مشخصات کتاب

مقاله: مروری بر پاره ای از سیرت و رهنمود های اخلاقی و تربیتی حضرت ثامن الحج (علیه السلام)

نویسنده: دکتر سید محمد باقر حجّتی

ناشر: کنگره جهانی حضرت رضا علیه السلام

تیراژ : 1000 نسخه

حروف چینی و نظارت بر چاپ: مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی

محل نشر: آستان قدس رضوی، دانشگاه علوم اسلامی

تاریخ: ذ یقعده 1404

چاپ: چاپ مشهد 90990

خیراندیش دیجیتالی: انجمن مددکاری امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) اصفهان

ویراستار کتاب: خانم نرگس قربانی

اشاره

مقاله: مروری بر پاره ای از سیرت و رهنمود های اخلاقی و تربیتی حضرت ثامن الحج (علیه السلام)

نویسنده: دکتر سید محمد باقر حجّتی

ناشر: کنگره جهانی حضرت رضا علیه السلام

تیراژ : 1000 نسخه

حروف چینی و نظارت بر چاپ: مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی

محل نشر: آستان قدس رضوی، دانشگاه علوم اسلامی

تاریخ: ذ یقعده 1404

چاپ: چاپ مشهد 90990

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیم

الحمد لله علی نعمه الوافرة و آلائه المتواترة و الصلوة علی نبیه و عترته الطاهرة. و سلام الله علیک منی ایها الرضا الراضی بقضاء الرحمن و یا من هو غوث اللهفان و من صارت به ارض خراسان، خراسان

مقدمه:

سراسر زندگانی حضرت ثامن الحجج امام رضا (علیه السلام) مشحون از رهنمود هائی در اخلاق و تعلیم و تربیت می باشد که استقصاء وغور رسی همه آن ها در حدود توان بضاعت نا چیز این بنده نیست، و حتی به آسانی معترفم که اطلاعات محدود و اندک این جانب به عشری از اعشار و به نیمی از نیم آن ها رسا نمی باشد. به همین جهت از اجابت دعوتی که از این بنده به عمل آمد پوزش خواستم؛ لکن این پوزش - علی رغم آن که مؤکد بود - مورد قبول واقع نشد. لذا خود را نا گزیر دیدم دست اندر کار مسئله ای شوم که در خوز استطاعت علمی من نمی باشد، و حتی نمی دانم آیا می توانم راهی فرا سوی خویش در این تحقیق بگشایم.

اما اجمالاً بی هیچ گونه تردیدی معتقدیم که همه امامان (علیهم السلام) دارای منصب الهی در جهت ارشاد مردم بوده اند، لذا راهنمائی های آنان مبتنی بر یک بنیادی الهی و آسمانی می باشد که سزا

است بشر برای نیل به سعادت این ارشادات را الگو هائی واجب الاتباع برای تمام شئون حیاتی خویش قرار دهد.

امام رضا در مقام و پای گاه رضا به قضاء الهی

این امام بزرگوار ما به «رضا» نام بردار می باشد، نامی که سراسر زندگانی آن حضرت و حالات درونی و شخصیت روانی او را در یک مقام والای اخلاقی خلاصه می کند. بدیهی است که این نام و عنوان به گزاف برای آن حضرت انتخاب نشده است؛ بلکه با آینده نگری و بینشی روشن چنین نامی از میان نام ها برای این امام گزین شده است. چنان که نام های همه ائمه (علیهم السلام) باز گو کننده یک سلسله واقعیاتی متناسب با شخصیت آن ها بوده و نمودار ترین حالات روحی آن ها را روشن گر است.

بنا بر این ما طلیعه بحث خود را با بررسی این نام و عنوان آغاز می کنیم که خود بیان گر یکی از مقامات والای اخلاقی و از ثمرات شکوهمند تربیت صحیح می باشد.

