مشخصات کتاب

سرشناسه : بابایی آریا، علی

عنوان و نام پدیدآور : آشنایی با پیشینه، مبانی و دیدگاه های جریان وهابیت/نگارنده علی بابائی آریا ؛ زیر نظر محمدتقی فخلعی.

مشخصات نشر : تهران: مشعر ۱۳۸۹.

مشخصات ظاهری : ۷۱ ص شابک : ۵۰۰۰ ریال 978-964-540-131-1 ؛ ۴۵۰۰ریال(چاپ دوم)

وضعیت فهرست نویسی : فاپا(چاپ دوم)

یادداشت : چاپ اول:۱۳۸۷(فیپا).

یادداشت : چاپ دوم.

یادداشت : کتابنامه: ص. ۶۹ - ۷۱.

موضوع : وهابیه -- عقاید

موضوع : وهابیه -- دفاعیه ها و ردیه ها

شناسه افزوده : فخلعی محمدتقی ۱۳۴۴ -

رده بندی کنگره : BP۲۳۸/۶/ب۲آ۵ ۱۳۸۹

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۵۲۷

شماره کتابشناسی ملی : ۱۲۸۵۷۱۷

اشاره

پیش گفتار

از بدو انعقاد نطفه وهابیت به مثابه یک جریان فکری در جهان اسلام، نقدهای گوناگون از هر سو متوجه آن شد.

از میان عالمان شیعی، بزرگانی چون شیخ جعفر کاشف الغطاء، «منهج الرشاد» و سید مُحسن امین عاملی، «کشف الارتیاب» را به رشته نگارش در آوردند.

این نقدهای مبارک علمی در بحبوحه تلاش های گسترده این جریان برای بسط نفوذ خود در قلمروهای اسلامی که با خشونت ورزی های بی حد و حصر و تصفیه های خونین همراه بود، به ثمر رسید و این رشته تا به امروز امتداد یافت.

به باور راقم این سطور آنچه پیش از نقد و ارزیابی موردی عناصر فکری وهابی تأمل برانگیز می نماید خشونت وحشتناکی است که بر فضای این اندیشه سایه افکنده است. بی گمان، استبداد ورزی و انحصار طلبی،

در همه جلوه های آن زشت است و در عرصه فکر زشت تر و نفرت آورتر.

کدامین خطر بالاتر از این که گروهی خود را مفسر انحصاری دین بنامد و در صحنه مباحث نظری که میدان اجتهاد و رقابت علمی است کمترین نقد را بر نتابد و هر آن که به مانند او نیندیشد را به بدترین تهمت ها بنوازد.

جریان وهابیت که با عنوان نهضت اصلاح طلبی دینی قامت افراشت، به بهانه اصلاح باورهای دینی، همه اندیشه های مخالف را در میان فِرَق سنی و غیر سنی به کفر و بدعت، متهم کرد. آنگونه که اتهام کفر ورَمی به بدعت به دو حربه همیشگی بر سر مخالفان تبدیل گشت.

مسأله آنگاه پر اهمیت تر می نماید که نمودهای خشونت فکری و نظری به خشونت های اجتماعی و فیزیکی انجامد و بساط افراطی گری را بگستراند. امری که وهابیت در تحقق آن نقش بی بدیلی ایفا کرد.

غمگینانه بایستی از حوادث خونین، ویرانگری های آثار مذهبی به عنوان میوه تلخ و زهرآگین خشونت های تئوریک وهابی ها یاد کرد.

از آنجا که اعتدال، رحمت و شفقت عناصر ریشه یافته در فطرت ناب انسانی هستند، شاید بتوان به راحتی پیش بینی کرد که ادامه ویرانگری های فکری و فیزیکی از سوی هواداران این جریان خشن نه تنها به

تقویت بنیان آن کمک نمی کند، بلکه به تدریج آن را به سراشیب سقوط می کشد.

گرچه وهابیگری در شروع حرکت خود توانست با به کارگیری برخی از عناصر جاذب فکری، شیفتگانی برای خود بیابد، لیکن استمرار نعره های خشن طائفی گری و استبداد ورزی های فکری در دورانی که نسل کنونی جهان اسلام بیش از هر زمان تشنه اعتدال مذهبی، تعامُل فکری و وحدت و هم دلی است، جُز به دمیدن حسِّ نفرت بر علیه خویش کمک نمی کند.

