب خونست ⁽²⁾

ماجرای فرار ابن ملجم و همدستانش

در نقل دیگر آمده آن سه نفر (ابن ملجم، شبیب و وردان) در مقابل آن دری که علی (ع) از آنجا برای نماز می رفت در کمین نشستند، وقتی که امام علی (ع) به آنجا آمد، این سه نفر حمله کردند، شمشیر شبیب به طاق مسجد خورد، ولی شمشیر ابن ملجم بر فرق همایون آن حضرت اصابت کرد، این سه نفر فرار کردند، شبیب به

خانة خود رفت، پسر عموی او دید او پارچة حریری را که به سینه اش دوخته بود در می آورد ⁽¹⁾از او پرسید این چیست؟ گویا تو علی (ع) را کشتی.

شبیب می خواست بگوید نه، از روی شتابزدگی گفت: آری، هماندم پسر عمویش با شمشیر به او حمله کرد و او را کشت.

ابن ملجم از سوی دیگر گریخت، شخصی به نام ابوذر که از قبیلة هَمدان بود او را دنبال کرد و چادر شبی که در دست داشت به روی او انداخت و او را به زمین کوبید و شمشیرش را گرفت، و او را نزد امیرمؤمنان (ع) آورد. وردان تروریست سوّم، گریخت و ناپدید گردید. بعد معلوم شد که کشته شده است.

امیرمؤمنان (ع) در مورد ابن ملجم فرمود: اگر من از این ضربت از دنیا رفتم، او را به عنوان قصاص بکشید، و اگر جان سالمی بدر بردم، آنگاه رای خودم را خواهم گفت، و به نقل دیگر فرمود: «اگر از دنیا رفتم با او همانند قاتل پیامبران (که قصاصشان کشتن و سوزاندن است) رفتار کنید».

ابن ملجم گفت:

وَاللهِ لَقدْ اِبْتَعْتُهُ بِاَلْفٍٍ وَ سَمَّمْتُهُ بِاَلْفِ فَاِنْ خانَنِی فَاَبْعَدَهُ اللهُ.

: «سوگند به خدا این شمشیر را به هزار درهم خریده ام و با هزار درهم زهر، آن را مسموم نموداه ام، اگر آن شمشیر به من خیانت کند نفرین بر او باد». ⁽²⁾

---

پیکر امام علی (ع) را به آن حال که آغشته به خون بود در میان گلیمی نهاده و اطراف آن را گرفتند و به خانه بردند.

مردم دسته دسته به در خانة آن حضرت می آمدند و سر به دیوار خانه گذاشته و می گریستند.

برای معالجه آن حضرت اطباء کوفه را حاضر کردند، اثیربن عمرو که از همه حاذق تر بود به بالین امام آمد، و به زخم سر نگاه کرد و گفت بروید شش گوسفند بیاورید، فوری حاضر کردند، او رگی از آن بیرون آورد و در مغز سر امام نهاد و دمید و پس از لحظه ای بیرون آورد و به آن نگاه کرد ذرات سفیدی مغز را در آن دید، دریافت که ضربت به مغز رسیده است، بستگان همه منتظر بودند تا بشنوند که طبیب چه می گوید، ناگاه شنیدند به امام گفت: «زودتر وصیت کنید که ضربت به مغز رسیده و نمی توان آن را درمان کرد». ⁽¹⁾

امام علی (ع) وصیتی کرد که در نهج البلاغه نامة 47 آمده است.

سؤال حضرت زینب (س) از پدر و پاسخ آن

حضرت زینب (س) می گوید: هنگامی که پدرم علی (ع) بر اثر ضربت ابن ملجم بستری شد، نشانه های مرگ را در رخسار آن حضرت دیدم، به او عرض کردم: اُمّ اَیّمَن به من چنین و چنان حدیث کرد (که پنج تن در یکجا جمع بودند و پیامبر (ص) ناگهان غمگین شد و علت غم را پرسیدند، جریان شهادت حضرت زهرا (س) و علی (ع) و حسن و حسین () را شرح داد می خواهم از شما آن را بشنوم.

امام علی (ع) فرمود: دخترم حدیث اُمّ ایمن صحیح است، گویا تو و دختران رسول خدا (ص) را می نگرم که به صورت اسیر با کمال پریشانی وارد این شهر (کوفه) می کنند، به گونه ای که ترس آن دارید که مردم به سرعت شما را بقاپند فَصَبْرا صَبْراً...

: «صبر و استقامت کنید، سوگند به خداوندی که دانه را شکافت و انسان را آفرید، در آن روز در سراسر روی زمین ولی خدا غیر از شما و دوستان و شیعیان شما، وجود ندارد، رسول خدا (ص) به ما چنین خبر داد و فرمود: در این هنگام ابلیس با

بچه ها و اعوان خود در سراسر زمین سیر می کنند، و ابلیس به آنها می گوید: «ای گروه شیطانها، ما انتقام آدم (ع) را از فرزندانش گرفتیم، و در هلاکت آنها سعی بلیغ کردیم، بکوشید تا مردم را نسبت به آنها به تردید و شک بیندازید و مردم را به دشمنی آنها وادار نمائید...». ⁽¹⁾

رؤیای صادقانه

امام حسن (ع) روز نوزدهم رمضان که سحر آن به فرق مقدس علی (ع) ضربت زدند فرمود: شب گذشته در همین مسجد (کوفه) پدرم به من فرمود: «پسرم! من نماز شب را خواندم و سپس خوابیدم، رسول خدا (ص) را در خواب دیدم، و از وضع خودم و سستی اصحاب در امر جهاد شکایت کردم، آن حضرت به من فرمود:

اُدعُ اللهَ اَن یُریحَکَ مُنْهُم فَدَعَوتُ اللهَ.

: «دعا کن و از خدا بخواه تا ترا از دست آنها راحت کند، من همین دعا را کردم». ⁽²⁾

ملاقات اصبغ بن نُباته با علی (ع)

اصبغ بن نُباته (از یاران خاص علی علیه السّلام) می گوید: پس از ضربت خوردن حضرت علی (ع)، مردم از هر سو آمده بودند و در کنار خانة آن حضرت اجتماع نموده، و در انتظار کشتن ابن ملجم بودند، امام حسن (ع) از خانه بیرون آمد و گفت: ای گروه مردم پدرم وصیت فرمود: که کار ابن ملجم را تا پس از وفات او تأخیر بیندازیم، اگر از دنیا رفت، اختیارش با ما است، وگرنه خودش دربارة او تصمیم می گیرد، به خانه های خود بازگردید، خدا شما را بیامرزد (پدرم ممنوع

الملاقات است و حال مزاجی او اقتضا ملاقات با شما را ندارد).

مردم بازگشتند و من ماندم، امام حسن (ع) فرمود: ای اصبغ! مگر سخنی را که از پدرم نقل کردم نشنیدی؟

گفتم: آری شنیدم، ولی من دوست دارم امام علی (ع) را ملاقات کنم و از او حدیثی بشنوم، برای من اجازة ورود بگیر.

امام حسن (ع) به خانه بازگشت، سپس بیرون آمد و به من فرمود: داخل شو، من وارد شدم، کنار بستر امیر مؤمنان (ع) آمدم دیدم دستمال (زرد رنگی) به سر بسته، ولی زردی رنگش از زردی دستمال بیشتر است، و آن حضرت بر اثر شدت ناراحتی و ضعف و اثر زهر، از این زانو به آن زانو می شد، در عین حال حدیثی برای من بیان فرمود... ⁽¹⁾

---

بعضی نقل کرده اند: گفته شد شیر برای امام علی (ع) خوب است، بینوایان که همواره مورد لطف آن حضرت بودند، ظرفها را پر از شیر کرده برای آن حضرت آورده بودند.

جالب اینکه: امام حسن (ع) ظرف شیری نزدیک آورد و به پدر شیر داد، آن حضرت کمی از آن خورد، و فرمود: بقیه آن را برای اسیرتان (ابن ملجم) ببرید، و به حسن (ع) فرمود: به آن حقی که بر گردن تو دارم، در لباس و غذا، آنچه می پوشید و می خورید به ابن ملجم نیز بپوشانید و بخورانید. ⁽²⁾

در عبارت دیگر آمده: امام حسن (ع) سر مبارک پدر را به دامن گرفت و گریه کرد، قطرات اشکش روی صورت امام علی (ع) ریخته می شد، امام علی (ع) پسرش را دلداری داد و امر به صبر کرد، امام حسن (ع) عرض کرد پدر جان چه کسی تو را

ضربت زد؟ فرمود: پسر زن یهودی عبدالرحمن بن ملجم... ⁽¹⁾

گریة اباعبدالله الحسین (ع)

محمد حنفیّه می گوید: پدرم فرمود: مرا بردارید و به محل نمازم ببرید، آن حضرت را به مکان نمازش حمل کردیم، مردم زار زار گریستند، و به گونه ای جانسوز گریه می کردند که نزدیک بود روح از بدنشان بیرون رود، امام حسین (ع) متوجه پدر شد و سخت گریه می کرد و در این حال به پدر عرض کرد: «ما بعد از تو چه کنیم؟ و روز رحلت تو مانند روز رحلت رسول خدا (ص) بسیار جانسوز است، به خدا برایم سخت و طاقت فرسا است که تو را در چنین حالی بنگرم».

امام علی (ع) صدا زد: ای حسین، خود را به من نزدیک کن، حسین که چشمانش پر از اشک شده بود نزدیک شد، علی (ع) اشکهای چشمان حسین (ع) را پاک کرد و دستش را بر روی قلب حسین (ع) گذاشت و فرمود:

یا بُنَّیَّ قَدْ رَبَطَ اللهُ قَلْبَکَ بِالصَّبرِ...

: «پسر جانم خداوند قلبت را با صبر و استقامت، توان بخشید، و بزرگترین پاداش را به تو و برادرت عنایت فرماید، آرام باش، گریه نکن، خداوند در قبال این مصیبت عظیم به تو اجر می دهد».

سپس فرزندان دیگر امام به بالین او آمدند و گریه می کردند و امام آنها را امر به صبرمی کرد، و گاهی خود نیز بی اختیار همراه آنها می گریست. ⁽²⁾

فرزندان علی (ع) در کنار بستر آن حضرت

هنگامی که حضرت علی (ع) بستری شد، فرزندانش ک یک آمدند و به دست و پای پدر افتادند، . قدم مبارک او را می بوسیدند و می گفتند: پدر جان این چه حالی است که از شما مشاهده می کنیم، کاش مادرمان فاطمه (س) زنده بود و ما را تسلی می داد، کاش در مدینه کنار قبر جدمان رسول خدا (ص) بودیم و درد دل خود را به آن حضرت می گفتیم، آه از غریبی و یتیمی....

آه جانسوز و شیون جانکاه آنها به گونه ای بود که هر کس می شنید بی اختیار گریه می کرد.

امیر مؤمنان (ع) یکایک آنها را به آغوش می گرفت و می بوسید و می فرمود: صبر کنید، من نزد جدّ شما محمد مصطفی (ص) و مادر شما فاطمه (س) می روم، من در این شبها در خواب دیدم، رسول خدا (ص) با آستین خود، غبار از چهره ام پاک کرد و می گفت: «ای علی آنچه بر تو بود به جای آوردی»، این خواب دلالت دارد که نقاب جسم را از پیش روی جانم بر خواهند داشت. ⁽¹⁾

---

در نقل دیگر آمده: علی (ع) در بستر بود نگاهش به حسین (ع) افتاد و فرمود:

یا اَبا عَبداللهِ اَنْتَ شَهِیدُ هذِهِ الاُمَةِ فَعَلَیْکَ بِتَقْوَی اللهِ وَ الصَّبْرِ عَلی بَلائِه.

: «ای حسین! تو شهید این امت هستی، بر تو باد به تقوا و صبر بر بلای الهی». ⁽²⁾

---

چون سلطان هما را بال و پر سوخت *** شهنشاه حقیقت را جگر سوخت

سموم کین چون زد بر گلشن دین *** نه تنها شاخ گل، هر خشک و تر سوخت

ز داغ لاله زار علم و حکمت *** کتاب و سنت خیر البشر سوخت

سزد کز چشم زمزم خون ببارد *** که رکن کعبه و حجر و حجر سوخت

(از آیت الله محمدحسین اصفهانی)

---

مناجات علی امشب ز نخلستان نمی آید *** صدای دلنشین شاه انس و جان نمی آید

به فرق مظهر حق و عدالت ضربتی خورده *** که امید حیات از آن شه خوبان نمی آید

علی در بستر مرگ است و مشغول وداع امشب *** به خادم گو به مسجد خسرو جانان نمی آید

یتیمی دامن مادر گرفته اشک می ریزد *** که ای مادر چرا غمخوار ما طفلان نمی آید

حکیم از دیدن زخم علی نومید گردیده *** حسن را غیر یأس از گفتة لقمان نمی آید

به عباس و به زینب تسلیت گویم من دلخون *** حسین را گو که حیدر سرور نیکان نمی آید

جریان دفن جنازة امام علی (ع)

بعضی نقل کرده اند: امام علی (ع) ساعاتی قبل از شهادت به حسن و حسین (ع) چنین وصیت کرد: پس از آنکه از دنیا رفتم، مرا در میان تابوت بگذارید، سپس از خانه بیرون آورید عقب تابوت را بگیرید ولی جلو تابوت خود بخود حمل می شود، مرا به سرزمین غَرِیّ (نجف) حرکت دهید، در آنجا سنگ سفید بسیار

درخشانی می بینید، همانجا را حفر کنید، لوحی می بینید، آن را بردارید و مرا در آنجا دفن کنید.

پس از آنکه آن حضرت اواخر شب 21 رمضان به شهادت رسید جنازة او را امام حسن (ع) با کمک برادران غسل داد، و حنوط و کفن نموده و نماز خواندند و سپس در میان تابوت گذاشتند، دنبال تابوت را بلند کرده، جلو تابوت خود بلند شد و حسن و حسین (ع) و عبدالله بن جعفر و محمد حنفیه (همین چهار نفر) شبانه جنازه را به سرزمین نجف آوردند، ناگهان در آنجا سنگ سفید درخشانی یافتند، آن را از جا کندند، ناگهان لومی پیدا شد که در آن نوشته بود: «این قبری است که نوح (ع) آن را برای علی بن ابیطالب (ع) ذخیره کرده است» جنازه را همانجا به خاک سپردند و زمین قبر را هموار ساخته و به کوفه بازگشتند. ⁽¹⁾

و از امام صادق (ع) روایت شده که امیرمؤمنان (ع) به امام حسن (ع) فرمود: برای من چهار قبر در چهار محل حفر کن: 1- در مسجد کوفه 2- در رحبه (صحن مسجد یا میدان کوفه) 3- نجف 4- در خانه جعدة بن هبیره، تا کسی به قبر من اطلاع نیابد. ⁽²⁾

این وصیت برای آن بود که قبر مقدس آن حضرت از دستبرد و نبش و اهانت دشمنان کینه توز علی (ع) محفوظ بماند.

جنازة آن حضرت را شبانه به طور مخفی، چهار نفر (حسن، حسین، محمد حنفیه و عبدالله بن جعفر) برداشتند و به خاک سپردند، و طبق بعضی از روایات، قبر آن حضرت تا زمان امام صادق (ع) و به قولی تا زمان هارون الرّشید مکتوم بود.⁽³⁾

خطابة امام حسین (ع)

سراسر کوفه غرق در عزا بود، مردم از هر سو گروه گروه می آمدند و به امام حسن و امام حسین (ع) و سایر برادران و بستگان تسلیت می گفتند، مردم به مسجد کوفه آمدند، امام حسن (ع) برای مردم سخنرانی کرد، بعد از حمد و ثنا فرمود: ای مردم! در این شب مردی از دنیا رفت که پیشینیان بر او سبقت نگرفتند و آیندگان به او نرسند، او پرچمدار رسول خدا (ص) بود، که جبرئیل در طرف راست و میکائیل در طرف چپش بودند، از میدان بر نمی گشت جز اینکه خداوند فتح و پیروزی را نصیب او می ساخت، سوگند به خدا او از درهم و دینار دنیا جز هفتصد درهم باقی نگذاشت، آن هم از سهمیه خودش بود و می خواست با آن خدمتگزاری برای خانواده اش خریداری کند، به خدا او در شبی وفات کرد که یوشع بن نون وصی موسی (ع) وفات کرد، همان شبی که عیسی (ع) به آسمان رفت و همان شبی که قرآن فرود آمد. ⁽¹⁾

جان باختن بینوای نابینا کنار قبر علی (ع)

روایت شده: هنگامی که امام حسن و امام حسین (ع) از دفن پدر باز می گشتند نزدیک دروازة شهر کوفه کنار ویرانه ای، بینوای بیمار و نابینائی را دیدند که خشتی زیر سر نهاده و ناله می کند از او پرسیدند: کیستی و چرا این گونه گریه و ناله می کنی؟

او گفت: غریبی بینوا و نابینا هستم، نه مونسی دارم و نه غمخواری، یکسال است که من در این شهر هستم، هر روز مردی مهربان، و غمخواری دلسوز نزد من می آمد و احوال مرا می پرسید و غذا به من می رسانید و مونس مهربانی بود، ولی اکنون سه روز است او نزد من نیامده است و از حال من جویا نشده است.

گفتند: آیا نام او را می دانی؟

گفت: نه.

گفتند: آیا از او نپرسیدی که نامش چیست؟

گفت: پرسیدم، ولی فرمود: تو را با نام من چکار، من برای خدا از تو سرپرستی می کنم.

گفتند: ای بینوا! رنگ و شکل او چگونه بود؟

گفت: من نابینایم، نمی دانم رنگ و شکل او چگونه بود.

گفتند: آیا هیچ نشانی از گفتار و کردار او داری؟

گفت: پیوسته زبان او به ذکر خدا مشغول بود، وقتی که او تسبیح و تهلیل می گفت، زمین و زمان و در و دیوار با او همصدا و همنوا می شدند، وقتی که کنار من می نشست می فرمود:

مِسْکینٌ جالَسَ مِسْکِیناً، غَرِیبٌ جالَسَ غَرِیباً.

: «درمانده ای با درمانده ای نشسته،و غریبی همنشین غریبی شده است!».

حسن و حسین (ع) و (محمد حنفیه و عبدالله بن جعفر) آن مهربان ناشناخته را شناختند، به روی هم نگریستند و گفتند: «ای بینوا! این نشانه ها که برشمردی، نشانه های بابای ما امیرمؤمنان علی (ع) است».

بینوا گفت: پس او چه شده که در این سه روز نزد ما نیامده؟

گفتند: ای غریب بینوا، شخص بدبختی ضربتی بر آن حضرت زد، و او به دار باقی شتافت و ما هم اکنون از کنار قبر او می آئیم.

بینوا وقتی که از جریان آگاه شد، خروش و نالة جانسوزش بلند شد، خود را بر زمین می زد و خاک زمین را بر روی خود می پاشید، و می گفت: مرا چه لیاقت که امیرمؤمنان (ع) از من سرپرستی کند؟ چرا او را کشتند؟ حسن و حسین(ع) هر چه او را دلداری می دادند آرام نمی گرفت.

نمی دانم چه کار افتاد ما را *** که آن دلدار ما را زار بگذاشت

در این ویرانه این پیر حزین را *** غریب و عاجز و بی یار بگذاشت

آن پیر بی نوا به دامن حسن و حسین (ع) چسبید و گفت: شما را به جدّتان سوگند، شما را به روح پدر عالیقدرتان، مرا کنار قبر او ببرید.

امام حسن (ع) دست راست او را، و امام حسین دست چپ او را گرفت و او را کنار مرقد مطهر امام علی (ع) آوردند، او خود را به روی قبر افکند و زاری بسیار کرد و گفت: «خدایا من طاقت فراق این پدر مهربان را ندارم تو را به حق صاحب این قبر جان مرا بستان».

دعای او به استجابت رسید و هماندم در همانجا جان سپرد.

ذرّه ای بود به خورشید رسید *** قطره ای بود به دریا پیوست

امام حسن و امام حسین (ع) از این حادثة جانسوز، بسیار گریستند، و خود شخصاً جنازة آن بینوای سوخته دل را غسل داده و کفن کرده و نماز بر آن خواندند و او را در حوالی همان روضة پاک، به خاک سپردند. ⁽¹⁾

---

چه شد مسند نشین لِی مَعَ الله *** که فرش راه او عرش عظیم است

حرم نالان، خداوند حرم کو *** که ارکان هدایت زو قویم است

شها! در آستانت «مفتقر» چون *** سگ اصحاب کهف است و رقیم است

بفرما یک نظر بر حال زارش *** که لطفت عام و انعامت عمیم است ⁽²⁾

مجازات دنیوی توطئه گران خوارج

قبلاً ذکر شد که وقتی ابن ملجم به کوفه به قصد کشتن حضرت علی (ع) آمد، «قُطّام» با او همدست شد و دو نفر به نامهای وردان و شبیب بن بَجرَه را دستیار ابن ملجم نمود، پس از شهادت علی (ع) و به خاکسپاری او، در همان روز بیست و یکم ماه رمضان هنگامی که امام حسن و امام حسین (ع) و سایر فرزندان علی (ع) در کوفه اجتماع کردند، اُمّ کلثوم (س) به حضور برادرش امام حسن (ع) آمد و او را قسم داد که ابن ملجم ملعون را حتی یک ساعت نگذارد زنده بماند، با توجه به اینکه آن حضرت تصمیم داشت اعدام او را تا سه روز تاخیر بیندازد.

امام حسن (ع) پاسخ مثبت به اُم کلثوم داد و همان ساعت اصحاب و بستگان خود را جمع کرد و با آنها به مشورت پرداخت، رای همه بر این شد که ابن ملجم در همان روز (21) و در همان مکانی که به امام علی (ع) ضربت زده، اعدام گردد، در مورد کیفیت قتل، هر کدام از بستگان سخنی گفتند، امام حسن (ع) فرمود: من پیرو وصیت امیر مؤمنان (ع) هستم که فرمود: «یک ضربت شمشیر بر او بزن تا بمیرد و بعد جسد او را بسوزان».⁽¹⁾

آنگاه امام حسن (ع) دستور داد، ابن ملجم را به همان مکان که ضربت زده بود، بردند، مردم اجتماع کردند و او را لعنت و سرزنش می نمودند، امام حسن (ع) بر فرق او شمشیر زد و به جهنم واصل شد، و سپس جسدش را سوزانیدند...

آنگاه مردم به سراغ قُطام رفتند و او را کشتند و قطعه قطعه نمودند و سپس در پشت کوفه جسدش را به آتش کشیدند و خانه اش را خراب کردند.

آن دو نفر همدست ابن ملجم (یعنی وردان و شبیب) نیز در همان سحر شب ضربت خوردن علی (ع) بدست مردم کشته شدند. ⁽²⁾

4- ذکر مصیبت معصوم چهارم امام حسن علیه السلام

اشاره

امام حسن (ع) در نیمة رمضان سال سوّم هجرت در مدینه متولد شد، و به سال چهلم هجرت، به امامت رسید و دوران امامتش ده سال بود، سرانجام در 28 صفر سال 50 هجرت در سن 47 یا 48 سالگی به دستور معاویه توسط جُعده در مدینه مسموم شده و به شهادت رسید، مرقد شریفش در قبرستان بقیع است.

آن بزرگوار پس از شهادت امام علی (ع) همواره مورد ظلم و آزار دشمنان به خصوص معاویه بود و حتی یاران او نسبت به آن حضرت بی وفائی کردند، آن بزرگوار شش ماه خلافت کرد و پس از جریان صلح به مدینه رفت و تا آخر عمر در مدینه بود.

توطئه تروریستی معاویه

از توطئه های تروریستی معاویه اینکه: تصمیم گرفت مخفیانه امام حسن (ع) را به قتل برساند، برای اجرای این تصمیم، چهار نفر تروریست منافق را جداگانه دید و به هر یک از آنها گفت: اگر حسن بن علی (ع) را بکشی، نزد من دویست هزار درهم و مقام فرماندهی یکی از گردانهای ارتش شام را داری، به علاوه یکی از دخترانم را همسر تو می گردانم.

آن چهار نفر عبارت بودند از: 1- عمروبن حریث 2- اشعث بن قیس 3- حجربن الحارث 4- شیث بن ربعی.

آنها برای وصول به آن جوائز کلان، پیشنهاد معاویه را پذیرفتند، معاویه بر هر یک از آنها، جاسوسی گماشت تا مخفیانه عملکرد هر یک از آنها را گزارش دهند.

امام حسن (ع) از این توطئه مطلع شد، از آن پس کاملاً مراقب بود تا از شر تروریستهای منافق در امان بماند، زیر لباسهای خود زره می پوشید و حتی با همان زره نماز می خواند، سرانجام یکی از آن تروریستها آن حضرت را در نماز هدف تیر قرار داد، ولی همان زره باعث شد که از نفوذ تیر در بدنش جلوگیری گردید. ⁽¹⁾

توطئة خوارج

از سوی دیگر خوارج، یعنی همان مقدس مآبهای جاهل در کمین آن حضرت بودند که آن حضرت را بکشند، بهانه آنها این بود که چرا با معاویه ترک جنگ کرده است، آن حضرت را (اَلْعَیاذُبِاللهِ) مشرک و مُذِلُّ الْمُؤمنِینْ می خواندند.

یکی از آنها بنام «جراح بن سنان» در مسیر ساباط (مدائن) سر راه دهنة اسب آن حضرت را گرفت و با شمشیری که در دست داشت چنان به ران آن حضرت زد که گوشت شکافته شد و به استخوان رسید، امام از شدت آن زخم، دست به گردن آن مرد افکند و با هم به زمین افتادند، یکی از شیعیان امام حسن (ع) بنام عبدالله بن خطل برجهید و شمشیر ضارب را از او گرفت و او را کشت، مرد دیگری را نیز که همراه آن جنایتکار بود گرفتند و کشتتند.

امام حسن (ع) را در مدائن به خانة سعد به مسعود ثقفی والی مدائن بردند و در آنجا به معالجه پرداخت.⁽²⁾

مسموم نمودن امام حسن (ع)

جُعده دختر اشعث همسر امام حسن (ع) بود، معاویه صد هزار درهم برای او فرستاد و برای او پیام داد که اگر حسن (ع) را زهر بدهی تو را به همسری فرزندم یزید در می آورم، جُعده قبول کرد و امام حسن (ع) را مسموم نمود.

معاویه سم آبکی را برای جُعده فرستاد، امام حسن (ع) روزه بود، و هوا گرم بود، هنگام افطار، جعده آن سم را در میان ظرف شیر ریخت و آن ظرف را نزد امام حسن (ع) گذارد، امام آن را آشامید و هماندم احساس مسمومیت کرده به جُعده فرمود: «مرا کشتی خدا تو را بکشد، سوگند به خدا به آرزویت نمی رسی و خداوند تو را رسوا خواهد کرد»، دو روز بعد از این مسمومیت، آن حضرت به شهادت رسید، و معاویه در مورد جعده به قول خود وفا نکرد و او را همسر یزید ننمود، او بعد از امام حسن (ع) با مردی از خاندان طلحه ازدواج کرد، و دارای فرزندانی شد، هرگاه بین آن فرزندان و سایر افراد قریش نزاعی می شد، به آنان می گفتند:

یا بَنِی مُسِمَّةُ الاَزواجِ

: «ای پسران آن زنی که شوهران را زهر می خوراند». ⁽¹⁾

---

عمر بن اسحا می گوید: من با حسن و حسین (ع) در خانه بودیم، پس امام حسن (ع) برای تطهیر بیرون رفت و هنگام بازگشت فرمود: «بارها مرا زهر دادند ولی هیچگاه مانند این بار نبود ولی هیچگاه مانند این بار نبود همانا پاره ای از جگرم افتاد، و با چوبی که همراهم بود آن را حرکت دادم».

امام حسین (ع) فرمود: چه کسی تو را زهر داد؟

امام حسن (ع) فرمود: از آن کس چه می خواهی؟ آیا می خواهی او را بکشی؟ اگر آن کسی باشد که من می دانم، خشم و عذاب خداوند بر او بیش از تو است، و اگر او نباشد که من دوست ندارم بی گناهی به خاطر من گرفتارگردد». ⁽¹⁾

پس از آنکه امام حسن (ع) مسموم شد چهل روز بیمار شده و بستری گردید و سرانجام در ماه صفر به شهادت رسید. ⁽²⁾

---

در نقل دیگر آمده: امام صادق (ع) فرمود: وقتی امام حسین (ع) به بالین برادر آمد و وضع حال برادر را مشاهده کرد، گریست، امام حسن (ع) فرمود: برادرم چرا گریه می کنی؟

امام حسین (ع) فرمود: چگونه گریه نکنم که تو را مسموم می بینم، مرا بی برادر نمودند.

امام حسن (ع) فرمود: برادرم، گرچه مرا با زهر، مسموم کردند، در عین حال آنچه بخواهم (از آب، شیر، دوا و...) در اینجا آماده است و برادران و خواهران و بستگانم نزد من جمع هستند ولی:

لا یَوْمَ کَیَوْمِکَ یا اَباعَبْدِاللهِ، یَزْدَلِفُ اِلَیکَ ثَلاثُونَ اَلفَ رَجُلٍ، یَدَّعُونَ اَنَّهُمْ مِنْآ اُمَّةِ جَدِّنا فَیَجتَمِعُونَ عَلی قَتْلِکَ وَ سَفکِ دَمِکَ...

: هیچ روزی به سختی روز شهادت تو نیست ای ابا عبدالله، سی هزار نفر که خود را از امت جد ما می نامند و مسلمان می دانند تو را محاصره کرده و به کشتن تو و ریختن خون تو اقدام می نمایند، آنها حرمت تو را هتک می کنند

و بچة تو را اسیر نمایند، و اموال تو را غارت نمایند در این هنگام لعنت خدا بر بنی امیه روا گردد.

برادرم چگونگی شهادت تو بقدری جانسوز است که:

وَ یَبکِی عَلَیْکَ کُلُّ شَیء حَتّی الْوَحشِ فِی الفَلَواتِ وَ الحِیتانَ فِی البَحارِ.

: «همه چیز از آسمان و زمین بر تو گریه کنند، حتی حیوانات صحرائی و دریائی برای مصیبت جانسو تو سرشک اشک بریزند». ⁽¹⁾

وصیت به امام حسین (ع)

امام باقر (ع) فرمود: وقتی که امام حسن (ع) به حالت احتضار درآمد به امام حسین (ع) فرمود: برادرم به تو وصیتی می کنم آن را رعایت کن و انجام بده، وقتی که مُردم، جنازه ام را آمادة دفن کن، سپس مرا به سوی قبر رسول خدا (ص) ببر تا با او تجدید عهد کنم، آنگاه مرا به جانب قبر مادرم فاطمه (س) برگردان، سپس مرا به بقیع ببر و در آنجا دفن کن، و بدانکه از طرف حُمَیرا (عایشه) که مردم از کارهای خلاف او و دشمنی او با خدا و پیغمبر و ما خاندان آگاه هستند مصیبتی به من می رسد.