با وجود این که این امام بزرگوار با آسیب های گوناگونی مواجه بود که جان و تن او را می آزرد و بدور از زاد بوم و اهل و عیال بسر می برد به هیچ وجه از پای گاه رضای به قضاء الهی نلغزید، و هرگز بی تابی و بد گمانی نسبت به خدای متعال از او دیده نشد؛ بلکه هر حالتی که در طرز رفتار آن حضرت مشاهده می شد نمایان گر روحی سرشار از رضا بوده است؛ چنان که نکات و گزارش های کوتاهی که در پیش داریم گویای همین حقیقت می باشد، لذا باید گفت که این شخصیت عظیم انسانی با نام خود و روحی

که این نام و عنوان را تأیید می کرد بشریت را به مقامی از نظر اخلاق و تربیت رهنمون گشت که از دید گاه همهٔ عرفاء و خدا آشنایان از پر فضیلت ترین مقامات انسانی و عالی ترین مراحل کمال اخلاقی به شمار است.

برای این که از این پایگاه اخلاقی و ارزش آن تا حدودی واقف گردیم راجع به آن فشرده ای از سخن بزرگان را باز گو می کنیم اما قبلاً روایتی را که از امام رضا (علیه السلام) نقل شده است در زیر می آوریم: آن حضرت فرموده است:

ایمان دارای چهار رکن می باشد:

1- توکل به خد

2- رضا به قضاء او

3- تسلیم در برابر امر او

4- وا گذار کردن امور به او ⁽¹⁾

اصولاً رضا را باید ثمره محبت، و محبت را ثمره معرفت دانست؛ زیرا آن کسی که شخصی را به خاطر کمالات و صفات خوشی که در او وجود دارد دوست می دارد به همان اندازه که بر مراتب معرفت و آگاهی وی نسبت به او افزوده می شود دوستی و دل بستگی به وی در او رو به فزونی می گذارد. اگر کسی با چشم بصیرت جلال و کمال الهی را بنگرد قهراً به خدا دل بستگی می یابد و حبّ او به خدا - با افزایش معرفت نسبت به او - فزاینده می گردد:

و الَّذینَ امَنُو اَشَدُّ حُبّاً للّه .(بقره : 165): افرادی که - به خاطر فزونی معرفت - دارای ایمان هستند حب آن ها نسبت به خدا استوار تر و فزون تر می باشد.

وقتی شخص دوست دار خدا باشد هر پدیده و دست آوردی که از ناحیه او می رسد نیکو و زیبا تلقی کرده و آن را پسند می کند، چنین موضع روانی در انسان بیانگر رضای او نسبت به خدای متعال است.

رضا یک فضیلت شکوهمندی است که باید گفت تمام فضائل اخلاقی در آن خلاصه می شود، خداوند متعال مقام رضای شخص به خود را با رضای خود از آن شخص مقرون ساخته و از این رهگذر شکوه و عظمت آن را بیان نموده است، آن جا که می فرماید:

رَضِیَ اللّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُواْعَنْهُ (مائده : 119): خدا از آن ها راضی است و آنان نیز از وی راضی هستند.

نبی اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) رضا را دلیل ایمان انسان معرفی کرده است، آن گاه که گروهی از یارانش را مورد سؤال قرار داد و فرمود: «نشانه ایمان شما چیست؟ عرض کردند: در برابر بلاء و گرفتاری ها صابر هستیم، و به گاه رفاه و خوشی خدای را سپاس گزاریم، و به و به هنگام در رسیدن قضاء الهی از رضا بر خورداریم. آن حضرت به آنان فرمود: سوگند به خداوندگار صاحب کعبه که شما دارای ایمان می باشید». ⁽¹⁾

به امام صادق (علیه السلام) عرض کردند از چه طریقی می توان به ایمان مؤمن پی برد؟ فرمود: از طریق تسلیم او در برابر خدا، و رضای او در مقابل حوادث خوش و نا خوشی که به او روی می آورد. ⁽²⁾

