مشخصات کتاب

سرشناسه : بابائی آریا، علی

عنوان و نام پدیدآور : آشنایی با پیشینه، مبانی و دیدگاه های مذهب شیعه/نگارنده علی بابائی آریا؛ زیرنظر محمدتقی فخلعی.

مشخصات نشر : تهران: مشعر، ۱۳۸۷.

مشخصات ظاهری : ۱۸۰ ص ۹ × ۱۹/۵س م.

شابک : ۱۰۰۰۰۰ ریال 978-964-540-130-4

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : کتابنامه: ص. ۱۷۴ - ۱۸۰؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : شیعه امامیه -- عقاید.

موضوع : امامت.

موضوع : مهدویت.

شناسه افزوده : فخلعی، محمدتقی، ۱۳۴۴ -

رده بندی کنگره : BP۲۰۱/۷/ب۲آ۵ ۱۳۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۵۳

شماره کتابشناسی ملی : ۱۲۸۱۷۷۲

اشاره

پیش گفتار

أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُها ثابِتٌ وَ فَرْعُها فِی السَّماء* تُؤْتِی أُکُلَها کُلَّ حِینٍ بِإِذْنِ رَبِّها وَ یَضْرِبُ اللَّهُ الأَمْثالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ ⁽¹⁾

«ای پیامبر آیا ندیدی چگونه خداوند «کلمة طیبه»(و گفتار پاکیزه) را به درخت پاکیزه ای تشبیه کرده که ریشه

آن(در زمین) ثابت، و شاخه آن در آسمان است. هر زمان میوه خود را به اذن پروردگارش می دهد. و خداوند برای مردم مثل ها می زند، شاید متذکر شوند(و پند گیرند).»

سخن آغازین خود را با این پرسش شروع می کنم که به راستی کدام مکتب را در تاریخ می توان یافت که بسانِ تشیع همواره آماج حمله دشمنان قرار گرفته و به رغم آن، همچنان سرفراز و قامت افراشته حیات خود را ادامه داده باشد؟ آن روز که دار و دسته اموی فاجعه کربلا را رقم زدند، به پندار واهی خود دودمان پیامبر را به باد فنا دادند و آثار روحی و رسالت را میراندند، لیکن به شهادت تاریخ، کربلا به رمز ماندگاری و افراشتگی بیرق تشیع تبدیل شد. از آن پس نیز رشته توطئه ها و خصومت ورزی ها در مقیاس وسیع و فراگیر امتداد یافت، از تهاجم فیزیکی تا حصر و حبس و شکنجه و تا تهاجم فکری با تکیه بر ابزار دروغ و تزویر و تحریف هیچکدام به هدف نائل نشد. مکتب تشیع به مانند درختی بالنده و شکوفا همه روزه تناورتر شد و شاخ و برگ گستراند. کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوی عَلی سُوقِهِ یُعْجِبُ الزُّرَّاعَ ... ⁽¹⁾

«مَثَل حالشان به دانه ای ماند که چون نخست سر از خاک برآرد شاخه ای نازک و ضعیف باشد، پس از آن قوت یابد تا آنکه قوی گردد و برساق خود راست و محکم بایستد که دهقانان در تماشای آن حیران مانند ...».

حال باید پرسید راز این پایداری و ماندگاری چیست؟

به باور نگارنده «اعتدال فکری»، «منطق عقلانی» و «روحیه جهادی» سه عنصر مهم تضمین کننده بقای تشیع در طول تاریخ محسوب می شوند. «اعتدال فکری»، عنصر جاذبه آفرین در برابر هرگونه تند روی و کندروی، تعصب ورزی و تحقیر رقیبان، «منطق عقلانی» در برابر جهل و خرافه و

کج اندیشی و «روحیه جهادی» در برابر سستی و کسالت و روحیه گریز از مسئولیت در پیوندی وثیق با یکدیگر رمز تداوم حیات و جاودانگی مکتب هستند. از قضا این سه، نیازهای اساسی بشر معاصر را تشکیل می دهند. پس نباید تردید کرد که ارائه تصویری روشن از تشیع با تکیه بر این عناصر سه گانه خواهد توانست جاذبه عمیق در نهاد مخاطبان پدید آورد.

نکته دیگرآنکه تحولات عرصه ارتباطات نوین منشأ حسنات چندی شد از جمله برداشته شدن دیوارها و حجاب های سانسور و خفقانِ فکری و امروزه برای احدی عذری در بی خبری نیست.

گرچه جریان های معاند یا گمراه با اهداف آشکار و نهان بازهم در مشّوه نمایاندن چهره تشیع کوشیده و با طرح نسبت های دروغینی چون «نشاندن علی در جایگاه الوهیت و رسالت»، «عقیده به خیانت در وحی»، «عقیده به تحریف قرآن» و مانند آن، شیعه ستیزی را به اوج خود رسانده اند لیکن وضع عمومی جهان به صورتی است که این اقدام ها و روش ها بیش از هر زمان رنگ باخته و روح جستجوگری آزادانه ضمیر نسل حاضر را آکنده

است. با بهره گیری از فضای پدید آمده می بایست در جهاد فکری عظیم، حقیقت را بر طالبان آن عرضه کرد و با زدودن غبار جهل و شبهه دشمنی های نشأت یافته از بی خبری را پایان بخشید و این بخشی ازمسیری است که در راه وصول به عدالت و حقیقتِ موعود بایستی پیمود.

دکتر محمّد تقی فخلعی

استادیار دانشگاه فردوسی مشهد

مذهب شیعه از نظر تاریخی به چه زمانی ...

اشاره

مذهب شیعه از نظر تاریخی به چه زمانی بازمی گردد؟ و چه گرایش هایی را در بر می گیرد؟

تاریخ تشیع

یکی از مسائلی که مورد اختلاف نظر شیعه و اهل سنّت قرار گرفته پیشینه مذهب شیعه بوده است. بسیاری از اهل سنّت اصالت تاریخی این مذهب را باور ندارند و آن را گونه ای بدعت به معنای رویکردی نو می پندارند که ریشه ای در اصل اسلام نداشته است.

در زیر مهم ترین دیدگاه های آنان در این باره را به اختصار بررسی می کنیم:

ظاهراً برخی از اهل سنّت برآنند که مذهب شیعه به معنای اعتقاد به برتری علمی و دینی علی(ع) و خلافت آن حضرت پس از پیامبر(ص) در زمان حکومت آن بزرگوار توسّط شخصی به نام عبد الله بن سبا که پیشینه یهودی داشته پیش نهاد

شده است، امّا انصاف آن است که هیچ یک از صاحب نظران برجسته اهل سنّت چنین باور بی پایه ای نداشته است. اینان ابن سبا را نه پایه گذار مذهب شیعه، که پایه گذار گرایش های غلوآلود شیعی مانند اعتقاد به الوهیت علی(ع) و سرسلسله غالیان شیعه می شمارند و هم کیشان او را «سَبَئی» نام می نهند و اینان را دسته ای از شیعیان می انگارند. ⁽¹⁾

البته بی تردید این دیدگاه از این حیث قابل انتقاد است که گرایش های کفرآلودی چون اعتقاد به الوهیت علی(ع) را که از شریعت اسلام خارج است نمی توان داخل در مذهب شیعه شمرد؛ مذهب شیعه چنین باورهای غلوآلود و دیدگاه های سخیفی را در خود نمی شناسد. با این حال، باید توجّه داشت که اساساً وجود شخصی با نام عبد الله بن سبا از نظر تاریخی مورد تردید جدّی قرار دارد و راوی اصلی داستان او سیف بن عمر نامی است که نزد عموم رجال شناسان شیعه و اهل سنّت به دروغگویی و افسانه پردازی شهره است. پژوهشگرانی چون علامه مرتضی عسکری به تفصیل در این باره سخن گفته اند و شخصیت ابن سبا را موهوم و ساختگی برشمرده اند. ⁽¹⁾

جالب است که برخی پژوهشگران اهل سنّت و نویسندگان سلفی نیز با این دیدگاه هم داستانند و در وجود چنین شخصی تردید جدّی دارند! ⁽²⁾هر چند در منابع روایی شیعه احادیثی به چشم می خورد که وجود چنین شخصی را تأیید می کند و حاکی از آن است که این فرد مانند بسیاری دیگر در شأن آن

حضرت غلو نموده و به زیاده گویی و زیاده روی دچار آمده است. ⁽¹⁾چنان چه این مضمون در دو روایت صحیح از امام باقر(ع) و امام صادق(ع) وارد شده ⁽²⁾و رجالی کهنِ شیعه شیخ کشی روایاتی را در لعن و نکوهش او گرد آورده که برخی از آن ها از نظر سندی صحیح است. ⁽³⁾با توجّه به همین روایات صحیح، برخی رجال شناسان معاصر شیعه جایی برای انکار

اصل وجود این شخص نیافته اند. ⁽¹⁾

به هر تقدیر، چه شخصی با عنوان عبد الله بن سبا در تاریخ وجود داشته باشد و چه وجود نداشته باشد، تردیدی نیست که باورها و دیدگاه های نادرست منسوب به او به روشنی با باورها و دیدگاه های اصیل مذهب شیعه بیگانه است.

همه منابعی که داستان این شخص را حکایت کرده اند تصریح نموده اند که وی توسّط امیرالمؤمنین علی(ع) به توبه دعوت و سپس اعدام شده است. همچنین، همه منابع روایی و رجالی شیعه که به این شخص اشاره کرده اند باورها و دیدگاه های سخیف وی را سخت نکوهیده اند و مصداق کفر به خدا و شایسته لعن و بیزاری برشمرده اند. ⁽²⁾

در سرتاسر منابع شیعه حتّی یک مورد یافت نمی شود که از چنین شخصی به نیکی یاد رفته باشد یا باورهای کفرآلود او به رسمیت شناخته شده باشد. حال چگونه می توان چنین شخصی را پایه گذار مذهب شیعه و مروّج اندیشه های شیعی دانست؟!