وقتی که آن حضرت وفات کرد، جنازه اش را روی تابوتی گذاشتند، و او را به محلی که پیامبر (ص) بر جنازه ها نماز می خواند بردند، امام حسین (ع) بر جنازه نماز گذارد، پس از نماز، جنازه را کنار قبر رسول خدا (ص) بردند، و در آنجا اندکی توقف کردند.

اعتراض عایشه و گفتار امام حسین (ع)

برای عایشه خبر بردند که بنی هاشم می خواهند جنازه را کنار قبر رسول خدا

(ص) دفن کنند، عایشه بر استری زین کرده سوار شد و به آنجا آمد و ایستاد و گفت:

نجوا ابنکم عن بینی فانه لا یدفن فیه شیی و لا یهتک علی رسول الله حجابه.

: «فرزند خود را از خانة من بیرون برید که نباید در اینجا چیزی دفن شود و نباید حجاب پامبر (ص) دریده گردد».

امام حسین (ع) به او فرمود: تو و پدرت از پیش حجاب پیامبر (ص) را دریدید و تو به خانة پیامبر (ص) کسی را بردی (مقصود ابوبکر است) که دوست نداشت نزدیک او باشد و خدا از این کار از تو بازخواست خواهد کرد، همانا برادرم حسن (ع) به من امر کرد که جنازه اش را نزدیک پدرش بیاورم تا تجدید عهد کند، و بدانکه برادر من از همة مردم به خدا و رسولش و معنی قرآن داناتر بود، و نیز او داناتر از این بود که حجاب رسول خدا (ص) را پاره کند... اگر دفن کردن در کنار قبر رسول خدا (ص) از نظر ما جایز بود، می فهیمیدی که برخلاف میل تو او در آنجا دفن می شد (ولی کلنگ زدن نزدذ گوش پیامبر (ص) از نظر ما جایز نیست).

سپس محمد حنفیّه رشتة سخن را بدست گرفت و فرمود: ای عایشه! یک روز بر استر می نشینی و یک روز (در جنگ جمل) بر شتر می نشینی و تو به علت دشمنی که با بنی هاشم داری، نه مالک نفس خود هستی و نه در زمین قرار می گیری.

عایشه رو به او کرد و گفت: «ای پسر حنفیه، اینها فرزندان فاطمه ها هستند که سخن می گویند، دیگر تو چه می گوئی؟».

امام حسین (ع) به او فرمود: محمد را از بنی فاطمه به کجا دور می کنی، سوگند به خدا که او زادة سه فاطمه است: 1- فاطمه دختر عمران (مادر ابوطالب) 2- فاطمه بنت اسد (مادر علی علیه السلام) 3- فاطمه دختر زائدة بن اصم (مادر عبدالمطب).

بار دیگر عایشه گفت: «پسر خود را دور کنید و ببرید که شما قومی دشمن

هستید».

امام حسین (ع) جنازه را به سوی بقیع حرکت داد. ⁽¹⁾

**

در نقل دیگر آمده: هنگامی که پس از غسل، جنازه را به سوی قبر رسول خدا (ص) حرکت دادند، مروان (که حاکم مدینه بود) با همدستانش یقین کردند که می خواهند جنازه امام حسن (ع) را کنار قبر جدش رسول خدا (ص) دفن کنند، به گرد هم آمدند و لباس جنگ پوشیدند و رو در روی بنی هاشم قرار گرفتند، عایشه سوار بر استر فریاد می زد: «من دوست ندارم فرزند خود را به خانة من بیاورید».

مروان می گفت:

یا رُبَّ هَیْجا هِیَ خَیرٌ مِنْ دِعَه، اَیُدْفَنُ عُثْمانُ فِی اَقْصَی الْمَدیِنَةِ، وَ یَدْفَنُ الْحَسَنُ (ع) مَعَ النَّبِیّ؟ لا یَکُونُ ذلِکَ اَبَداً...

: «چه بسا جنگی که بهتر از آسایش است، آیا عثمان در دورترین جای مدینه دفن شود و حسن (ع) با پیغمبر (ص) به حاک سپرده شود، تا من شمشیر بدست دارم نمی گذارم».

نزدیک بود جنگ شدیدی بین بنی امیه و بنی هاشم واقع شود، عبدالله بن عباس نزد مروان شتافت و گفت: ای مروان، ما می خواهیم با زیارت قبر پیامبر (ص) تجدید عهدی کنیم، نمی خواهیم امام حسن را در کنار قبر آن حضرت دفن کنیم... سپس رو به عایشه کرد و گفت: «این چه رسوائی است ای عایشه! روزی بر استر و روزی بر شتر، می خواهی نور خدا را خاموش کنی و با دوستان خدا بجنگی، بازگرد که به آنچه دوست داری رسیده ای (یعنی آسوده باش ما نمی خواهیم جنازة امام حسن (ع) را کنار قبر رسول خدا دفن کنیم( خداوند انتقام این خاندان را گرچه پس از مدت طولانی باشد، خواهد گرفت». ⁽²⁾

مَنَعَتْهُ عَنْ حَرَمِ الرَّسُولِ ضَلالَةً *** وَ هُوَ ابْنُهُ فَلِاَیِّ اَمْرٍ یُمْنَعُ

فَکَاَنَّهُ رُوحُ النَّبِیِّ وَ قَدْ رَأَتْ *** بِالْبُعْدِ بَیْنَهُما الْعَلائقُ تُقْطَعُ

: «عایشه از روی گمراهی، ورود جنازة امام حسن (ع) را به حرم رسول خدا (ص) منع کرد، با اینکه امام حسن (ع) پسر پیامبر (ص) بود، چرا او منع کرد؟ حسن (ع) همچون روح پیامبر (ص) است، و عایشه گمان کرد به خاطر فاصله انداختن بین (جنازة) آن دو، علاقه آنها نسبت به همدیگر گسیخته می شود».

تیر باران جنازه

محدّث قمی (مرحوم شیخ عبّاس) از صاحب مناقب نقل می کند: جنازة امام حسن (ع) را تیر باران کردند و (هنگام دفن) هفتاد چوبة تیر از آن بیرون آوردند. ⁽¹⁾

از این رو در زیارت جامعة ائمة المؤمنین (ع) می خوانیم:

وَ اَنْتُمْ صَریع قَدْ فَلَقَ السَّیْفُ هامَتَهُ وَ شَهِیدٍ فَوْقَ الْجَنازَةِ قَدْ شُکَّتْ اَکفانُهُ بِالسِهامِ وَ قَتِیل بِالعَراءِ قَد رُفِعَ فَوْقَ الْقَناةِ رَأْسُهُ وَ مُکبَّلٍ فِی السِجْنِ قَدْ رُضَّتْ بِالحَدِیدِ اَعْضائُهُ وَ مَسْمُومٍ قَدْ قُطِْعَتْ بِجُرَعِ السَّمِّ اَمْعائُهُ.

: «شما (خاندان نبوت هر کدام گرفتار ظلمی شدید) یکی با فرق شکفته در محراب افتاده، و دیگری پس از شهادت در بالای تابوت، پارچه های کفنش از تیرهای دشمن سوراخ سوراخ شده، و بعضی از شما پس از کشته شدن در بیابان سرش بالای نیزه، زده شده، و بعضی از شما در گوشه های زندان به زنجیر کشیده شده، و اعضایش بر اثر فشار آهن کوفته شده، و یا بر اثر زهر، اندرونش قطعه قطعه گشته است». ⁽²⁾

امام حسین (ع) و یاران جنازة امام حسن (ع) را به قبرستان بقیع بردند و در آنجا کنار قبر جده اش فاطمه بنت اسد به خاک سپردند.

مرثیة امام حسین (ع)

وقتی که امام حسین (ع) جنازة برادر را در لحد قبر نهاد، این اشعار را در سوگ آن حضرت خواند:

ءَاَدْهُنُ رَاْسِی اَمْ اَطِیبُ مُحاسِنِی *** وَ رَأْسُکَ مَغْفُور وَ اَنتَ تَسلیب

فَلا زِلْتُ اَبکِی ما تَغَنَّتْ حِمامَةٌ *** عَلَیْکَ وَ ما هَبَّتْ صَبا وَ جُنُوبُ

بُکائی طَویلٌ وَ الدُّمُوعُ غَریِزَةٌ *** وَ أَنْتَ بَعِیدٌ وَ الْمَزارُ قَرِیبٌ

فَلَیْسَ حَرِیباً مَنْ اُصِیبَ بِمالِهِ *** وَلکِنَّ مَن واری اَخاهُ حَرِیبٌ

: «آیا موی سرم را روغن بزنم و یا موی محاسنم را با عطر خوشبو کنم، با اینکه سرت را روی خاک می نگرم و تو را همچون درخت ضاخ و برگ ریخته می نگرم.

همواره تا کبوتر آواز می خواند، و باد شمال و جنوب می وزد، برای تو گریه می کنم.

گریه ام طولانی است، و اشکهایم روان است، و تو از ما دور شده ای و قبرت نزدیک است.

آن کس که مالش ربوده شده، غارت شده نیست، بلکه غارت شده کسی است که برادرش را در دل خاک بپوشاند». ⁽¹⁾

ای ماه چرخ پیر و مهین پور عقل پیر *** کز عمر سیر بودی و در بند غم اسیر

قربان آن دل و جگر پاره پاره ات *** از زهر جانگداز وز دشنام و زخم تیر

ای در سریر عشق، سلیمان روزگار *** از غم تو گوشه گیر ولی اهرمن امیر

---

از دوستان ملامت بی حد شنیده ای *** تنها ندیده ای ستم از دست اجنبی

زهر جفا نمود تو را آب خوشگوار *** از بکه تلخ کامی و بی تاب و پر تبی

گردون شود نگون و رخ مهر و مه سیاه *** کافتاده در لَحد چه تو تابنده کوکبی

نشنیده ام نشانة تیر ستم شود *** جز نعش نازنین تو در هیچ مذهبی

ای مفتقر بنال چون قُمری در این عزا *** کاین غصّه نیست کمتر از آن زهر جانگزا ⁽¹⁾

---

از تاب رفت و تشت طلب کرد و ناله کرد *** وان تشت را ز خون جگر باغ و لاله کرد

خونی که خورده بود همه عمر از گلو بریخت *** دل را تهی ز خون دل چند ساله کرد

(وصال شیرازی)

خون جگر در طشت

جنادة بن امیّه روایت می کند: در آن بیماری که امام حسن (ع) بر اثر آن به شهادت رسید، به عیادت آن حضرت رفتم، دیدم تشتی در نزد آن حضرت است و خون گلویش در آن می ریخت، لخته های جگرش در آن بود، گفتم: ای مولای من چرا معالجه نمی کنی؟

فرمود: ای بندة خدا، مرگ را به چه چیز معالجه کنم...

سپس به حضرت عرض کردم مرا موعظه کن، فرمود:

اِسْتَعِدْ لِسَفَرِکَ، وَ حَصِّلْ زادَکَ قَبْلَ حُلُولِ اَجَلِکَ، وَ اعْلَم اَنَّکَ تَطْلُبُ الدُّنْیا وَ الْمَوتُ یَطْلُبُکَ...

: «ای جناده! آمادة سفر آخرت باش، و قبل از پایان عمر، توشه سفر آخرت را بدست آور، و بدان که تو در جستجوی دنیا هستی و مرگ در جستجوی تو است، و هیچگاه غم و اندوه فردا را که نمیامده امروز مخور».

جناده می گوید: ناگاه دیدم امام حسین (ع) وارد حجره شد، در حالی که رنگ حسن (ع) زرد شده بود و نفسش قطع می شد، حسین (ع) خود را به روی بدن برادر افکند، و سر و چشم او را بوسید و نزد او نشست و ساعتی به یکدیگر راز گفتند. ⁽¹⁾

هرگز کسی دچار محن چون حسن نشد *** ور شد دچار آنهمه رنج و محن نشد

یوسف اگر چه از پدر پیر دور ماند *** لیکن غریب و بی همه کس در وطن نشد

جز غم نصیب آن دل والا گهر نبود *** جز زهر بهر آن لب شکر شکن نشد

از دوست آنچه دید، ز دشمن روا نبود *** جز صبر، دردهای دلش را دوا نبود

هرگز دلی ز غم چو دل مجتبی نسوخت *** ور سوخت ز اجنبی، دگر از آشنا نسوخت

خونابة غم از جگر اندر پیاله ریخت *** یا غنچة دل از دهن شاخه لاله ریخت

آن سروری که صاحب بیت الحرام بود *** بیت الحرام بهر چه بروی حرام بود ⁽¹⁾

خوشحالی معاویه از شهادت امام حسن (ع)

هنگامی که خبر شهادت امام حسن (ع) به معاویه رسید، بسیار خوشحال شد، و به سجده افتاد و سجدة شکر بجا آورد و تکبیرگفت. در آن هنگام ابن عباس (پسر عموی علی علیه السّلام) در شام بود، معاویه او را به حضور طلبید و در حالی که شادی می کرد به او تسلیت گفت و سپس از ابن عباس پرسید: «حسن بن علی (ع) چند سال داشت؟».

ابن عباس: همة قریشین به سن و سال او آگاهی دارند، عجیب است که تو اظهار بی اطلاعی می کنی.

معاویه: شنیده ام حسن (ع) کودکان خردسال دارد.

ابن عباس: هر کوچکی بزرگ می شود، و این را بدان که کودکان خردسال ما مانند پیران کهنسال هستند، و براستی چرا تو از وفات حسن (ع) شادمان هستی، سوگند به خدا مرگ او، اجل تو را تأخیر نمی اندازد، و قبر او، گودال قبر تو را پر نمی کند، و براستی چقدر بقای عمر ما و تو بعد از او، اندک است! ⁽²⁾

5- ذکر مصیبت معصوم پنجم امام حسین علیه السلام

حسین بن علی (ع) در سوم شعبان سال چهارم ه- .ق در مدینه متولد شد و در روز عاشورای سال 61 هجری در کربلا در سن 57 سالگی به شهادت رسید، مرقد شریفش در کربلا در کشور عراق است.

آن حضرت حدود یازده سال امامت کرد که حدود ده سال آن مصادف با خلافت معاویه بود و حدود شش ماه آن مصادف با خلافت یزید بود.

ماجرای شهادت آن حضرت و یارانش، در کربلا، بسیار مشروح است که در بخش دوم این کتاب ذکر خواهد شد، و ما در اینجا برای حفظ ترتیب، تنها به ذکر چگونگی شهادت آن حضرت به طور اختصار می پردازیم:

پس از آنکه یاران و بستگان آن حضرت به شهادت رسیدند و او تنها ماند، مانند شیر شرزة شجاعت به میدان تاخت و به جنگ با دشمن پرداخت به جانب راست دشمن حمله کرد و این شعر را به عنوان رَجَز می خواند:

اَلْمُوْتُ اَوْلی مِنْ رُکُوبِ الْعارِ *** وَ الْعارُ اَولیُ مِنْ دُخُولِ النّارِ

: «مرگ بهتر از پذیرفتن ننگ است و پذیرفتن ننگ (و شکست ظاهری) بهتر از ورود در آتش دوزخ است».

و به جانب چپ دشمن حمله کرد و گفت:

اَنَا الْحُسینُ بْنِ عَلِیٍّ اَلَیْتُ اَنْ لا اَنْشَنِی *** اَحْمِی عَیالاتِ اَبِی، اَمْضِی عَلی دِینِ النَّبِیِّ

: «من حسین پسر علی (ع) هستم، سوگند یاد کرده ام که در مقابل دشمن سر فرود نیاورم، من از اهل و عیال پدرم حمایت می کنم و در راه آئین پیامبر (ص) کشته می شوم».

آنچنان جنمگید که غیر از مجروحین، هزار و نهصد و پنجاه نفر از دشمن را کشت.

عمرسعد فریاد زد: «وای بر شما آیا می دانید که با چه کسی می جنگید؟ این شخص فرزند سطبر سینه و قوی قامت است، این پسر کسی است که (مشرکان) عرب را کشت، از هر جهت به او حمله کنید، لشگریان از هر سو به آن حضرت حمله کردند، از امام باقر (ع) نقل شده که فرمود: در بدن امام حسین (ع) اثر سیصد و بیست و چند ضربه نیزه، و ضربة شمشیر و نشانة تیر وجود داشت. و تیزهائی که در سوراخهای زرة آن حضرت گیر کرده بود مانند تیرها در بدن خارپشت جلوه می کرد. ⁽¹⁾

شمر فریاد زد چرا در کشتن حسین (ع) خودداری می کنید؟ در انتظار چه هستید؟ مگر نمی بینید که تیرها و نیزه ها بدن او را داغ نموده و توان را از او برده است، بر او حمله کنید.

دژخیمان حمله کردند، هر کدام با حربه ای که در دست داشت بر بدن نازنین آن حضرت زد. ⁽²⁾

---

هلال بن نافع (که جزء سربازان دشمن بود) می گوید: در نزدیک حسین (ع)

ایستاده بودم، می دیدم که آن حضرت به خود می پیچید، سوگند به خدا هرگز کُشتة آغشته به خونی ندیده بودم که چهره ای برافروخته و نورانی مانند چهرة حسین (ع) داشته باشد، درخشش صورت آن بزرگوار مرا از فکر دربارة قتل او، بازداشت، در آن حال، آب طلبید، ولی کسی برای او آب نبرد.

شخص جسوری گفت: تو آب نیاشامی تا از حمیم دوزخ بنوشی.

آن حضرت در پاسخ فرمود: «من وارد بر جدّم رسول خدا (ص) می شوم و در جوار او سکونت می کنم، و از ظلمهائی که از ناحیة شما به من رسید به او شکایت می نمایم».

دشمنان بقدری نسبت به آن حضرت خشمگین بودند که گویا خداوند در قلب هیچیک از آنها ذرّه ای رحم قرار نداده بود. ⁽¹⁾

آن بزرگوار در لحظات آخر، چنین مناجات می کرد:

صَبْراً عَلی قَضائکَ یا رَبِّ لا اِلهَ سِواکَ یا غِیاثَ المُستَغِیثِینَ، ما لِی رَبُّ سِواکَ، وَ لا مَعْبُود غیرک، صبراً علی حکمک یا غیاث من لا غیاث له، یا دائماً لا نفاد له، یا محیی الموتی یا قائماً علی کل نفس، بما کسبت احکم بینی و بینهم و انت خیر الحاکمین.

: «نسبت به قضای تو صبر می کنم ای پروردگار که معبودی غیر از تو نیست، ای پناه پناه آورندگان، پروردگار و معبودی غیر از تو ندارم، صبر می کنم بر حکم تو ای پناه بی پناهان، و ای خدائی که همیشه هستی، ای زنده کنندة مردگان و ای کسی که بر اعمال هر کسی ناظر و مسلّط می باشی، بین من و دشمن خودت حکم کن که تو حاکمترین حاکمان هستی».⁽²⁾

عمرسعد فریاد زد: به سوی حسین (ع) بروید و او را راحت کنید.

شمر به سوی حسین (ع) شتافت و بر سینه آن حضرت نشست، و محاسن آن حضرت را با دست گرفت و با دوازده ضربه سر نازنین آن مظلوم غریب را از بدن جدا نمود. ⁽¹⁾

ای شمر، تشنه جگر مصطفی است این *** مهر سپهر سلسلة اصطفا است این

مهمانیش کنی و بُری تشنه لب سرش *** آخر نه، مهمان کوی خدا است این

---

ای لب عطشان به نزد آب حسین جان *** کشتة شمشیر بی حساب حسین جان

شرح غم و محنت تو تا صف محشر *** کرده دل انس و جان کباب حسین جان

قطرة آبی ز کوفیان طلبیدی *** از چه ندادت کسی جواب حسین جان

بقیه ماجرای شهادت امام حسین علیه السلام در بخش دوم ...

6- ذکر مصیبت معصوم شش امام سجّاد علیه السلام

اشاره

حضرت علی بن الحسین، امام سجاد (ع) در روز 5 شعبان یا 15 جمادی الاولی سال 38 هجری قمری در مدینه دیده به جهان گشود و در 12 یا 18 و بنابر مشهور در 25 محرم سال 95 ه-.ق در سن حدود 56 سالگی مسموم شده و به شهادت رسید، آن حضرت در واقعه کربلا 23 سال داشت، مرقد شریفش در مدینه در قبرستان بقیع کنار قبر امام حسن مجتبی (ع) است.

دوران امامت او که 35 سال بود مصادف با دشوارترین دوران ظلم و خفقان امویان (از یزید تا ولیدبن عبدالملک) گذشت.

---

امام سجّاد در دوران زندگی، رنجها و ناراحتیهای بسیار دید، در ماجرای کربلا، سخت ترین شکنجه ها و ستمها به او وارد آمد، و بعد که به مدینه بازگشت در طول 35 سال عمر خود، همواره از مصائب کربلا یاد می کرد و می گریست و در حالی که اشک می ریخت می فرمود:

قُتِلَ اِبْنُ رَسُولِ اللهِ جائعاً، قُتِلَ اِبْنُ رَسُولِ اللهِ عَطْشانا.

: «حسین (ع) فرزند رسول خدا (ص) را گرسنه و تشنه کشتند». ⁽¹⁾

روزی یکی از غلامانش مخفیانه به او نگریست، دید او به سجده افتاده و گریه می کند، عرض کرد: «آیا وقت پایان حزن نرسیده است؟».

امام سجاد (ع) به او فرمود: «وای بر تو، مادرت به عزایت بنشیند، حضرت یعقوب (ع) در میان دوازده پسر، یکی از پسرانش حضرت یوسف (ع) از نظرش غایب گردید، گریه می کرد و می گفت:

یا اَسَفی عَلی یُوسُفَ وَ اَبْیَضَّت عَیْناهُ مِنَ الْحُزْنِ وَ هُوَ کَظِیمٌ.

: «آه و اندوه! بر یوسف، و چشم یعقوب بر اثر اندوه، سفید شد و او خشمگین بود». (یوسف -84)

و من در نزدیک خود، پدر و جماعتی از بستگانم را دیدم که سر بریدند، چگونه گریه نکنم؟

آن حضرت به نوادگان عقیل بیبشتر از نوادگان جعفر طیّار، نظر لطف داشت، وقتی علتش را پرسیدند، فرمود: «من وقتی که بیاد جانبازیهای پدران آنها در کنار امام حسین (ع) در کربلا می افتم، دلم به حال آنها می سوزد». ⁽¹⁾

---

یعقوب در فراق پر روز و شب گریست *** تا دیدگانش از غم یوسف سفید شد

من چون کنم که آنچه مرا بود سرپرست *** یک روز جمله از نظرم ناپدید شد

سقّا ندیده کس به جهان تشنه جان دهد *** عباس تشنه در لب دریا شهید شد

اکبر ز باب خویش تقاضای آب کرد *** افسوس و آه، از پدرش ناامید شد

مسموم شدن امام سجّاد

مقام امام سجاد (ع) و توجه معنوی مردم حجاز به آن بزرگوار موجب شد که هشام بن عبدالملک در عصر حکومت ولید بن عبدالملک نقشة قتل آن حضرت را بریزد.

او توسط افراد مرموزی، آن حضرت را مسموم کرد، و آن بزرگوار بستری گردید و معالجات سودی نبخشید، و به شهادت رسید. ⁽¹⁾

و بعضی نقل می کنند: آن حضرت بر اثر زهری که ولید بن عبدالملک (ششمین خلیفة اموی) به آن حضرت خورانید، مسموم شده و به شهادت رسید (و این قول از نظر تطبیق تاریخی، صحیح تر به نظر می رسد).

و ممکن است که آن حضرت با دسیسة هشام بن عبدالملک، به دستور برادرش ولیدبن عبدالملک، مسموم شده باشد، و هر دو در این امر شریک باشند.

و از دعوات راوندی نقل شده که آن حضرت در بستر شهادت مکرر می گفت:

اَللهُمَّ ارحَمْنِی فَاِنَّکَ کَریمٌ، اَللهُمَّ ارحَمْنِی فَاِنَّکَ رَحِیمٌ.

: «خدایا به من رحم کن که تو بزرگوار هستی، خدایا به من رحم کن که تو مهربان هستی».⁽²⁾

---

امام باقر (ع) فرمود: هنگامی که وفات پدرم فرا رسید مرا به سینة خود چسبانید و فرمود: پسر جانم:

اِیاکَ وَ ظُلْمَ مَنْ لا یَجِدُ عَلَیْکَ ناصِراً اِلاّ اللهَ.

: «پرهیز از ستم کردن بر کسی که یاوری برای انتقام تو جز خدا ندارد». ⁽³⁾

حضرت ابوالحسن (ع) فرمود: هنگامی که وفات امام سجاد (ع) نزدیک شد، سه بار بیهوش شد و سپس دیده با کرد و سورة اذا وقعت الواقعه و انا فتحنا را قرائت کرد و فرمود:

اَلْحَمْدُ للهِ الَّذی صَدَقَنا وَعْدَهُ وَ اَوْرَثنا الاَرْضَ نَبوَّءُ مِنَ الْجَنَّة حَیْثُ نَشاءُ فَنِعْمَ اَجْرُ الْعاملین.

: «سپاس خداوند را که وعدة خود را با ما وفا کرد و زمین را میراث ما قرار داد و در بهشت هر جا که بخواهیم اقامت می نمائیم، چه نیک است پاداش اهل عمل». (زمر -4)

سپس هماندم از دنیا رفت. ⁽¹⁾

مرگ جانسوز شتر امام سجاد (ع)

امام باقر (ع) فرمود: حضرت سجاد (ع) ناقه (شتر ماده) ای داشت که 22 صفر با او به حج رفته بود و حتی یک تازیانه به او نزده بود، بعد از وفات آن حضرت ما بی خبر بودیم ناگاه یکی از خدمتگزاران آمد و گفت: ناقه بیرون رفته و کنار قبر امام سجاد (ع) زانو زده است، گردنش را به قبر میمالد و می نالد، با اینکه هنوز قبر را ندیده بود. ⁽²⁾

و در نقل دیگر آمده: امام باقر (ع) نزد آن شتر آمد، دید در خاک می غلطد و اشک می ریزد، به او فرمود: اکنون بس است برخیز به جایگاه خود برو، او برخاست و به جایگاه خود بازگشت، بعد از چند لحظه سراسیمه کنار قبر امام سجاد (ع) رفت و در خاک غلطید و اشک می ریخت، امام باقر (ع) کنار او آمد و فرمود: اکنون بس است برخیز، او برنخواست، فرمود: آزادش بگذارید، او وداع می کند، سه

روز به همان حالا بود تا مرد. ⁽¹⁾

خراشهای بدن امام سجاد (ع)

هنگامی که امام سجاد (ع) از دنیا رفت، مردم مدینه فهمیدند که آن حضرت به صد خانواده، غذا می رسانده است.

جمعی از فقرای مردم مدینه نمی دانستند که معاش آنها از کجا تأمین می شود، وقتی که امام سجاد (ع) از دنیا رفت، دریافتند که او بود شبانه به طور ناشناس غذای آنها را به دوش خود حمل کرده و به آنها می رسانید، هنگام غسل جنازة آن حضرت، خراشهائی در بدن او دیدند که آثار انبانها و بارهای غذا و طعام بود که شبها برای فقراء حمل می کرد. ⁽²⁾

بعضی نقل کرده اند: امام باقر (ع) پس از غسل، گریة سختی کرد، بعضی از اصحاب او را دلداری می دادند، فرمود: هنگام غسل، آثار غل جامعه را در بدن نازنین پدرم دیدم بیاد مصائب آن حضرت هنگام اسارت شدم....

7- ذکر مصیبت معصوم هفتم امام باقر علیه السلام

اشاره

حضرت محمد باقر (ع) امام پنجم (ع) در اوّل ماه رجب یا سوّم ماه صفر سال 57 ه-.ق در مدینه متولد شد، مادرش فاطمه (س) دختر امام حسن (ع) بود، و آن حضرت در روز دوشنبه 7 ذیحجه سال 114 ه-.ق در سن 57 سالگی در مدینه از دنیا رفت، مرقد شریفش در قبرستان بقیع کنار قبر پدرش امام سجاد است.

او نوزده سال و ده ماه و دوازده روز (از 95 تا 114 ه-.ق) امامت کرد و سرانجام به دستور هشام بن عبدالملک (دهمین خلیفة اموی) مسموم گردید.

آن حضرت در جریان کربلا همراه پدر بود در حالی که از عمر شریفش سه سال و شش ماه و ده روز گذشته بود. ⁽¹⁾او تمام مصائب کربلا و اسارت را از نزدیک دید و خود جزء مصیبت زدگان بود و به عنوان اسیر کوچک، سختیهای اسارت را دید، ظاهراً مادرش دختر امام حسن (ع) نیز در کربلا بوده، و مصائب برادران و عموها و عموزادگان و... را تحمل کرده و سختیهای دوران اسارت را دیده است.

ستمهای هشام به امام باقر (ع)

بیشتر دوران امامت امام باقر (ع) مصادف با حکومت طاغوتی هشام بن

عبدالملک بود.

در این دوران، امام باقر (ع) و یارانش شدیداً تحت نظر و سانسور بودند، صفوان بن یحیی از جدّش محمد نقل می کند: به در خانة امام باقر (ع) رفتم و اجازة ورود خواستم، به من اجازه ندادند ولی به دیگری اجازه دادند، به منزل بازگشتم در حالی که بسیار ناراحت بود، بر روی تختی که در حیاط بود دراز کشیدم و غرق در فکر بودم که چرا امام به من بی اعتنایی کرد، و با خود می گفتم فرقه های مختلف مانند زیدیه و حروریه و قدریه و... به حضور امام می روند و تا ساعتها نزد امام می مانند، ولی من که شیعه هستم این طور؟!

در این فکرها غوطه ور بودم، ناگهان صدای در را شنیدم، رفتم در را باز کردم دیدم فرستادة امام باقر (ع) است و می گوید: همین اکنون به حضور امام بیا، لباسم را پوشیدم و به حضور امام رفتم، به من فرمود: «ای محمد! حساب قدریه و حروریّه و زیدیّه و.... نبود، بلکه ما از تو کناره گرفتیم به خاطر این و آن» (یعنی جاسوسان حکومت دوستان ما را نشناسند که باعث آزار آنها گردند) من این گفتار امام باقر (ع) را پذیرفتم و خیالم راحت شد. ⁽¹⁾

امام باقر (ع) در زندان

وجود مقدّس امام باقر (ع) و روش و حرکات او در مدینه، گرچه مبارزة رو در رو و علنی با دستگاه طاغوتی هشام نبود، ولی همة آن برنامه ها نشانة یک نوع مخالفت با آن دستگاه بود، سرانجام هشام تصمیم گرفت تا آن حضرت را از مدینه به شام تبعید کند.

