مشخصات کتاب

سرشناسه : موسوی شاهرودی مرتضی عنوان و نام پدیدآور : جامع الفتاوی مناسک حج با روشی جدید مطابق بافتاوای ده تن از مراجع عظام تقلید/ تهیه و تنظیم مرتضی موسوی شاهرودی مشخصات نشر : تهران : مشعر، ۱۳۸۴.

مشخصات ظاهری : ۲۳۶ ص نمونه شابک : 964-7635-96-6۱۵۰۰۰ ریال :

یادداشت : فهرستنویسی براساس اطلاعات فیپا

عنوان دیگر : مناسک حج با روشی جدید مطابق با فتاوای ده تن از مراجع عظام تقلید

موضوع : حج موضوع : فقه جعفری -- رساله عملیه رده بندی کنگره : BP۱۸۳/۹/م ۸۸۳ج ۲ ۱۳۸۴

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۴۲۲

شماره کتابشناسی ملی : م ۸۴-۳۳۵۳۳

اشاره

پیشگفتار

الحمد للَّه و صلی اللَّه تعالی علی محمد و آله الطاهرین لا سیما مولانا بقیة اللَّه عجل اللَّه تعالی فرجه الشریف و ارواحنا له الفداه

مناسک و احکام حج، در مقایسه با احکام سایر واجبات، ویژگی هایی دارد؛ از آن جمله، کثرت مسائل و پیدایش مسائل جدید آن است. ویژگی دیگرش آن است که بر هر انسان مکلّفی، تنها یک مرتبه در طول عمر واجب می شود و این خود به حساسیت این فریضه می افزاید. و از این رو است که معمولًا انگیزه و جوش و خروش زیادی برای فراگیری آن، در زمان نزدیک شدن حج، برای همه محسوس است.

بنابراین، حساس بودن خودِ مناسک حج و شرایط جنبی آن از سویی و اختلاف فتاوی از سوی دیگر و متعدد بودن مراجع تقلید از دیگر سوی، به مشکلات کار می افزود و باید اعتراف کرد که پاسخگویی مسائل به زائران توسط روحانیون محترم، بسیار مشکل بود؛ زیرا به دست آوردن فتاوای مراجع به جهت اختلاف آراء آنها، کاری دشوار می نمود، لیکن چاره ای جز این نبود و باید آن را تحمّل می کردند. این آرزوی همه عزیزان روحانی بود که این اشکالات به گونه ای رفع شود تا بهتر بتوانند پاسخگوی مردم باشند و آنان را، از سردرگمی که عمدتاً به خاطر نقل اختلاف فتاوی بود، برهانند. گرچه تهیه و تنظیم مناسک محشّای مراجع بزرگوار تقلید، منتشر شده توسط بعثه مقام معظم رهبری، گامی بزرگ در جهت آگاهی و آموزش فتاوای مراجع بزرگوار محسوب می گردد و لازم است در اینجا از همه آن عزیزان تقدیر و تشکر نمایم، لیکن با این همه، خود شاهد پاورقی های فراوان آن هستید!

به هر حال، حل این مشکل آرزویی بود که سالها در ذهن خود می پروراندم تا اینکه راههای مختلفی به ذهنم رسید که شاید بیشتر یا همه آن راه ها به ذهن همه عزیزان روحانی نیز رسیده باشد ولی پیداست که باید چاره ای اندیشیده می شد که از نظر فتاوای مراجع نیز به مشکل برخورد نکند.

با مطالعه دقیق مناسک حج سرانجام به این نتیجه رسیدم که اگر بتوانیم احتیاطات را از مناسک جدا کنیم و تنها فتاوی را در اختیار قرار دهیم، که با این کار شاید بیش از نیمی از راه را پیموده باشیم. فلذا این شیوه را با بعضی از بزرگواران آشنا به مسائل و اهل فن، مطرح نمودم که آنها نیز معتقد بودند از نظر عملی کار مشکلی است و پیگیری لازم دارد، ولی اگر به نتیجه برسد، بسیاری از مشکلات حل می شود.

با استعانت از خداوند، چند نفر از فضلا را دعوت به همکاری نمودم، آنها نیز با داشتن مشاغل زیاد درسی، بذل محبّت کرده، آماده همکاری شدند که بدین وسیله با ذکر نام آنها از همه این عزیزان تقدیر و تشکر می نمایم:

حجج اسلام آقایان مسیح اللَّه آصفی، قدیر علی شمس، محمد عسکری و رضا محققیان.

جزوه حاضر که با تلاش فراوان این عزیزان به انجام رسید، دارای ویژگی های زیر است. امیدوارم مورد توجّه و عنایت امام زمان قرار گیرد.

؟؟؟ صلی الله علیه و آله و سلم روف الفب الحمد لله؟؟؟ 1- مطابق است با فتاوای ده نفر از مراجع بزرگوار تقلید که عبارتند از: مرحوم امام خمینی قدس سره، مرحوم حضرت آیةاللَّه العظمی خوئی و مرحوم آیة اللَّه العظمی گلپایگانی (قدس اللَّه اسرارهم) و حضرات آیات عظام بهجت، تبریزی، سیستانی، صافی گلپایگانی، فاضل لنکرانی، خامنه ای و مکارم شیرازی (متع اللَّه المسلمین بطول بقائهم الشریف).

2- در این جزوه احتیاط واجب با توجّه به اینکه قابل رجوع به فتوای فالأعلم است، جمع آوری شده و فتوای مشهور بین این ده مرجع ذکر شده است؛ زیرا یا فتوا در مسأله دارند یا احتیاطی که قابل رجوع به فتوی است. بنابراین، مقلدین مراجع فوق الذکر می توانند به متن این جزوه با ملاحظه پاورقی عمل نمایند یا از جهت اینکه فتوای مرجع

تقلید آنان است و یا از این جهت که مرجع تقلید آنان در مسأله فتوا ندارد و احتیاط کرده.

و متن موجود فتوای مرجعی است که مقلّد آنان می تواند به آن عمل نماید.

3- عبارت متن مطابق است با فتوای اکثر مراجع فوق و چنانچه هرکدام از این بزرگواران فتوا به خلاف داشته باشند در پاورقی آمده است.

4- در مواردی اندک، احتیاط در مسأله ذکر شده و این به خاطر آن است که فتوا در مسأله نبوده و همه احتیاط فرموده اند.

5- اگر در مسأله ای دو فتوای مختلف بوده و بعضی نیز احتیاط کرده اند، فتوای اکثر با ارجاع احتیاط به آن در متن و تنها فتوای دیگر در پاورقی آورده شده، جز آنکه اختلاف میان اقلیّت و اکثریت کم باشد، که در این صورت فتوای مطابق احتیاط در متن آورده شده است.

6- مسائلی که در بخش مسائل متفرقه و استفتاءات مناسک منتشر شده، از سوی بعثه مقام معظم رهبری آمده، در اینجا به جای مناسب خود و استفتاءات جزئی به صورت مسائل کلّی به هر قسمتی منتقل شده است.

7- در مواردی که بعضی از مراجع عظام متعرّض فرعی شده اند و دیگران متعرّض نبوده اند، آن فرع از دیگران نیز استفتا شده و نظر آنان هم منعکس گردیده که این خود باعث تکمیل جزوه و تقلیل بعضی پاورقی ها شده است.

8- در فهرست و ترتیب محرمات احرام تغییراتی داده شده؛ مثلًا مسائل صید که کمتر مورد ابتلا است، در آخر و مسائل مربوط به روابط زن و مرد، به جهت برخی ملاحظات، در ابتدای محرمات آورده نشده است.

در پایان از سرورانی که با راهنمایی های خود، در هرچه بهتر شدن این مجموعه ما را یاری نمودند خصوصاً از جناب مستطاب عماد الاخیار آقای حاج سیّداحمد موسوی که در به ثمر رسیدن این اثر سهم بسزائی داشتند کمال تشکر و قدردانی را دارم و امیدوارم بخشی از مشکلات، با مراجعه به این جزوه حل گردد.

در خاتمه ثمره همه این تلاش ها را به پیشگاه باعظمت قطب عالم امکان امام زمان (عج) تقدیم نموده، عرض می کنیم أیّها العزیز مسّنا واهلنا الضر وجئنا ببضاعة

مزجاة فاوف لنا الکیل وتصدّق علینا ان اللَّه یجزی المتصدّقین وآخر دعوانا ان الحمد للَّه رب العالمین.

و السلام علیکم و رحمة اللَّه وبرکاته

سیّد مرتضی موسوی شاهرودی

نیمه شعبان المعظّم 1426 هجری قمری

مقدمه چاپ دوّم

با سپاس فراوان از درگاه ایزد منان برای توفیق تدوین رساله بدیع «جامع الفتاوی»، که به اذعان اهل پژوهش، گامی بلند در دستیابی آسان به احکام و مناسک حج و زیارت به شمار می آید، دیگر بار بر آن شدیم تا با مداقه ای بیشتر به تکمیل آن بپردازیم.

ضمن بازنگری مجدد و مطابقت با فتاوای جدید مراجع عظام تقلید، نظر عزیزانِ اهل دقت و تحقیق را به ویژگی چاپ جدید معطوف می داریم:

در پایان بار دیگر از تمامی همکاران و کسانی که مشوق ما بوده اند و در مقدمه نخست از آنها یاد کردیم اکنون نیز برای قبول زحمت مکررشان تقدیر و تشکر می کنیم.

والسلام علیکم و علی من اتبع الهدی

مقدّمه

حجّ از واجبات مهمّ دین مبین اسلام است بلکه از ضروریات آن است و ترک آن از گناهان کبیره است.

خداوند متعال در قرآن مجید می فرماید: وَلِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ. ⁽¹⁾

ترجمه: برای خدا بر مردم است که آهنگ خانه (او) کنند. آنهائی که توانائی رفتن سوی آن دارند. و هر کس کفر ورزید (و حج را ترک کند، به خود زیان رسانده) خداوند از همه جهانیان بی نیاز است.