به نظر می رسد که برخی نیز سعی دارند تا سرآغاز تاریخ تشیع را گونه دیگری بنمایانند و در این راستا از انعقاد شیعه در سقیفه بنی ساعده، یا پس از هنگامه جمل یا صفین یاد می کنند و حتّی از کسانی چون آل بویه یا صفویان نام می برند و بی میل نیستند که نقش این شاهان شیعه و ایرانی را در تاریخ تشیع بزرگ بیانگارند. امّا حق آن است که چنین انگاشته های بی پایه ای فاقد ارزش علمی و گونه ای تعصّب ورزی عوامانه است.

سید طالب خرسان در کتابی با عنوان نشأة التشیع(/ سرآغاز تشیع) به تفصیل در این باره سخن گفته و گمانه های فوق را پاسخ داده است. ⁽¹⁾

البته آن چه گفتیم هرگز بدین معنا نیست که حوادث تاریخی و تحولات جهان اسلام، هیچ اثری در فرایند تکامل مذهب شیعه و گسترش آن نداشته است. روشن است که مذهب شیعه، طبیعتاً در بستر تاریخ بلند خود، تحت تأثیر مقتضیات زمان، حوادث گوناگون و مهم تر از همه نقش پیشوایان خود، فراز و فرودهایی داشته و در مجموع شاهد رشد و پویایی فراوانی بوده است. به دیگر سخن، شکّی نیست که تشیع در زمان امام جعفر صادق(ع) با تشیع در زمان امیر المؤمنین(ع) تفاوت هایی داشته است، امّا به نظر می رسد این تفاوت ها نه در اصول بنیادین مذهب مانند اصل مفهوم امامت اهل بیت(علیهم السلام)، که در دیدگاه ها و گستره مذهب بوده است.

به نظر نگارنده، تشیع در زمان امام صادق(ع) به ویژه تحت تأثیر تلاش های علمی گسترده آن حضرت، از یک «عقیده» به یک «مکتب» تبدیل شد. در واقع، تشیع تا پیش از آن حضرت و شاید پیش از پدر بزرگوارش امام باقر(ع) به عنوان یک «مکتب» و

«مذهب» مطرح نبود و ماهیتی نسبتاً بسیط داشت. لذا شاید بتوان مهم ترین نقش امامین صادقین را بالاندن تشیع و تبدیل آن به مذهب و سپس تحکیم آن در جامعه اسلامی دانست؛ حقیقتی که به خوبی در تعبیر «مذهب جعفری» که گاهی به مذهب شیعه اطلاق می شود جلوه می کند.

واقعیت آن است که اصل دوستی علی(ع) و اعتقاد به برتری علمی و دینی آن حضرت و استحقاق وی برای خلافت به روشنی از گفتار

شخص پیامبر(ص) درباره او که به فراوانی در منابع روایی شیعه و اهل سنّت دیده می شود گرفته شده و به گواهی تاریخ در زمان شخص پیامبر(ص) موجود بوده است. مطابق با گزارش های تاریخی و روایات فراوان، تردیدی نیست که برتری علمی و دینی و به طور کلّی فضائل ویژه علی(ع) بارها توسّط پیامبر اکرم(ص) مورد تأکید قرار گرفته، و بر همین اساس از آغاز عدّه ای از صحابه نسبت به آن حضرت محبّت و ارادت ویژه ای داشته اند. به عنوان نمونه، از صحابی برجسته عبد الله بن مسعود نقل شده است که می گفت: «ما(صحابه) همواره بر آن بودیم که افضل اهل مدینه علی بن ابی طالب است». ⁽¹⁾

از ابو سعید خدری نیز نقل شده است که می گفت:

«ما جماعت انصار در زمان پیامبر(ص) منافقان را با بغض شان نسبت به علی(ع) می شناختیم». ⁽²⁾

این مضمون از صحابه شهیری چون ابوذر غفاری ⁽³⁾و جابر بن عبدالله انصاری ⁽⁴⁾نیز نقل شده است. برخی تابعین نیز تأکید می کردند که در میان اصحاب پیامبر(ص) کسی را عالم تر از آن حضرت

نمی شناسند. ⁽¹⁾

احمد بن حنبل یکی از پیشوایان چهارگانه اهل سنّت نیز صادقانه اعتراف می کند که در فضائل هیچ یک از صحابه مانند فضائل علی(ع) احادیث صحیح وارد نشده است. ⁽²⁾همین فضائل غیر قابل انکار و روایات فراوان دیگر، بسیاری از صحابه برجسته پیامبر(ص) نظیر سلمان، ابوذر، مقداد، عمّار و حذیفه را واداشت تا خلافت را شایسته علی(ع) و حقّ مسلّم او بدانند و این همان پیشینه تشیع است.

مرحوم کاشف الغطاء با توجّه به منابع رجالی اهل سنّت، نزدیک به 300 تن از صحابه را دارای گرایش های شیعی برشمرده ⁽¹⁾و مرحوم مغنیه نیز به تفصیل در این باره سخن گفته است. ⁽²⁾

بنابراین، انصاف آن است که مبنای تشیع را باید در شخص پیامبر(ص) و احادیث آن حضرت، و نخستین شیعیان را باید در میان صحابه آن حضرت جست وجو کرد.

آن چه این دیدگاه را به عنوان یک واقعیت تاریخی مورد تأیید قرار می دهد احادیثی در منابع روایی اهل سنّت است که از کاربرد اصطلاح «شیعة علی» توسّط شخص پیامبر(ص) حکایت دارد. مطابق با این احادیث که در منابع روایی اهل سنّت به چشم می خورد، رسول خدا(ص) از گروهی با عنوان «شیعیان علی» یاد کرده و آنان را برترین آفریدگان و رستگاران روز قیامت بر شمرده است و این مسأله نمی تواند عادی و بی اهمّیت تلقّی شود. به عنوان نمونه، از رسول خدا(ص) روایت شده است که در تفسیر آیه شریفه أُولئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ(/ آنان همانا برترین آفریدگان هستند) خطاب به علی(ع) فرمود: «أَنْتَ یا عَلی وَ شیعَتُکَ» ی عنی: «آن ها تو و شیعیانت هستید». ⁽³⁾

همچنین، از جابر بن عبد الله انصاری روایت شده است که گفت:

نزد رسول خدا(ص) نشسته بودیم که علی(ع) روی نمود؛ رسول خدا(ص) به او اشاره کرد و فرمود:

«وَ الَّذی نَفسی بِیَدِهِ إِنَّ هذا وَ شیعَته لَهُمُ الفائِزُونَ یَوم القِیامَةِ»؛ یعنی: «سوگند به خدایی که جانم به دست اوست، همانا این و شیعیان اش در روز قیامت رستگارانند». ⁽¹⁾

این حدیث را ابو سعید خدری و امّ سلمه نیز از رسول خدا(ص) روایت کرده اند. ⁽²⁾

انصاف آن است که تشیع علی(ع) به عنوان یک مفهوم اصیل اسلامی توسّط شخص پیامبر(ص) مطرح شده و اصطلاح «شیعة علی» را نخستین بار شخص رسول خدا(ص) بر زبان رانده است. بنابراین، حق آن است که بپذیریم مذهب تشیع از درون اسلام جوشیده، بل عین اسلام اصیل است و بنیان گذار آن شخص رسول خدا(ص) بوده است.

گرایش های مختلف مذهب شیعه

از آغاز به گواهی روایات فراوان بر مبنای اندیشه اثناعشری شکل گرفت، در گذر تاریخِ خود دو گرایش عمده را تجربه کرد که در ذیل به آن ها و برخی گرایش های فرعی دیگر اشاره می کنیم:

1- زیدیه

گرایش نخست مربوط به زمانی بود که زید فرزند شایسته امام زین العابدین(ع) در زمان امام

جعفر صادق(ع) علیه دستگاه ظلم بنی امیه قیام کرد، اما به دلایل مختلفی با شکست مواجه شد و به گونه غم انگیزی به شهادت رسید.

گویا پس از او در میان برخی پیروان باقی مانده اش جریانی به وجود آمد که شرط قیام مسلّحانه علیه طاغوت را بر شرایط امامان شیعه که پیش از آن گفته شده بود افزود، و آن را جای گزین شرط عصمت ساخت، ⁽¹⁾و باور یافت که امامت به فرزندان امام حسین(ع) و امام باقر(ع) اختصاص ندارد و همه فرزندان علی(ع) را در برمی گیرد. هر چند قرائنی وجود دارد که شخص زید بن علی(ع) چنین اندیشه ای نداشته و به امامت خود و فرزندان خویش باورمند نبوده است، اما به هر حال این گرایش فکری با انتساب به او «زیدیه» نام گرفت و تاکنون به عنوان یکی از گرایش های فرعی شیعه استمرار یافته است. ⁽²⁾

2- اسماعیلیه

گرایش دیگر نیز مربوط به زمان امام صادق(ع) بود که فرزند بزرگتر آن حضرت اسماعیل فاقد شرایط امامت مانند علم کافی و عصمت

تشخیص داده شد. لذا بر خلاف انتظار برخی شیعیان که فرزند بزرگتر را شایسته امامت می پنداشتند، آن حضرت به امر الهی فرزند کوچکتر خود امام موسی کاظم(ع) را به عنوان جانشین خود معرّفی فرمود. این کار آن دسته از شیعیان را قانع نکرد، لذا پس از شهادت امام صادق(ع) به امامت اسماعیل باور بستند و پس از وی امامت را در فرزندان او جاری پنداشتند و از این رو «اسماعیلیه» نام گرفتند.