درجات و مراتب رضا

اشاره

رضا دارای سه درجه و مرتبه است:

الف- رضای متقین:

انسان راضی در چنین مرحله ای رنج و درد آسیب ها را کاملاً درک کرده و آن را احساس می نماید اما بدان راضی است؛ بلکه به بلا و آسیب ها گرایش داشته و عقلاً خواهان آن می باشد؛ اگر چه طبعاً از آن بی زار است؛ اما چون هدف این است که به ثواب و قرب الهی نائل گردد و وارد بهشتی شود که گستره آن را فاصله میان آسمان و زمین را تشکیل می دهد - بهشتی که برای متقین آماده شده است - تن به بلا و مصیبت می دهد حتی بدان عقلاً راغب می باشد مانند کسی که طبق دستور طبیب حاذقی باید عمل جراحی بر روی او انجام گیرد و صلاح و سلامت او از راه همین جراحی صیانت می گردد. این بیمار می داند که این جراحی با درد و رنج همراه است اما به چنین درد و رنجی راضی و بلکه بدان راغب است تا سلامت خود را به دست آورده و حتی از جراح - به خاطر همین درد و رنجی که بر او وارد می سازد - سپاس گزار است.

ب- رضای مقربین:

در این مرحله اگر چه رنج بلا و مصیبت ها را درک می کند اما دوست دار چنین رنجی است؛ چرا که محبوب او خواهان چنین رنجی می باشد، و رضای محبوب را در آن می بیند؛ زیرا وقتی حب و دوستی بر کسی چیره گشت، همه هدف و خواسته او این است که رضای محبوب خویش را

أَلَم تَرَکَیفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً کَلِمَهً طَیِّبَهً کَشَجَرَهٍ طَیِّبَهٍ أَصلُهَا ثَابِتُ وَ فَرعُهَا فِی السَّمَاءِ تُؤتِی أُکُلَهَا کُلَّ حِینِ بِإِذنِ رَبِّهَا وَ یَضرِبُ اللَّهُ الأَمثَالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُم یَتَذَکَّرُونَ. ابراهیم آیه 25 خداوند تبارک و تعالی اسلام عزیز را به درختی تنومند و بارور تشبیه فرموده است که ریشه آن اصول عقائد و در رأس آن ها توحید است و اخلاق مانند تنه و ساق درخت از این ریشه رشد می کند و اعمال صالحه و رفتار پاکیزه چون میوه های زیبا به وجود می آید، البته این مثال است که خداوند متعال آورده است و گرنه بین مثال و تمثل فرق هاست.

و این مجموعه به نام اسلام درست با وجود انسان که مجموعه است از حس و خیال و عقل مطابق است و با نیاز های انسان منطبق می باشد توضیح مطلب: ما در خود به وضوح مشاهده می نمائیم که دارای اعضاء و جوارح هستیم و با این ابزار و وسائل با ظاهر جهان و عالم طبیعت تماس داریم - با چشم - گوش - زبان - مغز - کلیه و قلب و.... و نیز در خود مشاهده می کنیم دارای ذهن هستیم که سریع و وسیع و خلاق کار می کند یعنی اگر ما بخواهیم از تهران به قم برویم با شرائط طبیعت باید هم گام باشیم و از جمله دو ساعت. ماشین ما را برساند اما ذهن در یک لحظه از تهران به قم می رسد و این باطن آدمی است و جهان ذهن و خیال و برزح بین طبیعت و عقل است.

و باز به وضوح و آشکارا می فهمیم که ما علاوه بر دو بخش از علم و ادراک مذکور بخش سومی از علم داریم و آن درک حقائق کلی عالم است و ادراک کلیات کار عقل است.