و همچنین مرحوم شیخ کلینی در روایت معتبری از امام صادق علیه السلام نقل کرده که فرموده است هر کس از دنیا برود و حجة الاسلام بجا نیاورد بدون این که او را حاجتی ضروری باشد یا بجهت بیمار شدن از آن باز بماند یا آنکه پادشاهی از رفتن آن جلوگیری نماید چنین کسی در حال مردن به یهودیت یا نصرانیت از دنیا خواهد رفت.

نظر به این که این مناسک برای فارسی زبانان می باشد و تکلیف آنها عمره و حج تمتع است به بیان احکام آنها اکتفا شده است.

این کتاب در سه بخش و چند فصل تنظیم گردیده است و قبل از بیان واجبات و مناسک، مسائلی مربوط به وجوب حج و برخی مسائل نیابت و وصیت به حج، ذکر می گردد.

بخش اوّل: وجوب حج

فصل اوّل: «شرائط وجوب حجة الاسلام»

اشاره

بخش اوّل: وجوب حجّ

مسأله 1- حج در شریعت اسلام در تمام عمر بیش از یک مرتبه بر شخص مستطیع واجب نمی گردد و به این حج حجة الاسلام می گویند.

مسأله 2- وجوب حج بر شخص مستطیع فوری ⁽¹⁾است، یعنی واجب است در سال اول استطاعت به جا آورد و تأخیر آن جایز نیست ⁽²⁾و در صورت تأخیر، واجب است در سال بعد انجام دهد و همچنین ...

فصل اوّل: «شرائط وجوب حجة الاسلام»

با چند شرط حج واجب می شود و بدون وجود تمامی آنها حج واجب نیست:

اول و دوم: بلوغ و عقل، پس بر کودک و کسی که وقت انجام اعمال حج دیوانه است، حج واجب نیست.

مسأله 3- اگر غیر بالغ حج بجا آورد صحیح است هر چند از حجة الاسلام کفایت نمی کند.

مسأله 4- اگر کودک نابالغ قبل از محرم شدن در میقات بالغ شود چنانچه از همانجا مستطیع باشد باید حج بجا آورد و حج او حجة الاسلام است.

مسأله 5- اگر کودک ممیز برای حج محرم شود و در وقت درک مشعر الحرام ⁽¹⁾بالغ باشد. از حجة الاسلام کفایت می کند ⁽²⁾

آیات عظام گلپایگانی، صافی، خوئی و تبریزی: از حجة الاسلام کفایت نمی کند در مناسک آیة اللَّه خوئی و آیة اللَّه تبریزی تفصیلی است که برای اطلاع به مناسک آنها مراجعه شود.

مسأله 6- کسی که گمان کرده بالغ نشده و لکن به قصد انجام حجی که فعلًا خداوند متعال از او خواسته حج بجا آورد حج او از حجة الاسلام کفایت می کند هر چند تصور نموده که این حج استحبابی است.

مسأله 7- اگر شخصی بعد از احرام عمره تمتع یا حج دیوانه شود لازم نیست که همراهان او به نحوی اعمال باقی مانده او را تکمیل کنند و آن شخص در احرام باقی می ماند. ⁽⁴⁾

آیة اللَّه سیستانی: اگر احتمال بهبودی و درک وقوفین در او نیست، نیازی به نیابت نیست، و حج و احرام او باطل است.

«حجّ کودک»

مسأله 8- بر ولیّ واجب نیست کودکی را که همراه خود به مکه می برد برای حج یا

عمره محرم کند، ولیّ اگر او را محرم کرد باید وظائف و اعمال را مطابق آنچه در مناسک ذکر شده انجام دهد. وگرنه در بعضی صور، طفل در احرام باقی می ماند و تا تدارک نکند نمی تواند ازدواج نماید.

مسأله 9- انجام حج برای کودک ممیّز مستحب وصحیح است اگر چه ولیّ او اذن ندهد. ⁽¹⁾* البته برای تصرف در اموالش اذن ولیّ لازم است.

مسأله 10- مستحب است ولیّ کودک غیرممیّز اورامحرم کندبه این صورت که لباس احرام به او بپوشاند و نیت کند که این طفل را محرم می کنم برای حج، یا این طفل را معتمر میکنم به عمره تمتع و اگر می شود تلبیه را به او تلقین کند و الّا خودش به عوض او بگوید.

مسأله 11- قدر متیقن از ولیّ در این امر نسبت به کودک غیر ممیز ولیّ شرعی است مانند پدر یا جدّ و مادر نیز در اینجا ملحق به ولیّ شرعی است. ⁽²⁾

مسأله 12- بعد از آنکه کودک محرم شد یا او را محرم کردند باید ولیّ، او را از محرمات احرام باز دارد و اگر ممیز نیست خود ولیّ او را از محرمات حفظ کند. ⁽³⁾

آیة اللَّه تبریزی: این حکم در مورد احجاج صبی است.

مسأله 13- بعد از این که کودک محرم شد، اگر محرمات احرام را به جا آورد یا ولیّ، او را از آنها باز نداشت کفّاره ندارد ⁽⁴⁾مگر در صید که کفّاره بر ولیّ است. ⁽⁵⁾*

مسأله 14- گوسفند قربانی کودک ⁽⁶⁾بر عهده ولیّ اوست. ⁽⁷⁾

مسأله 15- بر ولیّ کودک لازم است او را وادار کند تا تمام اعمال حج و عمره را بجا آورد. ⁽¹⁾

سوم: حرّیت که به دلیل عدم ابتلاء غالب مردم از توضیح آن صرف نظر شد.

چهارم: استطاعت از جهت مال و صحت بدن و توانائی و باز بودن راه، آزادی آن و وسعت وقت و کفایت آن.

«استطاعت مالی»

مسأله 16- استطاعت از جهت مال یعنی داشتن هزینه های سفر از جمله هزینه رفت و برگشت ⁽²⁾

آیات عظام تبریزی، سیستانی، خوئی: داشتن هزینه بازگشت هنگامی معتبر است که مکلّف قصد بازگشت به وطن خود یا جائی که دورتر از وطن نباشد را داشته باشد ولی اگر قصد رفتن بجائی دورتر از وطن خود را داشته باشد، داشتن هزینه برگشت به وطن کافی است البته مقصود جایی است که از نرفتن به آن جا به حرج نمی افتد.

مسأله 17- شرط است در وجوب حج، علاوه بر مصارف رفتن و برگشتن، داشتن ضروریات زندگی ⁽³⁾و آنچه را در معیشت به آن نیاز دارد، مثل خانه مسکونی خواه ملکی باشد یا اجاره ای که با شؤون او سازگار باشد و اثاث خانه و وسیله سواری و غیر آن، در حدی که مناسب با شأن او باشد. ⁽⁴⁾و چنانچه عین آنها را ندارد، پول یا چیزی که بتواند آنها

را تهیه کند، داشته باشد.

مسأله 18- کسی که استطاعت مالی ندارد اگر ضروریات زندگی یا پول آنها را در حج صرف کند از حجةالاسلام کفایت نمی کند. ⁽¹⁾

مسأله 19- اگر ترک ازدواج موجب مشقّت ⁽²⁾

آیة اللَّه گلپایگانی و آیة اللَّه صافی: اگر مستلزم حرج باشد، بنحوی که عرفاً بگویند مستطیع نیست.

آیة اللَّه خوئی: بلی اگر قصد داشته باشد که آن مال را در نیاز خود صرف نکند حج بر او واجب می شود.

مسأله 20- کسی که از دیگری طلب دارد و بقیه شرائط استطاعت را نیز دارا است در موارد ذیل مستطیع است و باید به حج برود:

آیة اللَّه فاضل: یا ضرری.

2) 2. امام خمینی، آیة اللَّه تبریزی، آیة اللَّه مکارم: هر چند بتواند بعداً بسهولت پرداخت کند.

3) 3. آیة اللَّه بهجت: مگر آنکه در وقت قرض گرفتن مالی داشته باشد که بتواند با فروش آن قرض خود را ادا نماید.

4) 4. آیة اللَّه خوئی: بلی اگر دین خود را ادا نکند حج بر او واجب است و به هر حال اگر چنین فردی حج بجا آورد مجزی از حجةالاسلام می باشد.

5) 5. آیات عظام خوئی، فاضل، گلپایگانی، صافی: شرط می باشد.

6) 6. آیة اللَّه بهجت: یا کفاره یا نذر.

صورتی مستطیع است که علاوه بر آن مقدار مخارج حج را نیز داشته باشد. ⁽¹⁾

مسأله 25- تحصیل مقدماتی که سفر حج متوقف بر آنهاست مانند تهیه گذرنامه، ویزا، ودیعه و مانند اینها واجب است و هزینه این امور جزء استطاعت می باشد بنابراین اگر استطاعت این نحو مخارج را نداشته باشد مستطیع نیست.

مسأله 26- بالا بودن هزینه های سفر حج مانند اجرت ماشین و هواپیما و قیمت اجناس در سال استطاعت دلیل بر جواز تأخیر حج نمی شود ⁽²⁾و باید در همان سال استطاعت به حج برود مگر ⁽³⁾آنکه به قدری بالا باشد که موجب حرج و مشقت در زندگانی شود. ⁽⁴⁾

مسأله 27- اگر شخصی زاید بر ضروریات زندگی و نیازهای معیشت، مالی دارد که می تواند با فروش آن مصارف حج را تأمین کند مستطیع است و باید حج برود هر چند که بواسطه ی نداشتن مشتری به کمتر از قیمت معمولی بفروشد مگر این که فروش به این نحو موجب حرج و مشقت ⁽⁵⁾

آیات عظام سیستانی، گلپایگانی، صافی: یا اجحاف در حق او باشد. آیة اللَّه صافی و آیة اللَّه گلپایگانی اضافه فرمودند: اجحاف و ضرر بحدّی باشد که عرفاً بگویند مستطیع نیست.