هر چند مدارک روایی و شواهد تاریخی فراوانی در دست است که مرگ اسماعیل را پیش از شهادت

امام صادق(ع) نشان می دهد، و تأکید می کند که وی در زمان شهادت پدر زنده نبوده است تا جانشینی آن حضرت را بر عهده بگیرد، اما گویا این واقعیت مهم، اسماعیلیان را از دیدگاه نادرست خود بازنداشته، و این اندیشه نیز تاکنون به عنوان یکی از گرایش های فرعی شیعه بر جای مانده است.

3- گرایش های فرعی دیگر

البته گرایش های فرعی دیگری نیز در تاریخ شیعه وجود داشته که به فراموشی سپرده شده و اثری از آن ها بر جای نمانده است؛ مانند گرایش «کیسانیه» که به امامت محمّد حنفیه فرزند امام علی(ع) پس از امام حسن(ع) و امام حسین(ع) باورمند بودند، و گرایش «واقفه» که در امامت امام رضا(ع) توقّف نمودند، و چند گرایش انحرافی دیگر.

4- گرایش های موهوم

افزون بر این ها، برخی از نویسندگان اهل سنّت از گرایش هایی نام برده اند که به نظر می رسد هیچ گاه در تاریخ شیعه وجود نداشته اند و تنها زاده خیال پردازی های عجیب و غریب نویسندگانشان بوده اند. گرایش هایی مانند بیانیه، رزامیه، حلویه، شاعیه، شریکیه، تناسخیه، لاعنه، مخطئه و مانند آن واژه های بی معنایی هستند که به مذهب

شیعه بسته شده اند، تا ذهنیت اهل سنّت را نسبت به این مذهب اصیل بیش از پیش پریشان گردانند. ⁽¹⁾

با این حال، چنان چه اشاره شد، گرایش اصلی مذهب شیعه که اکثریت جامعه شیعی را در برمی گیرد اعتقاد به امامت امامان معصوم دوازده گانه است؛ گرایشی که نزد اهل سنّت با عنوان «امامیه» یا «اثنا عشریه» شناخته می شود. از این رو، در گفتار حاضر مراد ما از «شیعه» تنها همین گرایش اصیل است.

5- گرایش های غالیان و مسأله غلو

در این جا مناسب است به فراخور بحث، درباره «غلو» و «غالیان» از دیدگاه شیعه، سخنی هر چند کوتاه به میان آوریم، چراکه به نظر می رسد بسیاری از اهل سنّت، چنان چه اشاره شد، «غالیان» را یکی از فرق شیعه می پندارند و حتّی برخی از آنان میان تشیع و غلو فرقی نمی شناسند!

«غلو» در لغت به معنای بالا آمدن و در گذشتن از چیزی ⁽¹⁾و در اصطلاح به معنای زیاده روی یا زیاده گویی در باورها و دیدگاه های دینی است. قرآن کریم این واژه را در این معنا استعمال کرده و خطاب به اهل کتاب فرموده است:

قُلْ یا أَهْلَ الْکِتابِ لا تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ غَیْرَ الْحَقِّ وَ لا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِیلِ ⁽²⁾

؛ «بگو: ای اهل کتاب! در دین خود به ناراستی غلو نکنید و پیرو خواهش های گروهی نباشید که پیشتر گمراه شدند و بسیاری را گمراه کردند و از میان راه به در شدند».

درباره مسأله «غلو» و مفهوم و پیشینه آن در تاریخ اسلامی سخن بسیار است، امّا آن چه در این

مختصر می توان گفت، ابهامی است که در مفهوم آن وجود داشته و در عمل، تشخیص مصادیق آن را با مشکل مواجه ساخته است. اگر چه همه مذاهب اسلامی از شیعه و اهل سنّت «غلو» را یک گرایش انحرافی می دانند و بر ناروا بودن آن در هر سطحی که باشد هم داستانند، امّا آن چه دقیقاً مشخّص و معلوم نیست این است که کدام دیدگاه مصداق غلو و کدام فرد یا مذهب غالی است! وجود ابهام در این مسأله، خود یکی از عوامل اختلاف میان شیعه و اهل سنّت و حتّی اختلاف میان خود شیعیان شده

است.

اهل سنّت، که البته عمدتاً برای عموم ائمه اهل بیت(علیهم السلام) احترام قائل هستند، اعتقاد شیعه به امامت و ولایت آن ها را گونه ای «غلو» و زیاده روی ارزیابی می کنند و بر آنند که شیعیان درباره جایگاه و نقش اهل بیت(علیهم السلام) اغراق می نمایند! در حالی که این اعتقاد شیعیان، یک اعتقاد اصیل اسلامی است و به هیچ روی نمی تواند مصداقی برای «غلو» باشد. اگر چه در این میان، از باورهای سخیفی چون اعتقاد به الوهیت علی(ع) نیز سخن به میان می آورند که هر چند مصداق مسلّم «غلو» و زیاده گویی است، امّا دامان شیعه از آن پیراسته است. شیعه هرگز کسانی که چنین انگاره های کفرآمیزی داشته اند را در خود ندانسته و به خود راه نداده است، لذا داخل دانستن غالیان در مذهب شیعه خبطی آشکار و خطایی بس فاحش است.

تردیدی نیست که اهل بیت(علیهم السلام) خود را بندگان خداوند بلندمرتبه و جانشینان پیامبر او(ص) می دانستند و با هر باوری که معارض این حقیقت بود به شدّت مقابله می فرمودند. شدّت برخورد آن بزرگواران با غلو و غالیان در احادیث فراوانی نمود یافته که برخی از آن ها را صاحب «وسائل الشیعة» تحت

باب «حکم الغلاة و القدریة» گرد آورده است. ⁽¹⁾

با این حال، نسبت دادن غلو به شیعیان اختصاصی به اهل سنّت نداشته و در میان خود شیعیان نیز در ارتباط با یکدیگر وجود داشته است.

با این وصف، به نظر می رسد که باید برای این اختلاف نگرش ها که در عمل به اختلاف مذاهب اسلامی و حتّی اختلاف پیروان یک مذهب انجامیده است، چاره ای اندیشید. به نظر نگارنده، بهترین

راهکار عملی، آن است که در نسبت دادن «غلو» به شخصیت ها و مذاهب اسلامی احتیاط بیشتری مبذول داشته و به «قدر متیقّن» بسنده شود.

قدر متیقّن غلو همانا باور و دیدگاهی است که با اصول و ضروریات اسلام که مورد اتّفاق نظر عموم مسلمین است، منافات داشته باشد و آن چه با اصول و ضروریات اسلام مانند توحید خداوند و نبوّت پیامبر اکرم(ص) منافات نداشته باشد می تواند به عنوان یک نظریه مطرح شود و البته در صورت نیاز، توسّط مخالفان آن مورد نقد و ارزیابی مسالمت آمیز قرار گیرد.

مبانی مذهب شیعه و وجوه افتراق آن از سایر مذاهب اسلامی چیست؟

اشاره

اگر بخواهیم مبانی و مهم ترین وجوه افتراق مذهب شیعه را در یک واژه گرد آوریم همانا واژه «امامت» را پیش می نهیم.

به دیگر سخن، تلقّی خاصّ شیعه از مسأله امامت که ریشه در آیات قرآن و عبارات پیامبر(ص) داشته، ویژگی اساسی و تاریخی این مذهب است.

امامت در نزد شیعه مفهومی مقدّس دارد، و

استمرار حرکت انبیاء(علیهم السلام) و شاخسار شجره طیبه نبوّت به شمار می رود که أَصْلُها ثابِتٌ وَ فَرْعُها فِی السَّماءِ، تُؤْتِی أُکُلَها کُلَّ حِینٍ بِإِذْنِ رَبِّها. ⁽¹⁾

چنین امامتی تنها در وحی از نبوّت جدا می شود، و همه امور دین و دنیای مردم را فرا می گیرد.

به یک تعبیر می توان گفت، امامت شیعه آسمانی است، و امامت اهل سنّت زمینی.

شیعه امامت را از سنخ نبوّت(و نه عین آن) می داند و اهل سنّت آن را از سنخ سلطنت.

به دیگر سخن، امامت در نزد اهل سنّت به معنای سیاست است؛ آن هم سیاستی که در عمل از دیانت جداست. لذا می بینیم که بر خلاف شیعه، اهل سنّت پیروی از هر امامی را هر چند ستمکار باشد واجب می شمارند، و برای چگونگی دست یابی او به حکومت و چگونگی حکم رانی اش اهمّیت چندانی قائل نیستند. در حالی که شیعه امامت را در سه محور مورد ارزیابی قرار می دهد: علم امام، عصمت او و انتصاب اش توسّط پیامبر(ص). این محورهای سه گانه عناصر ذاتی و پایه های استوار اندیشه شیعی را تشکیل می دهند. از این رو، ما مبانی و مهم ترین وجوه افتراق مذهب شیعه را با نظر به این سه محور

الف: علم

ب: عصمت

ج: نصب امام، بررسی می کنیم:

علم امام از دیدگاه مذهب شیعه

شیعه به طور قطع برآن است که پیشوای جامعه باید در دانش و آگاهی سرآمد، و به اصطلاح «أعلم» باشد. از نگاه این مذهب عقل و نقل روا نمی دارند کسی که در دانش و آگاهی برتری ندارد و به دیگری نیازمند است بر کسی که دانشمندتر و آگاه تر از اوست و نیاز علمی او را برآورده می سازد امامت نماید. چنین چیزی به هیچ روی منطقی نیست، و نمی توان آن را به سود جامعه و مطابق با حقّ و عدالت دانست.

قرآن نیز در چندین آیه این واقعیت را گوش زد می کند، و می فرماید: هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ إِنَّما یَتَذَکَّرُ أُولُوا الأَلْبابِ. ⁽¹⁾ی عنی: «آیا کسانی که دانش و آگاهی دارند با کسانی که دانش و آگاهی ندارند برابرند؟! جز این نیست که تنها خردمندان پند می گیرند».