امروزه فرهیختگان و جوانان پرشور جهان اسلام به درستی پی برده اند «گفتمان وهابیت» چاره ساز معضلات فکری و اجتماعی جهان اسلام نیست. حامیان سیاسی و مالی هم به مدد قدرت و مال، بیش از این نخواهند توانست به حفظ و تقویت جایگاه آن کمک کنند.

به امید روزی که بنیان اعتدال، تعاطف و تراحم وبردباری مذهبی در دل و جان عالمان و مبلغان مذاهب و در گستره جوامع اسلامی ریشه یابد و خشونت ورزی ها و رفتارهای نابردبارانه برای همیشه مطرود شود.

محمّد تقی فخلعی

استادیار دانشگاه فردوسی مشهد

وهابیت چیست؟

چه پیشینه و چه نسبتی با اهل سنّت دارد؟

«وهابیت» نام جریانی فکری- سیاسی است که در قرن اخیر ظهور کرده و پیرو برخی اندیشه های افراطی سده های سوم و چهارم اسلامی است؛ به این جریان «سلفیه» نیز می گویند.

بنیان گذار آن شخصی موسوم به محمّد بن عبد الوهاب(1115- 1206 ق). زاده عیینه یکی از شهرهای صحرای معروف نجد است که از تحجّر و خشونت بهره ای تام داشت.

وی در زمان حیات پدرش که عالم حنبلی برجسته ای بود مجال چندانی برای دعوت به سوی اندیشه های تند و غیر منطقی خویش نیافت، امّا پس از درگذشت پدر توانست با طرح و تبلیغ برداشت بی پایه ای از مفهوم توحید و شرک، و بزرگنمایی باورهای خرافی موجود در عربستان، در میان مردم ساده، گرسنه و بدوی نجد نفوذ یابد، و پس از مهاجرت به درعیه و برخورداری از حمایت سیاسی و

نظامی حاکم آن،- محمّد بن سعود- دیدگاه های قابل انتقاد و نادرست خویش را بر سرتاسر عربستان بگستراند. محمّد بن سعود بزرگ آل سعود و نیای پادشاهان کنونی در عربستان سعودی است، که توانست در سایه حمایت خود از نفوذ مذهبی محمّد بن عبدالوهاب و تبلیغات وی به سیطره سیاسی بر منطقه دست یابد.

همراهی نفوذ مذهبی و سیاسی این دو در درعیه، نقطه آغاز تاریخ خونین وهابیت به شمار می رود. زیرا محمّد بن سعود با فتوای جاهلانه محمّد بن عبدالوهاب که عموم مسلمانان غیر وهابی را به نوعی مشرک و شایسته مرگ می پنداشت، مسلمانان و شیعیان بی گناه سرزمین های اطراف را مورد هجوم و تاراج قرار داد، و جنگ های خونین فراوانی را به برخی دولت های اسلامی تحمیل نمود.

پس از محمّد بن عبد الوهاب برخی فرزندان و نوادگان او که در عربستان به «آل الشیخ» معروف اند راه او را ادامه دادند و با تألیف رسائل وکتب وهابی، واستفاده از روش های خشونت آمیز نقش غیر قابل انکاری را در تحکیم مبانی و گسترش دیدگاه های وهابی در میان سرزمین های اسلامی ایفا نمودند.

خشونت و تکفیر برجسته ترین ویژگی تاریخی جریان وهابی بوده است؛ ویژگی ای که اکنون نیز در سرزمین عربستان کما بیش به چشم می خورد، و گاهی

در فتاوای عجیب مفتیان وهابی علیه شیعیان، و رفتار خشن و بی ادبانه برخی وهابیان با حجّاج بیت الله الحرام و زائران مدینه منوّره دیده می شود.

وهابیان خود را پیروان مذهب اسلامی نوینی نمی دانند و بیشتر به مذهب حنبلی که یکی از مذاهب چهارگانه اهل سنّت است منتسب می کنند.

امّا تقریباً تردیدی نیست که مبانی و دیدگاه های اینان تفاوت های جدّی و غیر قابل اغماضی با مبانی و دیدگاه های مذهب حنبلی و به طور کلّی همه مذاهب اسلامی دارد.