مأمورین، آن حضرت را با پسرش امام صادق (ع) از مدینه به شام آوردند، و برای اهانت به مقام آن حضرت سه روز به او اجازة ورود به نزد هشام ندادند، و حتی

آنها را در اردوگاه غلامان جای دادند هشام به درباریان خود گفت: وقتی که محمد بن علی (ع) (امام باقر) وارد مجلس شد، نخست من او را سرزنش می کنم، وقتی که سکوت کردم شما به اتفاق او را سرزنش کنید.

به دستور هشام، به امام باقر (ع) اذن ورود دادند، حضرت وارد مجلس شاهانه شد، و با دست به اهل مجلس اشاره کرد و فرمود: اَلسَّلامُ عَلَیکُم، سلام عمومی به همة حاضران کرد و نشست.

هشام دید امام باقر (ع) سلام خصوصی به او نکرد، به علاوه بی اجازة او نشست، خشمش بیشتر شد و گفت: ای محمدبن علی! همواره یک نفر از شما میان مسلمین اختلاف انداخته و مردم را به بیعت خود می خواند و خود را امام می داند، سرزنش بسیار کرد.

وقتی که ساکت شد، اهل مجلس طبق توطئة قبل به سرزنش آن حضرت پرداختند پس از آنکه همه ساکت شدند، امام باقر (ع) بر پا ایستاد و فرمود: ای مردم کجا می روید و شما را کجا می برند؟ خداوند اولین افراد شما را به وسیلة ما راهنمائی کرد و هدایت آخرین افراد شما نیز با ما خواهد بود، اگر شما به پادشاهی چند روزه دل بسته اید، پادشاهی ابدی با ما است، چنانکه خداوند می فرماید:

وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ. «عاقبت برای پرهیزکاران است». (صص - 83)

هشام دستور داد آن حضرت را به زندان افکندند.

ولی طولی نکشید که روش آن حضرت در زندان، همة زندانیان را به سوی او جلب کرد، جریان را به هشام گزارش دادند، سرانجام هشام دستور داد آن حضرت را تحت نظر به سوی مدینه باز گردانند ⁽¹⁾و در مسیر راه اتفاقاتی افتاد که بر ای رعایت اختصار از ذکر آنها خودداری شد.

مسموم شدن امام باقر (ع)

آنچه مسلم است این است که امام باقر (ع) با طرح مرموز و مخفیانة هشام بن عبدالملک، مسموم شده و به شهادت رسید، ولی عامل و چگونگی آن بروشنی مشخص نیست.

بعضی می نویسند: ابراهیم بن ولید بن یزید بن عبدالملک (پسر برادر زادة هشام) آن حضرت را مسموم نمود. ⁽¹⁾

و بعضی می نویسند: زیدبن حسن به دستور هشام، زهرا را به زین اسب مالید و اسب را به حضور امام باقر (ع) آورد، و اصرار کرد که آن حضرت بر ان سوار گردد، آن حضرت ناگزیر بر آن سوار شد و آن زهر در بدن او اثر کرد، به گونه ای که رانهایش متورم شد، و سه روز در بستر سخت بیماری افتاد و سرانجام به شهادت رسید.

آن حضرت ساعات آخر عمر، کفنهای خود را که پارچه سفیدی که با آن احرام بجا آورده بود مشخص نمود. ⁽²⁾

از کف برفت صبر و نماندش دگر قرار *** دین شد تهی ز مخزن اسرار کردگار

از ضعف بر جبین منیرش عرق نشست *** ارکان پنجمین امامت ز هم شکست

گاهی زبان به ذکر حق و گه شدی به هوش *** از دل کشیده آه شرر بارو شد خموش

وصیت امام باقر (ع)

امام صادق (ع) فرمود: پدرم هنگام وفات آنچه در اطرافش (از کتب و سلاح و نشانه های امامت) بود به من سپرد و فرمود: گواهانی نزد من بیاور، من چهار نفر از قریش را که نافع غلام عبدالله بن عمر در میان آنها بود، حاضر کردم، پس فرمود: بنویس: :این است آنچه حضرت (ابراهیم و) یعقوب (ع) به پسرانش وصیت کرد:

یا بَنِیَّ اِنَّ اللهَ اصْطَفی لَکُمُ الدِّینَ فَلا تَمُوتُنَّ اِلاّ وَ اَنْتُمْ مُسْلِموُنَ.

: «فرزندان من، خداوند این آئین پاک را برای شما برگزیده و شما جز به آئین اسلام (تسلیم در برابر فرمان خدا) نمیرید». (بقره -132)

و محمدبن علی (ع) به جعفر بن محمد (ع) وصیت کرد: او را در بردی (لباسی) را که نماز جمعه با آن می خواند، کفن کند، و با عمامة خودش، او را عمامه پوشد، و قبرش را چهار گوش سازد، و به مقدار چهار انگشت از زمین بالا آورد، و هنگام دفن بندهای کفن را بگشاید».

سپس فرمود: گواهان بروند، آنها رفتند، به پدرم عرض کردم: این وصیت چه احتیاجی به گواه داشت؟ فرمود: «پسر جانم! نخواستم که تو (در امر امامت) مغلوب باشی و مردم بگوینذ به او وصیت نکرده است، خواستم حجت داشته باشی». ⁽¹⁾

8- ذکر مصیبت معصوم هشتم امام صادق علیه السلام

اشاره

امام ششم حضرت جعفر صادق در روز 17 ربیع الاول سال 83 هجری در مدینه متولد شد، و در روز 25 شوال سال 148 ه-.ق در سن 65 سالگی در مدینه به شهادت رسید، قبر شریفش در قبرستان بقیع کنار قبر امام حسن مجتبی (ع) می باشد.

دوران امامت او سی و چهار سال (از سال 114 تا 148 ه-.ق) بود، آن حضرت از فرصت جنگ بین بنی امیه و بنی عباس، کمال استفاده را کرد و حتی حدود چهار هزار شاگرد تربیت نمود و اسلام راستین را از زیر پرده های حجاب حاکمان ظلم و جود آشکار ساخت.

منصور دوانیقی دومین طاغوت عباسی در 12 ذیحجه سال 136 ه-.ق بر مسند خلافت نشست و در ششم ذیحجه سال 158 ه-.ق از دنیا رفت، بنابراین 22 سال خلافت کرد. ⁽¹⁾سالهای آخر عصر امامت حضرت صادق (ع) (حدود 12 سالل) در عصر خلافت منصور دوانیقی بود، و سرانجام به دستور او مسموم شده و به شهادت رسید.

منصور جنایتکار، طاغوتی بسیار خونخوار بود، برای حفظ حکومت خود

مردان و برجستگان بسیار از آل علی (ع) و سادات را کشت، و دستش تا مرفق به خون عزیزان اسلامخواه،آغشته بود.⁽¹⁾

منصور چندین بار تصمیم گرفت امام صادق (ع) را به قتل رساند، ولی موفق نمی شد تا سرانجام آن حضرت را مسموم نمود، برای توضیح این مطلب به داستانهای زیر توجه کنید:

1- خشونت منصور بر امام صادق (ع)

روزی منصور به وزیر دربارش «ربیع» گفت همین اکنون جعفربن محمد (امام صادق علیه السلام) را در اینجا حاضر کن.

ربیع فرمان منصور را اجرا کرد، حضرت صادق (ع) را احضار نمود، منصور با کمال خشم و تندی به آن حضرت رو کرد و گفت: «خدا مرا بکشد اگر تو را نکشم، آیا در مورد سلطنت من اشکال تراشی می کنی؟...».

امام: آنکس که چنین خبری به تو داده دروغگو است...

ربیع می گوید: امام صادق (ع) را دیدم هنگام ورود لبهایش حرکت می کند، وقتی که کنار منصور نشست، لبهایش حرکت می کرد و لحظه به لحظه از خشم منصور کمتر می شد، وقتی که امام صادق (ع) از نزد منصور رفت، پشت سر امام رفتم، و به او عرض کردم: وقتی که شما وارد بر منصور شدید، منصور نسبت به شما بسیار خشمگین بود، ولی وقتی که نزد او آمدی و لبهای تو حرکت کرد، خشم او کم شد، شما لبهایتان را به چه چیز حرکت می دادی؟

امام صادق (ع) فرمود: لبهایم را به دعای جدّم امام حسین (ع) حرکت می دادم، و آن دعا این است:

یا عُدَّتِی عِنْدَ شِدَّتِی وَ یا غَوْثِی عِنْدَ کُرْبَتِی، اَحرِسنِی بِعَیْنِکَ الَْتِی

لا تَنامُ وَ اکْفِنِی بِرُکنِکَ الَْذی لا یُرام.

: «ای نیرو بخش من، هنگام دشواریهایم، و ای پناه من هنگام اندوهم، به چشمت که نخوابد مرا حفظ کن و مرا در سایة رکن استوار و خلل ناپذیرت قرار بده». ⁽¹⁾

2- به آتش کشیدن خانة امام صادق (ع)

مفضّل بن عمر می گوید: منصور دوانیقی برای فرماندار مکه و مدینه حسن بن زید پیام داد: خانة جعفربن محمد (امام صادق علیه السّلام) را بسوزان، او این دستور را اجرا کرد و خانة امام صادق (ع) را سوزانید که آتش آن تا به راه رو خانه سرایت کرد، امام صادق (ع) بیرون آمد و میان آتش گام برمی داشت و می فرمود:

انا بن اعراق الثری، انا بن ابراهیم خلیل الله.

: «منم فرزند اسماعیل، که فرزندانش مانند رگ و ریشه در اطراف زمین پراکنده اند، منم فرزند ابراهیم خلیل خدا (که آتش نمرود بر او سرد و سلامت شد). ⁽²⁾

3- تاکتیکی برای پرسیدن مسأله

مردی از شیعیان، همسر خود را در یک مجلس سه طلاقه کرد، بعداً از علمای شیعه پرسید، آنها گفتند چنین طلاقی در یک مجلس، (بدون دو بار رجوع شوهر به زن بعد از طلاق) درست نیست.

ولی همسر او می گفت: «تا پاسخ این مسأله را از شخص امام صادق (ع) نشنویم، دلم راضی نمی شود».

زمان حکومت ابوالعباس سفاح (اولین طاغوت عباسی) بود، امام صادق (ع) در این وقت در جیره (بین نجف و کوفه) سکونت داشت.

شوهر آن زن می گوید: به حیره رفتم، در فکر بودم که چگونه به حضور امام صادق (ع) برسم و مسألة خود را بپرسم ناگاه دیدم خیار فروشی خیار می فروشد، نزد او رفتم، خیارهای او را خریدم و لباس او را نیز عاریه گرفتم و پوشیدم و به عنوان خیار فروش فریاد می زدم: آهای خیار، آهای خیار!

به این بهانه تا نزدیک خانة امام صادق (ع) رفتم، پسری از گوشه ای گفت: ای خیار فروش بیا نزد امام، رفتم فرمود: «خوب نیرنگی به کار بردی مسألة تو چیست؟» مسأله را گفتم، فرمود: «نزد همسر خود بازگرد و طلاق تو باطل است و چیزی بر گردن تو نیست». ⁽¹⁾

4- برخورد خشن منصور با امام صادق (ع)

شبی به دستور منصور، امام صادق (ع) را در نیمه های شب با سر برهنه و بدون روپوش به حضور او آوردند، منصور با کمال جسارت و خشونت به آن حضرت گفت: «ای جعفر! با این سن و سال آیا شرم نمی کنی که خواهان ریاست هستی و می خواهی بین مسلمین فتنه و آشوب بپا کنی؟».

سپس شمشیر خود را از غلاف بیرون کشید، تا گردن امام را بزند، ناگاه رسول خدا (ص) را در برابر خود دید، شمشیر را در غلاف گذاشت، برای بار دوم همین کار را کرد و باز رسول خدا (ص) را در برابر خود دید، برای بار سوم نیز تکرار کرد باز رسول خدا (ص) را در برابر خود دید،سرانجام از قتل امام صادق (ع) منصرف گردید. ⁽²⁾

امام صادق (ع) در بستر شهادت

سرانجام منصور به وسیلة انگوری که آن را زهر آلود کرده بود، به امام صادق (ع) زهر خورانید و آن حضرت را مسموم کرد.

از آن پس روز بروز حال آن حضرت رو به وخامت می رفت، یکی از اصحاب به حضورش رسید، پرسید: شما چرا این گونه لاغر شده اید و دیگر چیزی از بدن مبارکتان بای نمانده است، سپس دلش سوخت و گریه کرد.

امام به او فرمود: چرا گریه می کنی؟

او گفت: چگونه گریه نکنم با اینکه شما را در چنین حالی می نگرم.

امام فرمود: گریه نکن زیرا همة نیکیها به مؤمن عرضه می شود، اگر اعضای بدنش را از هم جدا کنند برای او خیر است، و اگر مالک مشرق و مغرب دنیا شود، باز برای او خیر است ⁽¹⁾(یعنی مؤمن به رضای خدا هر چه باشد راضی است).

آن حضرت چندین بار بیهوش شد و وقتی به هوش آمد سخنی می فرمود و سپس بیهوش می شد.

سفارش به صلة رحم و نماز

از گفتنیهای جالب اینکه: هنگام شهادت آن حضرت، دو موضوع (صلة رحم و نماز) دیده شده که آن بزرگوار تأکید و توجه بسیار به آن نمود:

1- هر وقت به هوش می آمد از بستگان نزدیک می پرسید و نام آنها را می برد و می فرمود: به فلانی و فلانی آنقدر پول بدهید و حتی نام یکی از بستگانش را که شمشیر به رویش کشیده بود، ذکر کرد و فرمود: فلان مقدار پول به او بدهید.

یکی از کنیزان آن حضرت به نام «سالمِه» عرض کرد: آیا به کسی که با شما

فرمود: می خواهم مشمول این آیه باشم که خداوند می فرماید:

وَالَّذِینَ یَصِلُونَ ما اَمَرَاللهُ بِهِ اَنْ یُوصَلَ وَ یَخْشوْنَ رَبَّهُم وَ یَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ... اُولئکَ لَهُمْ عُقْبَی الدّارِ.

: «و آنانکه پیوندهائی را که خداوند به آن امر کرده برقرار می نماید (یعنی صله رحم می کنند)... عاقبت نیک در سرای دیگر از برای آنها خواهد بود». (رعد - 21 و 22)

2- ابوبصیر می گوید پس از شهادت امام صادق (ع) برای عرض تسلیت نزد اُمّ حبیبه (کنیز و همسر آن حضرت) رفتم او گریه کرد، من هم گریستم، گفت: ای ابوبصیر! اگر امام صادق (ع) را هنگام شهادت می دیدی چیز عجیبی، مشاهده می کردی، او در آن وقت دیدگان خود را گشود و فرمود:

اِنَّ شَفاعَتَنا لا تَنالُ مُسْتَخِفّاً بِالصَّلوةِ.

: «شفاعت ما به او نرسد که نماز را سبک بشمرد». ⁽¹⁾

به این ترتیب امام صادق (ع) آخر

ین پیامهای خود را داد و وصیتهای خود را به امام کاظم (ع) کرد و جان سپرد.

عکس العمل منصور از خبر شهادت امام صادق (ع)

ابو ایّوب نحوی می گوید: نیمه های شب منصور دوانیقی مرا طلبید، به حضورش رفتم ددم روی صندلی نشسته و در کنار شمعی روشن است و نامه ای در دستش می باشد، وقتی به او سلام کردم، آن نامه را به طرف من انداخت و گریه کرد و گفت این نامه محمّدبن سلیمان (والی مدینه) است که نوشته: جعفربن محمد (امام صادق علیه السّلام) وفات کرده است، و سه بار گفت: اِنّا لِلّهِ وَ اِنّا اِلَیهِ راجِعُونَ،

کجا مانند جعفر (ع) یافت می شود؟ سپس به من گفت برای محمدبن سلیمان بنویس: «اگر او (امام صادق) به شخص معینی وصیت کرده، او را احضار کن و گردنش را بزن».

جواب آمد: او به پنج نفر وصیت کرده که عبارتند از: ابوجعفر منصور، محمدبن سلیمان، عبدالله و موسی (دو پسرش) و حُمَیّدَه (مادر امام کاظم علیه السّلام).

و در روایت دیگر آمده: جواب آمده: به پنج نفر وصیت کرده است: 1- ابوجعفر منصور 2- عبدالله 3- موسی 4- محمدبن جعفر 5- به غلامی از خود.

منصور دوانیقی گفت:

لَیْسَ اِلی قَتْلِ هؤُلاءِ سَبِیلٌ.

: «راهی به کشتن اینها نیست». ⁽¹⁾

---

امامُ الهُدی صالح بعد صالح *** دلیلُ الْوَری صادق بعد صادق

ز منصور مخذول چندان بلا دید *** لَقد کادَتَنّهَدُّ منه الشَّواهِق

سر اهل ایمان سر و پای عریان *** بی رفت در محفل آن منافق

چنان تلخ شد کامش از جور اعداء *** که شد سمّ قاتل بر او شهد فائق ⁽²⁾

9- ذکر مصیبت معصوم نهم امام کاظم علیه السلام

اشاره

امام هفتم حضرت موسی بن جعفر (ع) در صبح روز یکشنبه هفتم صفر سال 128 هجری قمری در روستای ابواء (بین مکه و مدینه) متولد شد، و در 25 رجب سال 183 ه-.ق در زندان هارون در بغداد در سن 55 سالگی به دستور هارون مسموم شده و به شهادت رسید، مرقد شریفش در شهر کاظمین نزدیک بغداد قرار داد.

آن بزرگوار 35 سال (از سال 148 تا 183 ه-.ق) امامت کرد که 23 سال و دو ماه و 17 روز آن در عصر حکومت طاغوتی هارون الرشید (پنجمین خلیفة عباسی) بود.

آن امام مظلوم به خاطر حقگوئی و افشاگری بر ضدّ خلفای بنی عباس، مخصوصاً هارون، همواره در زندانها محبوس بود، از چهار تا هفت سال در زندانهای مخوف با سخت ترین شکنجه ها به سر برد ⁽¹⁾در این راستا به ماجراهای زیر توجه کنید:

حدود فدک

مهدی عباسی (سوّمین خلیفة عباسی) برای سرپوش گذاشتن بر جنایات خود، روزی اعلام کرد: می خواهم مظالم عباد و حقوقی که مردم بر گردن من دارند، به صاحبانشان بدهم.

امام کاظم (ع) این اعلام را شنید و نزد مهدی عباسی رفت و دید او در ظاهر به ادای حقوق مردم اشتغال دارد، به او فرمود:

ما بالُ مَظْلَمِتِنا لا تُرَدُّ.

: «چرا حقوق از دست رفتة ما به ما باز نمی گردد؟».

مهدی گفت: حقوق شما چیست؟

امام فرمود: «فدک».

مهدی گفت: حدود فدک را مشخص کن تا به شما باز گردانم.

امام فرمود: حد اول آن کوه اُحُد است، حدّ دوّم آن عریش مصر است، حدّ سوّم آن «سیف البحر) (حدود شام و سوریه) است و حدّ چهارمش «دَوْمةُ الجندل» (بین شام و عراق) است.

مهدی گفت: آیا همة این ها از حدود فدک است؟

امام کاظم (ع) فرمود: آری.

مهدی آنچنان ناراحت شد که آثار خشم در چهره اش پدیدار گشت، چرا که پاسخ امام به او فهماند که زمام حکومت همة دنیای اسلام باید در دست امامان باشد.

مهدی برخاست و از آنجا رفت در حالی که می گفت: «این حدود بسیار است، باید پیرامون آن بیندیشم». ⁽¹⁾

روزی همین تقاضا را هارون از آن حضرت کرد و گفت: فدک را بگیر تا رسماً آن را به تو واگذار کنم.

امام کاظم (ع) جواب مثبت نداد، هارون بسیار اصرار کرد، امام کاظم (ع) فرمود: «من فدک را نمی گیرم مگر با تمام حدودش».

هارون گفت: حدود آن چه اندازه است؟

امام فرمود: اگر آن را مشخص کنم در اختیار من نخواهی گذاشت.

هارون گفت: به حق جدّت قطعاً آن را در اختیار تو می گذارم.

امام کاظم (ع) فرمود: حدّ اول آن، «عَدَن» (قسمتی از یمن) اسیت، چهره هارون متغیر شد و گفت: اوه!!

سپس امام فرمود: حدّ دوّم آن «سمرقند» است، رنگ هارون بیشتر تغییر کرد.

امام افزود: حدّ سوم آن، «آفریقا» است، هارون از این سخن به قدری ناراحت شد که رنگش سیاه گشت و گفت: اوه!!

امام فرمود: حدّ چهارم آن، «سیف البحر» (نزدیک شهر حلب و سرزمین وسیع شمال حجاز) است.

هارون گفت:

فَلَمْ یَبْقِ لَنا شییٌ.

: «بنابراین چیزی برای ما باقی نمی ماند».

امام فرمود: «من که تو را آگاه کردم که اگر حدود فدک را مشخص کنم، آن را در اختیار من نخواهی گذاشت».

هارون در همین هنگام تصمیم کشتن آن حضرت را گرفت. ⁽¹⁾

یک حادثة عجیب!

هارون در سفر حجّ، وارد مدینه شد، کنار قبر مطهر رسول اکرم (ص) رفت و از روی فخر فروشی به غیره گفت:

اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یَابْنَ عَمّ.

«سلام بر تو ای پسر عمو!». (با توجه به اینکه عباس عموی پیامبر (ص) جدّ هارون بود و در نتیجه رسول خدا (ص) پسر عموی هارون خواهد شد).

اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا رَسُولَ اللهِ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا اَبَه!».

: «سلام بر تو ای رسول خدا! سلام بر تو ای پدر!».

هارون مغرور، از این سخن امام کاظم (ع) چهره در هم کشید و همانجا فرمان دستگیری آن حضرت را صادر کرد، آن بزرگوار را در مسجد پیامبر دستگیر نمودند.⁽¹⁾

سخن چینی محمدبن اسماعیل برادر زادة امام کاظم (ع)

گفتار و حرکات و شیوه های زندگی امام موسی بن جعفر (ع)، و حتّی سکوت آن حضرت یک نوع مبارزه با دستگاه هارون بود، و ه.ارون دنبال بهانه می گردید تا فرصتی به دست آید و آن حضرت را به شهادت برساند، یکی از افرادی که بهانه بدست هارون داد و او را در تصمیم خود جدی و شتابزده کرد، محمدبن اسماعیل بن امام صادق (ع) (برادر زادة امام کاظم علیه السّلام) بود. ⁽²⁾

علی بن جعفر (برادر امام کاظم) می گوید: برای انجام عمرة ماه رجب در مکه بودم که محمدبن اسماعیل نزد من آمد و گفت: «عمو جان تصمیم دارم به بغداد مسافرت کنم، دوست دارم با عمویم موسی بن جعفر (ع) خداحافظی نمایم، دلم می خواهد تو نیز همراه من باشی»، من با او به حضور امام کاظم (ع) رفتیم، پارچة رنگ کرده ای به گردنش بسته بود و پائین آستانة در نشست و من خم شدم و سر آن حضرت را بوسیدم و عرض کردم: برادر زاده، محمدبن اسماعیل،می خواهد مسافرت برود، آمده تا با شما خداحافظی کند.

فرمود: بگو بیاید، من او را که در کناری ایستاده بود صدا زدم، نزدیک آمد و سر حضرت را بوسید و گفت: قربانت مرا سفارشی کن و به من پند و موعظه بفرما.

امام کاظم به محمدبن اسماعیل فرمود:

اُوصیِبکَ اَنْ تَتَّقِی اللهَ فِی دَمِی.

: «سفارشت می کنم که دربارة خون من از خدا بترسی». (و باعث ریختن خون من نگردی).

محمد گفت: هر کس دربارة تو بدی کند، به خودش می رسد، سپس برای بدخواه امام کاظم (ع) نفرین کرد.

بار دیگر محمد، سر عمویش امام کاظم (ع) را بوسید و گفت: مرا موعظه کن.

امام بار دیگر فرمود: «ترا سفارش می کنم که دربارة خون من از خدا بترسی». او باز همان سخن قبل را تکرار کرد.

و برای بار سوم سر امام را بوسید و گفت: ای عمو! مرا موعظه کن.

امام برای سومین بار به او فرمود: «تو را دربارة خون خودم سفارش می کنم که از خدا بترسی».

محمدبن اسماعیل باز بر بدخواه امام نفرین کرد.

علی بن جعفر می گوید: در این هنگام برادر امام کاظم (ع) به من فرمود: اینجا

باش، من ایستادم، حضرت به اندرون رفت و مرا صدا زد، نزدش رفتم کیسه ای که محتوی صد دینار بود به من داد و فرمود: این پول را به پسر برادرت (محمد) بده تا در سفر کمک خرجش باشد، دو کیسه دیگر نیز داد و فرمود: همه را به او بده.

عرض کردم: اگر طبق آنچه فرمودی از او می ترسی، پس چرا او را علیه خود کمک می کنی؟

فرمود: هرگاه من صلة رحم کنم، ولی او قطع رحم نماید، خدا عمرش را قطع می کند، سپس سه هزار درهم دیگر که در همیانی بود داد و فرمود: به او بده، من نزد محمدبن اسماعیل رفتم کیسه اوّل (صد دینار) را دادم، بسیار خوشحال شد و برای عمویش دعا کرد، کیسة دوّم و سوّم را دادم به گونه ای خوشحال شد که گمان کردم دیگر به بغداد نمی رود، باز سیصد درهم به او دادم.

ولی در عین حال او به بغداد نزد هارون رفت و گفت: «گمان نمی کردم در روی زمین دو خلیفه باشد، تا اینکه دیدم مردم به عمویم موسی بن جعفر (ع) به عنوان خلافت سلام می کنند». (به این ترتیب سخن چینی کرد و هارون را بر ضدّ امام کاظم (ع) برانگیخت).

هارون صد هزار درهم برای او فرستاد، ولی خداوند او را به بیماری «ذُبْحَه» (درد شدید گلو شبیه دفتری) مبتلا کرد، که نتوانست به یک درهمش بنگرد و آن را به مصرف برساند، و به این ترتیب مرد. ⁽¹⁾

سخن چینی علی بن اسماعیل

یحیی بن خالد (وزیر هارون) به یحیی بن ابی مریم گفت: مرا به یکی از افراد آل ابوطالب راهنمائی کن که دلبستگی به دنیا داشته باشد، تا به زندگی مادی او توسعه بدهیم (و در نتیجه او را پلی برای کشتن موسی بن جعفر (ع) قرار دهیم).

یحیی بن ابی لیلی گفت: من مردی را به این صفت می شناسم و او علی بن اسماعیل بن امام صادق (ع) است، یحیی بن خالد نزد او فرستاد، او حاضر شد، به او گفت: از عمویت (موسی بن جعفر) و شیعیان او چه خبر؟

علی بن اسماعیل گفت: «او پیروانی دارد و اموال بسیاری نزد او می آورند و اخیراً با آن اموال باغی بنام «بُشیره» به سی هزار دینار خریده است...».

تا اینکه سالی هارون در حج شرکت کرد، و پس از مراسم حجّ به سوی عراق رهسپار شد، علی بن اسماعیل نیز تصمیم گرفت با کاروان خلیفه به سوی عراق حرکت کند، امام کاظم (ع) برادرزاده اش (علی بن اسماعیل) را خواست و به او گفت: برای چه می خواهی با خلیفه به سوی عراق بروی؟

علی بن اسماعیل گفت: مقروض هستم.

امام فرمود: قرض تو به عهدة من.

او گفت: می خواهم معاش زندگی خانواده ام را تأمین کنم.

امام گفت: من عهده دار تأمین معاش آنها می شوم.

او گفت: نه، من باید مسافرت کنم.

امام کاظم (ع) سیصد دینار و چهار هزار درهم، توسط برادرش محمدبن جعفر برای او فرستاد و پیام داد، اکنون که می روی این پول را به عنوان خرج سفر با خود ببر و فرزندانم را یتیم نکن (اِجْعَلْ هذا فِی جَهازِکَ وَ لا تُؤْتِمْ وُلْدِی). ⁽¹⁾

در روایت دیگر آمده: امام کاظم (ع) به او فرمود: «سوگند به خدا او برای ریختن خون من، سعایت و سخن چینی می کند و فرزندانم را یتیم می نماید...».

سرانجام علی بن اسماعیل نزد یحیی بن خالد (در بغداد) رفت و جریان امام کاظم (ع) را گفت، و یحیی او را نزد هارون برد، او به هارون گفت: «اموال بسیار از

مشرق و مغرب نزد موسی بن جعفر می آورند، او چند خانه برای انبار آن اموال دارد، و باغی به سیصد هزار دینار خریده است و نام آن باغ را «یسیره» گذاشته است...».

هارون دستور داد دویست هزار درهم به او جایزه دادند تا در بعضی از نواحی بغداد، برای خود خانه بسازد و زندگی خود را رونق دهد.

او در یکی از بلاد شرق بغداد سکونت گزید، تا اینکه روزی به بیت الخلاء رفت و بر اثر ابتلای به بیماری خاصّ، همة روده هایش از او دفع شد و همانجا به زمین افتاد، حاضران هر کار کردند که آن روده ها در جای خود قرار دهند نتوانستند و او به حال مرگ افتاد، اموالش را نزدش آوردند، گفت:

ما اَصْنَعُ بِهِ وَ انَا فِی المَوْتِ.

: «این پولها را چه کنم؟ و به چه درد من می خورد با اینکه در حال جان کندن هستم». ⁽¹⁾

دستگیری امام کاظم (ع)

در همین سال، هارون برای حج به حجاز رفت و وارد مدینه شد، و کنار قبر رسول خدا (ص) آمد و گفت: «ای رسول خدا! من از پیشگاه تو معذرت می خواهم از تصمیمی که دارم، می خواهم موسی بن جعفر را زندانی کنم، زیرا او با برنامة خود می خواهد در میان امّت تو اختلاف اندازی کند و خون مسلمین را بریزد».

سپس هارون فرمان داد، آن حضرت را در مسجد النبی (که مشغول نماز بود) دستگیر کردند و نزد هارون آوردند، هارون دستور داد دو محمل تشکیل دادند و بر هر کدام مأمورین بسیار گماشت، و امام کاظم (ع) را در یکی از آنها قرار داد، و وانمود کرد که یکی از آنها به سوی بصره می رود و دیگری از راه کوفه (به سوی

بغداد) حرکت می کند، تا مردم نفهمند که آن امام بزرگوار در میان کدامیک از این دو کاروان است.

امام در میان کاروان بصره بود، آن بزرگوار را به بصره آوردند و به عیسی بن جعفر بن منصور دوانیقی، که در آن عصر حاکم بصره بود، سپردند، امام یکسال در حبس او بود. ⁽¹⁾

زندانهای مختلف

اشاره

در مورد امام کاظم (ع) آمده:

لا یَزالُ یَنْتَقِلُ مِنْ سِجْنِ اِلی سِجْنٍ.

: «آن حضرت همواره از زندانی به زندان دیگر منتقل می شد».