و می فرماید: أَ فَمَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ

یُتَّبَعَ أَمَّنْ لا یَهِدِّی إِلَّا أَنْ یُهْدی فَما لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ. ⁽¹⁾ی عنی: «آیا کسی که به سوی حق راه می نماید سزاوارتر است که پیروی شود یا کسی که خود راه نمی یابد مگر آن که راه نمایی شود؟! شما را چه می شود چگونه حکم می نمایید؟!». این دو آیه به روشنی بر ضرورت اعلم بودن امام پای می فشارد.

زیرا کسی که با دانش و آگاهی برتر خود به سوی حقّ و عدالت راه می نماید سزاوارتر است که پیشوای جامعه باشد تا کسی که خود به حق و عدالت راه نمی یابد مگر آن که توسّط چنان کسی

راه نمایی شود؛ و این واقعیتی معقول و اصلی منطقی است. تجربه بشری نشان داده است کسانی که این واقعیت معقول و اصل منطقی را در معادلات سیاسی خود نادیده گرفته اند به مشکلات فراوان و کژی های سترگ دچار آمده اند.

جالب است که در منابع روایی اهل سنّت احادیث فراوانی در تأیید این اصل عقلایی شیعه به چشم می خورد. به عنوان نمونه، این حدیث در سنن بیهقی(د. 457 ق) آمده است که رسول خدا(ص) فرمود: «مَنْ اسْتَعْمَلَ عامِلًا عَلَی الْمُسْلِمینَ وَ هُوَ یَعْلَمُ أَنَّ فیهِمْ مَنْ هُوَ أَوْلی بِذلِکَ مِنْهُ وَ أَعْلَمُ بِکِتابِ اللهِ وَ سُنَّةِ نَبیِّهِ فَقَدْ خانَ اللهَ وَ رَسُولَهُ وَ جَمیعَ الْمُسْلِمینَ». ⁽¹⁾ی عنی: «هر که کارگزاری را بر مسلمین بگمارد در حالی که می داند در میان آنان کسی سزاوارتر از او به حکم رانی و داناتر به کتاب خدا و سنّت پیامبر وجود دارد همانا به خدا و پیامبر و همه مسلمانان خیانت ورزیده است».

و در منابع دیگر روایی این حدیث از پیامبر(ص) نقل شده است که فرمود:

«ما وَلَّتْ أُمَّةٌ أَمْرَها رَجُلًا وَ فیهِمْ مَنْ هُوَ أَعْلَمُ مِنْهُ إلّا لَمْ یَزَل یذهَبُ أَمْرُهُمْ سفالًا حَتّی یرجِعُوا إِلی ما تَرَ کُوه». ⁽²⁾یعنی: «هیچ امّتی کار خود را به مردی

نمی سپارد که در میان آنان کسی داناتر از او باشد مگر آن که کارشان همواره به پستی گراید تا آن گاه که به آن چه وانهاده اند باز آیند». مرحوم شیخ محمّد حسین مظفّر(د. 1381 ق) درباره این موضوع کتابی مستقل با عنوان علم الإمام نگاشته، و در آن کمّیت و کیفیت علم امام را از زوایای مختلف مورد بررسی قرار داده است. ⁽¹⁾

پس از آن که ضرورت اعلم بودن پیشوای جامعه

از نگاه شیعه روشن شد، باید به این نکته اشاره کرد که علی(ع) بی هیچ تردیدی از این ویژگی برخوردار بوده است. آن حضرت مطابق با روایات تاریخی از زمان کودکی در دامان پاک پیامبر(ص) پرورش یافت و سپس نخستین کسی بود که اسلام آورد و پیش از دیگران و بیش از آن ها با ژرفترین معارف الهی و گسترده ترین علوم نبوی آشنا شد.

روایات فراوانی در منابع شیعی و سنّی حکایت از آن دارد که ارتباط علمی خاصّی میان آن حضرت و رسول خدا(ص) وجود داشته است. به عنوان نمونه، این روایت از آن حضرت مشهور است که می فرمود:

«کُنْتُ إِذا سَأَلْتُ رَسوُلَ اللهِ(ص) أَعْطانی وَ إِذا سَکَتُّ ابْتَدَأَنی». ⁽¹⁾یعنی: «چنین بود که وقتی از رسول خدا(ص) می پرسیدم پاسخم می داد و وقتی سکوت می نمودم خود سخن می فرمود».

زمزمه ها و رازگویی های پیامبر(ص) با علی(ع) چنان بود که گاهی دیگر صحابه را به واکنش وامی داشت. چنان چه در منابع اهل سنت روایت شده است که رسول خدا(ص) با علی(ع) نجوا می کرد، مردمان گفتند: ای رسول خدا! نجوای تو با علی بسیار شد! پیامبر(ص) فرمود: من با او نجوا

نکردم بلکه خدا با او نجوا کرد. ⁽¹⁾

در روایتی وارد شده کسی که از پیامبر(ص) درباره چرایی نجوایش با علی(ع) پرسیده ابو بکر بوده است، ⁽²⁾نه آن گونه که برخی اهل سنّت پنداشته اند منافقان یا عوام صحابه! ⁽³⁾

جالب است که برخی شارحان اهل سنّت در شرح این حدیث گفته اند: «موضوع نجوای پیامبر(ص)

با علی(ع) اسرار الهی و امور غیبی بود که از خزانه الهی با وی در میان می نهاد». ⁽¹⁾همچنین، در پاره ای روایات اهل سنّت، پیامبر اکرم(ص) علی(ع) را با صراحت أعلم امّت خود برشمرده، و بر برتری او در عرصه اخلاق نیز پای فشرده است. ⁽²⁾

آن چه بیش از هر چیز از جایگاه بلند علمی علی(ع) در نزد پیامبر(ص) پرده برمی دارد حدیث مشهور باب علم است: «أَنَا مَدینَةُ الْعِلْمِ وَ عَلِیٌّ بابُها، فَمَنْ أَرادَ الْمَدینَةَ فَلْیَأْتِ الْباب».

در این حدیث که بسیاری از منابع روایی معتبر اهل سنّت آن را روایت کرده اند، پیامبر اکرم(ص) خود را شهر علم، و علی(ع) را دربازه آن برمی شمارد، و تأکید می فرماید که هر کس خواهان شهر است باید از دربازه آن وارد شود. ⁽³⁾

حاکم نیشابوری پس از نقل این حدیث با طرق مختلف، آن را صحیح دانسته و درباره صحّت آن به تفصیل سخن گفته است. ⁽⁴⁾فتنی نیز دیدگاه او را

تأیید کرده و کسانی که آن را جعلی و ضعیف پنداشته اند در خطا دانسته است. ⁽¹⁾

مناوی نیز در ذیل این حدیث، اعلم بودن علی(ع) را نزد موافق و مخالف و دوست و دشمن ثابت شمرده است. ⁽²⁾

جالب است که یکی از شخصیت های صاحب نظر اهل سنّت با نام احمد بن محمّد مغربی(د. 1380 ق) درباره این حدیث کتابی جداگانه با عنوان فتح الملک العلی بصحّة حدیث باب مدینة العلم علی نگاشته، که چنان چه از نامش پیداست به

اثبات صحّت و اعتبار این حدیث شریف و کثرت طرق و اسناد آن اختصاص دارد، و به حق کتابی ارزشمند است. ⁽¹⁾

نویسنده معاصر سنّی علی بن محمّد علوی نیز درباره این موضوع کتابی مشابه با عنوان دفع الارتیاب عن حدیث الباب پرداخته است. ⁽²⁾با این حال، مایه شگفتی و تأسّف است که برخی نویسندگان وهابی با بی انصافی محض و تعصّبی غیر علمی و بدون هیچ گونه توضیح قابل قبول این حدیث صحیح را ضعیف وانموده اند! ⁽³⁾

امام علی(ع) بنابر گفتار پیامبر اکرم(ص) و اعتراف بسیاری از صحابه مانند خلیفه دوم عمر بن خطاب تواناترینِ امّت بر قضاوت، ⁽⁴⁾و آشناترین آنان با پیچیده ترین احکام دینی مانند فرائض بوده است. ⁽⁵⁾ابن مسعود می گوید: «ما(صحابه) همواره برآن بودیم که قاضی ترین اهل مدینه علی(ع) است». ⁽⁶⁾

این یک واقعیت تاریخی است که عموم صحابه

به دانش بی کران آن حضرت نیازمند بودند و در مسائل و مشکلات علمی خود به او رجوع می کردند. به عنوان نمونه، مشهور است که عمر از پیش آمدن مسأله ای پیچیده در زمانی که به علی(ع) دسترسی ندارد به خدا پناه می بُرد، و خود بارها اقرار می کرد که اگر آن حضرت نبود وی هلاک می شد! ⁽¹⁾و ابن عباس می گفت: «اگر فرد قابل اعتمادی برای ما از علی(ع) فتوایی نقل کند

هرگز از آن عدول نمی کنیم». ⁽¹⁾

برخی نویسندگان سنّی مراجعات صحابه به آن حضرت را بیش از آن دانسته اند که به شمار آید. ⁽²⁾این در حالی است که حتی یک مورد در تاریخ گزارش نشده است که آن حضرت به یکی از صحابه در مسأله ای علمی رجوع کرده، یا از کسی چیزی را پرسیده باشد، و این بزرگترین گواه بر اعلم بودن آن پیشوای بزرگ الهی است.