از این رو، برخی این جریان فکری- سیاسی را یک مذهب نوین انحرافی بر می شمارند که نسبت قابل توجّهی با مذاهب اهل سنّت ندارد.

به هر حال باید توجّه داشت که بسیاری از مخالفان سرسخت این جریان از عالمان برجسته اهل سنّت و فقیهان حنبلی بوده اند.

به عنوان نمونه، نخستین کسی که اندیشه های افراطی و خطرناک محمّد بن عبد الوهاب را مورد مخالفت و انتقاد جدّی قرار داد برادر وی سلیمان بن عبد الوهاب(د. 1210 ق). یکی از فقیهان برجسته حنبلی بود که در این باره دو کتاب با نام های «فصل الخطاب فی الردّ علی محمّد بن عبد الوهاب» و «الصواعق الإلهیة فی الردّ علی الوهابیة» نگاشت.

مبانی و دیدگاه های جریان وهابی کدام است؟

الف: مبانی اندیشه وهابی

اشاره

در متون وهابی هیچ واژگانی به اندازه «توحید» و «شرک» به کار نرفته است؛ لذا مهم ترین پایه اندیشه وهابی را باید در ذیل این دو واژه بررسی کرد.

1. توحید

توحید واژه مقدّسی است که از فطرت پاک انسان برخاسته، و نه تنها همه مذاهب اسلامی، که همه ادیان آسمانی را به هم پیوند می دهد، و به معنای یگانه شمردن خداوند در آفرینش، تشریع و تدبیر جهانیان است.

روشن است که هر کس با این مفهوم مبارک آشنا و بدان باورمند باشد «موحّد» است، و چنان چه مفهوم نبوّت پیامبر اکرم حضرت محمّد مصطفی(ص). را نیز بشناسد و باور بندد «مسلمان» خواهد بود.

این در حالی است که از دیدگاه محمّد بن عبد الوهاب و پیروان او، توحید بر دو بخش است:

توحید ربوبیت و توحید الوهیت.

منظور اینان از توحید ربوبیت اعتقاد به یکتایی

خداوند در آفرینش، تشریع و تدبیر جهانیان است، و منظورشان از توحید الوهیت چیزی است که آن را توحید در عبادت خداوند معرّفی می نمایند.

از نگاه وهابیان توحیدی که در برابر شرک قرار می گیرد ترکیبی از هر دو بخش است، بنابراین، امکان دارد کسی به یگانگی خداوند متعال در آفرینش، تشریع و تدبیر جهانیان معتقد باشد، امّا کاملًا «مشرک» به شمار آید! بدین معنا که غیر خداوند یکتا را مورد «عبادت» قرار دهد.

چنان که پیداست، وهابیان از «عبادت» نیز تفسیر موسّعی ارائه می دهند و آن را شامل هر گونه تعظیم و تقدیس می پندارند. از این رو، بر آنند که مسلمانان با تقدیس برخی چیزها یا جاها، و حتی تعظیم قبور پیامبر(ص). و صالحین در واقع آنان را عبادت می کنند.

از نگاه اینان هر گونه توسّل به اولیاء و عرض حاجت در نزد قبور آنان از مصادیق کفر است!

اینان عبادت را علاوه بر اسلام و ایمان و احسان، شامل دعا، بیم، امید، توکّل، رغبت، هراس، خشوع، خشیت، انابه، کمک گرفتن، استعاذه، استغاثه، ذبح و نذر می دانند. ⁽¹⁾

طبیعی است که چنین تفسیر فراخ و بی پایه ای از عبادت بسیاری از یکتا پرستان و مسلمانان جهان را در جرگه مشرکان وارد می کند! و این تالی فاسد و لازمه خطرناکی است که متأسفانه وهابیان بی باکانه بدان ملتزم و پای بند هستند!

به طور کلی، دیدگاه محمد بن عبد الوهاب درباره توحید در یکی از رسائل او به نام «القواعد الأربعة» ⁽¹⁾آمده است. او در این رساله مختصر، با استناد به ظواهر برخی آیات و روایات، برای توحید چهار رکن ذکر نموده، که در واقع ارکان وهابیت است:

یکم: دانستن آن که کافران زمان پیامبر(ص). به این که خداوند خالق و مدبّر جهان است اقرار داشتند ولی این اقرار آنان را به اسلام وارد نمی نمود.