اینک توضیح مطلب:

1- در زندان عیسی بن جعفر

وقتی که امام کاظم (ع) را به بصره آوردند، نخست در زندان عیسی بن جعفر بن منصور (نوة منصور دوانیقی) بود.

یکسال گذشت، عیسی بن جعفر براثی هارون چنین نامه نوشت:

«زمانی است که موسی بن جعفر (ع) در زندان من است، و من در این مدت او را آزمودم، و جاسوسان و دیده بابانانی بر او گماشتم، از او چیزی جز عبادت و دعا دیده نشد، و کسی را گماردم تا بشنود که او هنگام دعا، چه دعائی می کند، شنیده نشد که بر تو یا بر من نفرین کند، و برای خود نیز جز به آمرزش و رحمت، دعائی نکرد، بنابر این اکنون کسی را بفرست تا من موسی بن جعفر را به او تحویل دهم وگرنه من او را

آزاد و رها می کنم، زرا من بیش از این نمی توانم او را در زندان نگهدارم».

از دعاهای امام این بود:

اَللّهُمَّ اِنَّکَ تَعْلَمُ اَنِِّی کُنْتُ اَسْئَلُکَ اَنْ تَفَرَّعَنِی لِعِبادَتِکَ، اَللْهُمَّ وَ قَدْ فَعَلْتَ فَلَکَ الْحَمْدُ.

: «خدایا تو می دانی که من از تو تقاضا داشتم مرا در خلوتگاه قرار دهی تا با فراغت، تو را عبادت کنم، تقاضایم را برآوردی، تو را شکر و سپاس می گویم».

2- در زندان فضل بن ربیع

هارون پس از وصول نامة عیسی، مأموری فرستاد تا موسی بن جعفر (ع) را از عیسی تحویل گرفته و به بغداد نزد (یکی از وزرای خود) فضل بن ربیع ببرد.

آن مأمور، دستور هارون را اجرا کرد، و امام کاظم (ع) مدت طولانی در نزد فضل بن ربیع (تحت نظر او در زندان او) باقی ماند.

هارون از فضل خواست تا آن حضرت را بکشد، او از انجام این کار خودداری کرد، آنگاه هارون برای فضل بن ربیع نامه نوشت که امام کاظم (ع) را به فضل بن یحیی برمکی بسپرد.

3- در زندان فضل بن یحیی

طبق این دستور، فضل بن یحیی در بغداد، امام کاظم (ع) را از فضل بن ربیع تحویل گرفت، و آن حضرت را در یکی از اطاقهای خانه اش تحت نظرش جا داد، و دیده بانانی بر او گماشت، آن بزرگوار شب و روز سرگرم عبادت بود، و بیشتر روزها را روزه می گرفت و روی خود را از محراب عبادت به جانب دیگر نمی گردانید.

فضل بن یحی چون چنین دید، گشایش در کار آن حضرت داده و او را گرامی داشت، این خبر به هارون رسید، نامه ای برای فضل بن یحی نوشت و در آن نامه او را از احترام به امام کاظم (ع) بر حذر داشت و از او خواست آن حضرت را بکشد، فضل به چنین کاری اقدام نکرد.

4- در زندان سندی بن شاهک

هارون خشمگین شد، و خادم خود بنام «مسرور» را طلبید و به او گفت: «هم اکنون به بغداد برو و یکسره نزد موسی بن جعفر می روی، اگر دیدی او در آسایش است، این نامه را به «عباس بن محمد» برسان و به او دستور بده تا به آنچه در نامه نوشته شده عمل کند، و نامة دیگری نیز به او داده و گفت این نامه را نیز به «سندی بن شاهک» برسان و به او دستور بده که از عباس بن محمد اطاعت کند.

مسرور با شتاب به بغداد آمد و به خانة فضل بن یحیی رفت، و کسی نمی دانست که برای چه کاری آمده، نزد موسی بن جعفر (ع) رفت، او را در آسایش دید، بی درنگ نزد عباس بن محمد و سندی بن شاهک رفت، و نامه های هارون را به آنها داد.

فوری عباس بن محمد (که رئیس دژخیمان بود) فضل بن یحیی را احضار کرد و به سندی بن شاهک دستور داد، او را برهنه کرده و صد تازیانه بر او زد... به این ترتیب امام کاظم (ع) در زندان سندی بن شاهک (که مخوفترین و تاریکترین زندانها بود تحت شکنجه) قرار گرفت. ⁽¹⁾

تحت تأثیر قرار گرفتن کنیز

عامری می گوید: هارون، کنیز زیبا چهره و خوش قامتی را به زندان نزد امام

کاظم (ع) فرستاد، تا در زندان خدمتگزار آن حضرت باشد، امام (ع) آن کنیز را نپذیرفت و به عامری فرمود: به هارون بگو:

بَلْ اَنْتُمْ بِهَدِیَّتِکُمْ تَفْرَحُونَ.

: «بلکه شما هستید که به هدایایتان خوشحالید». (نمل - 36) ⁽¹⁾

من نیازی به این کنیز و امثال آن ندارم.

عامری بازگشت و جریان را به هارون گفت، هارون خشمگین شد و به او گفت به زندان برو و به موسی بن جعفر (ع) بگو: «نه ما با رضایت تو، ترا زندانی کرده ایم و نه با رضایت تو ترا دستگیر نموده ایم، کنیز باید در زندان باشد».

سپس هارون دیده بانی بر زندان امام قرار داد، تا بنگرد که کنیز چه می کند؟ دیدبان دید: کنیز (آنچنان تحت تأثیر عبادتهای امام شده) که به سجده افتاده و همچنان می گوید:

قُدّوُسٌ سُبْحانَکَ، سُبْحانَکَ.

: «ای خدای پاک و بی عیب که از هرگونه نقص و عیب منزّه هستی...».

دیده بان جریان را به هارون گزارش داد، هارون گفت: «به خداوند سوگند، موسی بن جعفر (ع) آن کنیز را با جادوی خود سحر کرد، آن کنیز را نزد من بیاور».

کنیز را در حالی که لرزه بر اندامش بود نزد هارون آوردند در حالی که به آسمان نگاه می کرد و بهت زده بود.

هارون پرسید: حال و روزگار تو چگونه است؟

کنیز گفت: در حضور موسی بن جعفر (ع) ایستاده بودم، او شب و روز سرگرم

نماز بود، و بعد از نماز تسبیح و تقدیس الهی بجا می آورد، گفتم: ای آقای من! آیا حاجتی داری تا برآورم؟ که من برای خدمتگزاری به اینجا آمده ام.

فرمود: اینها (هارون و اطرافیانش) دربارة من چه فکر می کنند؟ ناگهان به سوئی متوجه شد و من به آن سو نگریستم باغی پر درخت و شاداب و با فرشهای زیبا و بالشهای حریر و هوای دل انگیز و با صفا دیدم که همه رقم غذا در آنجا بود و حوریان و غلمان بهشتی پذیرایی می کردند... بی اختیار به سجده افتادم تا اینکه (دیده بان) آمد و مرا از سجده بلند کرد و به اینجا آورد.

هارون گفت: ای زن ناپاک، گوئی در سجده به خواب رفته ای و در عالم خواب چنین باغی دیده ای؟!.

کنیز گفت: «نه به خدا سوگند، آن باغ را قبل از سجده دیدم، و از این رو سجده کردم».

هارون به عامری گفت: این زن خبیث را تحت نظر بگیر تا این مطالب را به کسی نگوید، آن کنیز همچنان مشغول عبادت و راز و نیاز بود تا اینکه قبل از شهادت امام کاظم (ع) ازدنیا رفت. ⁽¹⁾

ماجرای شهادت امام کاظم (ع)

سرانجام هارون به تنگ آمد، او می دید روز بروز بر عظمت امام کاظم (ع) افزوده می شود و شیعیان بسیاری از او پیروی می کنند و به امامت او اعتقاد دارند، احساس خطر کرد و تصمیم گرفت تا آن حضرت را مسموم کند.

مقداری خرما طلبید، چند عدد از آن را خورد، سپس یک کاسه طلبید و بیست عدد خرما در آن نهاد، و سوزنی با نخ آماده کرد و آن نخ را به زهر می آلود و آن سوزن را با نخش داخل خرماها می کرد، به این ترتیب خرماها را زهر آلود نمود،

آنگاه آن کاسه را به خادم داد و گفت: این خرما را نزد موسی بن جعفر (ع) ببر و بگو امیر مؤمنان (هارون) از این خرما خورده و این مقدار را برای شما فرستاده و شما را به حقش سوگند می دهند که همة این خرماها را بخورید، که از دستچین خود من است و به هیچکس از آن نداده ام و فقط آن را برای تو برگزیده ام».

خادم خرما را به زندان نزد امام کاظم (ع) آورد و پیام هارون را به آن حضرت ابلاغ کرد، و آن حضرت خلالی طلبید، و از آن خرما مقداری خورد... ⁽¹⁾

---

در عبارت دیگر می خوانیم: سِندی بن شاهک، مقداری خرمای زهرآلود در نزد آن حضرت گذاشت، و آن حضرت ده عدد از آن خرما را خورد.

سندی بن شاهک گفت: بیشتر بخورید.

آن حضرت فرمود:

حَسْبِکَ قَدْ بَلَغْتَ ما یَحْتاجُ اِلَیْهِ فِیما اُمِرْتَ بِهِ.

: «همین مقدار کافی است، و با همین مقدار تو به آنچه مأمور بودی و مقصود تو بود نائل شدی».

امام کاظم (ع) پس از آنکه مسموم گردید، سه روز بر اثر آن در بستر شهادت قرار گرفت و از دنیا رفت.

سندی بن شاهک (برای ظاهر سازی) چند نفر قاضی و افراد عادل نما را احضار کرد تا گواهی دهند که موسی بن جعفر (ع) مسموم نشده است، و هیچگونه بیماری و ناراحتی مزاجی ندارد.

امام کاظم (ع) متوجّه آنها شد و فرمود: «گواهی دهید که من مدّت سه روز است که مسموم شده ام، ظاهراً سالم هستم ولی مسموم شده ام و بزودی بر اثر این

مسمومیّت از دنیا می روم، در آخر روز سوم از دنیا رفت. ⁽¹⁾

---

روایت شده وقتی که هنگام وفات آن حضرت رسید، از سندی بن شاهک خواست دوستی که آن حضرت در بغداد داشت و از اهل مدینه بود و خانة او نزد خانه عباس بن محمد بود را حاضر کند تا سرپرست غسل و کفن آن حضرت گردد.

سندی بن شاهک می گوید: عرض کردم به من اجازه بده تا این کارها را خودم انجام دهم، به من اجازه نداد و گفت: «ما خاندانی هستیم که مهریة زنانمان، و خرج نخستین حج، و کفن مردگانمان از مال پاک خودمان می باشد، و کفن من نزد خودم موجود است و می خواهم سرپرست غسل و دفن و کفن فلان دوست من باشد.

پس همان شخص که نام برده بود، حاضر شد و کارهای پیش گفته را انجام داد. ⁽²⁾

آمدن طبیب به بالین امام کاظم (ع) و حرکت جنازه

روایت شده، در ساعات آخر عمر امام کاظم (ع) پزشکی به بالین امام آوردند، پزشک به آن حضرت گفت: «حالا شما چطور است؟».

حضرت توجه به او نکرد، چون او زیاد اصرار کرد، حضرت زردی کف دستش را به او نشان داد (که نشانه مسمومیت آن حضرت به وسیلة زهر بود) فرمود: بیماری من این است.

پزشک نزد مأمورین بازگشت و گفت: سوگند به خدا و (امام) از شما نسبت

به زهری که به او داده اید آگاهتر است، پس از آن، آن حضرت از دنیا رفت.

راوی گوید: پس از آن، جنازه آن مظلوم غریب را روی تابوت نهاده و از زندان بیرون آوردند، شخصی پیشاپیش جنازه فریاد می زد:

هذا اِمامُ الرَّفَضَةِ فَاعْرِفوُهُ.

: «این پیشوای رافضیان است او را بشناسید».

جنازه را به بازار بردند و در آنجا به زمین گذاردند، و اعلام کردند که این موسی بن جعفر (ع) است که به مرگ خدائی از دنیا رفته است، بیائید و بر او نظر کنید، مردم می آمدند و جنازه را می دیدند... ⁽¹⁾

---

به نقل شیخ حُرّ عاملی در اثباة الهداة، سندی بن شاهک دستور داد جنازه را روی جِسْر (پُل) بغداد گذاشتند و به مردم اعلام کرد که موسی بن جعفر (ع) به مرگ خدائی از دنیا رفته است، مردم بر آن حضرت نگاه می کردند و اثر جراحت در او نمی دیدند، روایت شده: یکی از مخلصین از شیعه در آن هنگام کنار جنازه آمد و شنید می گویند: موسی بن جعفر (ع) کشته نشده بلکه به مرگ خدائی از دنیا رفته است، به حاضران گفت: من این موضوع را از خود امام کاظم (ع) می پرسم، گفتند: او از دنیا رفته، چگونه تو را از حال خود آگاه سازد؟، او نزدیک جنازه آمد و گفت: «ای فرزند پیغمبر، تو راستگو و پدرت راستگو است، به ما خبر بده آیا تو را کشته اند یا خود از دنیا رفته ای؟».

امام لب به سخن گشود و سه بار فرمود:

قَتْلاً قَتْلاً قَتْلاً. «مرا کشته اند...». ⁽²⁾

خاکسپاری امام کاظم (ع) در مقبرة قریش

جنازة آن امام مظلوم و شهید را به محل نگهبانان و نوکران دولت عباسی آوردند، مردم اجتماع کرده بودند و در شهر غلغله افتاد، سلیمان بن ابی جعفر (یکی از پسران منصور دوانیقی که عموی هارون بود) در قصر خود که در کنار شط قرار داشت، صدای مردم را شنید و از جریان اطلاع یافت، غلامان خود را جمع کرده و به آنها گفت: با ضرب و زور جنازه را بگیرید تا با احترام آن را به قبرستان بنی هاشم و قریش روانه سازیم.

سلیمان با سر و پای برهنه بیرون آمد و گریبان چاک کرد و کنار جنازه آمد، حکم کرد ندا کنند: «هر که می خواهد نظر کند بر طیب پسر طیب، بیاید به جنازة موسی بن جعفر (ع) نظر کند»، همة مردم بغداد اجتماع کردند، و با ناله و شیون جنازه را تا قبرستان قریش تشییع نمودند.

سلیمان بر حسب ظاهر دستور داد با کفنی که به دو هزار و پانصد دینار خرج آن شده بود و همة قرآن را بر آن نوشته بودند، آن حضرت را کفن کردند و با احترام به خاک سپردند.

هارون بر حسب ظاهر در ضمن نامه ای برای عمویش سلیمان، کار او را ستود و نوشت که سندی بن شاهک ملعون آن کارها و ظلمها را بدون رضایت من به موسی بن جعفر (ع) کرده است، و من از روش تو خشنود شدم. ⁽¹⁾

مناجات امام کاظم (ع)

از روایات استفاده می شود که امام موسی بن جعفر (ع) را در زندان در میان سیاه چالهای آن شکنجه می دادند و غل و زنجیر آهنین به پای او بسته بودند.

آن بزرگوار در آغاز در زندان می گفت: «خدایا ترا حمد و سپاس که مرا در جای خلوتی قرار دادی که با فراغت بهتر می توانم ترا عبادت کنم».

ولی در اواخر چنین مناجات می کرد:

... یا مُخَلِّصَ الَّشَجِر مِنْ بَیْنِ رَمْلٍ وَ ماءٍ وَطینٍ، یا مُخَلِّصَ النّارِ مِنْ بَیْنِ الْحَدِیدِ وَ الْحَجَرِ، یا مُخَلِّصَ اللَّبَنِ مِنْ بَیْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ یا مُخَلِصَ الَولَدِ مِنْ بَیْنِ مَشِمَةٍ وَ رَحِمٍ، یا مُخَلِّصَ الرُّوحِ مِنَ الاحْشاءِ وَ الاَمْعاءِ خَلَصِنْی مِنْ یَدِ هارونِ الرَّشِیدِ.

: «ای خداوندی که گیاه را از بین آب و گل و ریگ نجات می دهی، ای خدائی که آتش را از بین آهن و سنگ، رهائی می بخشی، ای خدائی که شیر را از بین فضولات و خون خلاص می کنی، ای خدائی که بچه را از میان پردة رحم نجات می بخشی، ای خدائی که روح را از میان درون حجابها، خلاص می کنی، مرا از دست هارون خلاص کن». ⁽¹⁾

من جوان بودمو زنجیر گران پیرم کرد *** گشته کاهیده تن و مانده بجا تصویرم

یا ز زندان برسان مرگ مرا یا الله *** یا خلاصم بکن از زیر غُل و زنجیرم

فرازی از صلواتنامة امام کاظم (ع)

در فرازی از صلوات بر امام موسی بن جعفر (ع) آمده:

اَللّهُمَ صَلِّ عَلی ... الْمُعَذَّبِ فِی قَعْرِ السُّجُونِ وَ ظُلَمِ المَطامِبرِ ذِی الساقِ المَرضُوضِ بِحِلَقِ القُیوُدِ وَ الْجَنازَةِ الْمِنادَی عَلَیها بِذُلِّ الاِسْتِخْفافِ، وَ الْوارِدِ عَلی جَدِّهِ المُصْطَفی وَ اَبیهِ المُرْتَضی وَ اُمِّهِ سَیّدَةِ النِّساءِ بِاِرْثٍ مَغْصُوبٍ وَ وِلاءِ مَسْلُوبٍ وَ اَمْرٍ مَغْلُوبٍ وَ دَمٍ مَطِلُوبٍ، وَ سَمٍّ مَشْروُبٍ.

: «خدایا درود بفرست بر آن کسی که در قعر زندانها و تاریکی چاهها مورد شکنجه می شد، ساق پای نازنینش بر اثر حلقه های زنجیر، کوبیده شده بود، و بر جنازه اش منادی با ذلت و خواری ندا می داد، آن بزرگواری که با ارث غصب شده و حق گرفته شده و امر مغلوب، و خون طلب شده، با حال مسموم، به حضور جدّش مصطفی (ص) و پدرش مرتضی (ع) و مادرش سیّدة زنان جهان شتافت». ⁽¹⁾

---

در روایتی نقل شده که امام کاظم (ع) وصیت کرد او را با همان زنجیرهائی که در زندان به وسیلة آنها شکنجه می شد دفن کنند. ⁽²⁾

این وصیت شاید از این رو بوده که وقتی با جدش رسول خدا (ص) یا مادرش زهرا (س) ملاقات کرد بفرماید: مرا با این زنجیرها، در زندان شکنجه می دادند....

---

فلک بر عترت خیر البشر لختی مدارا کن *** نگر بر گوشة زندان بغداد و تماشا کن

رها از کُند و زنجیر جفا سلطان بطحا کن *** شکسته بینی اش گر استخوان پا مداوا کن

که باشد منتظر معصومه تا بیند گل رویش

---

از گردش فلک سر و سالار سلسله *** شد در کمند عشق، گرفتار سلسله

نبود هزار یوسف مصری بهای او *** آن یوسفی که بود خریدار سلسله

تا دست و پا و گردن او شد به زیر غل *** رونق گرفت ز آن همه بازار سلسله

هرگز گلی ندیده ز خار آنچه را که دید *** آن عنصر لطیف ز آزار سلسله

آگه ز کار سلسله جز کردگار نیست *** کان نازنین چه دید ز کردار سلسله

عمخوار و یار تا نفس آخرین نداشت *** نگشود دیده جز که به دیدار سلسله

جانها فدای آن تن تنها که از غمش *** خون می گریست دیدة خونبار سلسله

این قصّه، غصّه ای است جانسوز و جانگداز *** کوتاه کن که سلسله دارد سر دراز ⁽¹⁾

10- ذکر مصیبت معصوم دهم امام رضا علیه السلام

اشاره

امام هشتم حضرت علی بن موسی الرضا (ع) در روز یازدهم ذیقعده سال 148 ه-.ق در مدینه دیده به جهان گشود، و در آخر صفر سال 203 ه-.ق در سن 55 سالگی به وسیلة مأمون (هفتمین خلیفة عباسی) در شناباد نوقان (که امروز یکی از محل های شهر مشهد است) مسموم شده و به شهادت رسید،، مرقد منورش در مشهد مقدس (واقع در کشور ایران) قرار دارد.

دوران امامت آن حضرت، بیست سال (از سال 183 تا 203 ه-.ق) بود که 17 سال آن در مدینه و سه سال آن در خراسان گذشت.

امام هشتم در عصر هارون

حدود ده سال از امامت حضرت رضا (ع) (از سال 183 تا 193 ه-.ق) در عصر خلافت هارون الرشید (پنجمین خلیفة عباسی) قاتل حضرت موسی بن جعفر (ع) واقع شد، امام رضا (ع) در این عصر در مدینه می زیست، و همواره تحت نظر بوده و مورد مزاحمت هارون و حاکمان منصور از جانب او به سر می برد، به عنوان نمونه:

1- هنگامی که هارون از «رِقّه» عازم مکه شد، عیسی بن جعفر (عموی او) به

او گفت: بیاد آور سوگندی را که خورده ای مبنی بر اینکه هر کس بعد از موسی بن جعفر (ع) ادعای امامت کند، گردنش را بزنی، اکنون پسر او (حضرت رضا) چنین ادعائی دارد.

هارون با نظر خشم به عیسی نگریست و گفت: «می خواهی چه کنم؟ آیا همة آنها را بکشم؟...». ⁽¹⁾

2- صفوان بن یحیی می گوید: پس از شهادت حضرت امام کاظم (ع)، حضرت رضا (ع) خطبه خواند و امامت خود را آشکار ساخت، ما از عواقب این امر ترسیدیم، به حضور حضرت رضا (ع) رفتم و عرض کردم: «شما جریان امامت خود را آشکار نمودید و ما از گزند این طاغوت (هارون) ترس داریم».

امام فرمود: «او هر چه سعی دارد انجام دهد، قدرت تسلط بر مرا نخواهد یافت».

صفوان می گوید: خبر مورد اطمینان به ما رسید که «یحیی بن خالد برمکی» (وزیر هارون) به هارون گفته: «این علی پسر موسی بن جعفر (ع) برای خود ادعای امامت می کند».

هارون در پاسخ گفت: «آنچه که در مورد پدرش (در مورد سرکوب مخالفان) انجام دادیم، نتیجه نگرفتیم، آیا می خواهی همة آنها را بکشیم؟».

برمکیان که در دستگاه سلطنتی هارون، نفوذ بسیار داشتند، دشمنان آل محمد (ص) بودند و از هر فرصتی می خواستند هارون را بر ضد آنها بشورانند. ⁽²⁾

3- محمدبن سنان می گوید: به امام رضا (ع) عرض کردم، شما بعد از پدرتان، امامت خود را آشکار نمودید با توجه به اینکه از شمشیر هارون، خون

می چکد؟

امام در پاسخ فرمود: سخنی از رسول خدا (ص) مرا بر این کار جرئت بخشید آنجا که فرمود: «اگر ابوجهل از سر من یک لاخة مو بگیرد، گواهی دهید که من پیامبر نیستم»، و من به شما می گویم: «اگر هارونم از سر من یک لاخه مو بگیرد، گواهی دهید که من امام نیستم». ⁽¹⁾

4- اباصلت هروی می گوید: روزی حضرت رضا (ع) در خانة خود بود، قاصد هارون به حضور آن حضرت آمد و گفت: «هم اکنون هارون شما را خواسته، دعوت او را اجابت کن».

امام برخاست و به من فرمود: ای اباصلت! در این وقت هارون مرا نخواسته جز اینکه آسیبی عظیم به من برساند، سوگند به خدا او هیچ آسیبی نمی تواند به من برساند، و من با کلماتی (ازدعا) که از جدّم رسول خدا (ص) به من رسیده، از گزند او جلوگیری می کنم.

همراه امام رضا (ع) نزد هارون رفتیم، وقتی که نگاه امام رضا (ع) به هارون افتاد همان دعا را خواند، هنگامی که امام در جلو هارون ایستاد، هارون به او نگریست وگفت: «ای ابوالحسن، دستور داده ایم صد هزار درهم در اختیار تو بگذارند تا نیازمندیهای خانه ات را با آن، تأمین کنی».

پس از آنکه امام از نزد هارون بیرون آمد، هارون از پشت سر به امام می نگریست و گفت: «من چیزی را اراده کرده بودم، ولی خدا چیز دیگر را اراده نموده و ارادة خدا بهتر است. ⁽²⁾

این فرازهای تاریخی نشان می دهد که امام هشتم و یارانش در عصر خلافت هارون، تحت نظر و در سانسور شدید بودند، ولی هارون در جریان شهادت رساندن امام کاظم (ع) شکست سیاسی اجتماعی خورده بود و می خواست با امام رضا (ع) به گونة ملایمتر رفتار کند.

امام هشتم در عصر خلافت مأمون

در حدود سال 196 ه-.ق مأمون فرزند هارون بر مسند خلافت نشست و خلافت او بیست و یکسال طول کشید، مأمون امام هشتم (ع) را از مدینه به خراسان آورد، و برحسب ظاهر می خواست با نزدیک جلوه دادن خود به آن حضرت، شورشها را بخواباند و مردم را از خود راضی نگهدارد، توضیح مختصر اینکه:

با روی کار آمدن عباسیان، دو نیرو همواره با آنها در حال مبارزه بودند، یکی علویان و دیگری ایرانیان.

به نظر صاحب نظران به احتمال قوی همین امر باعث شد که مأمون حضر رضا (ع) را به خراسان بطلبد و او را به قبول ولایت عهدی وادار نماید، و با این روش، هم علویان را راضی کند و هم ایرانیان را که حبّ علی (ع) و آل علی (ع) سرلوحة زندگیشان بود، خشنود سازد، ولی چنانکه خواهیم خواند، روش امام هشتم (ع) توطئه مأمون را خنثی کرد، و کم کم مردم فهمیدند که مأمون نیز مانند پدرش، طاغوت است و پیروی از او، پیروی از طاغوت می باشد.

مأمون در سال 200 ه-.ق نامه ها و رسولان متعدّد به مدینه به حضور حضرت رضا (ع) فرستاد و آن حضرت را با تاکید و تشدید، و... به خراسان دعوت کرد، و جریان به گونه ای شد که امام هشتم (ع) صلاح را بر اینم دید که به این مسافرت، تن در دهد، اکنون در اینجا به این چند روایت در اینم راستا توجه کنید:

وداع امام هشتم از مدینه و مکه

1- هنگامی که فرستاده های مامون برای حرکت دادن حضرت رضا (ع) از مدینه به خراسان به مدینه آمدند، حضرت رضا (ع) برای وداع به مسجد النبی کنار قبر رسول خدا (ص) رفت و مکرر با قبر پیامبر (ص) وداع می کرد و بیرون می آمد و نزد قبر می بازگشت، و هر بار صدایش به گریه بلند بود.

محول سجستانی می گوید: به حضور امام رضا (ع) رفتم و سلام کردم و جواب سلام مرا داد، آن حضرت را در رفتن به سفر خراسان، مبارکباد گفتم، فرمود: به دیدار من بیا زیرا از جوار جدّم خارج می شوم و در غریبی از دنیا می روم و در کنار قبر هارون مدفون می گردم، من همراه حضرتش به خراسان رفتم، تا اینکه از دنیا رفت و در کنار قبر هارون به خاک سپرده شد. ⁽¹⁾

2- امیّة بن علی می گوید: من در آن سالی که حضرت رضا در مراسم حج شرکت کرد و سپس به سوی خراسان حرکت نمود، در مکه با او بودم و فرزندش امام جواد (ع) (که پنج سال داشت) نیز با او بود، امام با خانة خدا وداع می فرمود و چون از طواف خارج شد، نزد مقام رفت و در آنجا نماز خواند، امام جواد (ع) بر دوش موفق (غلام آن حضرت) بود که او را طواف می داد، و نزدیک حجر اسماعیل، نام جواد از دوش موفق به زیر آمد و مدتی طولانی در آنجا نشست.

موفق گفت: فدایت شوم برخیز.

امام جواد (ع) فرمود: نمی خواهم از جایم برخیزم، مگر خدا بخواهد و آثار اندوه در چهره اش آشکار شد.

موفق نزد حضرت رضا (ع) رفت و گفت: فدایت گردم، حضرت جواد (ع) در کنار حجر اسماعیل نشسته و بلند نمی شود.

امام هشتم (ع) عرض کرد: «چگونه برخیزم با اینکه خانة خدا را به گونه ای وداع نمودی که دیگر نزد آن بر نمی گردی!».

امام رضا (ع) فرمود: «حبیب من برخیز» آنگاه حضرت جواد (ع) برخاست و با امام رضا (ع) به راه افتاد. ⁽¹⁾

3- امام رضا (ع) هنگام خروج از مدینه خانواده و بستگان خود را به دور خود جمع کرد و به آنها فرمود: هم اکنون برای من گریه کنید، تا من صدای گریة شما را بشنوم ⁽²⁾سپس دوازده هزار دینار بین آنها تقسیم کرد و به آنها فرمود: «من دیگر هرگز به سوی اهل بیتم باز نمی گردم».

سپس دست پسرش جواد (ع) را گرفت و به مسجد برد و دستش را بر قبر رسول خدا (ص) نهاد، و او را به قبر مطهر چسبانید و به رسول خدا (ص) سپرد، و حفظ او را به برکت پیامبر (ص) از خدا خواست.

حضرت جواد (ع) به امام هشتم نگریست و گفت: «به خدا سوگند به سوی خدا می روی».

سپس امام هشتم (ع) به تمام خدمتکاران و وکلا دستور داد تا از حضرت جواد (ع) اطاعت کنند، و با او مخالفت ننمایند، و به آنها فهماند که حضرت جواد (ع)

جانشین او است. ⁽¹⁾

امام رضا (ع) در نیشابور

شهر «مَرْو» مرکز خلافت در خراسان بود و مأمون در آنجا حکومت می کرد، او «رجاء بن ضحاک» را به جمعی برای آوردن امام هشتم از مدینه به مرو، فرستاد، و برای اینکه امام در مسیر خود به شهرهای شیعی برخورد نکند، دستور داده بود تا رجاء، حضرت را از بصره به اهواز و از آنجا به فارس و بعد به خراسان آورد، نه از طریق کوفه ⁽²⁾در بعضی از مصادر آمده که امام از طریق «قم» آورده شده است.⁽³⁾

امام رضا (ع) در مسیر خود به نیشابور رسید، جمعیت بسیار از آن حضرت استقبال کردند، هنگامی که خواست به سوی «مرو» برود جماعتی از علمای اهل تسنن به سر راه آن حضرت آمدند تا آن حضرت را زیارت کنند و خواستند تا حدیثی از آباء گرامش نقل کند، امام دستور داد پرده را کنار زدند، مردم در حال هجوم بودند و سر و صدا می کردند، امام از مردم خواست تا ساکت گردند، آنگاه فرمود:

پدرم از پدرش تا امیرمؤمنان علی (ع) و او از پیامبر (ص) و او از جبرئیل نقل کرد که خداوند فرمود:

کلمة لا اله الا الله حصنی فمن دخل حصنی امن من عذابی.