تاریخ اسلامی کسی را جز او به یاد ندارد که ندای «سَلُونی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونی» سر داده باشد، و این چیزی است که همه علمای اسلام بر آن اتفاق نظر دارند. ⁽³⁾

به عنوان نمونه، سعید بن مسیب تابعی مشهور می گوید: «احدی از صحابه جز علی(ع) نمی گفت: سلونی»! ⁽⁴⁾آن حضرت با این ندای خیرخواهانه بارها مردمان را به بهره گیری از دانش بی کران خود فرامی خواند و همواره آمادگی خود برای پاسخگویی به پرسش های امّت پیامبر(ص) را ابراز می نمود. ⁽⁵⁾

آن حضرت در گفت وگوی صمیمانه و غم انگیزی

که با برخی یاران نزدیک خود داشت با دست به سینه خود اشاره نمود و فرمود: «در این جا علم انبوهی نهفته است، کاش برای آن حاملانی می یافتم»! ⁽¹⁾این کلام تأثّر برانگیز در موارد مختلفی از آن حضرت شنیده شده است. ⁽²⁾

بی جهت نیست که شعبی یکی از رجال برجسته اهل سنت می گوید: «احدی از این امّت به آن چه در قرآن است و آن چه بر پیامبر(ص) نازل شده

است از علی(ع) داناتر نبود». ⁽¹⁾و حرالی نیز می گوید: «متقدّمان و متأخّران می دانند که فهم کتاب خدا منحصر به علی(ع) بود و هر که این را نداند باب علم را گم کرده است». ⁽²⁾

ابن ابی الحدید شارح معتزلی نهج البلاغه نیز سرچشمه همه علوم اسلامی را علی(ع) می شمارد و بازگشت دانش همه دانشمندان مسلمان را به دانش بی پایان آن امام همام می داند. ⁽³⁾

از این جا آشکار می شود که باور شیعه به پیشوایی علی(ع) بر اصلی منطقی و قابل درک استوار است، و آن همانا شایستگی داناترین امّت برای امامت می باشد که پیشتر به توضیح آن از زاویه عقل سلیم و قرآن کریم پرداختیم.

امامت اهل بیت(علیهم السلام) در مفهوم شیعی به دو بخش تقسیم می شود:

الف: رهبری سیاسی اهل بیت(علیهم السلام)،

ب: مرجعیت علمی آنان برای همه امّت.

منظور از مرجعیت علمی اهل بیت(علیهم السلام) این است که خاندان پاک پیامبر(ص) به دلیل اعلم بودن و دانش برتر خود که مورد اعتراف بسیاری از اهل سنّت است، شایستگی آن را داشته اند که در مسائل علمی و دینی مختلف مورد رجوع امّت قرار گیرند و به رسمیت شناخته شوند. حدیث مشهور و متواتر ⁽¹⁾ثقلین که در منابع روایی اهل سنّت بیش از منابع روایی شیعه به چشم می خورد بر چنین مرجعیتی

برای اهل بیت(علیهم السلام) پای می فشارد، و آنان را در کنار قرآن به عنوان دومین پناه امّت مطرح می نماید، و پیوند آنان را با قرآن ناگسستنی برمی شمارد:

«إنّی تارک فیکم الثقلین: کتاب الله و عترتی أهل بیتی ما إن تمسّکتم بهما لن تضلّوا أبداً و إنّهما لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض». ⁽¹⁾

طبیعی است که این بزرگواران آگاه ترین امّت به سنّت پیامبر(ص) و داناترین مردم به احکام اسلام بوده باشند، چراکه اینان فرزندان پیامبر(ص) و پرورش یافته بیت آن حضرت بوده اند و روشن است که «أهل البیت أدری بما فی البیت»(/ اهل خانه به آن چه در خانه است آگاه ترند).

نقش ائمّه اهل البیت(علیهم السلام) در تکامل نهضت علمی، فرهنگی و تربیتی اسلام بسیار برجسته و غیر قابل انکار است. تحقیق و تتبّع در زندگانی امامان شیعه به روشنی نشان می دهد که اینان بدون آن که به ظاهر در مدرسه و نزد معلّمی تلمّذ کرده باشند از بلندترین پایه علمی و گسترده ترین معارف دینی برخوردار بودند و در گفت وگو با

صاحبان ادیان و مذاهب و پرسشگران گوناگون همواره در موضع افاده بودند و هیچ گاه از پاسخ پرسشی فرو نمی ماندند و نسبت به دانشی ابراز بی اطلاعی نمی نمودند و حتّی در سنّ کودکی گشاینده گره های علمی و حل کننده معضلات دینی بودند. در حالی که هیچ یک از عالمان و نوابغ اسلامی از چنین شرایطی برخوردار نبودند و افزون بر تلمّذ طولانی نزد استادان شناخته شده، از پاسخ به بسیاری پرسش ها فرومی ماندند و آشکارا نسبت به بسیاری مسائل دینی ابراز جهل می نمودند.

مایه شگفتی و تأسّف است که بسیاری از اهل

سنّت رجوع به پیشوایان مختلف مذاهب و پیروی از مبانی و دیدگاه های فقهی فقیهانی چون مالک بن انس، ابوحنیفه، شافعی و ابن حنبل را قابل قبول می دانند و به سختی از آن دفاع می نمایند و حتّی بر ضرورت تقلید یکی از اینان پای می فشارند، اما رجوع به پیشوایان اهل بیت(علیهم السلام) و پیروی از مبانی و دیدگاه های فقهی خاندان پاک پیامبر(ص) که نزدیکترین مردم به آن حضرت و آشناترین آنان با ابعاد مختلف اسلام بوده اند را برنمی تابند و حتّی به عنوان مذهبی در ردیف سایر مذاهب اسلامی برنمی شمارند.

این در حالی است که شیعه بر خلاف اهل سنّت که برای تقلید از پیشوایان چهارگانه خود دلیلی از شرع نمی شناسند، برای پیروی از خاندان پیامبر(ص) و پیشوایان دوازده گانه خود دلایل و مستندات تاریخی و روایی فراوان دارد. هر چند در دهه های اخیر عدّه ای از عالمان نیک اندیش اهل سنّت در این دیدگاه غیر منصفانه تاریخی تجدید نظر کردند و با به رسمیت شناختن مذهب اهل بیت(علیهم السلام) به عنوان یکی از مذاهب معتبر اسلامی گامی قابل تقدیر به سوی تقریب مذاهب برداشتند. یکی از این عالمان نیک اندیش مرحوم شلتوت شیخ الأزهر و فقیه بزرگ مصر بود که به خاطر فتوای عالمانه خود یکی

از پیشگامان نهضت تقریب به شمار می رود.

در میان شیعیان نیز برخی عالمان مصلحت اندیش مانند سیدشرف الدین، کاشف الغطاء، مظفر و آیت الله بروجردی با تکیه بر مرجعیت علمی اهل بیت(علیهم السلام) و تأکید بر احادیثی چون حدیث ثقلین روش نوینی را برای گفت وگو با اهل سنّت در پیش نهادند.

به دیگر سخن، اینان در شرایط کنونی جهان اسلام، تکیه بر بُعد علمی اهل بیت و پافشاری بر مرجعیت دینی آنان را به مراتب سودمندتر از تکیه بر بُعد سیاسی و اصرار بر خلافت آنان برشمردند، و

پیش نهاد نمودند که به جای تأکید بی نتیجه به روی حقّ حاکمیت سیاسی اهل بیت(علیهم السلام) و عدم استحقاق دیگران، که البته واقعیتی منطقی و قابل اثبات است، به تبلیغ حقّ مرجعیت علمی عترت پیامبر(ص) و بهره گیری از معارف اصیل آنان بپردازند. هر چند این نگرش از جهات مختلفی سودمند و قابل دفاع است، اما باید توجّه داشت که بُعد سیاسی اهل بیت(علیهم السلام) چندان از بُعد علمی آنان جدا به نظر نمی رسد.

پیش از این گفتیم که از دیدگاه شیعه استحقاق زمامداری با اعلم بودن ارتباط مستقیم دارد، لذا نمی توان بر اعلم بودن پیشوایان اهل بیت(علیهم السلام) تأکید کرد ولی شایستگی آنان برای خلافت را نادیده گرفت. البته بعید به نظر می رسد که مراد صاحبان این نظریه نیز نادیده گرفتن خلافت سیاسی اهل بیت(علیهم السلام) بوده باشد. احتمالًا اینان برآنند که مرجعیت علمی اهل بیت(علیهم السلام) می تواند به عنوان نقطه نظر مشترک و حلقه اتّصال میان شیعه و اهل سنّت مطرح شود تا مبنای مناسبی برای گفت وگوهای سودمند و سازنده دو طرف درباره مسائل مورد اختلاف از جمله خلافت سیاسی اهل بیت(علیهم السلام) باشد؛ و این دیدگاهی صحیح و قابل قبول

است. ⁽¹⁾

نقش تاریخی امام جعفر صادق(ع) در تکامل علمی مذهب شیعه چنان برجسته و قابل توجّه است که گاهی از این مذهب با عنوان مذهب «جعفری» یاد می شود. راز این انتساب در مرجعیت علمی و فقهی آن حضرت و شخصیت ممتاز وی نهفته است.

پیش از آن حضرت، پدر بزرگوارش امام محمّد باقر(ع) که شکافنده دانش لقب داشت جریان نوین دانش شیعی را بنیان نهاده بود، و روند تکامل علمی این مذهب را به اوج خود نزدیک ساخته بود. امام جعفر صادق(ع) پس از پدر به این جریان مبارک ادامه داد و روند پویایی فقه شیعه را به اوج خود رساند.