آیة اللَّه بهجت: یا ضرر.

مسأله 28- اگر شک کند مالی که دارد به اندازه استطاعت است یا نه واجب است که تحقیق کند و فرقی نیست در وجوب تحقیق، میان آن که مقدار مال خود یا مقدار مخارج

حج را نداند. ⁽¹⁾

مسأله 29- اگر اعتقاد دارد که مستطیع نیست و به قصد انجام وظیفه ای که فعلًا دارد حج بجا آورد و بعد از اعمال یا در اثنای آن معلوم شود مستطیع بوده حج او صحیح و کفایت از حجة الاسلام می کند هر چند تصور می کرده حجش استحبابی است.

مسأله 30- کسی که در راه حج برای خدمت اجیر شود، به اجرتی که با آن مستطیع میشود حج بر او واجب می شود هر چند اجیر شدن بر او واجب نبوده، ولی بعد از آن مستطیع می شود و باید حج بجا آورد.

مسأله 31- کسی که برای حج نیابی اجیر شد و بعد در همان سال استطاعت مالی پیدا کرد، سه صورت دارد:

اول: برای همان سال اجیر شده و استطاعت به سبب اجاره حاصل شده باشد که در این صورت باید حج نیابی را بجا آورد و چنانچه استطاعت او باقی ماند حج خودش را در سال بعد انجام دهد. لکن اگر برای خودش حج به جا آورد حج او صحیح است ولی به خاطر مخالفت با اجاره معصیت کرده است.

دوم: برای همان سال اجیر شده و استطاعت از راه دیگری حاصل شده. ⁽²⁾در این صورت اجاره باطل است. ⁽³⁾و باید برای خودش حج انجام دهد.

سوم: اجاره مقید به سال معینی نبوده و بعد از آن استطاعت مالی پیدا کرد که باید حج خود را مقدم بدارد. ⁽⁴⁾حتی اگر استطاعت به سبب مال الاجاره حاصل شده باشد. ⁽⁵⁾

مسأله 32- شرط است در استطاعت که مخارج عائله اش را تا برگشت از حج، داشته باشد هر چند عائله واجب النفقه او نباشند. ⁽¹⁾

آیة اللَّه صافی و آیة اللَّه گلپایگانی: و عرفاً ملتزم به پرداخت نفقه آنها شده باشد، مثل خواهر و برادر.

مسأله 33- کسی که واجد شرائط حج باشد و فرزند و نوه ای دارد که نیاز به همسر دارد که اگر ازدواج نکند به حرام می افتد حج خودش مقدم است مگر این که ازدواج شان از مخارج عرفی ⁽²⁾او محسوب شود و ترک تزویج آنها برای این شخص حرجی باشد. ⁽³⁾و با صرف مال نتواند هم برای او همسر بگیرد و هم حج برود در این صورت حج بر او واجب نیست.

مسأله 34- با وجوه شرعیه، مثل سهم امام علیه السلام و سهم سادات و منافع آنها شخص مستطیع می شود ⁽⁴⁾

آیة اللَّه خامنه ای: در صورتی که بعد از حج زندگی او ولو از وجوه شرعیه اداره شود مستطیع است.

آیة اللَّه فاضل: چنانچه به عنوان شهریه یا از روی استحقاق و خدمات دینی از طریق حاکم شرع به او داده شده، مالک می شود و اگر به مقدار حج باشد مستطیع است و باید حجةالاسلام بجا آورد.

آیة اللَّه سیستانی: اگر سهم امام از سوی حاکم شرع به او تملیک شده باشد.

مسأله 35- شرط است در استطاعت، رجوع به کفایت یعنی به واسطه رفتن به حج فقیر یا فقیرتر از قبل نگردد بنابراین اگر وضع زندگی او بواسطه رفتن به حج تفاوتی نکند حج بر او واجب می شود. ⁽⁵⁾

مسأله 36- زن اگر شوهرش از دنیا رفته است، نمی تواند مخارج حج را از اموال اطفال صغیر خود بردارد و در صورتی که سهم ارث خودش برای حج کافی بوده و سایر شرائط را دارد مستطیع است و باید حج بجاآورد.

مسأله 37- اگر چند نفر در مالی شریک باشند در صورتی که سهم هر کدام وافی به هزینه های حج باشد او مستطیع است با داشتن سایر شرائط استطاعت مانند پدری که با فرزندانش درآمدشان را یکجا ریخته و خرجشان را از آن بر می دارند بنابراین اگر مجموع سهام وافی به حج بعض شرکاء باشد هیچکدام مستطیع نیستند.

مسأله 38- کسی که سرمایه یا ابزار کاری دارد که اگر مقداری از آن را که وافی به هزینه های حج است بفروشد می تواند با باقیمانده آن بدون زحمت زندگی کند از نظر مالی مستطیع است. ⁽¹⁾

مسأله 39- کسی که ملکی دارد که قیمت آن وافی به هزینه های حج است و الآن ملک درآمد ندارد لکن صاحب آن اطمینان دارد که وقتی ملک درآمد پیدا کند او هم از کار افتاده شده و باید از درآمد آن امرار معاش کند و به غیر از آن درآمد دیگری نخواهد داشت مستطیع نیست.

مسأله 40- اگر کسی منزل گران قیمتی دارد و در صورتی که آن را بفروشد و منزل ارزانتر بخرد و با تفاوت آن بتواند به حج برود، چنانچه منزلی که دارد زاید بر شؤون او نباشد ⁽²⁾لازم نیست آن را بفروشد ⁽³⁾و با این فرض مستطیع نیست و اگر زائد بر شؤون او باشد، با وجود سایر شرائط، مستطیع است. ⁽⁴⁾

مسأله 41- اگر کسی زمین یا چیز دیگری را بفروشد و قصدش این باشد که منزل مسکونی تهیه کند در صورت نیاز به منزل مسکونی مستطیع نمی شود هر چند ⁽¹⁾

آیة اللَّه خامنه ای: اگر در نزد عرف، داشتن خانه ملکی از شؤون عرفی او باشد یا سکونت در غیر خانه ملکی برای او باعث مشقت و ناراحتی شود و یا موجب تحقیر او گردد، مستطیع نمی شود.

مسأله 42- هر گاه زنی با کسب می تواند مخارج خویش را متکفل شود و مخارج حجش را نیز دارد و در صورت رفتن او به حج، شوهرش برای مخارج به زحمت می افتد، اگر به زحمت افتادن شوهر، موجب حرج برای زن نباشد ⁽²⁾

آیة اللَّه صافی، آیة اللَّه گلپایگانی: به نحوی که زندگی او مختل شود.

مسأله 43- کسی که در محل خودش مستطیع نیست، واجب نیست به حج برود هر چند استطاعت حج میقاتی را داشته باشد، ولی اگر رفت و وقتی به میقات رسید استطاعت حج از آنجا را با همه شرایط دیگر از جمله رجوع به کفایت ⁽³⁾به معنائی که گذشت را داشت مستطیع می شود و کفایت از حجة الاسلام می کند.

مسأله 44- خدمه و روحانیون کاروانهای حج که همراه کاروان به سفر حج می روند اگر سایر شرائط استطاعت را دارند و انجام حج تفاوتی در زندگی آنان ایجاد نمی کند.

مستطیع هستند و باید حجة الاسلام بجا آورند ⁽⁴⁾

آیة اللَّه خامنه ای: اگر زندگی آنان بعد از مراجعت تأمین باشد ولو از طریق وجوه شرعیه

آیة اللَّه مکارم: چنانچه زندگی خانواده آنها در همان مدت تأمین باشد و تأمین زندگی آنها بعد از بازگشت شرط نیست ..

است و چنانچه بعداً مستطیع شدند باید حج بجا آورند.

مسأله 45- زنی که مهریه اش وافی برای مخارج حج هست و آن را از شوهر خود طلبکار است اگر شوهرش تمکن از ادای آن را ندارد، زن حق مطالبه نداردو مستطیع نیست و اگر تمکن دارد و مطالبه آن برای زن مفسده ای ندارد، با فرض این که شوهر نفقه و مخارج زندگی زن را می دهد لازم است زن مهریه را مطالبه کند و به حج برود و چنانچه برای او مفسده دارد مثل این که ممکن است مطالبه به نزاع⁽¹⁾

آیة اللَّه تبریزی: اگر مطالبه مهریه موجب ناراحتی هایی شود که زن در زندگی اش به حرج و مشقت بیافتدحج بر او واجب نیست

آیة اللَّه سیستانی: اگر به حدی باشد که برای زن تحملش مشکل باشد.

آیة اللَّه خوئی: یعنی مطالبه بر او حرجی یا در آن خوف ضرر باشد حج بر او واجب نیست.

آیة اللَّه گلپایگانی: مجرد طلاق باعث عدم وجوب حج نیست، بله اگر صرف مهریه در حج موجب شود که زندگی او مختل شود حج بر او واجب نیست.

آیة اللَّه مکارم: حتی اگر منجر به طلاق نشود ولی مشکلات مهمی در زندگی او حاصل گردد حج لازم نیست.

و طلاق منجر شود که برای زن مفسده دارد، مستطیع نشده است.