دوم: آن که کافران زمان پیامبر(ص). می گفتند که جز برای نزدیکی به خداوند و طلب شفاعت بت ها را نمی خوانیم.

سوم: آن که پیامبر(ص). در میان کسانی ظهور فرمود که از حیث عبادت متفاوت بودند؛ برخی فرشتگان، برخی پیامبران و صالحان، برخی درختان و سنگ ها، و برخی خورشید و ماه را می پرستیدند، اما پیامبر(ص). با همه آنان جهاد فرمود و میان آنان فرقی نگذاشت.

چهارم: آن که مشرکان زمان ما از مشرکان زمان پیامبر(ص). مشرک تراند! چرا که مشرکان زمان پیامبر(ص). تنها به هنگام آسایش شرک می ورزیدند و به هنگام دشواری مخلص می شدند، اما مشرکان زمان ما، هم به هنگام آسایش و هم به هنگام دشواری مشرک اند! ⁽¹⁾وی در رساله دیگرش به نام «کشف الشبهات» نیز بر این دیدگاه افراطی پای فشرده، و بیش از 24 بار مسلمانان غیر وهابی را مشرک، و بیش از 25 مرتبه آنان را کافر، بت پرست، مرتد، منافق و شیطان خوانده است! ⁽²⁾

این دیدگاه عجیب تقریباً در همه منابع وهابی به چشم می خورد. از این رو، برخی چون سید محسن امین عاملی ⁽³⁾و سید مرتضی عسکری ⁽⁴⁾وهابیان را به

«خوارج» تشبیه، و دیدگاه های اینان را به تفصیل با دیدگاه های آنان مقایسه و تطبیق نموده اند.

شگفتا که محمّد بن عبد الوهاب با وجود اهمّیتی که برای مسأله توحید قائل بود خدا را جسم می انگاشت، و باور داشت که نشستن خدا بر عرش و نزول او به آسمان دنیا و ثبوت دست و روی و جهت برای او حقیقی است! ⁽¹⁾از این رو است که سلیمان عوده از توحید محمد بن عبدالوهاب با نام توحید صحرایی و بدوی یاد می کند. ⁽²⁾

برخی محقّقان معاصر درباره این موضوع کتابی با عنوان الوهابیة و التوحید نگاشته اند، و در آن به نقد و بررسی توحید وهابی پرداخته اند. ⁽³⁾

2. شرک

لازمه تفسیر به رأی و تلقّی گستاخانه از «توحید»، برداشت بی پایه، عجیب و خطرناک از «شرک» خواهد بود.

وهابیان شرک را به سه گونه تقسیم می نمایند:

یک گونه «شرک در ربوبیت» است که خود دو

بخش می پذیرد: «شرک تعطیل» که کسانی چون فرعون، فلاسفه، عرفا، غلات جهمیه و قرامطه در ذیل آن قرار می گیرند، و این نوع بدترین انواع شرک است ⁽¹⁾و «شرک بدون تعطیل» که کسانی چون نصاری و مجوس، و همچنین «غلات قبرپرست»! که برای روح اولیا توان تصرّف قائل اند را شامل می شود. ⁽²⁾

گونه دیگر شرک در توحید اسماء و صفات است که شامل تشبیه خالق به مخلوق می شود و از گونه پیشین بهتر است!

گونه سوم شرک در توحید عبادت است که به دو نوع تقسیم می شود:

یک نوع آن که کسی یا چیزی غیر خدا را بخوانند و از او مانند خدا طلب شفاعت نمایند و نسبت به او مانند خدا خوف و رجا داشته باشند و این نوع «شرک اکبر» است.

نوع دیگر «شرک اصغر» است که به ریاء و خودنمایی و مانند آن اطلاق می شود. ⁽³⁾

ناگفته پیداست که چنین تقسیم های سلیقه ای و بخش بندی های غیر عالمانه از مفاهیم بنیادین اسلامی خبطی خطرناک و خطایی بس فاحش است.

تردیدی نیست که «شرک» نیز مانند توحید

مفهومی کاملًا مشخّص و تعریفی روشن و بی ابهام دارد، و آن همانا شریک دانستن مخلوقی با خداوند یکتا در آفرینش، تشریع و تدبیر جهانیان است؛ چیزی که دامن عموم مسلمانان از آن پاک و پیراسته می باشد.