شمار شاگردان آن حضرت را که در محضرش حاضر می شدند بسیار زیاد نوشته اند و در میان آنان از بسیاری شخصیت های برجسته و حتّی پیشوایان مذاهب اسلامی مانند ابو حنیفه، مالک بن انس و سفیان ثوری نام برده اند. ⁽¹⁾

حکایت شده که وقتی از ابو حنیفه درباره فقیه ترین مردم پرسیدند او از آن حضرت نام برد و ضمن گزارش گفت وگوی علمی و پرسش های گوناگون خود از آن بزرگوار در حضور خلیفه عباسی تصریح کرد که هیچ کس را فقیه تر از جعفر بن محمّد ندیده است. ⁽²⁾

از مالک بن انس نیز نقل شده است که گفت:

«مدّتی با جعفر بن محمّد(ع) آمد و شد داشتم، اما هیچ گاه او را جز در یکی از سه حالت نیافتم: یا در حال نماز، یا در حال روزه، و یا در حال

قرائت قرآن. و هرگز ندیدم که جز با وضو از رسول خدا(ص) حدیثی روایت کند و در آن چه روا نیست سخنی گوید. آن حضرت از عالمان عابد و زاهدی بود که از خدا می ترسند». ⁽¹⁾

سفیان ثوری نیز از دانش بی کران آن حضرت بهره های بسیار برده و حکایات او از آن حضرت معروف است.

بی جهت نیست که برخی هر چهار مذهب فقهی اهل سنّت را تحت تأثیر آن بزرگوار می دانند. عالمان و رجال شناسان اهل سنّت از آن حضرت با القابی چون صادق، ثقه، مأمون، عاقل، حکیم، باورع و فاضل یاد کرده اند و وی را خردمندترین مردم و

ی

ادآورترین آنان نسبت به آخرت دانسته اند، ⁽¹⁾و تأکید کرده اند که کسی قرین آن حضرت نیست و نباید درباره او پرسش کرد. ⁽²⁾

عجلی آن جا که از آن حضرت در کنار پدران بزرگوارش یاد می کند با کنایه می گوید: «ایشان را چیزی بود که برای دیگران نبود»، ⁽³⁾و این اشاره ای روشن به برتری ایشان نسبت به دیگران است. ابن حبان نیز آن حضرت را از سادات اهل بیت در فقه و علم و فضیلت، ⁽⁴⁾و از عُبّاد اتباع تابعین و علمای مدینه برشمرده است. ⁽⁵⁾

عمرو بن ابی المقدام می گفت: «من هرگاه به جعفر بن محمّد می نگریستم درمی یافتم که او از سلاله پیامبران است».

و عمرو بن ثابت گوید: «آن حضرت را دیدم در حالی که نزد جمره عظمی ایستاده بود و می گفت: از من بپرسید! از من بپرسید!». ⁽⁶⁾

حبیب بن نعمان نیز گوید: «به مدینه وارد شدم و از بهترینِ اهل آن پرسیدم پس جعفر بن محمّد را نشانم دادند». ⁽⁷⁾

ابن حجر نیز آن حضرت را صدوق، فقیه و امام نامیده است. ⁽¹⁾

همه این گزارش ها که از طریق اهل سنّت وارد شده، حاکی از بلندی جایگاه امام جعفر صادق(ع) و وسعت دانش آن شخصیت معصوم است.

از طریق شیعه نیز روایت شده که امام باقر(ع) در بستر شهادت به آن حضرت درباره شیعیان خود سفارش کرد، آن حضرت به پدر فرمود: «فدایت

شوم، به خدا سوگند آنان را چنان تعلیم نمایم که هر کدام از آنان در شهر خود از احدی پرسش نکند». ⁽¹⁾

بی گمان آن بزرگوار به پیمانی که با پدر بست وفا نمود و گواه آن انتساب مذهب شیعه به اوست. به عنوان نمونه، تنها ابان بن تغلب که یکی از شاگردان امام بوده سی هزار حدیث از آن حضرت روایت کرده است. ⁽²⁾

حسن بن علی وشاء می گفت: «در این مسجد- یعنی مسجد کوفه- نهصد شیخ را درک کردم که همه می گفتند: حدیث کرد ما را جعفر بن محمّد». ⁽³⁾

بی گمان شیعه به داشتن چنین پیشوای عظیم الشأنی به خود می بالد و بر مرجعیت علمی آن حضرت برای همه امّت به عنوان پیش نهادی قابل قبول پای می فشارد.

از دیدگاه مذهب شیعه، امامان معصوم(علیهم السلام) از دانشی ویژه برخوردارند. چنین دانش ویژه ای با توجّه به مسئولیت خطیر امامت در آن ها قابل درک به

نظر می رسد. پیشتر گفتیم که امام داناترین امّت و آشناترین آن ها با ابعاد مختلف اسلام است و این به نوعی ویژه بودن دانش امام را در خود دارد.

امام علی(ع) تصریح می فرمود که سیل دانش از آن بزرگواران سرازیر است و پرنده ای را به فراز قلّه های آگاهی آنان راه نیست. ⁽¹⁾

در احادیثی از پیامبر اکرم(ص) نیز روایت شده است که درباره عترت پاک خویش می فرمود: «هیچ گاه بر آنان پیشی نگیرید که به نابودی درافتید و هرگز به آنان چیزی

نیاموزید که آنان از شما داناترند». ⁽¹⁾

در روایات دیگر نیز از این پیشوایان الهی با عنوان گنجینه دانش، جایگاه رازهای ربوبی، مفسّران وحی پروردگار و راسخان در علم یاد شده است. ⁽²⁾

به این ترتیب به نظر می رسد که در ویژگی دانش این بزرگواران فی الجمله تردیدی نیست. آن چه در میان صاحب نظران و متکلّمان شیعه مورد بحث قرار گرفته گستره و خاستگاه علم امام بوده است.

مهم ترین پرسش در رابطه با گستره علم امام این است که آیا دانش این پیشوایان معصوم به حوزه احکام و امور ظاهری منحصر می شود یا حوزه موضوعات خارجی و مسائل باطنی را نیز در بر می گیرد؟ پیش از هر چیز باید بدانیم که آگاهی از امور پنهانی و علم غیر عادی به موضوعات خارجی از صفات خداوند است که عالم به غیب و شهادت است و بر همه هستی احاطه دارد. با این حال جای انکار نیست که دست یافتن به این آگاهی و علم برای انسان های برگزیده ای که دل های پاکشان با

پروردگار دانا ارتباطی تنگاتنگ دارد عقلًا و نقلًا ممکن است.

عقل آگاهی انسان از امور پنهانی را با توجّه به قدرت و رحمت بی پایان الهی ناممکن نمی شمارد، و قرآن کریم نیز بر آگاهی پیامبران و گروهی از دوستان پاک خداوند بر چنین اموری تأکید می کند. در برخی آیات حتی از آگاهی انسان های شایسته ای که فاقد نبوّت یا عصمت بوده اند بر امور پنهان خبر داده شده است، مانند مادر موسی(ع). بنابراین، با توجّه به مقام بلند اهل بیت(علیهم السلام) و برخوردار بودن آنان از عصمت و مسئولیت خطیر امامت در مفهوم شیعی، کاملًا

طبیعی و قابل قبول است که پاره ای آگاهی های ویژه نسبت به امور پنهانی برای آنان وجود داشته باشد.

جای تعجّب است که اهل سنّت غالباً به مسأله کرامات اولیا و علم برخی انسان های پاک به امور پنهانی باور دارند و در رابطه با بسیاری کسان که از جایگاهی دون جایگاه ائمه اهل بیت(علیهم السلام) برخوردار بوده اند وجود چنین علمی را می پذیرند، امّا باور شیعه نسبت به وجود این آگاهی برای ائمه اهل بیت(علیهم السلام) که کسی را در عرصه علم و اخلاق نمی توان با آنان مقایسه نمود ناروا می شمارند! متأسفانه برخی صاحب نظران شیعه در گذشته و حال نیز چنین دانش طبیعی و قابل درکی را برای پیشوایان اهل بیت(علیهم السلام) مورد تردید قرار داده اند و احیاناً اعتقاد به آن را با غلوّ و زیاده گویی برابر پنداشته اند! اما تردیدی نیست که این دانش در امّت های گذشته برای انبیای الهی و اوصیای آنان وجود داشته و اعتقاد به وجود آن در این امّت که به تعبیر قرآن کریم برترین امّت هاست و برای اهل بیت پاک پیامبر(علیهم السلام) که به اعتراف همه امّت از پاکترین و شایسته ترین انسان ها و به باور شیعیان دارای مقام عصمت و خلافت بوده اند، آن هم با قید وابستگی آنان به منبع فیض الهی و میراث علمی پیامبر(ص) نمی تواند مصداق غلوّ و زیاده گویی به شمار آید.

آن چه بدون تردید مصداق غلو و زیاده گویی است برکنار پنداشتن آنان از این وابستگی و قرار دادن آنان در جایگاهی فراتر از جایگاه بندگی خداوند و پیروی از سنّت پیامبر(ص) است. و روشن است که اهل بیت(علیهم السلام) در علم خود به پنهان و آشکار وامدار علم پروردگار علّام الغیوب و میراث معنوی پیامبر عالی مقام(ص) هستند.