مسأله 46- کسی که برای حج نیابی اجیر شد و بعد در همان سال استطاعت مالی پیدا کرد سه صورت دارد: اول: برای همان سال اجیر شده و استطاعت به سبب اجاره حاصل شده باشد که در این صورت باید حج نیابی را به جا آورد و چنانچه استطاعت او باقی ماند حج خودش را در سال بعد انجام دهد. لکن اگر برای خودش حج به جا آورد حج او صحیح است ولی به خاطر مخالفت با اجاره معصیت کرده است. دوّم: برای همان

سال اجیر شده و استطاعت از راه دیگری حاصل شده ⁽¹⁾در این صورت اجاره باطل است ⁽²⁾و باید برای خودش حج انجام دهد. سوّم: اجاره مقیّد به سال معینی نبوده و بعد از آن استطاعت مالی پیدا کرد که باید حج خود را مقدّم بدارد ⁽³⁾حتی اگر استطاعت به سبب مال الاجاره حاصل شده باشد. ⁽⁴⁾

مسأله 47- مسلمین بعضی کشورهای غیراسلامی که برای تشرّف به حج باید مبلغ زیادی به حکومت بپردازند، این پول جزء هزینه سفر حج آنان می باشد ⁽⁵⁾

آیة اللَّه سیستانی: اگر نسبت به حال این شخص ضرر زیادی نداشته باشد.

آیةاللَّه صافی: اگر موجب تقویت کفر در برابر اسلام محسوب شود که عرفاً آن بر ضرر اسلام و خلاف مصلحت مسلمین شمرده شود استطاعت حاصل نیست ولی اگر پول را پرداخت و استرداد آن ممکن نبود پس از پرداخت، اگر چه معصیت کرده، استطاعت حاصل می شود و باید به حج برود.

مسأله 48- اگر برای اموری مانند زیارت مشاهد مقدسه سوریه و امثال آن ثبت نام کرد و بعد از آن استطاعت مالی برای حج پیدا کرد در صورتی که واجد شرایط باشد واجب است به حج برود.

«استطاعت بذلی»

مسأله 49- اگر به شخصی که هزینه های حج را ندارد گفته شود حج بجا آور و مخارج تو و عائله ات ⁽¹⁾

آیات عظام بهجت، تبریزی، خوئی: اگر چه حج برود و چه حج نرود نمی تواند نفقه عائله را تأمین کند بذل نفقه عائله شرط وجوب حج نیست.

آیة اللَّه سیستانی: اضافه فرمودند: و همچنین اگر نفقه عائله اش را تا زمان برگشت داشته باشد.

مسأله 50- اگر مقداری از مصارف حج را داشته باشد و بقیه را به او بذل کنند استطاعت او استطاعت مالی است ⁽⁴⁾و شرائط استطاعت مالی مثل رجوع به کفایت در او شرط است.

مسأله 51- اگر مالی که وافی به مصارف حج است به او ببخشند سه صورت دارد:

اول: مال را به او می بخشند برای این که حج به جا آورد که در این صورت باید قبول کند و حج بجا آورد. ⁽⁵⁾

دوم: به او اختیار دهند که مال را در حج یا در غیر آن صرف کند که در این صورت نیز قبول واجب است.

سوم: مال را به او ببخشند و هیچ نامی از حج نبرند که در این صورت قبول

واجب نیست. ⁽¹⁾

آیة اللَّه تبریزی، آیة اللَّه خوئی، آیة اللَّه سیستانی: در دو صورت اخیر قبول واجب نیست.

مسأله 52- باذل می توانداز بذلش رجوع کند ولی اگر در بین راه باشد باید نفقه بازگشت را بدهد ⁽²⁾

آیة اللَّه تبریزی: باذل ضامن نفقه برگشتن او نیست همان طور که در صورت رجوع بعد از احرام نفقه اتمام حج را هم ضامن نمی باشد گر چه اتمام بر او واجب است مطلقاً.

آیة اللَّه سیستانی: اگر بعد از احرام باذل رجوع کند، مبذول له باید حج را تمام بکند، اگر بر او حرجی نباشد هر چند فعلًا مستطیع نباشد و باذل ضامن مصرف اتمام حج او و بازگشتش می باشد.

مسأله 53- پول قربانی در حج بذلی بر عهده باذل است ⁽⁵⁾پس اگر پول قربانی را بذل نکند حج واجب نمی شود ⁽⁶⁾

آیة اللَّه سیستانی: در وجوب حج بر گیرنده، در این صورت اشکال است، مگر این که بتواند قربانی را از مال خود بخرد و در پرداخت قیمت قربانی حرج و مشقت نباشد.

آیة اللَّه فاضل: حج واجب است ولی پول قربانی بر باذل است.

مسأله 54- در حج بذلی کفارات بر عهده باذل نیست. ⁽⁷⁾*

مسأله 55- در مواردی که نهاد یا ارگانی شخصی را به حج بفرستد بدون این که او

را ملزم به کاری نماید با فرض مشروعیت، حج او حج بذلی است.

مسأله 56- کسی که استطاعت مالی ندارد و توانایی انجام حج را نیز حتی در آینده ندارد چنان چه مخارج حج به او بذل شود واجب نیست قبول نماید و برای حج نائب بگیرد.

«استطاعت بدنی»

مسأله 57- در وجوب حج علاوه بر استطاعت مالی استطاعت بدنی نیز شرط است بنابراین بر شخص مسن یا مریضی که قدرت انجام حج را ندارد یا بر او حرج و مشقت زیاد دارد واجب نیست حج بجا آورد ولی اگر امید به بهبودی و تمکن از حج ندارد واجب است نایب بگیرد هر چند حج بر او مستقر نشده باشد ⁽¹⁾و وجوب آن فوری است.

مسأله 58- اگر مستطیع در اثنای راه قبل از احرام یا بعد از عمره تمتع و قبل از احرام حج مریض شود بطوری که نتواند مناسک عمره و حج را، حتی به نحو اضطراری انجام دهد حج بر او واجب نیست و حکم نایب گرفتن در فرض یأس از بهبودی در مسأله قبل گذشت.

«استطاعت از جهت راه»

مسأله 59- یکی از شرایط وجوب حج باز بودن راه است، بنابراین بر کسی که راه برای او باز نیست حج واجب نیست.

مسأله 60- کسی که بتواند بر اساس ضوابط شرعی ارث، از نوبت حج متوفی استفاده کرده و برای خودش حج بجا آورد چنانچه سایر شرایط استطاعت را داراست واجب است برای خودش حج بجا آورد و در موارد لزوم نیابت، برای متوفی نایب بگیرد. (که در مسائل مربوط به نیابت خواهد آمد)

مسأله 61- هر گاه کسی وصیت به حج بلدی را پذیرفته و اکنون خود از هر جهت استطاعت پیدا کرده جز استطاعت طریقی، و راهی برای سفر حج ندارد جز، استفاده از فیش وصیت کننده باید حج از طرف میت را انجام دهد. ⁽¹⁾

آیة اللَّه گلپایگانی: با فرض استطاعت در میقات نیابت صحیح نیست.

مسأله 62- هرگاه پدری ثبت نام کرده و فوت نموده و به یکی از فرزندان که مستطیع است وصیت کرده باشد که از طرف او حج به جا آورد اگر راه برای پسر باز نبوده و از جهت نوبت پدر و نیابت از او راه برایش باز شده باید برای پدرش حج به جا آورد، ⁽²⁾مگر این که تبرعاً و بدون اجاره به نیابت پدر آمده باشد که در این صورت مستطیع شده و باید برای خودش حج به جا آورد. ⁽³⁾

«نام نویسی برای حج»

مسأله 63- با اعلام نام نویسی برای حج از طرف دولت برای چند سال، در فرض حصول سایر شرایط استطاعت شرکت در نام نویسی لازم است. ⁽⁴⁾

آیة اللَّه سیستانی: در صورتی که عروض مانع دیگری در سالی که او را به حج می برند متوقع باشد نام نویسی لازم نیست.

آیةاللَّه مکارم: اگر یقین داشته در سال اول، قرعه به نامش اصابت می کند، حج مستقر می شود.

مسأله 64- کسی که با وجود استطاعت مالی سعی در رفتن به حج داشته و در نام نویسی برای حج شرکت کرده ولی از جهت این که قرعه به نامش اصابت نکرده و راه مشروع دیگری نیز برای رفتن به حج نبوده، نتوانسته به حج برود مستطیع نشده و حج بر او

واجب نیست.

مسأله 65- کسی که حج بر او مستقر نشده چنانچه بعد از حصول استطاعت برای حج ثبت نام کرد ولی بعد از آن احتیاج به پول سپرده شده پیدا کرد می تواند پول خود را پس بگیرد. ⁽¹⁾

آیة اللَّه سیستانی و آیة اللَّه خویی: اگر نفقه لازم باشد یا از ترک انفاق به حرج بیفتد.

مسأله 66- کسی که برای حج ثبت نام کرده اگر سایر شرایط استطاعت را دارد نمی تواند نوبتش را به شخص دیگری مانند همسرش واگذار نماید ولی اگر نوبتش را به دیگری داد حج دیگری صحیح است.

«تصرف در مال و از بین بردن استطاعت»

مسأله 67- در صورتی که استطاعت محقق شده باشد چنانچه رفتن به حج متوقف بر حفظ مال و صرف آن برای حج باشد تصرف در آن مال به نحوی که نتواند حج بجا آورد جایز نیست هر چند موسم حج نرسیده باشد ⁽²⁾و چنانچه تصرف کند حج بر او مستقر می شود و در این حکم فرقی نیست که مال را در کارهای خیر و عام المنفعه صرف کند یا در سایر مسائل.

مسأله 68- اگر از نظر مالی استطاعت دارد و لی از جهت توانایی بدنی یا بازبودن راه استطاعت برای او در سالهای آینده حاصل می شود نمی تواند در مال تصرف کند و خود را از استطاعت خارج کند. ⁽³⁾

مسأله 69- کسی که از جهت مالی مستطیع است ولی از جهت بسته بودن راه یا عدم

توانایی بدنی امیدی ندارد حج را ولو در سالهای آینده بجا آورد باید نایب بگیرد ⁽¹⁾و وجوب آن فوری است و چنانچه نایب گرفتن متوقف بر حفظ آن مال باشد حفظ آن لازم است.