به راستی کدام مسلمان است که کسی یا چیزی را در آفرینش و تدبیر جهانیان و یا تشریع احکام دین شریک پروردگار بی همتا و دارای توانایی و اختیارات او بپندارد؟! یا کدامین مسلمان در هر گوشه این جهان، پیامبر اکرم(ص). و پیشوایان معصوم اهل بیت: را جز بندگان برگزیده و اولیای شایسته خداوند بلند مرتبه می انگارد؟!

حسن السقاف در کتاب صحیح شرح العقیدة الطحاویة به تفصیل این مبنای وهابی را به نقد کشیده است. ⁽¹⁾همچنین، استاد جعفر سبحانی درباره این موضوع کتابی با عنوان «التوحید و الشرک فی القرآن الکریم» نگاشته، و در آن مبانی نادرست اندیشه وهابی را مورد ارزیابی قرار داده است.

ب: دیدگاه های جریان وهابی

اشاره

مبانی متفاوت، نااستوار و بی پایه وهابیان، دیدگاه های آنان را به دیدگاه هایی ناهماهنگ، نادرست و غیر منطقی تبدیل ساخته است. این دیدگاه ها را در چند موضوع می توان بررسی کرد:

تکفیر غیر وهابیان، بدعت شمردن تبرّک و استشفا به آثار اولیای خدا، روا ندانستن زیارت قبور پیامبر(ص). و اهل بیت:، روا ندانستن توسّل و استشفاع به آنان و شرک پنداشتن سوگند به غیر خدا.

1. تکفیر غیر وهابیان

تکفیر عمل شومی است که سرچشمه بسیاری از آشوب ها و فتنه های تاریک جهان اسلام در گذشته و حال به شمار می رود. نقش این عمل زشت و غیر اسلامی در تحوّلات کنونی و حوادث خونین برخی کشورهای مسلمان مانند عراق و افغانستان برجسته و غیر قابل انکار است.

چنان چه پیشتر اشاره شد، کافر انگاشتن دیگران از مهم ترین ویژگی های وهابیان در گذشته و حال بوده است. اینان بر پایه برداشت نادرستی که از دو مفهوم «توحید» و «شرک» داشته اند بیشتر مسلمانان در سرتاسر جهان را مشرک و سزاوار مرگ پنداشته اند!

اینان به سختی میان شرک جلی(/ شریک قرار دادن کس یا چیزی برای خدا). و شرک خفی(/ لغزش فکری یا گناه عملی). فرق می گذارند و در تکفیر افراد مسلمان و گروه های اسلامی غالباً شتابزده عمل می کنند.

این در حالی است که قرآن کریم از کافر انگاشتن هر که تظاهر به اسلام نماید بر حذر داشته و فرموده

است: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَتَبَیَّنُوا وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقی إِلَیْکُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیاةِ الدُّنْیا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ کَثِیرَةٌ کَذلِکَ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَیْکُمْ فَتَبَیَّنُوا إِنَّ اللَّهَ کانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِیراً؛ ⁽¹⁾یعنی: «ای کسانی که ایمان آورده اید! هنگامی که در راه خدا بیرون می روید بررسی کنید و به کسی که برای شما تظاهر به اسلام می نماید نگویید که تو مؤمن نیستی تا فراخی زندگی دنیا را تحصیل نمایید چه آن که نزد خدا بهره های فراوان است، شما پیشتر چنین بودید پس خدا بر شما منّت نهاد، اکنون بررسی کنید، همانا خداوند به آن چه انجام می دهید آگاه است».

در شأن نزول این آیه روایت شده است که پیامبر اکرم(ص). دسته ای از یاران خود را به فرماندهی اسامه بن زید برای جنگ با بنی ضمره فرستاد. آنان با مردی از قبیله مذکور به نام مرداس روبه رو شدند که مقداری دارایی و شتری سرخ مو داشت. هنگامی که مرداس با سپاه اسامه رو به رو شد بر آنان سلام کرد و کلمه شهادتین را بر زبان راند، امّا اسامه به سخن او توجّهی ننمود و وی را به قتل رساند تا دارایی و شتر او را بگیرد!