در نهج البلاغه گفتار زیبایی هست که این حقیقت را به خوبی روشن می کند. هنگامی که امیر مؤمنان علی(ع) گوشه ای از حوادث آینده را

برملا می سازد و از هجوم قوم تاتار پرده برمی دارد، یکی از یارانش که اهل قبیله بنی کلب بود با تعجّب می پرسد: آیا به تو علم غیب داده شده است ای امیر مؤمنان؟! آن بزرگوار می خندد و می فرماید: ای برادر کلبی! آن چه می گویم علم غیب نیست، بلکه فراگرفتنی است از کسی که دارای علم بود(یعنی پیامبر اکرم(ص)). ⁽¹⁾

یکی دیگر از پرسش های مهم در رابطه با امامان(علیهم السلام) این است که خاستگاه و سرچشمه علم آنان چیست؟ و این بزرگواران دانش ویژه و گسترده خود را که شامل پاره ای امور پنهان نیز می شود از کجا و چگونه به دست آورده اند؟ شاید بتوان خاستگاه ها و منابع دانش آنان را ذیل چند عنوان قرار داد:

خاستگاه و سرچشمه علم امامان

نخستین منبع دانش اهل بیت(علیهم السلام) بی هیچ تردید کتاب خداست. بر پایه باور شیعه، امامان(علیهم السلام) دانش قرآن را به گونه کامل در اختیار دارند و با همه ابعاد و زوایای پنهان و آشکار آن آشنایند. قرآن کریم خود به این حقیقت اشاره کرده و علم تأویل قرآن و فهم

آیات متشابه آن را در انحصار خداوند متعال و راسخان در علم برشمرده است. ⁽¹⁾

مطابق با روایات فراوان، منظور از راسخان در علم پیشوایان معصوم الهی و اهل بیت پیامبر(ص) هستند. ⁽²⁾در آیه ای نیز گواه بر رسالت پیامبر اکرم(ص) خداوند یکتا و «من عنده علم الکتاب»(کسی که دانش کتاب نزد اوست) دانسته شده است. ⁽³⁾

مطابق با برخی روایات چنین کسی امیر مؤمنان علی بن ابی طالب(ع) و اهل بیت طاهرین(علیهم السلام) هستند. ⁽¹⁾چنان چه از علی(ع) روایت شده است که می فرمود: «هیچ آیه ای بر رسول خدا(ص) نازل نشد مگر این که حضرتش آن را بر من خواند و به من املا نمود و من آن را به خط خویش نوشتم و آن حضرت تأویل و تفسیر و ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه آن را به من آموخت و از خدا خواست که فهم و حفظ آن را عطایم فرماید، پس من هرگز آیه ای از قرآن را فراموش نکردم». ⁽²⁾

و نیز روایت شده است که می فرمود: «به خدا سوگند هیچ آیه ای بر پیامبر(ص) نازل نشده مگر آن که من می دانم درباره چه و در کجا و کی نازل شده است، و آیا در شب نازل شده یا در روز، و آیا در دشت نازل شده یا در کوه! همانا پروردگارم به من دلی خردمند و زبانی گشاده بخشیده است». ⁽³⁾

انصاف آن است که چنین دانش والایی اختصاص به آن حضرت داشته و احدی از صحابه غیر از آن حضرت چنین ادّعایی نداشته است.

از ابن مسعود نقل شده است که گفت: اگر احدی را داناتر از خود به کتاب خدا می دانستم به

نزد او می رفتم؛ ابو عبدالرحمن سلمی که یکی از قاریان بزرگ و مشهور قرآن است به وی گفت: علی چه؟! ابن مسعود پاسخ داد: آیا به نزد او نرفتم؟! ⁽¹⁾

تردیدی نیست که اهل بیت طاهرین(علیهم السلام) عموماً داناترین مردم به کتاب خدا بودند.

شاید بهترین گواه این ادّعا حدیث شریف و متواتر ثقلین باشد که پیوند آنان با قرآن را تا روز قیامت ناگسستنی برشمرده و بر ملازمت آن دو با هم تأکید کرده است.

دومین منبع دانش ویژه اهل بیت(علیهم السلام) بی تردید میراث علمی رسول خدا(ص) است.

مطابق با باور بنیادین شیعه، آن حضرت همان گونه که امور سیاسی امّت را برای پس از خود مهمل نگذاشته و وصایای لازم را فرموده، برای امور دینی و علمی آنان نیز چاره ای اندیشیده و میراثی گران بها بر جای نهاده است. این میراث علمی که پاسخ همه مسائل مورد نیاز مردم تا روز قیامت را در برمی گیرد در زمان حیات پیامبر(ص) به روش های گوناگون در اختیار وصی آن حضرت علی(ع) قرار گرفته، و پس از آن پیشوای بزرگ نسل به نسل به سایر اوصیای معصوم از امامان دوازده گانه منتقل شده است.

از مجموع شواهد تاریخی و روایی چنین برداشت می شود که انتقال میراث علمی پیامبر(ص) به علی(ع) به گونه شفاهی، و به پیشوایان پسین بنا بر ضرورت به گونه مکتوب صورت گرفته است.

پیشتر به ارتباط ویژه و گفت وگوهای مستمر و رازگویی های طولانی پیامبر(ص) و علی(ع) اشاره کردیم. تقریباً تردیدی نیست که موضوع عمده این ارتباطها، گفت وگوها و رازگویی های مبارک انتقال میراث علمی و ودایع ارزشمند نبوی بوده است.

این حدیث در منابع روایی شیعه مشهور است که رسول خدا(ص) پیش از درگذشت خویش برای علی(ع) هزار باب علم گشود که از هر باب آن هزار

باب دیگر گشوده می شد. ⁽¹⁾برخی منابع روایی اهل سنّت نیز به این حدیث اشاره کرده اند. ⁽²⁾

در رابطه با سایر امامان(علیهم السلام) نیز باید گفت که مطابق با روایات رسیده بخشی از میراث علمی پیامبر(ص) به گونه شفاهی و سینه به سینه انتقال یافته، و حالت روایت امام از ائمّه پیشین تا رسول خدا(ص) داشته است. چنان چه از امام صادق(ع) روایت شده است که می فرمود:

«حدیث من حدیث پدرم، و حدیث پدرم حدیث جدّم، و حدیث جدّم حدیث حسین، و حدیث حسین حدیث حسن، و حدیث حسن حدیث امیر مؤمنان(ع)، و حدیث امیر مؤمنان حدیث رسول خدا(ص) و حدیث رسول خدا سخن خدای عزوجل است». ⁽¹⁾

به این ترتیب، می توان گفت که بسیاری از احادیث امامان(علیهم السلام) چنین سندی را در تقدیر دارد.

بخش دیگر این میراث گران بها چنان چه گفته شد ماهیت مکتوب داشته است. اهل بیت(علیهم السلام) در روایات فراوان به این بخش از دانش خود اشاره کرده اند و از صحیفه ها و کتاب هایی چون کتاب علی(ع)، جفر، جامعه و مصحف فاطمه(س) نام برده اند. هر چند جزئیات این کتب و صحف برای ما کاملًا معلوم نیست، امّا می توان گفت که به طور قطع حاوی دانشی اصیل، ناب و گسترده بوده اند.

در منابع روایی اهل سنّت روایات متعدّدی نقل شده است که وجود چنین ودایعی در نزد اهل بیت و به طور خاص علی(ع) را نفی می کند.

این روایات، گذشته از آن که به طور قطع جعل شده اند از آشنایی اهل سنّت با این موضوع و مطرح بودن آن در زمان اهل بیت(علیهم السلام) حکایت دارند.

روایات صحیح و قابل اطمینانی که در دست است بر وجود این میراث مکتوب پای می فشارند و خبر می دهند که در این کتب و صحف تفصیل همه

احکام شریعت و جزئی ترین مسائل مربوط به حلال و حرام و اخبار حوادث آینده و مانند آن گرد آمده است.

بی تردید چنان سرمایه علمی بی نظیری ائمّه اهل بیت(علیهم السلام) را در جایگاهی ممتاز قرار می دهد، و به گفتارها و دیدگاه های مختلف آنان اعتباری بیش از پیش می بخشد.

یکی دیگر از خاستگاه های دانش اهل بیت(علیهم السلام) که حالتی رازآلود و غیر عادی دارد الهام و تحدیث است. منظور از الهام و تحدیث مطابق با روایات

فراوانی که از طریق شیعه رسیده، گونه ای ارتباط با عالم غیب و شنیدن سخن فرشتگان است که بدون هیچ تردیدی برای این پیشوایان پاک الهی وجود دارد.

هر چند باید توجّه داشت که چنین الهام و تحدیثی با نبوّت و دریافت وحی متفاوت است، و برخورداری اهل بیت(علیهم السلام) از آن به معنای پیامبر بودن آنان نیست.

در روایات شیعه به وجود تفاوت میان نبی و محدَّث در دریافت پیام فرشتگان تأکید شده است. متأسفانه برخی از اهل سنّت به این موضوع نیز از زاویه انکار و استبعاد نگریسته اند و وجود چنین امکانی برای اهل بیت(علیهم السلام) را برنتافته اند.

این در حالی است که بر مبنای پاره ای روایات خود چنین امکانی را برای عمر ابن خطاب ثابت شمرده اند و از گفت وگوی فرشتگان با وی سخن گفته اند! ⁽¹⁾

به هر حال، با توجّه به آیات فراوانی که بر گفت وگوی فرشتگان با انسان های شایسته و الهام به آنان در امّت های گذشته دلالت دارد، و نظر به چیزی که اهل سنّت برای عمر ثابت می پندارند، نمی توان وجود چنین امکانی را برای امامان

معصوم(علیهم السلام) انکار یا استبعاد نمود.

عصمت از دیدگاه مذهب شیعه

عصمت از دیدگاه مذهب شیعه

عصمت در لغت به معنای برکنار بودن و نگه داشته شدن است، و در اصطلاح به معنای برکنار بودن از هرگونه گناه و خطا و نگه داشته شدن از هر کژی و انحراف در اندیشه، گفتار و رفتار است که از نگاه شیعه، برای پیامبران و اوصیای آنان ضروری است. مسأله عصمت را در ذیل دو عنوان باید بررسی کرد:

1- عصمت پیامبران(علیهم السلام)

2- عصمت پیشوایان(علیهم السلام).

یکی از مسائلی که در رابطه با آن ها اتفاق نظری به چشم نمی خورد مسأله عصمت پیامبران(علیهم السلام) بوده است. البته باید توجه داشت که همه امّت بر عصمت پیامبران(علیهم السلام) نسبت به چیزهایی مانند کفر به خدا، دروغ عمدی و به طور کلّی گناهان کبیره اتّفاق نظر دارند. چراکه چنین گناهانی موجب فسق می شود و خبر فاسق به اتّفاق حجّت نیست.