: «کلمة توحید، حصار محکم من است، هر کس داخل آن گردید، از عذاب من ایمن خواهد شد».

امام بعد از اندکی تأمّل، به آنها فرمود: این موضوع شروطی دارد.

وَ اَنَا مِنْ شُرُوطِها.

: «پذیرش امامت من از جمله شروط آن است». (این حدیث به حدیث سلسلة الذهب معروف گردید).

بیست هزار و به قولی 24 هزار نفر، این سن را نوشتند. ⁽¹⁾

به این ترتیب امام، محبت و دوستی مردم را نسبت به آل علی (ع) جهت دار کرد و خواست شیعه ناشی از دوستی علی (ع) را شیعه اعتقادی اصیل کند.

امام رضا (ع) در مَرْو و مسألة ولایت عهدی

از آن پس امام رضا (ع) با همراهان به سوی «مَرْو» حرکت کردند، تا اینکه وارد مرو شدند، مأمون حضرت رضا (ع) را در خانة جداگانه ای وارد کرد، و بسیار به آن حضرت احترام نمود.

آنگاه شخصی را خدمت امام فرستاد من می خواهم از خلافت کنار روم و آن را به شما واگذار سازم.

امام شدیداً این پیشنهاد را رد کرد.

مأمون بار دیگر پیشنهاد کرد، ولی امام نپذیرفت، سرانجام مأمون گفت: اکنون که خلافت را نمی پذیری، به ناچار باید ولیعهدی مرا بپذیری، حضرت به سختی از این کار خودداری می فرمود... سرانجام مامون سخنی تهدید آمیز به زبان آورد و گفت: همانا عمربه خطاب خلافت را به طور مشورت، میان شش نفر قرار داد که یکی از آنان جد تو امیرمؤمنان علی (ع) بود و شرط کرد گردن آن کس را که از آن شش نفر مخالفت کند بزنند، و شما بناچار باید خواستة مرا بپذیری، من راهی

جز این ندارم».

آنگاه حضرت رضا (ع) فرمود: من ولیعهدی را می پذیرم به شرط آنکه:

لا آمُرُ وَ لا اَنْهِی وَ لا اَفْتِی وَ لا اَقْضِی وَ لا اُوَلِّی وَ لا اَعْزِلُ وَ لا اُغَیِرُ شَیْئاً مِمّا هُوَ قائمٌ.

: «نه امری کنم و نه نهی، نه فتوائی دهم و نه حکمی، و نه کسی را به کار گمارم و نه کسی را از کار بر کنار کنم، و هیچ چیزی را که پا برجا است، دگرگون نسازم».

مأمون همة این شرائط را پذیرفت. ⁽¹⁾

نتیجه اینکه: در حقیقت امام هشتم (ع) ولایت عهدی را نپذیرفت، و تنها از روی ناچاری به نام آن بی آنکه در امور دخالت کند، اکتفا شد.

خنثی شدن نقشه های مأمون

قبلاً گفتیم که مامون برای استحکام خلافت خود می خواست با این نقشه ها، جلو اعتراضها و شورشها را بگیرد، و حتی پیوند مردم را نسبت به امام هشتم (ع) سست نماید و... در این راستا نقشه های دیگری را نیز اجرا کرد، که برحسب ظاهر احترام به امام بود ولی در باطن می خواست خودش را حفظ نماید.

اما می دید نقشه ها یکی بعد از دیگری خنثی می شود، و نتیجة معکوس می دهد، و روز بروز بر مقام علمی و معنوی، و شخصیت سیاسی و اجتماعی امام می افزاید، سرانجام آن دنیا پرست بدطینت چاره ای ندید جز اینکه به طور مرموزی، آن بزرگوار را مسموم کرده و شهید کند.

علاّمه مجلسی می گوید: «بدانکه علمای شیعه و سنّی اختلاف نظر دارند که آیا

امام رضا (ع) به مرگ خدائی از دنیا رفته و با اینکه با زهر، مسموم شده و به شهادت رسیده است؟، آیا مامون او را مسموم کرده یا غیر او؟، مشهورتر در بین علمای ما این است که آن حضرت بر اثر زهری که مأمون به او خورانید به شهادت رسید. ⁽¹⁾

و در پایان می گوید: «نصیحت و موعظه کردن افراد شقی، در حضور مردم، مخصوصاً آنها که ادعای خلافت و فضل دارند، موجب کینه توزی و حسادت و دشمنی آنها خواهد شد (امام هشتم در حضور مردم، مأمون را موعظه می کرد، و مأمون کینه امام را بدل گرفت) با توجه به اینکه مامون در همان آغاز از راه توطئه و نیرنگ وارد شد تا شورشهای بزرگان و سادات و علویین را که در اطراف و اکناف دیده می شد، بخواباند، وقتی که به مقصود رسید و حکومتش استقرار یافت، نیرنگ خود را آشکار نمود.

فَالْحَقُّ ما اخْتارَهُ الصَّدُوقُ وَ الْمُفیِدُ وَ غَیرُهُما مِنْ اَجِلََّْهِ اَصْحابِنا اِنَّهُ (ع) مَضی شَهِیداً بِسَمِّ المَأمُونِ اللّعِینِ...

: «حق همان رای است که مرحوم صدوق و شیخ مفید و علمای بزرگ دیگر از علمای شیعه برگزیده اند که: امام رضا (ع) بر اثر زهری که مامون ملعون به آن حضرت ،خورانید، به شهادت رسید».⁽²⁾

چگونگی شهادت حضرت رضا (ع)

جریان شهادت حضرت رضا (ع) را چند گونه ذکر کرده اند:

1- روایت شده: عبدالله بن بشیر گفت: مامون به من دستور داد ناخنهای خود

را بلند کنم، و این کار را برای خود عادی نمایم، و برای کسی درازی ناخن خود را آشکار ننمایم، من نیز چنان کردم، سپس مرا خواست و چیزی به من داد که شبیه «تمر هندی» بود، و به من گفت: این را به همة دو دست خود بمال، من چنان کردم، سپس برخاسته و مرا به حال خود گذارد و نزد حضرت رضا (ع) رفته گفت: «حال شما چطور است؟».

امام فرمود: امید بهبودی دارم.

مامون گفت: من نیز امروز بحمدالله بهترم، آیا هیچکدام از غلامان و پرستاران امروز نزد شما آمدند؟

حضرت فرمود: نه.

مامون خشمناک شده، به غلامانش فریاد زد (که چرا رسیدگی به حال آن حضرت نکرده اند؟)...

عبدالله بن بشیر می گوید: در این هنگام مامون به من گفت برای ما انار بیاور، و من چند انار حاضر کردم، مامون به من گفت: با دست خود آن را بفشار، من فشردم و مامون آن آب انار فشرده را با دست خود به حضرت خورانید، و همان سبب وفات آن حضرت گردید، و پس از خوردن آن افشره، آن حضرت دو روز بیشتر زنده نماند.

اباصلت هِروی می گوید: پس از آنکه در آن روز، مامون از حضور حضرت رضا (ع) بیرون رفت، من به محضرش رفتم، حضرت به من فرمود:

یا ابا الصلت قد فعلوها.

: «ای اباصلت! اینها کار خود را کردند».

و در آن حال زبانش به وحدانیت و حمد خدا، گویا بود. ⁽¹⁾

2- روایت شده محمدبن جیم گفت: حضرت رضا (ع) انگور را دوست می داشت، قدری انگور برای او تهیه کردند و در جای حبه های آن چند روز سوزنهای زهرآلود زدند، سپس آن سوزنها را کشیده و آن انگور را به نزد آن بزرگوار آوردند، حضرت که بیمار بود، از آن انگور خورد، و همان سبب شهادتش گردید. ⁽¹⁾

3- از علی بن حسین کاتب نقل شده: حضرت رضا (ع) مبتلا به بیماری تب شد و بستری گردید، تصمیم گرفت «فَصَد» کند (یعنی رگ زن، رگش را بزند تلا خون دستش کم گردد) مامون از این فرصت استفاده کرد به یکی از غلامان خود دستور داده بود تا ناخنهای خود را مدتی نگیرد تا بزرگ شود، سپس آمیزه ای زهر آلود که مانند تمر هندی بود، به آن غلام داد تا آن را ریزه ریزه کند و میان ناخنهای خود را از آن پر نماید و دستش را نشوید و این موضوع را پنهان سازد.

در این هنگام مامون به عیادت حضرت رضا (ع) رفت و در محضرش توقف کرد، تا قصد آن حضرت تمام شد، آنگاه به همان غلام مذکور گفت: از آن انارها که در همین باغ حضرت رضا (ع) هست بچین و بیاور، او رفت و انار چید و آورد، مامون به او گفت: با دست خود آب انار بگیر و در میان ظرف بریز، او چنین کرد، مامون آب انار را جلو امام گذارد و گفت: از این بخور، امام فرمود: بعد از آنکه شما رفتید می خورم، مامون بسیار اصرار کرد و سوگند به خدا خورد که باید در نزد من بخوری، آن حضرت مقداری از آن آب انار خورد، مامون رفت، هنوز نماز عصر نخوانده بودیم که دیدیم حال امام منقلب شد و بر اثر شدت درد، پنجاه بار از اطاق بیرون رفت و بازگشت... و همچنان بر درد می افزود و صبح به شهادت رسید ⁽²⁾به

این ترتیب مامون آن حضرت را که بیمار بود، مسموم نمود، و به راستی عجب مهمان نوازی و عیادت کرد!!

---

سبط بن جوزی در تذکره می نویسد: حضرت رضا (ع) به حمام رفت و چون بیرون آمد، طبقی از انگور زهر آلود که به وسیلة سوزن، زهر در آن داخل شده بود، نزد او آوردند امام از آن تناول نمود و همان موجب وفاتش گردید. ⁽¹⁾

4- یاسر خادم می گوید: چون ساعتهای آخر روز وفات حضرت رضا (ع) رسید، بسیار ضعیف بود، پس از ادای نماز ظهر به من فرمود: آیا غلامان و خدمتکاران غذا خورده اند؟

گفتم: آقا جان با این حالی که شما دارید، چه کسی در اینجا غذا می خورد؟

حضرت برخاست و نشست و فرمود: سفره را بیاورید، خدمتکاران را کنار سفره نشانید و خود نیز کنار سفره نشست، و از حال یکایک آنها تفقد کرد، و سپس به دستور آن حضرت غذا برای زنها بردند، و پس از غذا خوردن آنها، امام بیهوش شد، و ضعف بر آن حضرت غالب گردید، از حاضران صدای شیون برخاست، مامون (برحسب ظاهر) می گریست و اشک بر گونه هایش می ریخت و اظهار تأسف می کرد، او بالای سر حضرت بود که به هوش آمد و به مأمون فرمود: «با ابی جعفر (فرزندم محمدتقی) خوشرفتاری کن!...» امام پس از گذشتن پاسی از شب رحلت نمود. ⁽²⁾

روایت اباصلت، و آمدن امام جواد (ع)

در روایت دیگر می خوانیم: امام رضا (ع) به اباصلت فرمود: فردا من بر این فاجر (فاسق یعنی مامون) وارد می شوم، اگر با سر برهنه بیرون آمدم با من سخن بگو که جواب سخنت را می دهم، و اگر با سر پوشیده بیرون آمدن با من سخن مگو

اباصلت می گوید: فردای آن روز شد، امام لباس بیرونی خود را پوشید و در محراب عبادتش نشست و در انتظار بود که ناگهان غلام مامون آمد و به امام گفت: «امیرمؤمنان شما را خواسته هم اکنون خواستة او را اجابت کن».

امام عبا و کفش خود را پوشید و برخاست و به خانة مأمون روانه گردید و من پشت سرش رفتم، تا اینکه امام نزد مامون رسید، دیدم مقداری انگور و میوه های دیگر در جلو مامون است، و در دست مامون خوشة انگوری بود، که قسمتی از آن خورده بود و قسمتی از آن باقی مانده بود، وقتی که مأمون حضرت رضا (ع) را دید، برخاست و با احترام خاصّی با حضرت معانقه کرد و بین دو چشم آن حضرت را بوسید و کنارش نشانید، و سپس همان خوشه را که در دستش بود به آن حضرت داد و گفت: «ای پسر رسول خدا، انگوری بهتر از این انگور ندیده ام بفرمائید بخورید».

امام: چه بسا انگوری که در بهشت است بهتر از این است.

مأمون: از این انگور بخور.

امام: مرا از خوردن آن معاف دار.

مأمون: حتماً باید بخوری، مبادا از اینکه نمی خوری می خواهی ما را به چیزی متهم کنی، با آنهمه اخلاصی که از من می بینی! مأمون آن خوشه را از حضرت

گرفت، چند دانة آن (که می شناخت مسموم نشده) خورد و بار دیگر آن خوشه را به امام داد و مبالغه کرد که بخور.

امام (ع) سه دانه از آن انگور را خورد، پس از چند لحظه حالش دگرگون گردید، و بقیة آن خوشه را به زمین افکنده و هماندم برخاست که برود، مأمون گفت: کجا می روی؟

امام فرمود:

اِلی حَیْثُ وَجَّهْتَنِی: «به همانجا که مرا فرستادی».

امام در حالی که سرش را پوشانده بود (عبا بر سر افکنده بود) بیرون آمد، من طبق سفارش قبل امام، با او سخن نگفتم تا وارد خانه اش شد و فرمود: در را ببند، در بسته شد، سپس به بستر خود خوابید، و من در حیاط خانه، غمگین و ناراحت ایستاده بودم، ناگهان جوان خوش سیما و پیچیده موئی را دیدم که بسیار به امام رضا (ع) شباهت داشت، به طرف او شتافتم و گفتم: در بسته بود از کجا وارد شدی؟

فرمود: همان خدائی که در این وقت از مدینه مرا به اینجا آورد، او مرا از در بسته وارد این خانه کرد.

گفتم: تو کیستی؟

فرمود:

اَنَا حُجَّةُ اللهِ عَلَیْکَ یا اَباصَلْتٍ...

: «ای اباصلت من حجت خدا بر تو هستم، من محمدبن علی هستم».

سپس به طرف پدرش رهسپار شد و داخل حجره گردید و به من فرمود: تو نیز وارد خانه شو.

وقتی که امام رضا (ع) او را دید، از جای جست و دست بر گردن جوانش انداخت و او را در آغوش خود چسبانید، و بین دو چشمش را بوسید و او را در بستر خود وارد کرد.

امام جواد (ع) خود را به روی پدر افکند و پدر را می بوسید، در این حال امام رضا (ع) راز و اسراری با او گفت که من نفهمیدم... و در این حال امام هشتم (ع) در آغوش پسر از دنیا رفت.

اباصلت می گوید: امام جواد (ع) به من فرمود: «برخیز دو به اندرون این خزانه برو و تخت آب بیاور».

گفتم: تخت و آب در آنجا نیست، فرمود: آنچه را گفتم انجام بده. به خزانه رفتم و در آنجا تخت و آب دیدم و آوردم و آماده شدم که جنازة حضرت رضا (ع) را غسل دهیم.

امام جواد (ع) به من فرمود: تو از اینجا دور شو، کسانی هستند که مرا کمک کنند، آن حضرت را غسل داد و سپس به من فرمود: برو به این خزانه، کفن و حنوط بیاور، رفتم و سبدی دیدم که کفن و حنوط در آن بود، آن را به حضور امام آوردم، آن حضرت با آن حنوط و کفن، جنازة امام را جنوط کرده و کفن نمود سپس بر آن نماز خواند، سپس فرمود: تابوت بیاور، گفتم آن را نزد نجار برای اصلاح ببرم و بعد بیاورم.

فرمود: در خزانه تابوت هست آن را بیاور، رفتم تابوتی را که هرگز آن را ندیده بودم دیدم و آوردم و امام جواد (ع) جنازه را در میان آن تابوت نهاد...

در این هنگام مأمون و غلامانش وارد شدند و گریه می کردند و اظهار تأسّف می نمودند... ⁽¹⁾

بروزگار چو عمر پدر بر آید *** خوش است گر پسری بر سر پدر آید

ولی چسان گذرد در زمانه بر پدری *** که روز مرگ پسر بر سر پسر آید

کنم چو باد حسین، وقت مرگ اگر او *** هزار نالة جانسوزم از جگر آید

در اینجا به این نکته توجه کنید: امام رضا (ع) هنگام وداع با بستگان خود در مدینه به آنها فرمود: «اکنون برای من گریه کنید، من دیگر از این سفر باز نمی گردم».

ولی امام حسین (ع) به بانوان حرم فرمود:

اُسْکُتْنَ فَاِنَّ البُکاءَ اَمامُکُنَّ.

: «آرام باشید و گریه در پیشاپیش شما (در آینده) است».

و به سکینه (س) فرمود: «تا جان در بدن دارم قلبم را به گریه ات مسوزان، وقتی کشته شدم تو بر هر کس نزدیکتر به من می باشی که کنار پیکرم بیائی و گریه کنی، ای برگزیدة بانوان».

علت این سفارش امام حسین (ع) این بود که می دانست بعد از شهادتش مصائب جانگداز بسیاری در پیش است، آنها اشکهای خود را برای آن مصائب ذخیره کنند که ناگزیر به آن هستند. ⁽¹⁾

دفن شبانه و غریبانه

مامون یک شبانه روز مرگ آن حضرت را پنهان کرد، سپس به نزد محمدبن جعفر (عموی آن حضرت) و گربوهی از خاندان ابوطالب که در خراسان بودند فرستاد، چون حاضر شدند، خبر وفات آن حضرت را به آنها داد و (برحسب ظاهر) گریه کرد و بی تابی از خود نشان می داد، و جنازة آن حضرت را سالم به آنها نشان داد... ⁽²⁾

وقتی که صبح بعد شد مردم اجتماع کردند و فریادها و صداثی گریه هایشان

بلند بود، به همدیگر می گفتند، آن حضرت به حیلة مأمون کشته شده است، مامون احساس خطر کرد و به محمدبن جعفر (عموی حضرت رضا) گفت: برو به مردم بگو، جنازة حضرت رضا (ع) امروز خارج و تشیع نمی شود، محمدبن جعفر پیام مأمون را به مردم رسانید، مردم پراکنده شدند، و آن حضرت شبانه بدون تشییع مردم، غریبانه به خاک سپرده شد.

مامون دستور داد در یک طرف قبر پدرش قبر کندند، سپس به حاضران گفت: صاحب این جنازه به من خبر داد قبری را که برای او حفر می کنند، آب و ماهی در آن ظاهر می شود، اکنون قبر را بیشتر حفر کنید، وقتی که بیشتر کندند، آب و ماهی ظاهر شد و در زمین فرو رفت، و امام در آنجا به خاک سپرده شد. ⁽¹⁾

غرقة لجّة غم شد دل خلق دو سرا *** چونکه از زهر ستم سوخت ز سر تا به سرا

میوة باغ نبوت چه ز انگور چشید *** ریخت برگ و بر آن شاخ گل روح افزا

با دل و با جگرش دانة انگور چه کرد *** خرمنی سوخت ز یک خوشة بی قدر و بها

او قریبانه در آن منزل غربت جان داد *** منهدم شد ز غمش دائرة ارض و سماء

زان جنایت که ز مامون شده با شاه رضا *** پر غمین شد حَجَر و کعبه و ارکان و صفا

11- ذکر مصیبت معصوم یازدهم امام جواد علیه السلام

اشاره

حضرت محمدتقی امام جواد (ع) در روز دهم رجب سال 195 هجری در مدینه متولد شد و در آخر ذیقعده سال 220 ه-.ق در سن 25 سالگی بر اثر زهری که همسرش اُمّ الفضل به دستور معتصم (هشتمین خلیفه عباسی) به او خورانید، مسموم شده و به شهادت رسید، مرقد شریفش در شهر کاظمین (نزدیک بغداد) است، او یگانه فرزند حضرت رضا (ع) است، و حضرت رضا (ع) غیر از او فرزندی نداشت. آن حضرت هفده سال (از سال 203 تا 220 ه-.ق) امامت کرد.

بیشتر عصر امامت آن حضرت از سال 203 تا سال 218 ه-.ق) در عصر خلافت مامون بود، و حدود دو سال و نیم آن در عصر خلافت معتصم برادر مامون بود.

جریان ازدواج با اُمّ الفضل

امام جواد (ع) هنگام شهادت پدرش حضرت رضا (ع) در مدینه بود و حدود هفت سال داشت، مامون عبّاسی در همین سال دختر خود اُمّ الفضل را که نه سال داشت به عقد ازدواج امام جواد (ع) درآورد.

توضیح اینکه: پس از شهادت امام رضا (ع) در سال 203 ه-.ق، مامون از خراسان به بغداد رفت (از نظر سیاسی برای حفظ حکومت خود چنین صلاح دانست که با امام جواد (ع) پیوند خویشی برقرار کند).

مامون در بغداد نامه ای برای امام جواد (ع) نوشت، و آن حضرت را به بغداد احضار کرد.

وقتی که بنی عباس از تصمیم مامون آگاه شدند، سخن به اعتراض گشودند، و از هر سو به او انتقاد کردند، که اگر مامون این کار را انجام دهد، ترس آن است که مقام خلافت از بنی عباس به بنی هاشم منتقل گردد، لبة تیز انتقاد آنها این بود که چرا مامون خود را آنقدر کوچک می کند و دخترش را به یک کودک هفت (یا نه) ساله می دهد، و این برخلاف شئون و شوکت خلافت است.

مامون می گفت: درست است که حضرت جواد، نوباوه است ولی از نظر علم و کمال، سرآمد همة بزرگان و دانشمندان سالخورده و با تجربه می باشد، ولی بنی عباس این سخن را از مامون نمی پذیرفتند، سرانجام مامون در بغداد مجالسی تشکیل داد و در حضور سران بنی عباس و دیگران، عظمت علمی و اوج کمال امام جواد (ع) را به آنها نشان داد.

امام جواد (ع) قهرمان میدان علم

به عنوان نمونه، مامون مجلس عظیمی تشکیل داد و علمای بزرگ را به آن مجلس دعوت کرد که یکی از آنها «یحیی بن اکثم» قاضی بغداد و اعلم علمای زمان بود، امام جواد (ع) را در صدر مجلس جای دادند و مامون نیز کنار آن حضرت نشست.

در آن مجلس، یحیی در حضور اشراف و شخصیتها، پس از اجازه به امام جواد (ع) رو کرد و گفت: «در حق کسی که در احرام حج بود و حیوانی صید کرد و آن را کشت چه می فرمائید؟».

امام جواد (ع) فرمود: این مسأله دارای شاخه های بسیار است:

1- آیا آن مُحرِم در حرم (مکّه و اطرافش تا چهار فرسخ) بود یا در بیرون حرم

2- آیا او آگاه به مساله بود یا ناآگاه؟

3- آیا او عمداً آن صید را کشت یا از روی خطا؟

4- آیا آن مُحرِم، آزاد بود یا ترده؟

5- آیا او صغیر بود یا کبیر؟

6- آیا این بار، نخستین بار او به صید و قتل بود یا قبلاً نیز صید کرده بود؟

7- آیا آن صید از پرندگان بود یا غیر پرندگان؟

8- آا آن حیوان صید شده، کوچک بود یا بزرگ؟

9- آیا او به کار خود اصرار داشت و یا اظهار پشیمانی می کرد؟

10- آیا او در شب صید کرد یا در روز؟

11- آیا او در احرام حج بود یا در احرام عمره؟

یحیی با شنیدن این مسائل متحیر ماند و هوش از سرش رفت، و درماندگی از چهره اش پدیدار گشت و زبانش لکنت پیدا کرد، و عظمت کمال و مقام علمی امام بر حاضران معلوم شد.

پاسخ سؤالات یازده گانة فوق را از آن حضرت خواستند، آن بزرگوار به یک یک آن مسائل با بیان شیوا پاسخ داد.

مأمون فریاد زن: اَحْسَنْتُ، اَحْسَنْتُ!» ⁽¹⁾

سپس از امام جواد (ع) خواستند: او نیز از «یحیی بن اَکْثَم»: مسأله ای بپرسد، حضرت به یحیی رو کرد و فرمود: به من خبر بده از مردی که:

1- اول روز به زنی نگاه کند، حرام باشد.

2- پس از ساعاتی، نگاه به آن زن برای او روا باشد.

3- و هنگام ظهر نگاه به آن زن برای او حرام باشد.

4- و هنگام عصر جایز باشد.

5- و هنگام غروب حرام باشد.

6- آخر شب، جایز باشد.

7- نصف شب حرام باشد.

8- هنگام طلوع فجر جایز باشد.

بگو بدانم این مسائل چگونه است؟

یحیی گفت: سوگند به خدا پاسخ این مسائل و وجوه را نمی دانم.

امام جواد (ع) فرمود:

این زن، کنیز شخصی بود، مردی به او در اول روز نگاه کرد که نگاه او حرام بود.

پس از ساعاتی آن کنیز را از صاحبش خرید، نگاه آن مرد به آن زن جایز شد، هنگام ظهر آن کنیز را آزاد کرد، نگاه او به آن زن حرام گردید، هنگام عصر با او ازدواج کرد، نگاه به او جایز شد، هنگام غروب آن مرد به آن زن ظهار ⁽¹⁾کرد، و نگاه آن مرد به آن زن حرام گردید، و در آخر شب، کفارة ظِهار را داد و نگاه به او جایز شد، نصف شب او را طلاق داد، نگاه مرد به او حرام گردید، صبح به آن زن رجوع کرد، نگاه به آن زن جایز گردید!!.

همة حاضران از بیان شیوا و دلنشین امام جواد (ع) حیران شدند، و به عظمت مقام علمی او اعتراف نمودند. ⁽²⁾

در همان مجلس، به تقاضای مامون، امام جواد (ع) خطبه و عقد ازدواج را

خواندند و اُمّ الفضل رسماً همسر امام جواد (ع) گردید و مراسم باشکوهی به عنوان عروسی برگزار شد. ⁽¹⁾

بازگشت امام جواد (ع) به مدینه

از آن پس، امام جواد (ع) با همسرش به مدینه بازگشت، و حدود پانزده سال با همسرش در مدینه بود.

ولی اُمّ الفضل، عَقیم (نازا) بود و همین باعث شد که امام جواد (ع) با کنیز مغربیه بنام سمانه (مادر امام دهم) ازدواج نماید. همین باعث شد که اُمّ الفضل، طریق نزاع و مخالفت را با امام شروع کرد، برای پدرش مامون نامه نوشت و در آن نامه از امام جواد شکایت کرد که او کنیزی بر سر من می آورد (و برای من هوو درست می کند) و غیرت مرا جریحه دار می سازد.

مأمون در جواب نوشت: «دخترم من تو را همسر حضرت جواد (ع) نکردم که حلال را بر او حرام کنم، و بعد چنین شکایتی را تکرار مکن». ⁽²⁾

روی کار آمدن معتصم و شهادت امام جواد (ع)

مأمون در هفده رجب سال 218 ه-.ق از دنیا رفت، برادرش معتصم بجای او بر مسند خلافت نشست، نام معتصم، محمد و به قولی ابراهیم بود، معتصم که همانند سایر طاغوتها می خواست همة مردم دربست همچون بردة او باشند و شخص دیگری دارای شخصیت و پیرو نباشد، تصمیم گرفت امام جواد (ع) را که در مدینه دارای شخصیت و مقام بود، به بغداد احضار کند، سرانجام روز 28 محرم سال 220 ه-.ق امام جواد با همسرش به بغداد آمدند.

در این ایام اُم الفضل همسر امام جواد (ع) با برادرش جعفر بن مامون و عمویش معتصم، همدست شدند، و توطئة قتل امام جواد (ع) را طرح کردند، و چنین تصمیم گرفته شد که اُم الفضل آن حضرت را با زهر مسموم کند. ⁽¹⁾

معتصم و جعفر، برای اینکه مبادا خلافت از بنی عباس به علویین منتقل گردد، به اُمّ الفضل تلقین کردند، و به او. گفتند: تو دختر و برادر زادة خلیفه هستی و احترامت بر همه کس لازم است، ولی محمدبن علی (امام جواد) مادر امام هادی را بر تو مقدم می دارد... همین امور باعث شد که اُمّ الفضل تهییج شد و تصمیم گرفت شوهرش را مسموم نماید. ⁽²⁾

معتصم و جعفر سمی را در انگور رازقی تزریق کردند و برای اُم الفضل فرستادند، اُم الفضل نیز آن را در میان کاسه ای گذاشت و جلو همسر جوانش امام جواد (ع) نهاد و از آن انگور توصیف بسیار نمود و سرانجام امام جواد (ع) از آن انگور خورد، طولی نکشید که آن حضرت آثار سمّ را در جگر خود احساس نمود و کم کم درد شدید بر او عارض گردید و موجب رنج و ناراحتی سخت امام جواد (ع) شد.

در همان حال اُمّ الفضل پشیمان شده و گریه می کرد، حضرت به او فرمود: چرا گریه می کنی؟ اکنون که مرا کشتی گریة تو سودی ندارد، این را بدان که بخاطر این خیانتی که کردی چنان به دردی مبتلا می شوی که هرگز علاج ندارد، و چنان به فقر و تنگدستی مبتلا گردی که جبران پذیر نباشد.

بر اثر نفرین آن حضرت، در مخفی ترین اعضای اُمّ الفضل دردی پدیدار گردید،

همة اموالش را در راه معالجة آن مصرف کرد ولی سودی نبخشید و با نکبت بارترین شکل به هلاکت رسید، و برادرش جعفر نیز در حال مستی به چاه افتاد و جسد بی جانش را از چاه بیرون آوردند. ⁽¹⁾

---

در روایت دیگر آمده: معتصم برای عبدالملک زیات (یکی از وزراء خود) نوشت، حضرت جواد (ع) و اُمّ الفضل را به بغداد نزد من بفرست، او آنها را به بغداد فرستاد، معتصم از آنها استقبال گرم کرد و هدایائی برای آنها برد و آنها را به مهمانی های باشکوهی دعوت می کرد، سپس شربت ترش و شیرینی درست کرد که قبلاً آن را زهر آلود کرده بود، و آن را همراه برف خدمت آن حضرت فرستاد، و سر شیشه را مهر کردت و به غلام خود داد و گفت: نزد حضرت جواد (ع) ببر و به او بگو اگر برف آب شود، طعم آن زایل می گردد و آن حضرت را الزام کن تا از این شربت بخورد.

غلام نزد حضرت جواد (ع) آمد و گفت: خلیفه از شیرینی که برای او آورده اند، سهم شما را فرستاده و گفت تا برف آن آب نشده تناول کنید.

امام آن شربت را نوشید و مسموم گردید.