مسأله 70- اگر از نظر مالی استطاعت دارد ولی هنوز از طرف دولت وقتی برای ثبت نام اعلام نشده و راه مشروع دیگری نیز ندارد چنانچه بداند که در همین سال ثبت نام خواهد شد ⁽²⁾حق ندارد در مال تصرف نموده و خود را از استطاعت بیندازد و در غیر این صورت مستطیع نیست و نگهداری آن مال لازم نیست. ⁽³⁾

آیة اللَّه سیستانی: اگر احراز کند که در سال بعد واجد شرائط خواهد شد لازم است پول را نگه دارد.

«مزاحمت سایر تکالیف با حج»

مسأله 71- اگر رفتن حج موجب ترک واجب یا فعل حرامی می شود ⁽⁴⁾باید ملاحظه اهمیت حج با حرام و واجب را کرد، اگر اهمیتش بیشتر است باید برود و الّا نباید برود ⁽⁵⁾

آیةاللَّه خویی: در فرض تساوی و یا احتمال اهمیت در هر یک مخیر بین آن هاست و اگر در یکی از آن ها احتمال اهمیت می دهد آن مقدم است.

آیة اللَّه سیستانی: در صورت تساوی مخیر است.

مسأله 72- اگر شخصی نذر کند که در روز عرفه کربلای معلّی یا یکی از مشاهد دیگر را زیارت کند چنانچه مستطیع بوده یا در همان سال نذر مستطیع شود نذرش ⁽¹⁾منحل است و عمل به آن واجب نیست و مخالفتش کفاره ندارد بلکه باید به حج برود.

«مسائل متفرقه استطاعت»

مسأله 73- شخص معتادی که مستطیع است و شرائط وجوب حج را دارد ولی طبق مقررات کشوری نمی تواند به سفر حج برود اگر بتواند با ترک اعتیاد یا از راه مشروع دیگری به حج برود رفتن به حج بر او واجب است و الّا باید نائب بگیرد. ⁽²⁾

مسأله 74- اگر مرد در موقع ازدواج به همسرش وعده سفر حج بدهد در صورتی که مهر او قرار داده یا شرط در ضمن عقد کرده باشد عمل به آن واجب است.

مسأله 75- اگر شخص وصیت به حج را قبول کند بدون آن که اجیر شود و بعد مستطیع شود واجب است برای خود حج بجاآورد، ⁽³⁾و قبول وصیت مانع از استطاعت نیست و فرض اجیر شدن و حکم آن گذشت.

مسأله 76- در صورتی که زن مستطیع شود اذن شوهر شرط نیست و حتی اگر اذن ندهد زن باید به حج برود و شوهر نیز نمی تواند زن را از انجام حج واجب منع نماید.

مسأله 77- اگر کسی به تصور این که مستطیع است به قصد عمره تمتع محرم شد و بعد از تمام شدن اعمال معلوم شد مستطیع نبوده است فعلًا محرم نیست و هرگاه مستطیع شد باید حجة الاسلام انجام دهد.

مسأله 78- مستطیع باید خودش به حج برود و حج دیگری از طرف او کفایت

نمی کند مگر در مورد مریض یا پیر به شرحی که گذشت.

مسأله 79- کسی که مستطیع است نباید از طرف دیگری برای حج نایب شود و یا حج استحبابی بجا آورد ولی اگر حج نیابی و استحبابی بجا آورد صحیح است. ⁽¹⁾

آیات عظام تبریزی، سیستانی، مکارم: حج استحبابی او حجة الاسلام محسوب می شود. آیة اللَّه تبریزی اضافه فرمودند: بله در صورت علم به استطاعت خود و عدم صحت حج استحبابی حج او باطل است. نسبت به بطلان اجاره در بعض کتب مناسک تفصیلی است مراجعه شود.

استقرار حج

مسأله 80- اگر با وجود شرایط استطاعت حج را ترک کند حج بر او مستقر می شود ⁽²⁾

آیات عظام: سیستانی، خویی، تبریزی: مگر در صورت جهل یا غفلت عذری.

مسأله 81- اگر بعد از حصول استطاعت و وجوب حج در تهیه اسباب و مقدمات آن کوتاهی کرد و به حج در آن سال نرسید حج بر او مستقر می شود.

مسأله 82- کسی که حج بر او مستقر شد و بجا نیاورد تا فوت شد، باید از ترکه او برایش حج بدهند و حج میقاتی کفایت می کند و تا حج او را ندهند، ورثه نمی توانند در ترکه تصرف نمایند ⁽⁴⁾

آیة اللَّه خویی، آیة اللَّه تبریزی: مگر آنکه ترکه خیلی زیاد باشد و ورثه ملتزم بر ادای حج شوند.

آیة اللَّه سیستانی: تصرفی که منافی با قضای حج میت از میراث باشد.

آیة اللَّه فاضل: بلی اگر ترکه بیشتر از مخارج حج باشد بهتر است تصرف نکنند.

نیست، و چنانچه در آن سال استیجار ممکن نباشد مگر از بَلَد لازم است ⁽¹⁾از بلد اجیر بگیرند و از اصل ترکه خارج می شود ⁽²⁾و همچنین اگر در آن سال از میقات نتوانند اجیر بگیرند مگر به زیادتر از اجرت متعارف، لازم است اجیر بگیرند و تأخیر نیاندازند ⁽³⁾

آیة اللَّه سیستانی: ولی مازاد بر اجرت متعارف را از سهم صغار ورثه به حساب نیاورند.

مسأله 83- کسی که در حال حیات همه شرائط استطاعت را داشته باشد و به حج نرفته تا از دنیا رفته است هزینه حج او از اصل ترکه خارج می شود هر چند معاش زن و فرزندان او از درآمد همین ترکه تأمین شود و در ورثه صغار باشد و چنانچه وصیت نکرده باشد هزینه حج میقاتی از اصل ترکه خارج می گردد.

مسأله 84- کسی که بعد از حصول استطاعت و وجوب حج از دنیا رفته اگر سال اول استطاعت او بوده حج از عهده او ساقط است و ورثه نیز تکلیفی ندارند. ⁽⁴⁾و اگر حج قبلًا بر اومستقر شده چنانچه بعداز احرام ودخول حرم از دنیارفته از حجةالاسلام کفایت می نماید و در غیر این صورت باید از اصل ترکه او برایش نائب بگیرند و حج میقاتی کافی است. ⁽⁵⁾

فصل دوّم: نیابت

اشاره

مسأله 85- در نائب اموری شرط است:

1- بلوغ در حج واجب

2- عقل

3- ایمان (یعنی اعتقاد به امامت دوازده امام علیهم السلام)

4- معرفت نائب به افعال و احکام حج ولو با ارشاد کسی در حال عمل.

5- ذمه نائب، مشغول به حج واجبی ⁽¹⁾در آن سال نباشد. ⁽²⁾

6- در ترک بعض افعال ⁽³⁾حج معذور نباشد، البته اگر بعداً عذری پیدا شد که با انجام وظیفه معذور حج صحیح است نیابت او نیز صحیح می باشد. ⁽⁴⁾

آیة اللَّه خامنه ای: در صورتی که عذر منجرّ به نقص در اعمال شود نیابت صحیح نیست.

مسأله 86- ایمان نائب در نیابت در اجزاء معتبر است و فقط در ذبح تفصیلی است که خواهد آمد.

مسأله 87- لازم است اطمینان حاصل شود که نائب عمل را انجام می دهد، ⁽¹⁾و در صورت شک در صحت، حکم به صحت می شود و نائب گرفتن صحیح است هرچند شک او قبل از عمل باشد.

مسأله 88- در منوب عنه اموری شرط است:

اول: اسلام ⁽²⁾

دوّم: در حج واجب شرط است که منوب عنه فوت شده باشد و یا اگر زنده است خودش از جهت عذری نتواند حج برود ⁽³⁾که تفصیل آن در مسائل گذشته بیان شده است.

مسأله 89- در منوب عنه بلوغ و عقل شرط نیست. ⁽⁴⁾*

مسأله 90- نیابت زن از مرد و بالعکس صحیح است.

مسأله 91- کسی که تاکنون به حج نرفته و مستطیع نیست می تواند از طرف دیگری نائب شود.

«نیابت معذور»

مسأله 92- کسانی که مجازند اعمال مکه را بر وقوفین مقدم بدارند می توانند نائب شوند و نیابتشان صحیح است.

مسأله 93- خانمها که مجازند در شب عید قربان بعد از درک وقوف اضطراری مشعر به منی بروند می توانند از دیگری نیابت در حج نمایند امّا نیابت ضعفاء مثل پیرمرد

صحیح نمی باشد. ⁽¹⁾

آیة اللَّه سیستانی، آیة اللَّه مکارم: همچنین سایر ذوی الاعذار چون وقوف رکنی را درک کرده اند نیابت آنان صحیح است.

مسأله 94- کسانی که مانند خدمه کاروانها باید نیمه شب از مشعرالحرام برای انجام کارهای لازم یا همراه ضعفاء به منی بروند با توجه به این که از معذورین هستند نیابت آنان صحیح نیست، ⁽²⁾مگر این که بتوانند برای درک مسمّی وقوف اختیاری به مشعر برگردند یا عذر آنان طاری باشد. ⁽³⁾

مسأله 95- کسی که در وقت اجاره از معذورین نبوده و در شب عید با غفلت از لزوم وقوف اختیاری بعنوان راهنما با زنها و مریضها وقوف اضطراری نموده و به منی رفته است، ⁽⁴⁾حج نیابی او صحیح است.

مسأله 96- افرادی که شب دهم باید با زنها و ضعفاء همراهی کنند و به منی بروند اگر با جهل به مسأله شرعی نائب شوند نیابت آنهاصحیح نیست وازمنوب عنه کفایت نمی کند. ⁽⁵⁾

آیة اللَّه تبریزی: اگر در وقت دانستن مسأله امکان برگشتش به مشعر و درک وقوف نبود حج نیابی آنها صحیح است.