محدّث ورع حاج شیخ عباس قمی رضوان الله تعالی علیه در مفاتیح الجنان می نویسد: حماد بن عیسی از ابان بن تغلب روایت نموده که امام صادق علیه السلام فرمود: شب نیمه شعبانی رسول خدا (صل الله علیه و اله) بر عایشه

تلقی نموده و سپاس دار و شکر گزار چنین نعمتی بوده است، «و دو سجده شکر آن حضرت پس از نماز بامدادان آن چنان برای او دل چسب و مورد رضای خاطر وی بوده است که سجده دل نشین تا ساعات بر آمدن آفتاب به طول می انجامید». ⁽¹⁾

امام رضا (علیه السلام) از نظر روانی در حال رضا نسبت به خداوند متعال به سر می برد و مردم را نیز به چنین حالت خوش آیند و سعادت آفرینی دعوت می کرد و لذا می فرمود: «اگر کسی در برابر روزی کم از حق تعالی راضی باشد حق تعالی نیز از او در برابر عمل اندک راضی خواهد بود». ⁽²⁾

از احمد بن عمر بن ابی شیبه حلبی و حسین بن یزید، معروف به «نوفلی» روایت شده است که می گفتند: حضور امام رضا (علیه السلام) رسیدیم و عرض کردیم ما در نعمت و رفاه و فراخ روزی به سر می بردیم؛ لکن حال مان دگرگونه شده و گرفتار فقر و تهی دستی شدیم، دعا کن خداوند متعال حالت گذشته را به زندگانی ما باز گرداند. فرمود: می خواهید چه بشوید آیا دوست می دارید چون سلاطین باشید و خوش حال می شوید که همانند طاهر و هرثمه زندگانی کنید، و این حالتِ رضای درونی را از دست نهاده و از این عقیده و آئینی که بدان پای بند هستند بیگانه گردید؟ آن ها در پاسخ عرض کردند: نه، سوگند به خدا اگر دنیا و آن چه در آن است و تمام زر و سیمی را که در آن وجود دارد در اختیار مان قرار دهند ما را راضی نخواهد کرد که از این حالت دست بر داریم. حضرت فرمود حق تعالی می گوید:

اعمَلُوا آلَ داوُدَ شُکْراً وَ قَلِیلٌ مِنْ عِبادِیَ الشَّکُورُ (سبأ : 13) ای خاندان داود، شاکر و راضی باشید که بندگان شاکر و دل خوش و راضی من، اندک هستند.

سپس آن حضرت فرمود: نسبت به خدا دارای حسن ظن باش؛ چرا که اگر کسی در برابر خدا بر خوردار از حسن ظن باشد، مرحمت الهی را در گمان خویش می یابد و اگر کسی به روزی کم راضی وقانع باشد خدا نیز عمل اندک را از او پذیرا می گردد، و چنان چه به رزق اندکی از حلال دل خوش باشد، مونه او سبک گشته و شاد و خرم خواهد بود و خدا او را به درد و رنج های دنیا و راه چاره و درمان آن ها رهنمون گشته و به سلامت از این دنیا به دار السلام رخت بر بندد. ⁽¹⁾

طبق آیه ای که قبلاً یاد شد، خداوند متعال رضای خود را نسبت به هر کسی، مقرون به رضای آن شخص نسبت به خود قرار داده است، و لذا ما به که کسی می تواند مشمول رضای پروردگار قرار این حقیقت پی می بریم گیرد که او نیز از خدا و دست آورد های او راضی باشد. امام رضا (علیه السلام) مظهر و مصداق کامل و فرد اکمل این حقیقت بوده است «و این خدای راضی از امام رضا بود که نام «رضا» را برای او به ویژه انتخاب فرمود؛ چرا که آن حضرت مصداق بارز رضای خدا و رسول او و ائمه (علیهم السلام) بوده است. و این نام اختصاصاً از آن این امام می باشد؛ چون دوست و دشمن نمی توانستند از احساس رضایت درونی نسبت به آن حضرت دریغ ورزند و قلباً خویشتن را تهی از رضایت نسبت به او احساس کنند» ⁽²⁾و همه مردم معاصر با آن حضرت به فضیلت علمی و اخلاقی او معترف

بوده اند. ⁽¹⁾و مقام بلند علمی آن بزرگوار مرضی خاطر همگان بوده و رضایت همگان اعم از مخالف و مؤالف را به خود جلب می کرد.