و چگونگی شهادت آن حضرت توسط اُمّ الفضل را به گونة دیگر نیز نقل کرده اند. ⁽²⁾

---

آری آن امام بزرگوار در جوانی در حالی که 25 بهار بیشتر از عمرش نگذشته بود این گونه مظلومانه به شهادت رسید، او نیز مانند پدرش مهمان و در دیار

غربت بود، براستی عجیب مهمان نوازی کردند.

عُروهُ دین منقسم از ستم معتصم *** عاقر قوم ثمود ثانی شدّ ادعاد

ریخت به کامش ز قهر، شربت سوزنده زهر *** که تلخ شد کام دهر و حُلْوُهُ لا یُعاد

ز زهر جانسوزتر، ز تیر دل دوزتر *** همدمی اُمّ الفضل، طعنة بنت الفساد

به غربت آر در گذشت من نکنم سرگذشت *** که آبش از سر گذشت ز ظلم اهل عناد ⁽¹⁾

12- ذکر مصیبت معصوم دوازدهم حضرت امام هادی علیه السلام

اشاره

حضرت علی بن محمد معروف به امام هادی (ع) در روز 15ذیحجه سال 212 ه-.ق در مدینه متولد شد و در سوم رجب سال 254 ه-.ق در شهر سامره در سن چهل و دو سالگی بر اثر زهری که معتمد عباسی (پانزدهمین خلیفه عباسی) در عصر خلافت مهتدی عباسی به آن حضرت خورانید به شهادت رسید، مرقد شریفش در شهر «سامره» است.

عصر امامت او 33 سال (از سال 220 تا 254) بود.

سخت ترین عصر امامت او مصادف با خلافت دیکتاتوری حدود پانزده ساله جعفربن محمد بن هارون معروف به متوکل (دهمین خلیفه عباسی) از سال 232 تا 247 ه-.ق بود.

دشمنی متوکّل با آل علی (ع)

متوکّل مردی بسیار خبیث و بدطینت بود و نسبت به آل علی (ع) دشمنی و کینة عمیق داشت، رنجها و سختیهائی که در عصر او به آل علی (ع) رسید در زمان هیچیک از خلفاء عباسی نرسید، مثلاً کار بجائی رسید که جمعی از رنهای علویّه دارای یک پیراهن سالم شدند که هرگاه می خواستند نماز بخوانند به نوبت آن پیراهن را پوشیده و نماز می خواندند.

یکی از کارهای متوکل، ویران کردن قبر امام حسین (ع) و جلوگیری زائران، از زیارت قبر آن بزرگوار بود و دیدبانانی را گماشت تا هر کس برای زیارت قبر امام حسین (ع) می رود، او را دستگیر کرده و بکشند. ⁽¹⁾

تبعید امام هادی به سامره

امام هادی در مدینه می زیست، و برنامه و روش زندگی او نشان می داد که نقطة مقابل حکومت متوکل است، به علاوه در هر فرصتی مردم را از حکومت طاغوتی متوکل بر حذر می داشت و با رعایت اهم و مهم، افشاگری می کرد، عبدالله بن محمد (فرماندار مدینه) جریان را به متوکل گزارش داد، متوکل برای امام هادی (ع) نامه محترمانه ای نوشت و در آن نامه او را به سامره دعوت کرد، امام هادی (ع) همراه یحیی بن هرثمه به سامره روانه شد، و چون به سامره رسید متوکل با آن همه وعده ها (و احتراماتی که در نامه کرده بود) یک روز خود را از امام هادی (ع) پنهان داشت، و آن حضرت را د ر کاروانسرائی که معروف به کاروانسرای گداها بود فرود آوردند و آن روز را در آنجا ماند تا اینکه به دستور متوکّل، آن حضرت را از آنجا به یک خانة انفرادی انتقال داده و تحت نظرنگه داشتند. ⁽²⁾

امام هادی (ع) در زندانی مخوف و وحشتناک

ابوسلیمان از ابن اورمه نقل می کند در عصر خلافت متوکل به سامره رفتم، متوکل حضرت هادی (ع) را زیر نظر سعید حاجب محبوس نموده بود تا او آن حضرت را به قتل برساند.

نزد سعید حاجب رفتم، به من گفت: آیا دوست داری خدای خود را بنگری؟

گفتم: پاک و منزّه است خدائی که چشمها نمی توانند او را بنگرند. ⁽¹⁾

گفت: منظور این شخص (امام هادی) است که شما می پندارید او امام شما است:

گفتم: بی میل نیستم.

گفت: من مأمور شده ام تا او (امام هادی) را بکشم، فردا او را خواهم کشت، رئیس پست در نزد سعی حاجب بود، واسطه گردید و من به آن خانه ای که امام هادی (ع) در آنجا بود وارد شدم، ناگاه دیدم در مقابل آن حضرت قبری کنده اند، به محضر آن حضرت رفته و سلام کردم و گریه سختی نمودم، فرمود: چرا گریه می کنی؟

گفتم: به خاطر آنچه را که می نگرم.

فرمود: گریه نکن، آنها به این کار دست نمی یابندا، از این سخن آرامش یافتم، و از این جریان دو روز نگذشت، که خداوند او (متول) و همدمش (فتح بن خاقان) را کشت، آری سوگند به خدا بیش از دو روز از این جریان نگذشت که آنها کشته شدند. ⁽²⁾

سفرة شراب متوکّل

دشمنان به متوکل به دروغ گفتند: در منزل علی بن محمد (امام هادی) علیه السلام نامه ها و اسلحه از ناحیة شیعیانش از اهالی قم موجود است، و او می خواهد بر ضدّ حکومت یام کند.

متوکل جماعتی از دژخیمان خود را شبانه به خانة آن حضرت روانه کرد، آنها شبانه سر زده وارد خانة آن حضرت شدند و به جستجو پرداختند دیدند آن حضرت در

اطاق در بسته ای، لباس موئین پوشیده و روی ریگ و خاک رو به قبله نشسته و قرآن می خواند.

در همان حال به او حمله کردند و او را با همان وضع (سر برهنه و پا برهنه) به حضور متوکل آوردند، و گزارش دادند که ما به جستجوی خانه علی بن محمد (ع) پرداختیم چیزی نیافتیم، دیدیم او رو به قبله نشسته و قرآن می خواند.

متوکّل که در کنار سفرة شراب نشسته بود و در دستش جام شراب بود، برخاست و با احترام شایانی آن حضرت را در کنار خود نشانید، و جام شراب را به آن حضرت تعارف کرد.

امام فرمود: سوگند به خدا هرگز گوشت و خون من با شراب آمیخته نشده و نخواهد شد، مرا معاف بدار.

متوکل او را معاف داشت و گفت: اشعاری بخوان (و بزم ما را با اشعار خود شادان گردان).

امام فرمود: من در شعر، بهرة اندک دارم.

متوکل گفت: حتماً باید اشعاری بخوانی.

امام هادی این اشعار غرور شکن را (که در مورد بی وفائی دنیا است) خواند:

باتُوا عَلی قَلَلِ الأَجبالِ تَحْرسُهُمْ *** غُلْبُ الرِّجالِ فَلَمْ تَنْفَعُهُمْ الْقُلَلُ

وَاسْتُنِْز لُوا بَعْدَ عِزٍ عَنْ مَعاقِلِهِمْ *** وَ اُسْکِنُوا حُفْراً یا بِئْسً ما نَزَلوُا

ناداهُمُ صارِخٌ مِنْ بَعدِ دَفْنِهِمْ *** اَیْنَ الأَساوِرَ و التَیِجانَ وَ الْحُلَلُ

اَیْنَ الوُجُوهُ الَّتِی کانَتْ مَنَعَّمَةً *** مِنْ دُوِنها تُضْرَبُ الأَستارُ وَ اَلْکُلَلُ

فَاَفْصَحَ الْقَبْرُ عَنْهُم حِیَن سائَلَهُمْ *** تِلْکَ الْوُجُوهُ عَلَیْها الدَوُدُ یَفْتُتِلُ

قَدْ طالَ ما اَکَلُوا دَهْراً وَ قَدْ شَرَبُوا *** وَ اَصْبَحُوا الْیَوْمَ بَعْدَ الأَکْلِ قَدْ اُکِلُوا

: «گردنکشان زورمند بر قُلّه های کوهها برای سکونت و حراست خود خانه ساختند، ولی آن قله ها به حال آنها سودی نبخشید.

و پس از آن همه شکوه از خانه های رفیع خود به پائین سرازیر شدند، و در گودالهای قبر جای گرفتند و براستی در چه جایگاه بدی افتادند!!

پس از دفن، منادی به آنها گفت: کجا رفت آن دستبندهای طلائی و آن تاجها و زیورها؟!

کجا رفت آن چهره های مرفه که در برابرشان پرده ها و آذین ها آوریخته می شد.

قبر در برابر این سوالی که از آنها می شود

این چهره هائی (که می گویند) هم اکنون محل

آنها مدت طولانی خوردند و نوشیدند

شده اند».

متوکل شدیداً تحت تاثیر

حاضران نیز گریستند، سپس دستور داد

بازگردانند.

و روایت شده: متوکل

روز عیش او مبدل به عزا

امام هادی (ع) بیست سال دور از وطن، در سامره تحت نظر بود و سرانجام آن حضرت در اواخر حکومت معتمد عباسی، بر اثر زهری که او به طور مرموز به آن حضرت خورانید به شهادت رسید.

در آن هنگام از بستگانش هیچکس در سامره نبود جز فرزندش امام حسن عسکری (ع) که متکفل غسل و کفن و نماز و دفن پدر گردید، و جنازة آن مظلوم غریب تبعید شده را در خانة خودش در سامره، به خاک سپردند، او هنگام شهادت 40 یا حدود 42 سال داشت. ⁽¹⁾

---

جنازة امام هادی (ع) را جمعیت بسیار از بنی هاشم و بنی عباس و طالبیون و غیر آنها در حضور امام حسن عسکری (ع) تشییع کردند و به خاک سپردند، امام حسن عسکری (ع) از شدت ناراحتی با سر برهنه و گریبان دریده شده بیرون آمد (و خرج ابومحمد الحسن حاسِراً مکشوف الرّأسِ، مشقوق القیاب).

جو به گونه ای بود که با وجود امام حسن عسکری (ع) جریان را به گونه ای ساخته بودند که معتمد (قاتل مرموز امام هادی (ع)) بر جنازة او نماز بخواند، امام حسن عسکری (پیش از آنکه نزد مردم بیاید و جنازه را حرکت دهند) بر جنازه نماز خواند، سپس جمعیت جنازه را برداشتند و حرکت دادند و معتمد عباسی بر آن نماز

به امام حسن عسکری (ع) ایراد کردند، امام

؟ موسی بن عمران در مصیبت برادرش

شها تو شاهد میقات لی مَعَ اللّهی *** تو شمع جمع شبستان ملک ایجادی

مقام باطن ذات تو قاب قوسین است *** به ظاهر ار چه در این خاکدان اجسادی

کشیدی از متوکل شدائدی که به دهر *** ندیده دیدة گردون ز هیچ شدادی

گهی به بِرکة درندگان گهی زندان *** گهی به بزم می و ساز و باغی و عادی

تو شاه یکه سواران دشت توحیدی *** اگر پیاده روان در رکاب اِلحادی

ز سوز زهر و بلاهای دهر جان تو سوخت *** که بر طریقة آباء و رسم اجدادی

13- ذکر مصیبت معصوم سیزدهم امام حسن عسکری علیه السلام

اشاره

حضرت حسن بن علی (ع) در هشتم ربیع الثانی یا 24 ربیع الاول سال 232 ه-.ق در مدینه متولد شد و در هشتم ربیع الاول سال 260 ه-.ق به دسیسة معتمد عباسی (پانزدهمین طاغوت عباسی) در سامره در سن 28 سالگی به شهادت رسید، مرقد شریفش در شهر سامره واقع در کشور عراق است.

عصر امامت آن حضرت، شش سال (از سال 254 تا 260 ه-.ق) بود، و اکثراً آن حضرت در تبعید و زندان و تحت نظر به سر برد و سرانجام به دستور معتمد عباسی به 4طور مرموز، مسموم شده و شهید شد.

خراسانی در منتخب می نویسد: اصلح آن است که قاتل آن بزرگوار، معتمد عباسی بود چنانکه کفعمی در جدول مصباح نوشته، و ملاّ صالح در شرح کافی از شیخ صدوق نقل کرده که آن حضرت را معتمد کشت. ⁽¹⁾

امام حسن عسکری (ع) در عصر سه طاغوت

با توجه به اینکه امام حسن عسکری (ع) در سوّم رجب سال 254 ه-.ق به

امامت رسید، آغاز امامت آن حضرت مصادف با عصر خلافت «اَلْمعتَز» (سیزدهمین طاغوت عباسی) بود که تا دوم شعبان 255 طول کشید و آخر رجب سال 255 ه-.ق «مهتدی بالله) (چهاردهمین طاغوت عباسی) بر مسند خلافت نشست، و خلافت او تا شانزدهم رجب سال 256 ه-.ق به طول انجامید، و پس از او معتمد (پانزدهمین خلیفة عباسی) بر مسند خلافت نشست و خلافت او را از ماه رجب سال 256 تا آخر رجب سال 279 (یعنی 23 سال) دانسته اند. ⁽¹⁾

بنابراین عصر امامت امام حسن عسکری (ع) مصادف با حکومت سه طاغوت مذکور (المعتز، المهتدی و المعتمد) بود، و بیشتر دوران امامتش (حدود چهار سا از شش سال) در عصر خلافت معتمد عباسی بوده است.

آن بزرگوار از ناحیة هر سه طاغوت پیش گفته، ستمها و شکنجه ها و آزارها و زندانها دید، که به بعضی اشاره می شود:

سیدبن طاوس می گوید: سه نفر از سلاطین زمان خواستند امام حسن عسکری (ع) را به قتل برسانند، زیرا شنیده بودند حضرت مهدی علیه السلام (بر هم زننده حکومت جائران) از صلب او خواهد بود و چندین بار امام حسن عسکری (ع) را به زندان افکندند، و آن حضرت دربارة چند تن از آنها نفرین کرد و آنها در سریعترین اوقات، به هلاکت رسیدند. ⁽²⁾

علاّمه سیدمحسن امین می نویسد: «مدت شش سالة امامت امام حسن عسکری(ع) در شهر سامراء، چند ماه آن مصادف با خلافت «اَلْمُعْتز» بود، و یازده ماه و 28 روز آن مصادف با خلافت مهتدی بود، و پنج سال آن در عصر خلافت معتمد

عباسی گذشت». ⁽¹⁾

---

لازم به تذکر است که امام حسن عسکری (ع) 23 سال و چند ماه در شهر سامره همراه پدر بوده است، و حدود شش سال بعد از پدر در سامره اقامت داشته است.

بنابراین در همان دوران طفولیت، هنگام تبعید پدرش (در عصر خلافت متوکل) به شهر سامره همراه پدر بوده است، و بعضی احتمال داده اند که در سامره متولد شده باشد. ⁽²⁾

امام حسن عسکری (ع) در زندان

امام حسن عسکری (ع) در دوران امامت همیشه در زندگی تحت نظر و در فشار سخت بوده، و اکثراً در زندانهای طاغوتها به سر برده است به عنوان نمونه:

1- المعتز (سیزدهمین خلیفه عباسی) امام حسن عسکری (ع) را با جمعی از طالبیون زندانی کرد، داود بن قاسم می گوید: ما با افرادی در زندان بودیم و زندانیان ما «صالح بن وصیف» بود، روزی دیدیم: امام حسن عسکری (ع) را وارد زندان کردند، در زندان شخصی جمحی بود (و به عنوان جاسوس در زندان بود و ما او را نمی شناختیم) و او خود را علوی معرفی می کرد، امام حسن عسکری (ع) به ما فرمود: اگر در میان شما بیگانه نبود به شما خبر می دادم که در چه زمان آزاد خواهید شد، و به آن شخص جمحی اشاره کرد بیرون برود، او بیرون رفت، امام به ما فرمود: این شخص از شما نیست (جاسوس است) احتیاط او را داشته باشید در لباس او

کاغذی وجود دارد که گزارش کار شما را برای خلیفه نوشته است، یکی از افراد ما لباس او را جستجو کرد، همان گزارش را در آن یافت... ⁽¹⁾

2- صالح بن علی همراه گروهی از نزدیکان رژیم خلافت عباسی، نزد رئیس زندان «صالح بن وصیف» آمده و گفتند: «زندگی را در زندان بر ابومحمد (حسن عسکری علیه السلام) تنگ و سخت کن».

صالح در پاسخ گفت: دو نفر را مامور مخصوص زندان او کرده ام، تا بر او سخت بگیرند، ولی آن دو نفر آنچنان تحت تأثیر معنویّت او قرار گرفته اند که در عبادت و نماز به مرحلة عظیمی رسیده اند، سپس دستور داد آن دو نفر را احضار کردند، و در حضور گروه عباسی، به آنها گفت: «وای بر شما، دربارة این مرد (امام حسن عسکری علیه السلام) چه می گوئید؟ و کارتانت با او به کجا رسیده است؟».

آن دو نفر در پاسخ گفتند: «چه بگوئیم در مورد مردی که شبها را به عبادت وروزه، به پایان می رساند، و جز عبادت به چیزی اشتغال ندارد، وقتی که او به ما می نگرد، لرزه بر اندام می شویم و بی اختیار می گرییم، وقتی که گروه عباسی، چنین شنیدند، سرافکنده از زندان بیرون رفتند.» ⁽²⁾

3- امام حسن عسکری (ع) را مدتی در زندان، به شخصی با تجربه و سختکوش و خشن به نام «نحریر» سپردند، او آن حضرت را شکنجه می داد و زندگی را بر او تنگ و سخت می گرفت.

همسر او بانوی با ایمان بود به او گفت: از خدا بترس، تو نمی دانی که چه شخصیتی در زندان تو است سپس آن زن پاره ای از عبادات و مقام ارجمند آن حضرت را برای شوهرش بیان کرد و آنگاه گفت: «من ترس آن دارم که بلائی به تو برسد».

تحریر، خشمگین شد و گفت: سوگند به خدا او را (در باغ وحش) به جلو درندگان می افکنم.

تحریر همین کار را با اجازة مقامات بالا کرد، و آن حضرت را به درون باغ وحش برد، و هیچگونه شکی نداشت که درندگان او را می خورند.

پس از ساعتی آن حضرت را دیدند نماز می خواند و درندگان در اطراف او آرام اجتماع کرده اند، آنگاه حریر دستور داد آن حضرت را از آنجا بیرون آوردند. ⁽¹⁾

4- ابوهاشم جعفری می گوید: همراه امام حسن عسکری (ع) در زندان مهتدی عباسی (چهاردهمین خلیفه عباسی) بودیم، امام حسن عسکری (ع) به من فرمود: «ای ابوهاشم!ی این طاغوت (مهتدی) امشب را می خواهد به سرور و عیاشی بگذراند، ولی خداوند عمرش را قطع می کند، و خلافت به خلیفه بعد می رسد». (او پسر ندارد که به پسرش برسد).

ابوهاشم می گوید: صبح باخبر شدیم که ارتشیان ترک به او یورش بوده و او را کشته اند و معتمد عباسی به جای او نشسته است. ⁽²⁾

5- معتمد عباسی مدتی امام حسن عسکری (ع) را تحت نظر علی بن حزین می گفت: آن حضرت روزها روزه می گیرد و شبها نماز می خواند. ⁽³⁾

6- عیسی بن صبیح می گوید: ما در زندان بودیم، امام حسن عسکری (ع) را نزد ما آوردند، به من فرمود: از سن تو 65 سال و چند ماه و یک روز گذشته، من کتاب دعائی داشتم که تاریخ ولادتم در آن نوشته بود، در آن نظرکردم، دیدم عین آن است

که امام فرمود.

سپس به من فرمود: آیا فرزند داری؟ گفتم: نه، گفت: «خدایا فرزندی به او (عیسی بن وصیف) عطا کن که بازوی او باشد، فرزند بازوی خوبی است». آنگاه این شعر را خواند:

مَنْ کانَ ذا وَلَدٍ یُدْرِکَ طُلامَتَهُ *** اِنَّ الذَّلِیلَ الَّذی لَیْسَتْ عَضُدٌ

: «کسی که دارای فرزند باشد، حقش را بدست می آورد، بیچاره کسی که بازو ندارد».

عرض کردم: آیا شما فرزند داری؟ فرمود: آری به خدا سوگند به زودی فرزندی به من عطا خواهد شد، که زمین را پر از عدل و داد می کند. ⁽¹⁾

7- وقت دیگری امام حسن عسکری (ع) را در زندانی تحت نظر «علی بن اوتاش» افکندند، او فردی بی رحم و خونخوار بود، و از دشمنان سرسخت آل محمد (ص) به شمار می آمد، و به او دستور داده بودند، هرگونه که خواستی آن حضرت را مورد شکنجه و آزار قرار بده، ولی حالت معنوی امام حسن (ع) به گونه ای بود که یک روز بیشتر طول نکشید، که علی بن اوتاش تحت تاثیر قرار گرفته و در برابرش زانوی عجز و تواضع به زمین زد، و حتی به احترام حضرت، چشمش را بلند نمی کرد.

و همین علی بن اوتاش وقتی از حضور امام (ع) بیرون آمد، از نظر شناخت و معرفت و گفتار، بهترین انسانهای مؤمن شده بود. ⁽²⁾

داستان ابوالادیان و شهادت امام حسن (ع)

ابوالادیان می گوید: من از خدمتکاران امام حسن عسکری (ع) بودم و نامه های

آن حضرت را به اطراف و شهرها می بردم، آن حضرت بیمار و بستری شد به همان بیماری که رحلت کرد، به حضورش رسیدم، نامه هائ که برای مردم مدائن نوشته بود به من داد و فرمود: این ها را به مدائن ببر، و تو پس از پانزده روز مسافرت وقتی که به شهر سامره بازگشتی، از خانة من صدای گریه و عزاداری می شنوی و جنازة مرا روی تختة غسل می نگری.

ابوالادیان می گوید: گفتم: ای آقای من! اگر چنین پیش آید به چه کسی مراجعه کنم؟

فرمود: به کسی رجوع کن که: 1- پاسخهای نامه های مرا از تو مطالبه کند که او قائم بعد از من است.

گفتم: نشانة بیشتر بفرمائید، فرمود: 2- کسی که بر جنازة من نماز می خواند.

گفتم: باز نشانة بیشتر بفرمائید، فرمود: 3- آن کسی که از محتوا و اشیاء داخل همیان خبر دهد، او قائم بعد از من است.

سپس شکوه امام، مانع شد که سوال بیشتر کنم، به سوی مدائن رفتم و نامه ها را به صاحبانشان دادم، و پاسخهای آنها را گرفتم و پس از پانزده روز به سامره بازگشتم، ناگاه همانگونه که فرموده بود صدای گریه و عزا از خانة امام حسن عسکری (ع) شنیدم، به خانة آن حضرت آمدم ناگاه دیدم جعفر کذّاب (برادر آن حضرت) در کنار در خانه ایستاده، و شیعیان اطراف او را گرفته اند و به او تسلیت گفته به او به عنوان امام بعد از امام حسن عسکری (ع) مبارکباد می گویند.

با خود گفتم: اگر امام، این شخص باشد، مقام امامت تباه خواهد شد زیرا من جعفر را می شناختم که شراب می خورد و قمار بازی می کند و با ساز و آواز سر و کار دارد، نزد او رفتم و تسلیت و تهنیت گفتم، از من هیچ سؤالی نکرد.

سپس عقید (غلام آن حضرت) آمد و به جعفر گفت: ای آقای من جنازة برادرت کفن شد، برای نماز بیا، جعفر و شیعیان اطراف او وارد خانه شدند، من نیز همراه

آنها بودم، و در برابر جنازة کفن شده امام حسن عسکری (ع) قرار گرفتم، جعفر پیش آمد تا نماز بخواند، همین که آمادة تکبیر شد، کودکی که صورتش گندمگون، و موی سرش بههم پیچیده و بین دندانهایش گشاده بود به پیش آمد و ردای جعفر را گرفت و کشید و گفت:

تَأَخَّر یا عَمِّ فَاَنَا اَحَقُّ بِالصَّلاةِ عَلی اَبی.

: «ای عمو! به عقب برگرد، من سزاوارتر به نماز خواندن بر جنازة پدرم هستم».

جعفر عقب بازگشت در حالی که چهره اش تغییر کرده و غبار گونه شده بود.

کودک جلو آمد و نماز خواند، و سپس آن حضرت را در کنار قبر پدرش امام هادی (ع) در شهر سامره به خاک سپردند.

سپس آن کودک به من گفت: پاسخهای نامه ها را که در نزد تو است بیاور، آنها را به آن کودک دادم و با خود گفتم: این دو نشانه (1- نماز 2- مطالبة نامه ها) اما نشانة سوّم (خبر از محتوای همیان) باقی مانده است.

سپس نزد جعفر کذّاب رفتم دیدم مضطرب است، شخصی بنام «حاجز و شاء» به جعفر گفت: «آن کودک چه کسی بود؟» (حاجز می خواست با این سوال، جعفر را در حجتش درمانده سازد).

جعفر گفت: «سوگند به خدا هرگز آن کودک را ندیده ام و نشناخته ام».

ابوالادیان می گوید: ما نشسته بودیم ناگاه چند نفر از قم آمدند و جویای امام حسن عسکری (ع) بودند، دریافتند که آن حضرت از دنیا رفته است، پرسیدند: امام بعد از او کیست؟

مردم آنها را به جعفر اشاره کردند.

آنها بر جعفر سلام کردند و به او تسلیت و تهنیت گفتند و عرض کردند: همراه ما نامه ها و اموال است، به ما بگو نامه ها را چه کسی فرستاده و اموال چه مقدار است؟!

جعفر برخاست در حالی که لباسش را می تکانمید و گفت: «از ما علم غیب می خواهید؟».

در این هنگام خادم (از جانب امام عصر علیه السلام) بیرون آمد و گفت: نزد شما نامه هائی است از فلان کس و فلان کس (نام آنها را به زبان آورد) و در نزد شما همیانی است که هزار دینار دارد، که ده دینار (اشرفی) آن، طلای روکش دارد.

قمی ها آن نامه ها و همیان را به آن خادم دادند و گفتند: آن کسی که تو را نزد ما فرستاده، امام همان است (امام زمان (ع) همان کودک بود).

پس از این جریان، جعفر کذّاب نزد معتمد عباسی (پانزدهمین خلیفه عباسی) رفت و گفت: در خانة برادرم حسن عسکری (ع) کودکی هست که شیعیان به امامت او معتقدند...

معتمد دژخیمان خود را برای دستگیری آن کودک فرستاد، آنها آمدند و پس از جستجو، کنیز امام حسن (ع) بنام «صقیل» را دستگیر کرده و کودک را از او مطالبه کردند، او انکار و اظهار بی اطلاعی کرد و برای منصرف کردن آنها از جستجوی کودک، گفت: من حملی از آن حضرت دارم (یعنی حامله هستم از امام حسن علیه السلام).

ماموران آن کنیز را به ابن ابی الشوارب قاضی سپردند (تا وقتی که بچه متولد شد آن را بکشند) در این میان عبیدالله بن یحیی بن خاقان وزیر از دنیا رفت، و صاحب الزنج (امیر زنگیان) در بصره خروج کرد، و دستگاه خلافت سرگرم این امور شد و از جستجوی کودک منصرف گردیدند، و کنیز (صقیل) از خانه قاضی به خانة خود آمد. ⁽¹⁾

---

چنانکه گفتیم: امام حسن عسکری (ع) به گونة مرموزی به دستور معتمد

عباسی، مسموم شد و در بستر بیماری قرار گرفت.

جعفر کذاب برادر آن حضرت که مرد فاسقی بود توسط افراد، جریان را به خلیفه گزارش داد، پانزده نفر از افراد مورد اطمینان خلیفه به خانة امام حسن (ع) آمدند و خانه را شدیداً تحت نظر و کنترل قرار دادند... در سه روز آخر عمر، حال حضرت وخیمتر می شد، دو روز گذشت به خلیفه خبر دادند که حال امام رو به وخامت است، برحسب ظاهر او پزشکان و قاضی القضاة را به خانة امام حسن عسکری (ع) فرستاد و به آنها دستور داد که شب و روز در خانة آن حضرت بمانند، آنها آنجا بودند که آن حضرت از دنیا رفت، خبر وفات آن حضرت به مردم رسید، شهر سامره یکپارچه عزا شد. ⁽¹⁾

---

در ساعات آخر، بیماری آنچنان بر آقا امام حسن (ع) شدید شد که آن حضرت توان دوا خوردن را نداشت، به غلامش عقید فرمود: به آن حجره برو کودکی را می بینی که پشت پرده به سجده افتاده است، او را بیاور، غلام به آنجا رفت و آن کودک را در حال سجده دید، کودکی که چهره ای درخشان، و موی سرش به هم پیچیده، و بین دندانهایش گشاده بود، نزد پدر آمد، وقتی که نگاه امام حسن (ع) به او افتاد گریه کرد و فرمود:

یا سَیِّدَ اَهْلِبَیْتِهِ اِسْقِنِی الْماءَ فَاِنّی ذاهِبٌ اِلی رَبِّی.

: «ای سرور اهل خانة خود، به من آب بیاشام، همانا من به سوی پروردگارم می روم». (و قائم نزدیک است).

آن آقازاده،ظرف آب جوشانیده را به دست گرفت و با دست خود به پدر آشامانید سپس امام حسن (ع) فرمود: مرا برای نماز آماده کنید.

آن آقازاده در وضو گرفتن پدر را کمک کرد، امام حسن (ع) به او فرمود: «بشارت باد تو را ای پسرم که توئی صاحب الزمان و توئی مهدی و حجت خدا بر روی زمین.... و این عهدی است از پدرم از پدرانش تا رسول خدا (ص)». ⁽¹⁾

---

از پس پرده برون حجّت اثنا عشر است *** با که در غرّة قرص قمر جلوه گر است

بلبل از دوری گل تا سحر امشب به نوا است *** یا پسر بر سر بالین پدر نوحه گر است

هاتفی گفت که خاموش مگر بی خبری *** حسن عسگری امشب به جناح سفر است

سر به دامان پسر گرم سخن با معبود *** چهره اش بر اثر زهر جفا پر گهر است

شد برون طایر روحش ز قفس سوی جنان *** مهدی منتظر از بهر پدر خون جگر است

14- ذکر مصیبت معصوم چهاردهم حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

اشاره

حضرت مهدی (اَرواحُنا الْفِداه) در روز 15 شعبان سال 255 با 256 ه-.ق در شهر سامره متولد شد، و تحت کفالت پدر، به طور مخفی زندگی می کرد، و جز خواص، کسی از وجود او اطلاع نداشت، زیرا آن حضرت را از خطر گزند طاغوتهای عباسی مخفی می داشتند.

او در روز هشتم ربیع الاول سال 260 ه-.ق که پدر بزرگوارش شهید شد، در پنج سالگ به مقام امامت رسید.