مسأله 97- منظور از معذوری که نمی تواند در حج نائب شود کسی است که نتواند اعمال اختیاری حج را انجام دهد. ⁽⁶⁾

مسأله 98- کسی که قرائت نمازش صحیح نیست و نمی تواند آن را تصحیح نماید از معذورین است و نباید نائب شود و چنانچه به نیابت از غیرمحرم شود نیابت او باطل است ⁽¹⁾

آیة اللَّه بهجت: اگر احتیاطاً در موارد عذر نائب بگیرد تا عمل را صحیحاً بجا آورد و خود نیز آن عمل را انجام دهد، نیابتش صحیح است هرچند از اول نمی توانسته نائب شود.

مسأله 99- نیابت شخص معذور صحیح نیست و کفایت از منوب عنه نمی کند خواه مستنیب و منوب عنه در هنگام نیابت بدانند که او معذور است یا ندانند.

مسأله 100- کسی که به ناچار باید در بین عمره و حج تمتع از مکه خارج گردد از معذورین نیست و می تواند از غیر نیابت نماید.

مسأله 101- نائب گرفتن کسی که به جهت ضیق وقت قادر بر انجام حج تمتع نیست و وظیفه او عدول به افراد است برای کسی که وظیفه او حج تمتع است صحیح نیست ولی اگر در سعه وقت او را به نیابت گرفت و بعد وقت ضیق شد نائب به حج افراد عدول می کند و این حج از منوب عنه مجزی است.

مسأله 102- کسی که زمان کافی برای حج تمتع را دارد ولی احتمال قوی می دهد که بعداً نتواند اعمال را بنحو عادی انجام دهد و ممکن است حج تمتع را مبدّل به افراد کند می تواند نائب شود و اگر وظیفه او عدول به افراد شد و حج افراد بجاآورد از منوبٌ عنه کفایت می کند. ⁽³⁾*

«فوت نائب»

مسأله 103- ذمه منوب عنه فارغ نمی شود مگر به این که نائب عمل را صحیحاً انجام دهد بلی اگر نائب بعد از احرام و دخول حرم بمیرد ⁽¹⁾مجزی از منوب عنه است. ⁽²⁾* و در این حکم بین حجةالاسلام و غیر آن و نیز بین نیابت تبرعی و اجاره فرقی نیست.

«وظائف نائب»

مسأله 104- نائب در حج بلدی لازم نیست به شهر منوب عنه برگردد مگر آن که در عقد اجاره شرط شده باشد.

مسأله 105- نائب باید در عمل قصد نیابت نماید و منوب عنه را در نیت تعیین نماید ⁽³⁾ولو اجمالًا و شرط نیست اسم او را ذکر کند گرچه مستحب است.

مسأله 106- لباس احرام و پول قربانی در حج نیابی براجیر است مگر در صورتی که شرط شده باشد که مستأجر بدهد و همچنین اگر اجیر موجبات کفاره را انجام دهد کفاره بر عهده خود او است نه مستأجر.

مسأله 107- نائب در طواف نساء نیز باید قصد منوب عنه نماید و احتیاط استحبابی آن است که به قصد ما فی الذمه بجاآورد.

مسأله 108- نائب در حج و عمره مفرده اگر طواف نساء را صحیحاً انجام ندهد زن بر او حلال نمی شود و بر منوب عنه چیزی نیست.

مسأله 109- نائب باید اعمال حج و عمره را مطابق فتاوی مرجع تقلید خود انجام دهد ⁽⁴⁾

آیة اللَّه سیستانی: باید طبق تقلید خودش عمل کند ولی اگر اجیر شده باشد که طبق نظر منوب عنه یا مستأجر عمل کند، چه با صراحت ذکر شده باشد و چه اطلاق منصرف به آن باشد، باید به همان نحو عمل کند مگر در صورت یقین به فساد عمل.

وظیفه خودش و کیفیت ذکر شده بشود.

مسأله 110- کسی که اجیر شده برای حج تمتع، می تواند اجیر دیگری شود برای طواف یا ذبح یا سعی یا عمره مفرده بعد از عمل حج، چنانچه می تواند برای خودش طواف و عمره مفرده به جا آورد.

«نائب گرفتن»

مسأله 111- در دو مورد نائب گرفتن واجب است:

اوّل: کسی که از دنیا رفته و حج واجب خود را انجام نداده در این صورت بر ورثه واجب است برای او نائب بگیرند اگر که ترکه وافی باشد مگر این که یکی از ورثه یا شخص دیگری حج میت را انجام دهد ولو تبرعاً.

دوّم: این که کسی قبلًا حج بر او مستقر شده باشد یا فعلًا مستطیع است و به جهت عذری نمی تواند حتی در آینده خودش به حج برود که باید فوراً نائب بگیرد ⁽¹⁾و نائب گرفتن دیگری کفایت نمی کند. مگر از او وکالت داشته باشد. ⁽²⁾و در هر دو مورد فوق حج میقاتی کفایت می کند.

مسأله 112- هرگاه مریض فقط قادر به انجام طواف و سعی نباشد و بتواند وقوفین را درک کند و بقیه اعمال را نائب بگیرد جایز است دیگران را در طواف و سعی و اعمال دیگر نائب قرار دهد.

مسأله 113- کسی که در نائب گرفتن از طرف دیگری اختیار دارد می تواند برای او نائب بگیرد خواه اختیار او در خصوص مورد نیابت باشد و یا به نحو مطلق که شامل نائب گرفتن نیز بشود اما اگر در خصوص اموال اختیار تام دارد کفایت نمی کند. ⁽¹⁾

آیة اللَّه گلپایگانی: اجیر گرفتن از مال او بدون اطلاع او صحیح نیست بلی در صورتی که مبلغ اجاره را از مال خود تبرعاً بپردازد در فرضی که او عاجز از انجام حج است مانعی ندارد و مجزی از حجةالاسلام اوست.

مسأله 114- کسی که حج بر او مستقر شده لکن قبل از احرام و شروع در اعمال دیوانه شده تا زنده است نمی شود برای او نائب گرفت و یا تبرعاً برای او حج به جا آورد.

و اگر عاقل نشد تا از دنیا رفت باید از ترکه او برایش نائب بگیرند.

«احکام نیابت»

مسأله 115- در یک سال حجةالاسلام برای بیش از یک نفر واقع نمی شود بنابراین نمی توان حجةالاسلام را به نیابت از طرف دو نفر و یا برای خود و دیگری بجاآورد اما انجام حج استحبابی و عمره مستحب به نیابت از چند نفر مانعی ندارد. همانگونه که انجام یک حج یا عمره مستحبی به نیت خود و دیگران صحیح است.

مسأله 116- عمره مفرده استحبابی و طواف مستحب را می توان به نیابت از چند نفر انجام داد و باید اعمال آن از جمله طواف نساء را به نیت همه انجام دهد.

مسأله 117- کسی که برای حج نیابی به میقات آمده و از نیابت غافل شده و مُحرم شده است اگر ارتکازاً قصد منوب عنه را داشته به طوری که اگر کسی می پرسید جواب می داد برای منوب عنه حج بجا می آورم کفایت می کند و حج نیابی او صحیح است و اگر به کلی غافل باشد که اگر از او پرسیده شود جواب می دهد برای خود احرام می بندم باید حج را به نیت خود تمام کند مگر این که احرام او باطل باشد مثل این که حج بر او واجب

نبوده و نیت حجةالاسلام کرده باشد. ⁽¹⁾

مسأله 118- بعد از این که شخص بر احرام صحیحی محرم شد باید عملش را به همان نیت تمام کند و نمی تواند نیت خود را عوض کند یا دوباره با نیت دیگر محرم شود هرچند به نیت حج یا عمره استحبابی محرم شده باشد مثلًا اگر برای خود محرم شد نمی تواند نیت خود را به نیت نیابی عوض کند یا دوباره برای دیگری محرم شود.

مسأله 119- در نیت، خطور لازم نیست پس اگر نائب بعد از احرام شک کند که نیت نیابت کرده یا نه، اگر انگیزه او در حال احرام، نیابت بوده عمل را به نیابت انجام دهد، و اگر در داعی و انگیزه هم شک دارد باید اعمال را به نیت اجمالی (همان نیت در احرام) تمام کند ⁽²⁾و در نیابت به آن اکتفا نمی شود. ⁽³⁾

آیة اللَّه بهجت: در صورتی که قصد انجام وظیفه داشته، مخلّ به نیابت نیست و عمل مجزی است.

مسأله 120- کسی که خود در حال بجاآوردن حج و یا عمره است می تواند در برخی اعمال مانند طواف و سعی از دیگران نائب شود.

مسأله 121- اگر نائب بعد از عمره تمتع از انجام حج عاجز شد نمی تواند بقیه اعمال را به دیگری واگذار نماید.

مسأله 122- در اجاره بر اعمال حج لازم نیست اجیر و مستأجر از یکدیگر سؤال کنند که مقلّد چه کسی هستند و اجیر مطابق تقلید خودش عمل می کند. ⁽⁴⁾*

مسأله 123- پدری که از دنیا رفته و یکی از فرزندان خود را برای نیابت حج از خود معین نموده چنانچه آن فرزند مستطیع شد هرچند با ارث پدر باید حج خود را بجاآورد و باید برای پدر نایب بگیرد یا بعداً برای پدر حج بجاآورد. ⁽¹⁾

آیة اللَّه صافی، آیة اللَّه گلپایگانی: اگر حج واجب بر عهده پدر بوده در همان سال نایب بگیرد تا تأخیر در انجام وصیت نشود.

آیة اللَّه مکارم: اگر میت شرط مباشرت کرده نمی تواند نایب بگیرد.