همراهان اسامه پس از بازگشت ماجرا را به

پیامبر(ص). گزارش دادند و گفتند: ای رسول خدا! ندیدی که اسامه چگونه مردی را که می گفت «لا إله إلا الله محمّد رسول الله» به قتل رساند! پیامبر(ص). وقتی این گزارش را شنید خطاب به اسامه فرمود: با لا إله إلا الله چه کردی؟! اسامه گفت: ای رسول خدا! آن مرد تنها برای این شهادتین گفت که جان خویش را حفظ کند!

پیامبر(ص). فرمود: آیا تو دلش را شکافتی و از درونش آگاهی یافتی؟! در این هنگام آیه مذکور نازل شد و اسامه سوگند یاد کرد که دیگر هرگز با کسی که شهادتین را بر زبان می راند نجنگد. ⁽¹⁾

این روایت و روایات فراوان دیگر همه حاکی از آنند که نمی توان کسی را که شهادتین بر زبان می راند کافر یا مشرک دانست و به این بهانه جان و مال او را حلال شمرد.

از این رو، هیچ یک از پیشوایان مذاهب و شخصیت های بزرگ اسلامی تکفیر مسلمین را بر خود روا نمی شمرد و عناوینی چون کافر و مشرک را بر اهل قبله اطلاق نمی نمود.

به عنوان نمونه، بسیاری از فقیهان شافعی حتّی اقتدا به اهل بدعت ها در نماز را روا می شمارند و تکفیر آنان را بر نمی تابند، و این ظاهر مذهب شافعی با استناد به

حدیثی است که می فرماید: «بر کسی که می گوید: لا إله إلا الله، و پشت سر کسی که می گوید: لا إله إلا الله نماز گزارید». ⁽¹⁾نووی(د. 676 ق). یکی از فقیهان مشهور شافعی می گوید:

«همواره همه سلف و خلف(/ قدما و متأخّران). بر روا بودن نماز پشت سر معتزله و دیگران از اصحاب همه مذاهب اسلامی و روا بودن ازدواج و توارث با آنان و جریان همه احکام مسلمین بر آنان اتّفاق نظر داشته اند، و بسیاری از محقّقان اصحاب ما مانند ابو بکر بیهقی و دیگران، سخنانی که از شافعی و دیگر علما مبنی بر تکفیر قائلان به آفریده بودن قرآن رسیده است را بر کفران نعمت ها و نه کفر حقیقی حمل کرده اند». ⁽²⁾ابو بکر بیهقی از زاهر بن احمد سرخسی نقل کرده است که گفت:

«وقتی مرگ ابو الحسن اشعری در خانه من در بغداد نزدیک شد، مرا به بالین خویش خواند و گفت: شاهد باش که من احدی از اهل این قبله را تکفیر نمی نمایم، چه آن که همگان معبود واحدی را قصد می کنند و اختلاف شان تنها در عبارات است». ⁽³⁾ذهبی نیز پس از نقل این حکایت می گوید:

«من نیز چنین دیدگاهی دارم؛ و شیخ ما ابن تیمیه

نیز چنین دیدگاهی داشت و در اواخر عمرش می گفت: من احدی از امت را تکفیر نمی کنم، و با اشاره به حدیث نبوی «لا یحافظ علی الوضوء إلا مومن» بر آن بود که هر کس با وضو به نمازهای واجب ملتزم باشد مسلمان است» ⁽¹⁾.

از این جا روشن می شود که وهابیان بر خلاف اجماع اهل علم و دیدگاه همه عالمان اهل سنّت زبان به تکفیر امّت گشوده اند و از راه سلف صالح منحرف شده اند.

استاد جعفر سبحانی درباره این موضوع کتابی با عنوان الإیمان و الکفر پرداخته، و در آن مسأله تکفیر اهل قبله را مورد نقد و بررسی قرار داده است.

2. بدعت دانستن تبرّک و استشفاء به آثار اولیای خدا

یکی دیگر از دیدگاه های بی پایه وهابیان که مخالف با کتاب خدا، سنّت پیامبر(ص)، روش سلف صالح و احادیث ائمّه اهل بیت(علیهم السلام). است، بدعت دانستن تبرّک و استشفاء به آثار اولیای خداست.