آن حضرت به امر خداوند دارای دو غیبت بود:

1- غیبت صغری، که از سال 260 ه-.ق شروع شد و در سال 329 ه-.ق پایان یافت که تقریباً 70 سال می شود (اقوال دیگری نیز گفته شده است).

2- غیبت کُبری، که از سال 329 ه-.ق شروع شد و تا وقتی که خدا بخواهد و ظهور کند ادامه خواهد یافت.

دوران زندگی آن حضرت را می توان در چهار بخش خلاصه کرد:

1- دوران پدر (حدود پنج سال).

2- دوران غیبت صغری که با چهار نفر از سفرای خاص خود به ترتیب: عثمان بن سعید، محمدبن عثمان، حسین بن روح و علی بن محمدسیمری تماس

داشت و سپس به علی بن محمد سیمری، دستور داد که جانشین برای خود تعیین نکند.

3- غیبت کبری و انتظار آن حضرت و ملاقات بعضی با آن حضرت... که آن حضرت در این زمان، زمام امور را به «ولیّ فقیه» (مجتهد جامع شرائط) سپرده است.

4- دوران درخشان ظهور آن حضرت، و حکومت جهانی او.

مصائب حضرت ولی عصر (ع)

مصائب آن حضرت بسیار است، آن بزرگوار در سوگ همة امامان معصوم (ع) و در سوگ پیامبر (ص) و فاطمه (س) و در همة رنجهائی که در راه اسلام متوجه مردان خدا می شود و آنها شهید یا مجروح می گردند،مصیبت زده و متأثّر می گردد، در اینجا به ذکر مصیبت آن بزرگوار در رابطه با جدش امام حسین (ع) اکتفا می کنیم.

خاطرة کربلا بسیار جانسوز و غمبار است، هیچکس عمق آن فاجعه را مانند امام زمان (ع) درک و لمس نمی کند، آن حضرت به یاد مصائب جانگداز و جگر سوز امام حسین (ع) بیاناتی دارد که در اینجا به چند فراز از آن که از زیارت ناحیة مقدّسه گرفته شده می پردازیم، در فرازی می فرماید:

لَئن اَخَّرَتْنِی الدُّهورُ، و عاقَنی عَن نَصرِکَ الْمَقْدور، لا بَکِیَّنَکَ صَباحاً وَ مَساءً... فَلاَ نَدُبَنَّکَ صَباحاً وَ مَساءً، و لاَ بکِیَنَّ عَلَیْکَ بَدَلَ الدُّمُوعِ دَماً.

: «اگر زمانه مرا تأخیر انداخت، و مقدرات مرا از یاری تو جلوگیری کرد، صبح و شب به یاد مصائب تو گریه می کنم، و از بام تا شام سرشک از دیده می بارم و ندبه می نمایم، و بجای اشک خون می گریم».

اَمَرَ اللَّعین جُنُودَهِ فَمَنعُوکَ الْماءَ وُروُدَهُ، وَ ناجَزُوکَ الْقِتالَ، وَ عاجَلوکَ النِزالَ، و رَشَفُوکَ بِالسِّهامِ وَ النِّبالِ فَاْحدَقُوا بِکَ مِنْ کُلِّ جَهاتٍ، وَ اَثْخَنُوکَ بِالْجَراحِ.

: «ای جدّ بزرگوار فراموش نمی کنم، آن هنگام را که عمر سعد ملعون به لشکرش فرمان داد که از ورود آب به خیام جلوگیری نمایند، و با تو بجنگند و به تو حمله کنند و بدن نازنینت را آماج تیرها و نیزه ها قرار دهند، و از هر سو تو را محاصره کردند، و هر کدام با اسلحه ای پیکرت را مجروح ساختند و داغ زخم را بر بدنت نهادند».

---

وَ اَسْرَعَ فَرَسُکَ شارِداً اِلی خِیامِکَ قاصِداً مُحَمحِماً باکِیاً وَ هِیَ تَقُولُ الَظَّلیَمهُ الظَّلیمَهُ مِنْ اُمَّةٍ قَتَلَتْ اِبْنُ بِنْتِ نَبِیّها.

: «ای جد بزرگوار فراموش نکنم آن هنگام را که: اسب بی صاحبت، میده به سوی خیمه های تو آمد، همهمه می کرد و سرشک اشک از چشمانش سرازیر بود، (و با زبان بی زبانی) می گفت: وای از این ظلم و ستم امتی که پسر دختر پیامبرشان را کشتند».

---

فَلَمّا رَأیْنَ النِساءُ جَوادَکَ مَخْزیاً، وَ نَظَرْنَ سَرجَکَ عَلَیْهِ مَلْوِیَاً، بَرَزْنَ مِنَ الْخُدوُرِ، ناشِراتُ الشُّعُور، لاطِماتُ الخُدوُدِ، سافِراتُ الوُجُوهِ، بِالْعُوَیْل داعِیاتٌ، وَ بَعْدَ الْعِزِّ مُذَلَلاتٌ وَ اِلی مِصْرَعِکَ مُبادِراتٌ، وَ الشِّمْرُ جالِسٌ عَلی صَدْرِکَ، مُولِعٌ سَیْفَهُ عَلی نَحْرِکَ...

: «ای جدّ بزرگوار چگونه یاد بیاورم آن منظره دلخراش را که بانوان حرمت، اسب تو را خوار و شرمنده دیدند، که زینش واژگون شده است، از خیمه ها

بیرون آمدند، در حالی که موهای خود را پریشان نموده و سیلی بر چهرة خود می زدند، و صورتهایشان آشکار شده بود، و فریاد و فغانشان بلندت بود، چرا که عزّت خود را از دست داده بودند، با آن حال به سوی قتلگاه شتافتند، دیدند شمر بر سینه ات نشسته و شمشیر خود را بر گلویت گذارده و می خواهد سرت را از بدنت جدا سازد».

---

فَهَوَیْتَ اِلَی الاَرْضِ جَریْحاً تَطَؤُکَ الخَیوِلُ بِحَوافِرِها وَ تَعلُوکَ الطُّغاةُ بِبَواتِرها قَدَ رَشَحَ لِلْمَوْتِ جَبِینکَ و اخْتَلَفَ بِالانْقباضِ وَ الاِنْبِساطِ شِمالُکَ وَ یَمینُکَ ...

: «ای جدّ بزرگوار چگونه یاد بیاورم آن هنگام که پیکر پر از زخمت بر زمین قرار گرفت، گروهی سرکش بر اسبهای خود سوار شدند و پیکرت را لگد کوب آسیبها قرار دادند، در حالی که لحظات آخر عمر را می پیمودی و راه به جانان نزدیک می نمودی».

---

وَ سُبِیَ اَهْلُکَ کَالْعَبیدِ، وَ صُفِدوُا بِالْحَدیدِ، فَوْقَ اقْتابِ الْمَطِیاتِ، تَلْفَحِ وُجُوهَهُم حَرُّ الْهاجِراتِ یُساقون فِی الْبَرارِی وَ الْفَلَواتِ، اَیْدِیهُم مَغْلُولَةٌ اِلَی الاَعناقِ یُطافُ بِهِمْ فِی الاَسْواقِ، فَوَیْلٌ لِلْعُصاةِ الفُشاقِ...

: «ای جدّ بزرگوار فراموش نمی کنم آن هنگام را که پس از شهادتت، افراد خانواده ات را مانند بردگان اسیر کردند و زنجیر آهنین به آنها بستند، و آنها را بر فراز شتران تندرو بی سرپوش و فاقد مَحْمل (با کمال بی احترامی) سوار نمودند که پوست صورتشان از شدّت گرمای سوزان سوخت، آنها در بیابانها

و راهها سیر داده شدند، دستهایشان را به گردنهایشان ببندند، و در کوچه ها و میدانها عبور دادند، وای بر آن مردم گسیکار و بی شرم».

---

فقام ناعِیکَ اِلَیه بِالدَّمعِ الْهَطُوِل، قائلاً یا رَسُولَ اللهِ قُتِلَ سِبْطُکَ وَ فَناکَ، وَ اسْتُبیحَ اَهْلُکَ و حِمامُکَ، وَ سُبِیَت بَعْدَکٍ ذَررِیکَ، وَ وَقَع الْمَحْدوُرُ بِعِتْرَتِکَ وَ ذَوِیکَ فَانَزَعَجَ الرَّسُولُ، وَ بَکی قَلَبُهُ المهول...

: «خبر شهادت تو را در کنار قبر جدّت رسول خدا (ص) (بشیر) به او داده در حالی که گریان بود، عرض کرد: ای رسول خدا، سبط تو کشته شد و من خبر شهادت فرزندت را آورده ام، زادة جوانمردت کشته گردید، ای رسول خدا! فرزندان و نزدیکان خاندانت، با سختی و محنت، دست به گریبان و اسیر دشمنان گردیدند، رسول خدا (ص) از این خبر، منقلب و گریان شد و قلب داغدارش پر درد گردید...». ⁽¹⁾

سلامها و درودهای امام زمان (ع)

حضرت ولی عصر (ع) در مورد دیگر، با سلام و درود، از امام حسین (ع) یاد کرده و بر هر یک از اعضاء آن امام همام سلام و درود می فرستند.

و در فرازهای آن به طور کوتاه از بعضی مصائب جد مظلومش حسین (ع) یاد کرده است: گاهی می فرماید:

السلام علی المغسل بدم الجراح.

: «سلام بر کسی که با خون زخمهایش غسل داده شد».

اَلسَّلامُ عَلَی المُجَرَّعِ بِکَاْساتِ الرِّماحِ.

: «سلام بر کسی که با جامهای نیزه و شمشیر، شربت شهادت به کامش ریخته شد».

اَلسَّلامُ عَلَی الْمَقْطُوعِ الْوَتِینِ.

: «سلام بر کسی که رگهای قلبش با تیر دشمن بریده شده».

اَلسَّلامُ عَلَی الشَیْبِ الْخَضِیبِ، اَلسَّلامُ عَلَی الْخََدِّ التَّرِیبِ.

: «سلام بر کسی که محاسنش به خون خضاب شد، سلام بر چهرة بر خاک نهاده ات».

اَلسَّلامُ عَلَی الْبَدَنِ السَّلِیبِ.

: «سلام بر آن بدن برهنه که لباسهایش را غارت کردند».

اَلسَّلامُ عَلَی الثَّغْرِ الْمَقْروعِ بِالْقَضِیبِ.

: «سلام بر دندانی که با چوب خیزران کوبیده شد».

اَلسَّلامُ عَلَی الرَأسِ المَرْفُوعِ.

: «سلام بر سر برفراز نیزه».

اَلسَّلامُ عَلَی الشَّفاهِ الذابِلاتِ.

: «سلام بر آن لبهای تشنه کام و خشکیده».

اَلسَّلامُ عَلَی الاَعْضاءِ الْمُقَطَّعاتِ.

: «سلام بر اعضای بریده بریده شده».

اَلسَّلامُ عَلَی الرُؤُسِ الشّامِلاتِ.

: «سلام بر سرهای برفراز نیزه که شهر به شهر گردانده شدند».

اَلسَّلامُ عَلَی النِسْوَةِ البارِزات.

: «سلام بر بانوانی که اسیر و دربدر شدند». ⁽¹⁾

چو خوش باشد که بعد از انتظاری *** به امیدی رسند امیدواران

جمال الله شود از غیب طالع *** پدیدار آید اندر بزم یاران

همی گوید منم آدم منم نوح *** خلیل داورم قربان جانان

منم موسی، منم عیسی بن مریم *** منم پیغمبر آخر زمانان

تو موسی و ار شمشیر خدائی *** بکش وانگه بکش فرعون و هامان

تو ای عدل خدا کن دادخواهی *** ز جا خیز ای پناه بی پناهان

برون کن ز آستین دست خدا را *** به خونخواهی و از خون نیاکان

قدم در کربلا بگذار و بستان *** سر پر خون ز دست نیزه داران

تو ای دست خدا از شصت قدرت *** بکش تیر از گلوی شیرخواران

خبر داری که از سُمّ ستوران *** دگر جسمی نماند از اسب سواران

شنیدستی چنان دست خدا را *** جدا کردند از تن ساربانان ⁽¹⁾

در دعای ندبه می خوانیم:

اَیْنَ الطَالِبُ بِذُحُولِ الاَنْبِیاءِ وَ اَبْناءِ الاَنْبِیاءِ، اَیْنَ الطّالِبُ بِدَمِ الْمَقْتُولِ بِکَرْبَلا، اَیْنَ الْمَنْصُوُر عَلی مَنِ اعْتَدی عَلَیْهِ وَ افْتَری.

: «کجاست جویندة خون پیامبران و فرزندان آنها؟ کجاست جویندة خون شهید کربلا؟ کجاست آنکس که بر متجاوزان و فاسقان پیروزمند است؟!».

اَلْعَجَل ای صاحب محراب و منبر اَلْعَجَل *** اَلْعَجَل ای حامی دین پیمبر اَلْعَجَل

اَلْعَجَل ای باعث ایجاد عالم اَلْعَجَل *** اَلْعَجَل ای وارث شمشیر حیدر اَلْعَجَل

شهسوارا زودتر بشتاب که از انبوه کفر *** کشور ایمان شده یکسر مسخَّر اَلْعَجَل

تا بکی ما را بنماند بر سر راه وصال *** چشم حسرت روز و شب چون حلقه بر در اَلْعَجَل

مهدی (ع) آخر زمان ای پادشاه انس و جان *** خیز و میکُن دفع دَحال بد اختر اَلْعَجَل

---

در زیارت معروف به زیارت ناحة مقدسه که به نقل سیدبن طاووس از ناحیة امام زمان حضرت مهدی (ع) نقل شده نام 79 شهید کربلا و وصفی از آنها ذکر شده در فرازی از آن می خوانیم:

اَلسَّلامُ عَلَیْکُم بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدّارِ، بَوَّأَکُمُ اللهُ مُبَوَّءَ الاَبّرارِ، اَشْهَدُ لَقَدْ کَشَفَ اللهُ لَکُمْ الْغَطاءَ، وَ مَهَّدَ لَکُمْ الْوطاءَ، وَ اَجْزَلَ لَکُمُ العَطاءَ وَ کُنْتُمْ عَنِ الْحَقِّ غَیْر بِطاءٍ وَ اَنْتُم لَنا فرَطاءٌ وَ نَحْنُ لَکُمْ خُلَطاءُ فِی دارِ الْبَقاءِ...

: «سلام بر شما به خاطر صبر و پاداری شما، نیکو خانه ای است خانة آخرت، خداوند شما را در جایگاه ابرار قرار دهد، من گواهی می دهم که خداوند پرده ها را در برابر چشمهای شما برداشت (و حقایق و بهشت را دیدید و با این یقین به شهادت رسیدسید) و خداوند خاک زمین را هنگام شهادت گهوارة شما ساخت، و پاداش فراوان به شما بخشید، شما که در راه حق، سخت کوش و چابک بودید، شما در این راه از ما پیشقدم شدید، و ما نیز در خانة بقاء (آخرت) به شما خواهیم پیوست و همراه و همنشین شما خواهیم بود، سلام و رحمت و برکات خدا بر شما باد» (بحار ج45 ص65 تا 73).

(پایان بخش اول)

بخش دوم: مصائب شهداء کربلا تا هنگام شهادت امام حسین علیه السلام

وصیت معاویه به یزید

امام حسین (ع) در سال 50 ه-.ق پس از شهادت برادرش امام حسن (ع) به امامت رسید، دوران امامت او از سال 50 تا سال 61 بود که 9 سال و چهار ماه آن در عصر خلافت معاویه بود و تقریباً شش ماه آخر آن در عصر خلافت یزید بن معاویه بود.

معاویه پس از چهل سال خلافت و دیکتاتوری در نیمة رجب سال 60 ه-.ق از دنیا رفت، اما با اینکه در صلحنامة خود با امام حسن (ع) متعهّد شده بود تا برای خود، خلیفه و جانشین تعیین نکند، در زمان حیات خود از مردم برای یزید بیعت گرفت و رسماً او را ولیعهد خود خواند.

افراد سرشناسی مانند امام حسین (ع) و عبدالله بن عمر و عبدالله بن زبیر و عبدالرحمن بن ابوبکر با خلافت و جانشینی یزید مخالفت کردند.

معاویه در بستر مرگ، به پسرش یزید گفت: من برای تو از همه بیعت گرفتم و همه را رام کردم، ولی از سه نفر ترس دارم که با تو مخالفت کنند: 1- حسین بن علی (2) 2- عبدالله بن عمر 3- عبدالله بن زبیر، وصیت من در مورد این سه نفر به تو این است:

اما عبدالله بن عمر او با تو است او را زیر پر نگهدار، اما عبدالله بن زبیر هر

جابر او دست یافتنی او را بکش و بدنش را قطعه قطعه کن زیرا او اگر فرصتی بدست آورد می خواهد مثل شیر تو را بدرد، و گرنه همچون روباه که با سگ رفتار می کند، با تو رفتار خواهد کرد.

اما امام حسین (ع)، مقامش را نسبت به رسول خدا (ص) می دانی، او گوشت و خون پیامبر (ص) است، و می دانم که مردم عراق ناگزیر به سوی او می گروند، ولی او را تنها می گذارند و مقامش را تباه می سازند اگر به او دست یافتی، حق و مقامش را بشناس، او را بازخواست مکن، با توجه به اینکه یک رشتة خویشی نیز با او داریم، حتماً از برخورد با او بپرهیز. ⁽¹⁾

نامة یزید به فرماندار مدینه و پی آمدهای آن

وقتی که معاویه از دنیا رفت، یزید به وصیت او اعتنا نکرد، و برای فرماندار مدینه که پسر عمویش «ولیدبن عُتبة بن ابوسفیان»⁽²⁾بود چنین نامه نوشت:

«... ای ولید! بدون درنگ از حسین بن علی (ع) بیعت بگیر و به هیچ وجه به او مهلت نده».

ولید شبانه کسی را نزد امام حسین (ع) فرستاد و او را طلبید.

امام حسین (ع) از جریان آگاه شد، گروهی از بستگان خود را خواست و به آنها فرمود: اسلحه های خود را بردارید، ولید شبانه مرا خواسته و من اطمینان ندارم که او مرا به کاری مجبور نکند و من آن را نپذیرم و از طرفی اطمینان به ولید نیست (که به من آسیب نرساند) بنابراین شما همراه من باشید، وقتی که من نزد او رفتم هرگاه صدای مرا شنیدند نزد من بیائید و از من دفاع کنید.

شبانه امام حسین (ع) نزد ولید رفت، دید مروان نیز نزد او است ولید خبر مرگ معاوه را به آن حضرت داد، آن حضرت طبق معمول فرمود: اِنّا لِلّهِ وَ اِنّا اِلَیْهِ راجِعُون.

آنگاه ولید نامة یزید را خواند که دستور داده بود از حسین (ع) بیعت بگیرد.

امام حسین (ع) فرمود: گمان ندارم تو قانع باشی که من در پنهانی با یزید بیعت کنم، بلکه منظورت بیعت آشکار در نزد مردم است.

ولید گفت: آری چنین است.

امام حسین (ع) فرمود: بنابراین، این موضوع تا فردا بماند و تو اندیشه کنی.

ولید گفت: بنام خدا اکنون بازگرد و فردا صبح با گروهی از مردم نزد من برای بیعت بیا.

در این هنگام مروان بن ولید گفت: «اگر حسین (ع) از تو جدا گردد و بیعت نکند دیگر هرگز تو بر او دست نمی یابی، تا کشتار بسیار بین شما پدید آید، او را نگهدار تا بیعت کند وگرنه گردنش را بزن».

امام حسین (ع) از جا جست و به مروان گفت:

اَنْتَ یَابْنَ الزَّرْقاءِ تَقْتُلُنِی اَمْ هُوَ؟ کَذِبْتُ وَ اللهِ وَ اَثِمْتَ.

: «ای پسر زن کبود چشم، تو مرا می کشی یا او؟ سوگند به خدا دروغ گفتی و نابجا سخن گفتی».

همان دم امام حسین (ع) از فرمانداری بیرون آمد و با نزدیکان خود به سوی خانة خود بازگشت.

گفتگوی مروان و ولید

وقتی که امام حسین (ع) رفت، مروان به ولید گفت: گوش به سخن من ندادی به خدا دیگر حسین (ع) نخواهد گذارد که بر او دست یابی.

ولید: وای به حال دیگران باد، ای مروان تو کاری برای من انتخاب کرده بودی، که نابودی دین من در آن بود، سوگند به خدا دوست ندارم آنچه خورشید بر آن می تابد و از آن غروب می کند، از مال دنیا و ملک آن، از آنِ من باشد، و من حسین (ع) را بکشم، سُبحانَ الله! آیا همین که حسین (ع) گفت: من بیعت نمی کنم، او را بکشم؟ به خدا سوگند گمان ندارم کسی که به خون حسین (ع) در قیامت بازجوئی شود، ترازویش سبک باشد (یعنی گمان ندارم مجازاتش اندک باشد).

مروان: اگر به این خاطر، حسین (ع) را آزاد نمودی، کار شایسته ای کردی، مروان این را در زبان می گفت، ولی رأیش چنین نبود بلکه برای خوش آیند ولید، چنین سخن می گفت. ⁽¹⁾

[این گفتگو حاکی است که ولید با اینکه در دستگاه طاغوتی بود، بهره ای از دین و متانت و خوش جنسی داشت].

---

صبح مروان با امام حسین (ع) ملاقات کرد و گفت: تو اگر از من پیروی کنی نجات می یابی، من به تو پیشنهاد می کنم: با امیرمؤمنان یزید بیعت کن که این روش برای تو در دنیا و آخرت بهتر است.

امام حسین (ع) در پاسخ فرمود:

وَ عَلَی الاسْلامِ السّلامُ اِذْ قَدْ بُلِیَتِ الاسلامُ بِراع مِثْلَ یَزِیدَ، وَ لَقَدْ سَمِعْتُ جَدِّی یَقُولُ اَلْخِلافَةُ مَحَرَّمَّةٌ عَلی آلِ سُفیان.

: «اگر با یزید بیعت کنم باید با اسلام جدا گردم، زیرا اسلام به رهبری مانند یزید مبتلا شده، و من از جدّم رسول خدا (ص) شنیدم می فرمود: خلافت بر آل سفیان حرام است». ⁽¹⁾

ما سر ذلّت فرو ناریم در پیش کسی *** سر فرازان، و سر فراز نیزه ها خواهیم کرد

دستهائی که پی بیعت ز ما خواهد یزید *** ما بدست خود از پیکر خدا خواهیم کرد

ناز بالش در خور شأن سر شوریده نیست *** بالش از خاکستر مطبخ سرا خواهیم کرد

هجرت شبانة امام حسین (ع) و یاران از مدینه به مکه

ملاقات امام حسین (ع) با ولید در شب شنبه 27 رجب سال 60 هجری صورت گرفت، امام حسین (ع) آن شب را در مدینه در خانة خود ماند.

ولید عصر روز شنبه گروهی را نزد امام حسین (ع) فرستاد، تا آن حضرت نزد او رفته و در حضورش با یزید بیعت کند.

امام حسین (ع) به فرستادگان ولید فرمود: تا فردا صبح مهلت دهید، تا امشب هم شما و هم ما در این باره بیندیشیم، خبر به ولید رسید، ولید مهلت داد، امام حسین در همان شب که شب یکشنبه 28 رحب سال 60 بود همراه فرزندان و برادران و برادر زادگان و بیشتر خاندانش جز برادرش محمد حنفیّه، شبانه از مدینه به سوی

مکه حرکت کردند.

آن حضرت با همراهان در شب جمعه سوّم شعبان به مکه رسید. ⁽¹⁾

نامه های مردم کوفه

خبر مرگ معاویه، و بیعت نکردن امام حسین (ع) با یزید، ورود آن حضرت به مکه به مردم کوفه رسید.

شیعیان کوفه در منزل «سلیمان بن صُرَد خُزاعی» اجتماع کردند پس از گفتگو و بیانات سلیمان، نامة دعوت از امام حسین (ع) برای ورود به کوفه، در آن مجلس نوشته، نویسندگان نامه افرادی مانند سلیمان بن صرد، مسیب بن نجبه، رفاعة بن شداد، حبیب بن مظاهر و شیعیان مؤمن دیگر بودند.

افرادی این نامه را با شتاب به مکه نزد امام حسین (ع) بردند و در دهم ماه رمضان نامه را به امام حسین (ع) تحویل دادند.

مردم کوفه نامه های دیگری نیز فرستادند که روی هم حدود «صد و پنجاه» نامه می شد، یکی از نامه های آنها چنین بود:

«بسمِ اللهِ الرّحمن الرّحیم: نامه ای است به حسین بن علی (ع) از شیعیان آن حضرت از مؤمنین و مسلمانان، پس از حمد و ثنای پروردگار، بزودی به نزد ما بشتاب، زیرا مردم چشم براه تو هستند، و اندیشه ای جز تو ندارند، فَالْعَجَلُ فَالْعَجَلُ ثُمَّ الْعَجَلُ : «پس بشتاب پس بشتاب، سپس بشتاب» وَالسّلام. ⁽²⁾

و طبق روایتی، مردم کوفه از جمله نوشتند: «در کوفه صد هزار شمشیر آمادة دفاع از تو است بنابراین، آمدن به کوفه را تأخیر نینداز». ⁽³⁾

حضرت مسلم (ع) در کوفه و خواندن نامة امام حسین (ع)

امام حسین (ع) در آغاز در میان یاران خود حضرت مسلم بن عقیل، پسر عمو و شوهر خواهرش رقیه را برگزید و همراه پاسخ نامه های مردم کوفه، به سوی کوفه فرستاد.

حضرت مسلم (ع) با همراهان به سوی کوفه روانه شد و پنجم شوال سال 60 وارد کوفه گردید و در آنجا به خانة مختار بن ابی عبیدة ثقفی که معروف به خانة سالم بن مسیب بود نزول فرمود، و طبق روایت طبری، به خانة مسلم بن عوسجه وارد شد، جمعیت بسیاری از شیعیان در آنجا اجتماع کردند، حضرت مسلم (ع) نامة امامن حسین (ع) را برای آنها خواند، و آنها با شنیدن فرازهای نامه، گریه می کردند آن نامه چنین بود:

: بِسم اللهِ الرحّمن الرّحیم: نامه ای است از حسین بن علی (ع) به سوی مؤمنان و مسلمانان، اما بعد، همانا هانی و سعید نامه های شما را به ما رساندند، و این دو نفر آخرین فرستادگان شما بودند، . من به همة گفتار و مطالب شما آگاهی یافتم سخن بیشتر شما این بود که ما امام و پیشوا نداریم، پس به سوی ما بیا، شاید خداوند به وسیلة تو ما را هدایت کند، من هم اکنون برادرم و پسر عمویم و آنکس که مورد اطمینان و وثوق من در میان خاندانم است یعنی «مسلم بن عقیل» را به سوی شما فرستادم ⁽¹⁾تا اگر مسلم براب منم نوشت که رای و اندیشة گروه شما و خردمندان و دانایانتان همانند سخن فرستادگان شما و آنچه در نامه هایتان خواندم می باشدا، انشاء الله بزودی به سوی شما خواهم آمد».

فَلَعَمْرِی مَا الامامُ اِلاّ الْحاکِمُ بِالْکِتابِ، اَلْقائِمُ بِالْقِسطِ، اَلدْایِنُ

بِِدینِ الْحَقِّ، اَلْحابِسُ نَفْسهُ عَلی ذاتِ اللهِ.

: «به جانم سوگند امام و پیشوا نیست مگر کسی که به کتاب خدا (قرآن) در میان مردم حکم کند، و براساس عدالت برخیزد، و به دین حق دینداری کند و خود را در آنچه مربوط به خدا است با اخلاص نگهداری نماید». والسّلام. ⁽¹⁾

ذکر مصیبت حضرت مسلم (ع)

کم کم شیعیان به حضور مسلم (ع) رفت و آمد کردند و با او بیعت نمودند، تا حکومت کوفه را در اختیار آن حضرت قرار دهند.

به این ترتیب «هیجده هزار نفر» با حضرت مسلم (ع) بیعت کردند. ⁽²⁾آن حضرت همین موضوع را در ضمن نامه ای برای امام حسین (ع) نوشت.

در آن هنگام «نُعمان بن بشیر» فرماندار کوفه بود.

طرفداران یزید، برای یزید نامه نوشتند و او را از جریان کوفه اطلاع دادند، یزید پس از مشورت با نزدیکان، چنین نتیجه گرفت که باید «عبیدالله بن زیاد» را که فرماندار بصره بود، با حفظ سمت فرماندار کوفه کند، و به وسیلة او کوفه را از چنگ حضرت مسلم (ع) و طرفدارانش بیرون آورد.

یزید برای عبیدالله نامه نوشت و جریان کوفه را گوشزد کرد و اختیار تام به عبیدالله داد، تا به کوفه رود تا آنجا را حفظ کند.

حیله و نیرنگ ابن زیاد و تهدید او

عبیدالله پس از خواندن نامه، هماندم توشة سفر را فراهم کرد و برادرش عثمان

بن زیاد را بجای خود در بصره گماشت، و خود به سوی کوفه رهسپار گردید وقتی که نزدیک کوفه رسید، عمامة سیاهی بر سر نهاد و دهان خود را با پارچه بست و با همراهان وارد کوفه گردید.

مردم که شنیده بودند امام حسین (ع) بزودی وارد کوفه می گردد، با دیدن عبیدالله که به شکل بنی هاشم در آمده بود، گمان کردند و امام حسین (ع) است، با استقبال گرم و سلام و صلوات از او استقبال کردند و فریاد می زدند:

ای پسر رسول خدا (ص) خوش آمدی...

وقتی که جمعیت بسیار شد، مسلم بن عُروه (یکی از همراهان عبیدالله) فریاد زد ای مردم پراکنده شوید، این حسین بن علی (ع) نیست بلکه عبیدالله بن زیاد امر جدید کوفه است (ولی بسیاری این سخن را نپذیرفتند و بسیاری در شک فرو رفتند).

هوا تاریک شد، ابن زیاد و همراهان به در قصر دارالاماره رسیدند، هنوز عده ای فکر می کردند، او امام حسین (ع) استو

نعمان بن بشیر فرماندار کوفه که در قصر فرمانداری بود، درها را بست یکی از همراهان عبیدالله فریاد زد: در را باز کن.

نعمان که هنوز فکر می کرد، امام حسین (ع) و همراهانش برای تصرف دارالاماره آمده اند از بالای قصر سر کشید و گفت: «ای پسر پیامبر! تو را به خدا از اینجا دور شو، زیرا امانتی را که من در دست دارم به تو نمی دهم، و نیازی به جنگ با تو نیز نیست».

عبیدالله خود را نزدیک کرد، و نعمان نیز خود را از قصر سرازیر کرد، عبیدالله خود را معرفی کرده و گفت: «در را بگشا که شب به درازا کشید».