بنابراین، پرسش این است که آیا پیامبران(علیهم السلام) نسبت به گناهان صغیره نیز مانند گناهان کبیره

عصمت دارند؟

اکثر اهل سنّت به این پرسش چنین پاسخ می دهند که پیامبران(علیهم السلام) هرگز از روی عمد مرتکب این دسته از گناهان نیز نمی شوند، امّا امکان ارتکاب آنان از روی سهو و فراموشی وجود دارد. ⁽¹⁾

در برابر، شیعه بر آن است که پیامبران(علیهم السلام) از مطلق گناهان معصوم هستند و با تقوای والای خود و توفیق الهی هیچ گاه از روی عمد یا سهو مرتکب گناه یا لغزشی نمی شوند. ⁽²⁾

آن چه منشأ اختلاف نظر شده ظاهر برخی آیات قرآنی است که بنابر برداشت برخی از اهل سنّت با عصمت آن فرستادگان الهی منافات دارد. مانند برخی آیات که ظاهراً به نکوهش آدم(ع)، یونس(ع) و برخی پیامبران دیگر می پردازد.

بنا بر نظر شیعه، همه این آیات قابل توجیه و تفسیر هستند، و آن چه ما را به چنین توجیه و تفسیری وامی دارد پیش از هر چیز خود قرآن کریم، و سپس حکم عقل است.

قرآن کریم در آیات فراوانی به ستایش پیامبران پرداخته، و آنان را از فریب شیطان برکنار شمرده، و دارای ویژگی های اخلاقی بلندی دانسته که معنای آن چیزی جز عصمت آنان نیست. یکی از آیاتی که می تواند دلیلی بر عصمت پیامبران به شمار آید آیه شریفه ای است که می فرماید:(وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِیُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ) ⁽¹⁾یعنی: «هیچ پیامبری را نفرستادیم مگر برای آن که به اذن خدا اطاعت شود».

روشن است که این قاعده اطلاق دارد، و همه پیامبران را دربرمی گیرد. و تردیدی نیست که لزوم اطاعت مطلق از پیامبران الهی با عصمت آنان ملازمه و ارتباط مستقیم دارد. زیرا ممکن نیست

خداوند متعال کسی را که ممکن است سهواً یا عمداً مرتکب معصیت و انحراف از مسیر الهی شود برای اطاعت فرستاده باشد.

افزون بر این آیه شریفه، آیات فراوانی وجود دارد که می توانند برای اثبات عصمت پیامبران مورد استناد قرار گیرند.

به نظر می رسد کسانی که با استناد به ظاهر برخی آیات در عصمت پیامبران الهی تردید کرده اند از این آیات که به روشنی عصمت آنان را اثبات می نماید غفلت نموده اند. حقیقت آن است که استناد به یک آیه از قرآن کریم باید با توجّه به سایر

آیات آن انجام شود تا کار به برداشت های متعارض و نادرست نیانجامد.

ناگفته نماند که روایات فراوانی نیز در تأیید عصمت پیامبران، و تفسیر و تأویل آیات نکوهش وارد شده است. ⁽¹⁾

گذشته از حکم نقل، این یک حکم عقلی غیر قابل تردید است که سفیران الهی باید از هر گونه گناه و خطا مصون باشند تا دل به پیروی از آنان آرام گیرد و اطاعت از آنان نتایج زیانباری نداشته باشد.

اگر پیامبر معصوم نباشد هر زمان ممکن است که در قول یا فعل خود به راه خطا رفته و گناهکار باشد، و این به معنای عدم ضمانت کافی برای اطاعت از او خواهد بود که با هدف از بعثت انبیاء منافات دارد. ⁽²⁾

نظر به اهمّیت این موضوع است که برخی عالمان برجسته شیعه و سنّی از دیرباز برای اثبات عصمت پیامبران قلم فرسوده اند و کتب و رسائلی نگاشته اند.

از میان عالمان شیعه می توان به سید مرتضی(د. 436 ق) صاحب کتاب «تنزیه الأنبیاء»، و از میان عالمان اهل سنّت می توان به فخر رازی(د. 606 ق) صاحب

کتاب «عصمه الأنبیاء» اشاره نمود. این دو فرزانه در این دو کتاب با تفصیل به شبهات منکرین پاسخ داده اند و با استناد به دلایل عقلی و نقلی فراوان عصمت پیامبران الهی را اثبات نموده اند.

یکی از باورهای بنیادین شیعه که به هیچ روی قابل بازنگری نیست عصمت امامان دوازده گانه است.

روایات فراوانی وجود دارد که نشان می دهد خود اهل بیت(علیهم السلام) قائل به عصمت خویش بوده اند و این نکته بسیار مهمّی است. بدین معنا که نباید

عصمت پیشوایان را باوری متأخّر پنداشت که برکنار از آنان در میان شیعیان به وجود آمده، و از اصالت تاریخی برخوردار نیست.

در احادیثی از رسول خدا(ص) وارد شده که آن حضرت بر عصمت عترت خویش تأکید فرموده است. ⁽¹⁾همچنین، از علی بن الحسین امام سجّاد(ع) روایت شده است که فرمود:

«کسی از ما امام نیست مگر آن که معصوم باشد، و عصمت در آفرینش ظاهری نیست تا با آن شناخته شود، از این رو امام ناگزیر باید مورد نص باشد». گفته شد: ای فرزند رسول خدا! معنای معصوم چیست؟ فرمود:

«معصوم کسی است که به ریسمان خداوند که همان قرآن است چنگ در زده، و این دو تا روز قیامت از هم جدا نمی شوند. امام به سوی قرآن دعوت می کند و قرآن به سوی امام فرامی خواند، و این همان فرموده پروردگار است که این قرآن به آن چه استوارتر است راه می نماید». ⁽²⁾

نیز، به سند صحیح از امام صادق(ع) روایت شده است که در ضمن حدیثی فرمود:

«نَحْنُ خُزَّانُ عِلْمِ اللَّهِ وَ نَحْنُ تَرَاجِمَةُ وَحْیِ اللَّهِ وَ نَحْنُ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ عَلَی مَنْ دُونَ السَّمَاءِ وَ مَنْ

فَوْقَ الْأَرْضِ». ⁽¹⁾ی عنی: «ما خزانه داران دانش خداوند و مترجمان امر او هستیم، ما گروهی معصوم هستیم، خداوند به طاعت ما دستور داده، و از نافرمانی ما نهی نموده است، ما حجّت رسای خداوند بر هر که زیر آسمان و فراز زمین است هستیم».

از مجموع این روایات و روایات فراوان دیگر چنین برداشت می شود که عصمت امام به دو حوزه مربوط می شود:

حوزه فردی به این معنا که امام با برخورداری از

صفای درون و پاکی روح، از هرگونه کژی و نادرستی در پندار، گفتار و رفتار خود پیراسته است.

و حوزه اجتماعی یا تبلیغی به این معنا که امام در تبلیغ دین و تبیین احکام الهی از گناه و لغزش به دور است و فتوایش مطلقاً مطابق با احکام واقعی است.

خاستگاه عصمت ائمّه (علیهم السلام)

در رابطه با خاستگاه عصمت ائمّه از دو عنصر اساسی نمی توان غافل بود:

یکی قابلیت علمی و اخلاقی آنان،

و دیگری فاعلیت و لطف بی کران الهی.

توضیح آن که اهل بیت طاهرین(علیهم السلام) نظر به علم ویژه و اخلاق عظیم خود که تحت تأثیر تربیتی ممتاز و شخصیتی مستعد شکل گرفته است، مورد عنایت خاص و لطف بی کران الهی قرار گرفته، و از توفیق ویژه و امدادهای غیبی پروردگار مهربان برخوردار گردیده اند، و با برخورداری از این دو عنصر ذاتی در جایگاه بلند عصمت قرار گرفته اند.

بنابراین، باید گفت که عصمت ائمه توفیقی الهی است که متناسب با قابلیت و استعداد علمی و اخلاقی امامان به آنان اعطا شده است. و این مطابق با سخن خداوند است که می فرماید:

(اللَّهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسالَتَهُ)؛ ⁽¹⁾یعنی: «خداوند بهتر می داند که رسالت خود را در کجا قرار دهد».

دلایل عصمت ائمّه (علیهم السلام)

پیش از هر چیز باید توجّه داشت که عصمت یک ویژگی درونی است که از دسترس شناخت مردم عادی بیرون است. به دیگر سخن، عصمت چیزی نیست که بر پیشانی کسی نوشته شده، یا بر ظاهر کسی نمایان باشد. از این رو، شناخت فرد معصوم جز از خداوند متعال که عالم به ظاهر و باطن است و جز از کسی که با خداوند متعال ارتباط وحیانی دارد ساخته نیست. از

این جا است که دلایل عصمت ائمّه(علیهم السلام) را باید در کلام خداوند و نصوص پیامبر اکرم(ص) جست.

روشن ترین آیاتی که برای اثبات عصمت مورد استناد قرار گرفته اند به قرار زیرند:

الف- آیه تطهیر: إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً ⁽¹⁾

؛ یعنی: «جز این نیست که خداوند اراده دارد تا هرگونه پلیدی را از شما اهل بیت بزداید و شما را کاملًا پاکیزه گرداند».

این آیه شریفه که صریحاً خطاب به اهل بیت پیامبر(ص) نازل شده است، از روشن ترین دلایل عصمت آنان به شمار می رود.

حرف «إنّما» در صدر آیه از نظر لغوی به معنای حصر است، و این مفهوم را مورد تأکید قرار می دهد که از یک سو اراده خداوند منحصر به زدودن پلیدی است، و از سوی دیگر اختصاص به اهل بیت پیامبر(علیهم السلام) دارد. باید گفت که منظور از اراده خداوند نیز نمی تواند اراده ای تشریعی از سنخ اراده مذکور در آیه 3 سوره مائده باشد، که می فرماید: ما یُرِیدُ اللَّهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لکِنْ یُرِیدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَ لِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ. ⁽²⁾زیرا در آن آیه منظور این است که خداوند متعال با تشریع احکام و حدود زمینه