مسأله 124- بعد از آن که نائب عمل را به جا آورد، حج از معذور ساقط می شود و لازم نیست خودش حج کند اگرچه عذرش برطرف شود ⁽²⁾، و امّا اگر قبل از اتمام حج عذر برطرف شد چه قبل از احرام یا بعد، باید خودش حج برود. ⁽³⁾

مسأله 125- کسی که حج بر او مستقر شده است ولی به هیچ وجه نمی تواند حج برود و امید برطرف شدن مانع نیز وجود ندارد باید برای حج نائب بگیرد.

مسأله 126- نیابت از طرف شخص زنده ای که حج از قبل بر او مستقر شده و اکنون بجهت عدم توانایی مالی نمی تواند به حج برود صحیح نیست هرچند نیابت تبرعی باشد.

مسأله 127- حج به نیابت حضرت ولی عصر سلام اللَّه علیه وارواحنا له الفداء جایز است. ⁽⁴⁾

مسأله 128- مستحب است از طرف ائمه معصومین علیهم السلام و همچنین از طرف خویشاوندان یا غیر آنها تبرعاً حج به جا آورد چه زنده باشند و چه مرده و نیز طواف از

طرف آنها و غیر آنها مستحب است به شرط آنکه در مکه نباشند یا معذور باشند.

مسأله 129- کسی که برای حج اجیر می شود نمی تواند شرط کند برای طواف نساء ⁽¹⁾یا عمل دیگری که نیابت بر دار است نائب می گیرم مگر برای ذبح که اشکال ندارد.

فصل سوّم: حج استحبابی

اشاره

مسأله 130- انجام حج برای کسی که شرائط وجوب حج مثل بلوغ و استطاعت و مانند آن را ندارد و یا حج واجبش را انجام داده استحباب دارد بلکه مستحب است تکرار حج در هر سال و مکروه است 5 سال متوالی آن را ترک کند و مستحب است در وقت خارج شدن از مکه نیت برگشتن نماید و مکروه است قصد برنگشتن داشته باشد. ⁽¹⁾

مسأله 131- کسی که استطاعت مالی ندارد مستحب است قرض کند و به حج برود در صورتی که می تواند قرض را ادا کند.

مسأله 132- در وقت شروع به حج استحبابی یا بعد از انجام آن می تواند ثواب آن را به دیگران هدیه کند.

مسأله 133- کسی که مال ندارد تا با آن حج به جا آورد مستحب است ولو با اجاره دادن خودش و نیابت از دیگری به حج برود.

«استیجار در حج»

مسأله 134- اگر در وسعت وقت اجیر شود که حج تمتع به جا آورد بعداً اتفاقاً وقت

ضیق شد و حج خود را مبدّل به افراد کرد چنانچه اجاره بر انجام عمره و حج تمتع باشد استحقاق اجرت را نخواهد داشت و اگر اجاره بر تفریغ ذمه منوب عنه بوده ⁽¹⁾اجرت را مستحق خواهد بود.

مسأله 135- اگر اجیر بعد از احرام و داخل شدن در حرم ⁽²⁾بمیرد چنانچه اجاره بر تفریغ ذمه منوب عنه باشد. ⁽³⁾مستحق تمام اجرت می باشد و اگر برای انجام اعمال حج اجیر شده فقط نسبت به اعمالی که انجام داده استحقاق اجرت دارد مگر این که اعمال را به نحوی انجام دهد که در عرف گفته شود عمره و حج را انجام داده در این صورت مستحق تمام اجرت است اگرچه بعض اعمال را که مضرّ به صحّت حج نیست و محتاج به اعاده نیست نسیاناً ترک کرده باشد. ⁽⁴⁾*

مسأله 136- اگر اجیر قبل از احرام و یا دخول حرم بمیرد چنانچه اجاره بر تفریغ ذمه ⁽⁵⁾منوب عنه باشد مستحق چیزی نخواهد بود ⁽⁶⁾و اگر برای انجام اعمال اجیر شده مستحق اجرت آنچه از اعمال حج انجام داده می باشد و اگر مقدمات هم جزء اجاره باشد اجرت مقدماتی را هم که انجام داده مستحق است. ⁽⁷⁾

مسأله 137- شخصی که در وقت اجیر شدن برای حج یا عمره از معذورین نبوده و بعداً عذری برای او پیش آمد و طبق وظیفه معذور عمل نمود عمل نیابی او صحیح و

مستحق تمام اجرت خواهد بود. ⁽¹⁾

آیة اللَّه تبریزی، آیة اللَّه صافی: در اجرت با اجیرکننده تراضی کنند.

مسأله 138- اگر شخص برای حج بلدی نائب شد و قصد داشت که حج را از شهر خاصی بجاآورد چنانچه با غفلت از نیابت از آن شهر حرکت کند لازم است برگردد. ⁽²⁾

آیة اللَّه مکارم: مگر این که نیت در اعماق ذهنش وجود داشته باشد.

فصل چهارم: اقسام حج

اشاره

حج سه قسم است: تمتع، قران ⁽¹⁾، افراد

مسأله 139- کسی که می خواهد حجةالاسلام انجام دهد چنانچه فاصله محل زندگی او با مکه ⁽²⁾48 میل- 16 فرسخ ⁽³⁾- یا بیشتر باشد باید حج تمتع بجاآورد (مگر در بعض فروض که وظیفه او بدل به افراد می شود که تفصیل آن خواهد آمد)

و در غیر این صورت باید حج افراد یا قران بجاآورد امّا در غیر حجةالاسلام بین اقسام سه گانه حجّ مخیّر است.

«حج افراد»

برای انجام حج افراد باید در میقات به نیت حج افراد محرم شود و مثل سائر حجاج وقوف در عرفات و مشعر نموده اعمال منی و مکه و بیتوته در منی و اعمال ایام تشریق را انجام دهد ولی قربانی بر او واجب نیست.

مسأله 140- کیفیت افعال حج افراد از احرام و وقوفین و اعمال منی و اعمال مکّه

مانند حج تمتع است.

«حج تمتع»

حج تمتع از دو عمل تشکیل شده است یکی عمره تمتع و دیگری حج آن و عمره تمتع مقدّم بر حج است.

اعمال عمره تمتع:

1- احرام 2- طواف خانه خدا 3- نماز طواف 4- سعی بین صفا و مروه 5- تقصیر

«اعمال حج تمتع:»

1- احرام

2- وقوف در عرفات

3- وقوف در مشعر

4- رمی جمره عقبه

5- قربانی

6- حلق یا تقصیر

7- طواف زیارت

8- نماز طواف

9- سعی بین صفا و مروه

10- طواف نساء

11- نماز طواف نساء

12- ماندن در منی شبهای یازدهم و دوازدهم و نیز شب سیزدهم برای بعض اشخاص.

13- رمی جمرات سه گانه در روز یازدهم و دوازدهم و نیز رمی روز سیزدهم برای کسی که شب سیزدهم در منی بماند.

آنچه ذکر شد صورت اجمالی این دو عمل است که تفصیل آنها خواهد آمد.

مسأله 141- دانستن این اعمال ولو بطور اجمالی قبل از شروع در عمره و حج لازم نیست بلکه کافی است که نیّت کند عمره تمتع را، یعنی عبادتی را که خداوند بر او واجب کرده و همین طور حج تمتع را به نحوی که واجب است بر او و کیفیت و تفصیل هریک را از رساله در وقت عمل یاد بگیرد و عمل کند، ولی یادگرفتن اجمالی آن بهتر و موافق احتیاط است.

مسأله 142- در عمره تمتع طواف نساء واجب نیست.

مسأله 143- اگر بعد از مشغول شدن به حج تمتع، شک کند که عمره تمتع را بجاآورده یا نه، یا شک کند که صحیح بجاآورده یا نه، اعتنا نکند و عملش صحیح است.

مسأله 144- اگر در هر یک از اعمال عمره یا حج شک کند بعد از آن که وارد عملی که مترتب بر آن است شده به شک خود اعتنا نکند چه شک او در انجام دادن عمل باشد و چه در صحت آن.

مسأله 145- عمره تمتع و حج تمتع باید در یک سال واقع شوند، پس اگر در یک سال عمره تمتع بجا آورد و در سال دیگر حج تمتع صحیح نمی باشد.

مسأله 146- باید عمره تمتع و حج تمتع، هر دو در ماه های حج واقع شود و ماه های حج: شوال و ذی قعده و ذی حجه است. پس اگر کسی در شوال یا ذی قعده عمره تمتع بجاآورد و در موقع حج، حج تمتع بجاآورد صحیح است. و اگر قبل از شوال بخواهد عمره تمتع بجاآورد صحیح نیست، اگرچه بعضی اعمال عمره قبل از شوال واقع شود و بقیه در شوال یا سایر ماه های حج.

بخش دوّم: اعمال عمره تمتع

فصل اوّل: میقات

اشاره

بخش دوّم: اعمال عمره تمتع

1- احرام: احرام عمره تمتع باید در محل خاصی که (میقات) نامیده می شود انجام شود.

فصل اوّل: میقات

برای احرام عمره تمتع پنج میقات وجود دارد.

1- مسجد شجره که آن را ذوالحلیفه می نامند و آن میقات کسانی است که از مدینه منوره به مکه می روند.

مسأله 147- تأخیر احرام از این میقات تا جحفه در صورت ضرورت جایز است مانند بیماری.

مسأله 148- احرام بستن از داخل مسجد شجره لازم نیست بلکه از بیرون مسجد به طوری که از محاذی آن از طرف راست یا چپ باشد کافی است ⁽¹⁾

آیة اللَّه گلپایگانی، آیة اللَّه صافی: و همینطور احرام بستن از پشت دیوار مسجد صحیح است.

آیة اللَّه خوئی: احرام در منطقه ذوالحلیفه صحیح است.