سکوت حکیمانه - یا - راهی فراسوی خیر و سعادت

در تحف العقول آمده است که امام رضا (علیه السلام) فرمود:

اَلصَّمْتُ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ اَلحِکْمَهِ: ⁽²⁾ سکوت، دری از در های حکمت و دانائی و صواب اندیشی است.

و نیز فرمود:

اِنَّ اَلصَّمْتَ یُکْسِبُ اَلْمَحَبَّهَ إِنَّهُ دَلِیلٌ عَلَی کُلِّ خَیْرٍ. سکوت، جلب محبت می کند و می تواند برای دست یافتن به هر گونه خیر و سعادت، دلیل و رهنمون انسان باشد.

این سخنان سنجیده امام رضا (علیه السلام) یکی از نکات دقیق تربیتی و اخلاقی سازنده ای را گوش زد می کند، چرا که سخن گفتن - گاهی - ممکن است به صورت عامل و گذر گاهی برای نگون بختی ابدی و ورود انسان به آتش دوزخ در آید؛ همان گونه که می تواند عامل رهائی بخش آدمی از شقاوت و بدبختی باشد. اما باید یاد آور شد که اگر قلب آدمی زلال و پاکیزه باشد هیچ چیزی در آن صورت پاکیزه تر از زبان نیست؛ لکن اگر درون انسان، پلید و نا پاک باشد هیچ چیزی پلید تر از زبان نخواهد بود.

لذا امام رضا (علیه السلام) سکوت را به عنوان «حکمت» و دانائی و

فرزانگی بر شمرده است. آن کسی که به جا و به موقع، راه سکوت را در پیش می گیرد در واقع ابواب سعادت و نیک بختی را فرا سوی خود می گشاید.

سکوت به جا را می توان راهی به سوی سلامت روانی و کمال اخلاقی و نیل به معارف و آگاهی ها دانست، به این معنی که اگر فردی سکوت را در جای خود بر سخن گفتن ترجیح دهد و در چنین مواردی بدان پای بند باشد، در واقع قلب و درون خود را از شهوات و آفات روانی شست شو داده و برای نیل به هدف مطلوب، راه را در برابر خود هموار می سازد.

سکوتی این چنین - که از فراست و هوش و اندیشه و تفکر مایه گیرد - نشانه قدرت و توانائی است و نباید آن را دلیل هیچ گونه ضعف و نا رسائی تلقی کرد. بنا بر این سکوتِ مذکور بیانگر حکمت و دانائی فرد است، به همین جهت اگر کسی - منهای حکمت و فرزانگی و دانائی - از قدرت در سخن آوری بر خوردار باشد فرجام آن سقوط و بدبختی است.

مرد حکیم و دانا ساکت و آرام است، و باید گفت افراد نا آرام و پر چانه که از عقل و فراست کافی تهی هستند با لافِ سخن، خویشتن را رسوا می سازند و لذا سزا است که کمتر سخن گویند و سکوت خویش را فزاینده تر سازند که:

تا نداری مایه، از لافِ سخن خاموش باش *** خنده رسوا می نماید پسته بی مغز را

افراد خام و نارس - که از لحاظ علمی و اخلاقی و هوش و فراست دچار ضعف و نا رسائی هستند، و نارسائی هستند، غالباً دچار افراط در سخن بوده، و قادر نیستند در جای خود سکوت اختیار کنند:

این دیگ ز خامی است که در جوش و خروش است *** چون پخته شد و لذت دَم دید خموش است