قرآن کریم در داستان زیبا و آموزنده یوسف(ع). می فرماید:

اذْهَبُوا بِقَمِیصِی هذا فَأَلْقُوهُ عَلی وَجْهِ أَبِی یَأْتِ بَصِیراً؛ ⁽²⁾یعنی: «این پیراهن من را ببرید و بر چهره

پدرم بیافکنید تا بینایی خویش را بازیابد». و در ادامه می فرماید:

فَلَمَّا أَنْ جاءَ الْبَشِیرُ أَلْقاهُ عَلی وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِیراً؛ ⁽¹⁾یعنی: «چون بشارت دهنده آمد آن پیراهن را بر چهره یعقوب افکند و وی بینایی خویش را باز یافت».

در این دو آیه تبرّک و استشفاء به پیراهن یوسف(ع). و تأثیر مبارک و شفابخش آن مورد تأیید قرار گرفته است.

همچنین، قرآن کریم از متبرّک بودن برخی مکان ها و مبارک بودن اولیای خدا خبر می دهد. به عنوان نمونه، درباره مکّه و مسجد الحرام می فرماید:

إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبارَکاً وَ هُدیً لِلْعالَمِینَ؛ ⁽²⁾یعنی: «همانا نخستین خانه ای که برای مردم نهاده شد همانی است که در مکّه مبارک و هدایتی برای جهانیان است». و درباره قدس شریف می فرماید:

الْمَسْجِدِ الأَقْصَی الَّذِی بارَکْنا حَوْلَهُ؛ ⁽³⁾یعنی: «مسجد الأقصایی که پیرامون آن را برکت دادیم». و درباره سرزمین لوط(ع). ⁽⁴⁾و سرزمین سلیمان(ع). ⁽⁵⁾نیز

چنین تعبیری دارد. و درباره ابراهیم(ع). و فرزندش اسحاق می فرماید:

وَ بارَکْنا عَلَیْهِ وَ عَلی إِسْحاقَ؛ ⁽¹⁾یعنی: «و برکت نهادیم بر او و بر اسحاق». و از زبان عیسی(ع). می فرماید:

وَ جَعَلَنِی مُبارَکاً أَیْنَ ما کُنْتُ؛ ⁽²⁾یعنی: «خداوند مرا هر جا که باشم مبارک قرار داده است».

روشن است که تبرّک به این برکات آسمانی و بهره مندی از آثار معنوی این اماکن متبرّک و اولیای خداوند کاری روا و بسیار شایسته است.

در منابع روایی اهل سنّت اخبار فراوانی وارد شده است که از تبرّک جستن و استشفای صحابه به آب وضو، ⁽³⁾کاسه ⁽⁴⁾و دست های پیامبر(ص). ⁽⁵⁾حکایت دارد.

به عنوان نمونه، روایت شده است که وقتی رسول خدا(ص). وضو می گرفت مردم آب وضوی آن حضرت را می گرفتند و به صورت و بدن خود می مالیدند؛ آن حضرت فرمود: چرا این کار را می کنید؟ عرض کردند: تبرّک می جوییم، رسول خدا(ص). بی آن که از این کار

نهی کند فرمود:

هر کس دوست دارد که خدا و پیامبرش او را دوست بدارند باید به راستی سخن گوید و امانت دار باشد و همسایه خود را آزار نکند. ⁽¹⁾ابن حبان در صحیح خود بابی را با عنوان ذکر ما یستحبّ للمرء التبرّک بالصالحین و أشباههم ⁽²⁾و بابی را با عنوان ذکر إباحة التبرّک بوضوء الصالحین من أهل العلم ⁽³⁾گشوده و احادیثی را در این باره گرد آورده است.

گویا با نظر به این آیات و روایات است که بسیاری وهابیان ناگزیر به تفکیک شده اند و تبرّک جستن و استشفای به آثار پیامبر(ص). در زمان آن حضرت را روا می شمارند امّا پس از آن حضرت و در زمان ما را روا نمی دانند! در حالی که چنین تفکیکی به هیچ روی منطقی و قابل قبول به نظر نمی رسد؛ زیرا بدون تردید آثار منتسب به پیامبر(ص). پس از وفات آن حضرت انتساب خود را از دست نمی دهند و به خاطر همین انتساب بر برکات معنوی خویش باقی هستند.

از این گذشته، از نظر تاریخی تردیدی نیست که صحابه پیامبر(ص). پس از وفات آن حضرت به آثار بر جا مانده و قبر مطهّر آن حضرت تبرّک می جستند و استشفا می نمودند. تا جایی که بخاری در صحیح خود