مردی این سخن را از عبیدالله شنید، به مردم گفت: پراکنده شوید، این شخص امام حسین (ع) نیست، بلکه پسر مرجانه است.

به این ترتیب، در قصر را گشودند، ابن زیاد وارد قصر شد، و در را به روی مردم

بستند، و آنها پراکنده شدند.

صبح آن شب، عبیدالله در اجتماعی خطبه خواند و مردم را شدیداً از حکومت یزید ترسانید و گفت: «هر کسی با ما مخالفت کند، خون و مالش برای ما مباح است، و به بزرگان و رؤسای طوائف و محله ها اخطار می کنم، هر کس از شما دشمنان یزید را بشناسد و به ما معرفی نکند، بر در خانة خود به دار آویخته خواهد شد و حقوق ماهیانه اش قطع می گردد...» ⁽¹⁾

عجیب اینکه: هنگام ورود عبیدالله بن زیاد به کوفه، و استقبال مردم از او به عنوان اینکه امام حسین (ع) است، دسته دسته مردم می آمدند و سلام می کردند و بیش از چهل هزار نفر فریاد می زدند: «ما با تو هستیم» زنی فریاد می زد: اَللهُ اَکّبَرُ! اِبْنُ رسولِ اللهِ، و مردم نیز تکبیر می گفتند. ⁽²⁾

گزارشات جاسوس ابن زیاد

هنگامی که حضرت مسلم (ع) از ورود ابن زیاد به کوفه، و سخنرانی و تهدیدات او آگاه شد، و دریافت که افراد سرشناس در خطر شدید قرار گرفته اند، از خانة مختار به خانة هانی بن عروه، منتقل شد. شیعیان مخفیانه در خانة هانی به حضور آن حضرت رفت و آمد می کردند. ⁽³⁾

ابن زیاد یکی از غلامان خود بنام «معقَلْ» را طلبید و سه هزار درهم به او داد و به او گفت: مسلم بن عقیل را پیدا کن و خود را به او نزدیک گردانم تا از یاران مخصوص او گردی، وقتی که بر این مقام دست یافتی، و با دوستان او نزدیک شدی، این پول را به آنان بده و بگو این پول را برای جنگ با دشمنان، کمک بگیرید،

و چنین وانمود کن که تو از آنان هستی، و با دادن پول، به تو مطمئن می شوند، سپس صبح و شام نزد مسلم (ع) برو و ببین او در کجا است و چه می کند، و به ما گزارش بده.

معقل همین برنامه را یاده کرد و اطرافیان مسلم (ع) او را از خودشان دانستند تا جائی که اولین نفر که نزد حضرت مسلم (ع) می آمد او بود، و آخرین نفر که از حضورش بیرون می رفت او بود،و همة امور را به ابن زیاد گزارش می داد. ⁽¹⁾

بی وفائی مردم و غریبی مسلم (ع)

به دنبال این گزارشات ابن زیاد دستور داد هانی بن عروه نزد او آمد، و هانی را با وضع دلخراشی بازخواست نمود، و کم کم مردم از ترس جان خود از اطراف حضرت مسلم (ع) پراکنده شدند، کار بجائی رسید که وقتی حضرت مسلم (ع) به مسجد برای خواندن نماز جماعت آمد، (نمازی که دهها هزار نفر شرکت می کردند) سی نفر در نماز مغرب شرکت کردند هنگامی که آن حضرت از مسجد بیرون آمد، وقتی که به «بابُ الْکِندَه» رسید، ده نفر همراه آن حضرت بودند، وقتی که از آن در بیرون آمد، هیچ کس حتی یک نفر با او نماند، و او تنها به راه خود ادامه داد.

آن غریب مظلوم، همچون افراد متحیر گاهی به طرف راست و گاهی به طرف چپ حرکت می کرد تا اینکه وارد یکی از کوچه های کوفه شد و نمی دانست که کجا می رود.

همچنان راه می رفت ناگهان دید بانوئی کنار خانه اش ایستاده و در انتظار پسرش است که از بیرون بیاید، آن بانو «طَوْعه» نام داشت، حضرت مسلم (ع) به او فرمود: «ای کنیز خدا مقداری آب به من بده بیاشامم».

آن زن به خانه رفت و ظرف آبی آورد و به حضرت داد و از آن آب آشامید، و سپس در همانجا نشست.

طَوعه که او را نمی شناخت، گفت: ای بندة خدا، توقف تو در اینجا مناسب نیست به خانة خود برو.

غریب کوفه با چشم پر اختر *** بدان زن گفت: ای فرخنده مادر

مرا سوز عطش بر بوده از تاب *** رسان بر کام خشکم قطرة آب

حضرت مسلم (ع) در خانة طَوعَه

طوعه بانوی سالخورده بود و از بانوان شیعه و دوستدار اهل بیت نبوّت (ع) بود، ولی حضرت مسلم (ع) را نمی شناخت، حضرت در این هنگام به او فرمود: «ای کنیز خدا، من در این شهر خانه ندارم، آیا ممکن است امشب مرا مهمان خود کنی، شاید در آینده بتوانم جبران نمایم».

طوعه گفت: تو کیستی؟

او فرمود: من مسلم بن عقیل هستم، این مردم پس از اجتماع، از من جدا شدند و مرا تکذیب کردند و از خود راندند:

طوعه: به راستی تو مسلم هستی؟

مسلم: آری

طوعه: بنابراین وارد خانه شو.

حضرت مسلم (ع) وارد خانه شد، طوعه از او پذیرائی کرد، تا اینکه پسر طوعّه به نام بلال به خانه آمد و از جریان مطلع شد.

طوعه نمی خواست پسرش از جریان مطلع گردد، ولی پسر اصرار کرد که حتماًَ باید بگوئی در آن اطاق کیست؟

طوعه او را سوگند داد که به کسی نگوید، او سوگند یاد کرد که به هیچ کس نمی گویم، طوعه گفت: حضرت مسلم (ع) مهمان ما است.

بلال آرام گرفت و آن شب را تا صبح در خانه ماند، صبح نزد عبدالرحمان بن محمدبن اشعث رفت و جریان را گفت، و عبدالرحمن نزد پدرش «محمدبن اشعث» که از دژخیمان ابن زیاد بود آمده و آهسته گزارش داد که مسلم در خانه طوعه است.

ابن زیاد جریان را دریافت و به محمدبن اشعث گفت: «هم اکنون برو و مسلم را به اینجا بیاور».

او برخاست با عبیدالله بن عباس سلمی، همراه هفتاد نفر یا سیصد جنگجو به طرف خانه طَوعه حرکت کردند.

---

طوعه پذیرائی و مهمان نوازی مهر انگیزی از حضرت مسلم (ع) نمود، غذا برای مسلم (ع) آورد ولی او از غذا نخورد، و آن شب اندکی خوابید ولی برخاست و به عبادت مشغول شد، طوعه هنگام اذان صبح، آب برای مسلم (ع) برد تا وضو بگیرد، عرض کرد: ای مولای من امشب هیچ نخوابیدی، مسلم (ع) فرمود: اندکی خوابیدم در عالم خواب عمویم امیرمؤمنان علی (ع) را دیدم، به من فرمود:

اَلْوَحا اَلْوَحا، اَلْعَجَلْ اَلْعَجَلْ. «زود با شتاب نزد ما بیا»

به گمانم آخرین ایام عمرم فرا رسیده است، وضو گرفت و نماز خواند و مشغول دعا و تعقیب نماز بود که صدای حرکت لشگر دشمن را شنید، دعایش را زود تمام کرد، و اسلحه اش را برداشت و آمادة جنگ گردید و به خود خطاب کرد و گفت: «بیرون برو برای مرگی که ناگزیر از آن هستی».

طوعه گفت: ای مولای من آمادة مرگ شده ای.

مسلم (ع) فرمود: آری چاره ای جز آن نیست، و تو وظیفه خود را انجام دادی و کمال احسان را نمودی، و از شفاعت رسول خدا (ص) بهره مند گشتی.

در این هنگام سیصد نفر از دژخیمان ابن زیاد برای دستگیری حضرت مسلم

(ع) وارد خانة طوعه شدند، او ترسید که خانه را به آتش بکشند، با شمشیر بر آنها حمله کرد و کار را بر آنها سخت گرفت و سرانجام آنها را از خانه بیرون کرد و در بیرون خانه درگیری سختی درگرفت، عده ای به بالای بامها رفتند، سنگ به سوی مسلم (ع) پرتاب می کردند، و دسته های نی را آتش زده و از بالا به سرش می ریختند مسلم (ع) با شمشیر در کوچه به آنها حمله می کرد، و همچنان می جنگید.

در نقلی آمده: مسلم (ع) در خانه را از جای کند و سپر خود قرار داد و آنچنان جنگید که صد و هشتاد نفر اسب سوار دشمن را کشت.

محمدبن اشعث برای ابن زیاد پیام داد که لشکر کمکی برای من بفرست.

ابن زیاد لشگری فرستاد، بار دیگر محمدبن اشعث تقاضای کمک کرد، ابن زیاد در پاسخ او گفت: «مادرت به عزایت بنشیند، آیا یک نفر این گونه عده ای از شما را می کشد؟ پس اگر شما را به جنگ شخصی نیرومندتر از او یعنی امام حسین (ع) بفرستم چه خواهی کرد؟».

ابن اشعث جواب داد: «تو خیال کرده ای مرا به جنگ بقالی از بقالهای کوفه یا زارعی از زارعان حیره فرستاده ای، آیا نمی دانی که مرا به جنگ شیری شجاع، و دلاور مردی قوی، و شمشیری از شمشیرهای پیامبر (ص) فرستاده ای؟ ابن زیاد پانصد سوار دیگر فرستاد و گفت: وای بر شما امانش دهید وگرنه شما را نابود می کند. ⁽¹⁾

محمدبن اشعث خطاب به مسلم فریاد زد: «ما به تو امان دادیم، بی جهت خود را به کشتن نده».

ولی حضرت مسلم (ع) که به امان آنها اطمینان نداشت، همچنان رَجَز می خواند و به دشمن حمله می کرد و ضربات سنگینی بر آنها وارد ساخت.

بار دیگر محمدبن اشعث گفت: دروغ به تو نگویند و فریبت ندهند، تو در امان هستی، اینها (ابن زیاد و...) پسر عموهای تو هستند، تو را نخواهند کشت.

حضرت مسلم (ع) که بر اثر سنگ پرانی و تیر اندازی دشمن،بدنش پر از زخم شده بود، و خون زیاد از بدنش ریخته بود، اندکی آرام گرفت و نتوانست به جنگ ادامه دهد، کنار دیوار رفت و به دیوار خانة طوعه تکیه کرد، تا بار دیگر آماده گردد.

باز محمدبن اشعث گفت: تو در امان هستی، فرمود: «آیا من در امان هستم؟» همه گفتند در امان هستی.

در این هنگام استری آوردند و حضرت مسلم را بر آن سوار نمودند، ولی همان دم امان خود را شکستند، به طرف او جمع شده و شمشیرش را از دستش گرفتند، قطرات اشک از چشمان مسلم (ع) سرازیر شد و فرمود:

هذا اَوَّلُ الغَدَرِ.

: «این نخستین حیله شما است که امان را شکستید.» ⁽¹⁾

گفتگوی مسلم (ع) و ابن زیاد

حضرت مسلم (ع) را اسیر کرده نزد ابن زیاد آوردند.

وقتی که مسلم (ع) وارد بر ابن زیاد شد، سلام نکرد.

پاسبانی گفت: به امیر و فرماندار سلام کن.

مسلم (ع) به او گفت: ساکت باش وای بر تو، او امیر و فرماندار من نیست.

ابن زیاد گفت: اشکالی ندارد، سلام کنی یا نکنی کشته خواهی شد.

مسلم (ع) گفت: اگر تو مرا بکشی تازگی ندارد، بدتر از تو بهتر از مرا کشته است...

ابن زیاد گفت: ای مخالف سرکش، بر پیشوایت خروج کردی، وصف اتحاد مسلمین را درهم شکستی، و فتنه و آشوب، به راه انداختی.

مسلم (ع) گفت: ای پسر زیاد! وحدت مسلمین را معاویه و پسرش یزید در هم شکستند و فتنه و آشوب را تو و پدرت بردة بنی علاج از ثقیف بر پا نمودید و من امیدوارم که خداوند مقام شهدت را بدست بدترین خلق نصیبم گرداند.

ابن زیاد گفت: در آرزوی چیزی بودی که خداوند آن را به ثمر نرسانید و بدست اهلش سپرد.

مسلم گفت: ای پسر مرجانه! چه کسی صلاحیت آن را دارد.

ابن زیاد گفت: یزیدبن معاویه.

مسلم (ع) گفت: سپاس خداوند را، ما به رضای خدا راضی هستیم، خدا بین ما و شما حکم کند...

ابن زیاد از شدت خشم به مسلم (ع) و علی (ع) و حسن و حسین (ع) ناسزا می گفت: مسلم به او گفت:

انت و ابوک احق بالشتیمة فاقض ما انت قاض یا عدو الله.

: «تو و پدرت سزاوارتر به این ناسزاها هستید، هر چه خواهی بکن ای دشمن خدا».

ابن زیاد به «بکر بن حمران» دستور داد که آن حضرت را بالای قصر ببرد و به قتل برساند، بکربن حمران، مسلم را به بالای قصر می برد، مسلم (ع) تسبیح و ذکر خدا می گفت و بر پیامبر (ص) صلوات می فرستاد و می گفت: خدایا خودت بین ما و این گروه حکم کن.

بکربن حمران که ضربت سختی از مسلم (ع) خورده بود و کینة مسلم (ع) را در دل داشت آن حضرت را بالای قصر برد، و او را از بالای قصر به طرف زمین سرازیر کرد و گردنش را زد، سر مقدسش جدا گردید، سرش را به زمین انداخت و سپس

بدنش را از بالا به سشوی زمین افکند و با این کیفیت جانخراش آن حضرت را شهید نمود. ⁽¹⁾

وصیتهای حضرت مسلم (ع)

در عبارت دیگر می خوانیم: حضرت مسلم (ع) را که سخت مجروح و ناتوان شده بود به صورت اسیر به قصر فرمانداری آوردند، حضرت سخت تشنه شده بود، در کنار دروازة قصر، جمعی در انتظار اجازة ورود بودند، عمروبن حریث نیز در آنجا بود، و کوزة آبی در نزدیک آنجا قرار داشت، حضرت مسلم (ع) فرمود: شربتی از آب به من بدهید، آنگاه نشست و بر دیوار تکیه داد، عمروبن حریث غلام خود را فرستاد و او ظرف آبی آورد و به مسلم داد، مسلم (ع) ظرف را بدست گرفت همین که خواست بیاشامد، آب خون آلود شد، آن آب ریخت و عوض کردند، باز خواست بیاشامد، از دهان و لبهای خون آلودش، خون به آب رسید و آب را نیاشامید، بار سوم ظرف را پر از آب کردند، خواست بیاشامد، دندانهای پیشین آن جناب در میان ظرف ریخت، فرمود:

اَلْحَمْدُ لِلْهِ لَوْ کانَ لِی مِنَ الرِّزْقِ الْمَقْسُومِ شَرِبْتُهُ.

: «حمد و سپاس خدای را، اگر این آب روزی من شده بود، آن را نوشیده بودم».

(چنین قسمت شده که تشنه باشم) در همین حال فرستادة ابن زیاد آمد و دستور داد آن حضرت را وارد قبصر کنند.

مسلم (ع) وارد قصر شد...

ابن زیاد بعد از سخنان بی شرمانه ای گفت: حتماً کشته خواهی شد، مسلم (ع) فرمود: اکنون که کشته می شوم اجازه بده وصیت خود را بیان کنم، ابن زیاد اجازه

داد، حضرت مسلم (ع) عمر سعد را در آنجا دید، و به او فرمود: ای پسر سعد، بین من و تو خویشاوندی هست، وصیتی دارم آن را انجام بده، ولی وصیتم پنهانی است، عمرسعد از شنیدن وصیت مسلم (ع) سرباز زد، ابن زیاد به او گفت: وصیت پسر عمویت را بپذیر، عمرسعد برخاست و با مسلم کنار مجلس آمد و در کناری نشستند، و ابن زیاد هر دو را می دید.

مسلم (ع) به عمر سعد فرمود:

1- من در شهر کوفه هفتصد درهم قرض گرفته ام، زره و شمشیرم را بفروش و قرضم را ادا کن.

2- وقتی که کشته شدم،بدنم را از ابن زیاد بگیر و دفن کن.

3- کسی را نزد امام حسین (ع) بفرست تا او را از این سفر باز دارد، زیرا من برای او نوشته بودم که مردم با او هستند، اکنون گمانم در راه هستند و به طرف کوفه می آیند.

عمر سعد (برای اینکه ابن زیاد بد گمان نشود) نزد ابن زیاد آمد و وصیتهای مسلم (ع) را به ابن زیاد گفت، ابن زیاد به او گفت: شخص امین خیانت نمی کند (یعنی اگر تو شخص امینی بودی، به مسلم که وصیت مخفیانه کرد خیانت نمی کردی و آن را فاش نمی ساختی).

اما ادای قرض او، اختیارش با تو است، و اما دفن او، آن نیز مانعی ندارد، پس از کشتن او را دفن می کنند، اما در مورد حسین (ع) اگر او کاری به ما نداشته باشد ما کاری به او نداریم.

ابن زیاد سپس متوجه حضرت مسلم (ع) شد و گستاخی را از حد گذراند تا آنجا که گفت: تو را به این امور چه کار، مگر در مدینه شراب نمی خوردی؟

مسلم (ع) فرمود: سوگند به خدا تو دروغ می گوئی، تو به میخوارگی سزاوارتر از من هستی، سزاوارتر به شرابخوری کسی است که (مثل سگ) زبان به خون

مسلمین تر کند، و آنکس را که خداوند کشتنش را حرام نموده بکشد...

ابن زیاد دیگر طاقت شنیدن نیاورد و به جلاد خود دستور داد گردن آن حضرت را بالای قصر بزند... ⁽¹⁾

*** عجب غمی است به عالم شهادت مسلم *** مباد حالت کس همچو حالت مسلم

ز قصّه ش شنوی یک سخن اگر به جهان *** شوی ز غصّه هلاک از هلاکت مسلم

خدا به داد دل آن غریب بیکس رس *** که کس نکرد در آن شهر نصرت مسلم

ز اهلبیت او سی هزار تن، یک تن *** نماند و شد متفرق جماعت مسلم

هزار لعنت ح بر زیاد و ابن زیاد *** که لب گشود بناح به لعنت مسلم

چگونه آه، که بر گِرد کوچه و بازار *** رسن بپا و نمودند اهانت مسلم

چگونه آه، نبودش حنوط و غسل و کفن *** نکرد ناله کسی در مصیبت مسلم

چگونه آه، دو طفلش پس از شهادت او *** شدند کشته به تیغ از عداوت مسلم

---

دمی مهلت دهیدم بر شما من تازه مهمانم *** اگر مهمان نباشم آخر ای مردم مسلمانم

نثار میهمان سازند مردم سیم و زر امّا *** من از دست شما نابخردان چون شمع سوزانم

گروهی بر سرم آتش بریزند از در و از بام *** گروه دیگر از عدوان نمایند سنگبارانم

به من رحمی نمائید و دهیدم جرعة آبی *** که رفته از کفم صبر و قرار از بس که عطشانم

امید زندگی هرگز ندارم لحظة دیگر *** ولی بهر حسینم در دم مردنم پریشانم

شهادت عبدالله پسر حضرت مسلم (ع)

حضرت مسلم (ع) پسری بنام عبدالله، در روز عاشورا جزء یارانی دائی خود امام حسین (ع) بود ⁽¹⁾پس از شهادت طِرِمّاه، به حضور امام حسین (ع) آمد و اجازه برای رفتن به میدان طلبید.

امام فرمود: «پسرم (با کشته شدن مسلم) کشته شدن برای تو و خانواده ات بس است».

عبدالله عرض کرد: عمو جان! من چگونه و با چه روئی با جدّت رسول خدا (ص) در قیامت ملاقات کنم، اگر تو را یاری ننمایم، ای آقای من هرگز چنین نخواهد شد، بلکه در راه تو می جنگم تا خدا را ملاقات نمایم.

به میدان تاخت و بازوهای خود را نمایان کرد و چنین رجز خواند:

«ما از بنی هاشم هستیم و از پسر دختر رسول خدا (ص) حمایت می کنیم، او که از نسل علی (ع) شیر مرد است، شما را با اسلحة خود می گویم و امید به رستگاری قیامت را در پیشگاه خدا دارم»«.

به دشمن حمله کرد و بسیاری را کشت و سرانجام تیری به گلویش رسید، و به زمین افتاد، آخرین سخنانش این بود: ای پدرم! (مسلم) کمرم شکست.

امام حسین (ع) به بالین جسد بخون طپیدة او آمد و فرمود: اِنّا للهِ وَ اِنّا اِلَیْهِ راجِعُونَ، خدایا بکش کشندة خاندان عقیل را. ⁽¹⁾

---

و در نقل دیگر آمده، عبدالله بن مسلم بعد از علی اکبر، به عنوانم دومین نفر از بنی هاشم، به میدان رفت و چنین رجز خواند:

اَلْیَوْمُ اُلْقِی مُسْلِماً وَ هُوَ اَبِی *** وَ عُصْبَةً بادُوا عَلی دِینِ النَّبِی

: «امروز با پدرم مسلم (ع) و با جوانان نیرومندی که در راستای دین پیامبر اسلام (ص) سر سپردند، ملاقات می کنم»

سه بار به دشمن حمله کرد و جماعتی از آنان را کشت، در این هنگام یزید بن رقّاد تیری به سوی عبدالله روانه ساخت، عبدالله دست خود را سپر تیر قرار داد، تیر دست او را سوراخ کرد و در پیشانی او فرو رفت و دستش را به پیشانیش دوخت، او نتوانست آن را از پیشانیش بیرون آورد، عرض کرد: «خدایا! دشمنان ما را بکش

همانگونه که ما را می کشند»، هماندم ظلم دیگری به پیش آمد و نیزه خود را بر قلب مبارک او زد و او را شهید نمود.

سپس یزید بن رقاد به بالین جنازة عبدالله آمد، و تیر خود را از پیشانی او بیرون کشید، و پیکان تیر در پیشانی او باقی ماند. ⁽¹⁾

چگونگی شهادت هانی بن عروه

هانی بن عروه از بزرگان شیعه از قبیلة مُذحَج بود، و روایت شده که عصر پیامبر را درک نموده بود و از اصحاب آن حضرت به شمار می آمد و هنگام شهادت 89 سال داشت.

هانی در کوفه شخصیتی عظیم داشت، و طبق نقل مسعودی در مروج الذهب نفوذ اجتماعی هانی به گونه ای بود که چهار هزار سواره زره پوش با او سوار می شد و هشت هزار پیاده فرمان پذیر داشت. ⁽²⁾

هانی تا آنجا که توان داشت از حضرت مسلم (ع) حمایت کرد، و میزبان آن حضرت شد، و مردم را بر ضد ابن زیاد می شورانید، او را دستگیر کردند، پس از شهادت حضرت مسلم (ع) ابن زیاد به غلام خود بنام «رشید» دستور داد حضرت هانی (ع) را در بازار کوفه گردن زد.

و به نقل دیگر آن پیرمرد 89 ساله را به میدان کناسه کوفه کشاندند و در آنجا کشتند و به دار آویزان کردند. ⁽³⁾

سیدبن طاوس نقل می کند: به دستور ابن زیاد، هانی را از خانه اش بیرون آوردند. مکرر می گفت: ای قبیلة مُذحَج، کجاست مُدحَج که به داد من برسد.

دژخیم ابن زیاد به او گفت: گردنت را بکش (که برای شمشیر زدن آماده تر باشد).

هانی گفت: به خدا سوگند چنین سخاوتی ندارم و شما را به کشتن خود یاری نمی کنم، سرانجام یکی از غلامان ترک ابن زیاد که رشید نام داشت، با شمشیر به گردنش زد، ولی شمشیر کارگر نشد.

هانی گفت:

اِلیَ اللهِ الْمَعادُ، اَللّهُمَّ اِلی رَحْمَتِکَ وَ رِضْوانِکَ.

: «بازگشت به سوی خدا است، خدایا به سوی رحمت و رضوان تو می آیم».

سپس آن غلام ضربت دیگری بر گردن آن پیر مظلوم زد و او هماندم شهید شد.

ابن زیاد سر بریدة مسلم (ع) و هانی را برای یزید فرستاد، و جریان را در ضمن نامه ای برای یزید نوشت و برای او فرستاد.

یزید در پاسخ، از ابن زیاد تشکر کرد و به او دستور اکید داد که برای مقابله با حسین (ع) و یارانش آماده گردد..

و نیز نقل شده: یزید به دستور سر بریدة آن دو بزرگوار را در بالای دروازة دمشق، آویزان کردند.

---

عبدالله بن زبیر اسدی در سوگ مسلم (ع) و هانی چنین گوید:

فَاِنْ کُنْتَ لا تَدریِنَ فَا الْمَوتُ فَانْظُرِی *** اِلی هانیٍ فِی السَوقِ وَ ابْنِ عَقِیلٍ

اِلی بَطَلٍ قَدْ هَشَمَ السَّیفُ وَجْهَهُ *** وَ آخَرُ یَهْوِی مِنْ طِمارِ قَتیلٍ

اَصابَهُما اَفْرُ الاَمیرِ فَاَصْبَحا *** اَحادِیثَ مَنْ یَسْرِی بِکُلِّ سَبِیلٍ

تَری جَسَداً قَدْ غَیَّرَ الْمَوْتُ لَوْنَهُ *** وَ نَضْحَ دَمٍ قَدْ سالَ کُلُّ مَسیِلٍ

یعنی: «اگر نمی دانی که مرگ چیست، بنگر به پیکر پاک هانی و مسلم (ع) در بازار».

به آن پهلوانی که شمشیر، روی او را درهم شکست، و به آن دیگری که بدن کشتة او از بالای بلندی به زمین افتاد.

دستور امیر آن دو را گرفتار کرد و به دین روزگار دچار شدند که جریان کشتنشان نقل مجالس شد.

تن بی سری را می بینی که مرگ رنگش را دگرگون کرده، و خونهائی بینی که به هر راه ریخته شده است. ⁽¹⁾

گر تو بخواهی که مرگ بینی با چشم *** مسلم و هانی نگر بر سر بازار

پیل تنی کز ز تیغ چهرة مجروح *** کشتة دیگر ز بام کشته نگونسار

دست زنا زاده ای به خونشان آغشت *** شد سخن روز، این جنایت و کشتار

پیکری از مرگ، رنگ گشته دگرگون *** جسمی، خونش روان به دامن کُهسار

---

اراذل و اوباش جنازة بی سر حضرت مسلم (ع) و هانی را به طنابی بستند و در بازار می کشاندند، قبیلة مُذْحَج مطلع شدند، سوار بر اسبهای خود شده و نزد آن اراذل آمدند و با آنها جنگیدند تا اینکه جنازه آن دو بزرگوار را از دست آنها

گرفته، و شستند و به خاک سپردند ⁽¹⁾شاعر عرب در رثاه حضرت مسلم (ع) می گوید:

رَمُوکَ مِنَ الْقَصْرِ اِذْا اَوْثَقُوکَ *** فَهَلْ سَلُمَتْ فِیکَ مِنْ جارِحةٍ

تَجُرُّ بِاَسْوافِهِم فِی الْجِبالِ *** اَلَسْتَ اَمِیرَهُمُ الْبارِحَةِ

اَتَقْضِی وَ لَمْ تَبْکِکَ الباکِیاتِ *** اَما لَکَ فِی الْمِصّرِ مِنْ نائحةٍ

لَئن تَقْضِ نَحباً فَکَمْ فِی زَرُودٍ *** عَلیْکَ العَشِیَّة مِنْ صائحَة

: «تو را در حالی که بسته بودند از بالای قصر به زمین افکندند، آیا از اعضای تو چیزی سالم ماند؟

جنازة تو را با طناب در بازارهای خود کشاندند، آیا تو شب قبل، امیر و رهبر آنها نبودی؟

تو رفتی و گریه کنندگان برای تو نگریستند، آیا در شهر کوفه کسی نداشتی تا برای تو گریه و ندبه کند؟

اگر با شتاب از میان ما رفتی، ولی در سرزمین «زرود» وقتی خبر شهادتت رسید، در آنجا شب صدای گریه دوستان و بستگان از فراق تو بلند شد».

---

در مقاتل آمده:

وَ اَمَر اِبْنُ زِیادٍ بِسَحْبِ مُسْلِمٍ وَ هانِیٍ بِالْحِبالِ مِن اَرْجُلِهِما فِی الأَسواقِ وَ صَلَیَهُما بِالکُناسَهِ مَنْکُوسَیْنِ وَ اَنْفَذَ الرَّأْسَیْنِ اِلی یَزِیدَ، فَنَصَبَهُما فِی دَربٍ مِنْ دِمِشْقٍ.

: «ابن زیاد دستور داد پاهای حضرت مسلم و هانی (ع) را به طنابی ببستنتد و در بازار کشاندند، سپس جنازة بی سر آنها را در محل کناسه کوفه به طور

معکوس (پاها بالا، و سرها پائین) به دار آویزان نمودند، و سر آن دو بزرگوار را به سوی یزید فرستاد، و یزید آنها را در یکی از دروازه های دمشق نصب نمود». ⁽¹⁾

ذکر مصیبت طفلان مسلم (ع)

پسران مسلم (ع) یکی به نام ابراهیم و دیگری به نام محمد، کودک (کمتر از ده سال داشتنمد) بودند محمد بزرگتر از ابراهیم بود، یکی از اقوال در مورد شهادت آنها چنین است:

ابراهیم و محمد همراه پدر در کوفه بودند و در خفا بسر می بردند، حضرت مسلم (ع) وقتی که احساس خطر کرد شریح قاضی را طلبید و محمد و ابراهیم را به او تحویل داد و سفارش کرد که به آنها محبت کند، شُریح آنها را در خانة خود نگهداشت تا هنگامی که حضرت مسلم (ع) شهید شد.

ابن زیاد دستور داد که منادیان در کوفه اعلام کنند که: «هر کس از حال پسران مسلم (ع) اطلاع دارد، و به ما خبر نمی دهد، ریختن خونش روا است».

هنگامی که شریح این اعلام را شنید نزد این دو آقا زاده آمد، گریه کرد و بسیار نسبت به آنها محبت نمود.

آنها گفتند: ای شریح چرا گریه می کنی؟

شریح گفت: پدر شما کشته شد.

وقتی که آنها این سخن را شنیدند، سخت گریه کردند و فریاد ویل و وای آنها بلند گردید و می گفتند: وا اَبَتاه و اغُربَتاه.

شریح آنها را دلداری می داد و آرام می کرد، سپس موضوع اعلام ابن زیاد را