مستحب است و در داخل مسجد فرقی بین قسمت قدیمی و قسمتهای توسعه یافته نیست.*

مسأله 149- جنب و حائض می توانند در خارج مسجد به تفصیلی که در مسأله قبل گذشت ⁽¹⁾

تذکر: براساس فتوای آیةاللَّه بهجت و آیةاللَّه خامنه ای و احتیاط امام و آیةاللَّه فاضل و آیةاللَّه سیستانی مبنی بر لزوم احرام از درون مسجد اگر جنب نتواند در حال عبور از مسجد احرام ببندد و از انجام غسل معذور باشد و نتواند تا رفع عذر صبر نماید، باید تیمم نموده و داخل مسجد احرام ببندد و همین طور حائض و نفسائی که پاک شده و غسل نکرده اند.

و اما حائض و نفسائی که هنوز پاک نشده اند اگر نمی توانند در حال عبور محرم شوند باید صبر کنند تا پاک شوند و از داخل مسجد به تفصیلی که گذشت محرم شوند و در غیر این صورت از نزدیک مسجد محرم شوند و در محاذی مسجد جحفه نیز تجدید احرام نمایند.

آیةاللَّه فاضل: تجدید احرام لازم نیست

آیةاللَّه خامنه ای: باید از جحفه یا محاذی آن محرم شوند

2- جحفه

مسأله 150- کسانی که فعلًا از راه جده به مکه می روند می توانند از این میقات محرم شوند.

مسأله 151- میقات در جحفه خصوص مسجد نیست و از هر جای آن می توان محرم شد.

3- وادی عقیق: که اوائل آن را مسلخ و اواسط آن را غمره و اواخر آن را ذات عرق می گویند که محل احرام عامه است و آن میقات کسانی است که از راه عراق و نجد به

مکه می روند.

4- قرن المنازل: و آن میقات کسانی است که از راه طائف به مکه می روند.

5- یلملم: که نام کوهی است و آن میقات کسانی است که از راه یمن به مکه می روند.

«احکام مواقیت»

مسأله 152- کسی که می خواهد از میقات احرام ببندد باید یقین یا اطمینان به رسیدن میقات پیدا نماید و یا حجت شرعیه داشته باشد. ⁽¹⁾

امام خمینی، بهجت، خامنه ای، صافی، گلپایگانی: اگر علم و بیّنه ممکن نشد می تواند به ظن حاصل از گفته کسانی که اهل اطلاع به آن مکانها هستند اکتفا کند.

مسأله 153- کسانی که با هواپیما برای حج یا عمره به جدّه می روند و نیز شاغلین ⁽³⁾ایرانی و غیرایرانی در جده، نمی توانند از جدّه یا حدیبیه محرم شوند بلکه باید به یکی از مواقیت مثل جحفه ⁽⁴⁾

آیة اللَّه سیستانی: از جدّه با نذر محرم شود زیرا جنوب شرقی آن محاذی با جحفه است. ولی در صحت احرام به نذر برای کسی که می داند مجبور به تظلیل می شود اشکال است.

آیة اللَّه مکارم: در عمره مفرده باید در حدیبیه یا یکی از مواقیت پنج گانه محرم شود و احرام در مواقیت پنج گانه افضل است.

مسأله 154- شخصی که در مکه است اگر بخواهد عمره تمتع بجاآورد باید به یکی از میقات های پنجگانه برود و چنانچه به عللی از رفتن به میقات معذور باشد لازم است به خارج حرم برود ⁽¹⁾* و از آنجا محرم شود و احرام از ادنی الحل کافی است.

مسأله 155- کسی که وظیفه اش احرام در میقات های معروفه است اگر در جای دیگری مانند جدّه محرم شود احرام او صحیح نیست و محرمات احرام بر او حرام نمی شود و در این حکم فرقی بین عالم و جاهل و ناسی نیست.

مسأله 156- احرام در مواقیت یا ادنی الحل لازم نیست در مساجد این اماکن واقع شود بجز مسجد شجره به تفصیلی که گذشت.

مسأله 157- کسی که در یکی از میقات ها محرم شد می تواند برخلاف جهت مکه از میقات فاصله بگیرد و سپس با همان احرام از میقات یا محاذی آن عبور کند مثل این که از مسجد شجره به مدینه برگردد و پس از یک یا چند روز از همان راه یا راه دیگر به مکه برگردد.

مسأله 158- کسی که در یکی از ماه های قمری عمره مفرده انجام داده در ماه دیگر نمی تواند بدون احرام از میقات عبور کند.

مسأله 159- کسی که قبل از رسیدن به میقات دیوانه شد واجب نیست او را محرم کنند و ورود او بدون احرام به مکه مانعی ندارد.

مسأله 160- کسی که برای احرام عمره تمتع به میقات رفته اگر بعد از خروج از میقات در بین راه متوجه شود که تلبیه را نگفته یا نیت نکرده یا به جهت دیگر احرامش درست نبوده و بازگشت به میقات برای او ممکن نیست مگر این که به مکه بیاید، باید برای دخول مکه از ادنی الحل به نیت عمره مفرده محرم شود و عمره مفرده انجام دهد و برای احرام عمره تمتع باید به یکی از مواقیت پنجگانه برود.

«احرام قبل از میقات»

مسأله 161- احرام بستن پیش از رسیدن به میقات جایز نیست و اگر احرام بست احرام او صحیح نمی باشد مگر با نذر که مسائل آن خواهد آمد.

«احرام از محاذی میقات»

مسأله 162- هرگاه از راهی برود که از هیچ یک میقاتها عبور نکند باید از محاذاة میقات احرام ببندد هر چند در مسیر خود به محاذی میقات دیگری نیز برخورد کند. بلکه اگر میقات دیگری در پیش داشته باشد نیز تأخیر احرام تا آن میقات جایز نیست. ⁽¹⁾

آیةاللَّه فاضل: در فرض اخیر تأخیر احرام تا میقاتی که در پیش دارد جایز است اگرچه احتیاط مستحب احرام از محاذی اول است.

آیةاللَّه بهجت: اقرب جواز عدول اهل مدینه است از مرور به ذوالحلیفة برای احرام از جحفه اختیاراً.

مسأله 163- مراد از محاذات آن است که کسی که به طرف مکه می رود، به جایی برسد که میقات به طرف راست یا چپ او واقع شود به خط راست به طوری که اگر از آنجا بگذرد میقات متمایل پشت او شود.

مسأله 164- رسیدن به محاذات مانند رسیدن به میقات باید برای مکلّف به یکی از راه هایی که در مسأله 152 گذشت ⁽²⁾اثبات گردد.

مسأله 165- اگر ثابت نشود که رابغ محاذی جحفه است احرام از آن جایز نیست. ⁽³⁾

«تأخیر احرام از میقات»

مسأله 166- اگر مستطیع از روی علم و عمد احرام را از میقات تأخیر بیندازد و بواسطه عذری نتواند به میقات برگردد و میقات دیگری در پیش نداشته باشد حج او باطل است و باید سال دیگر حج بجاآورد. ⁽¹⁾

آیة اللَّه سیستانی: اگر از میقات ذوالحلیفه عبور کرده و می تواند به جحفه برود باید در جحفه محرم شود و حج او صحیح است.

مسأله 167- کسی که به واسطه فراموشی یا ندانستن مسأله یا عذر دیگر بدون احرام یا با احرام باطل از میقات عبور کند چهار فرض دارد:

1- این که بتواند به میقات برگردد به طوری که به اعمال عمره برسد در این فرض باید به میقات برود و در میقات محرم شود هرچند داخل حرم شده باشد. ⁽²⁾

آیة اللَّه مکارم: بازگشت به میقات لازم نیست و می تواند در خارج حرم محرم شود.

2- این که نتواند به میقات برگردد و هنوز داخل حرم نشده است در این فرض از همانجا محرم می شود و احتیاط مستحب این است که هرقدر می تواند به طرف میقات برگردد و آنجا محرم شود. ⁽³⁾

3- اگر داخل حرم شده و امکان بازگشت به میقات را ندارد ولی می تواند از حرم خارج شود باید از حرم خارج شود و محرم شود.

4- این که داخل حرم شده و امکان بازگشت به خارج حرم را نیز ندارد در این فرض باید از داخل حرم محرم شود و احتیاط مستحب این است که هرقدر می تواند به طرف

خارج حرم برگردد و آنجا محرم شود.

مسأله 168- گرانی بیش از حدّ کرایه برای بازگشت به میقات عذر محسوب نمی شود مگر موجب حرج باشد.

مسأله 169- زن حائض اگر به مسأله آگاه نبود و عقیده داشت که نباید از میقات محرم شود و احرام نبست حکمش همان است که در مسأله قبل گذشت. ⁽¹⁾

مسأله 170- اگر بدون احرام ⁽²⁾

آیة اللَّه بهجت: در حال اختیار

آیة اللَّه مکارم: در این فرض می تواند از میقات دوم محرم شود.

مسأله 171- کسانی که برای عمره مفرده به مکه مشرف می شوند باید به یکی از مواقیت معروفه بروند و نمی توانند بدون احرام از میقات عبور کنند و در صورت عبور ⁽⁴⁾واجب است به میقات برگردند و از آنجا محرم شوند و اگر نمی توانند در خارج از حرم محرم شوند.

«احرام با نذر»

مسأله 172- اگر نذر کند که از محلی پیش از میقات احرام ببندد جایز است و باید از همان جا محرم شود مثلًا اگر نذر کرد از شهر خود یا در مدینه منوره محرم شود باید به نذر خود عمل کند و بهتر آن است که به میقات یا محاذات میقات که رسید احرام را تجدید کند و در این حکم فرقی بین حج یا عمره واجب و یا مستحب نیست. خواه از طرف خود باشد یا به نیابت از دیگری.

مسأله 173- نذر برای احرام مثل سایر نذرها باید با صیغه شرعیه انجام شود مثلًا در احرام عمره تمتع بگوید: للَّه علیّ أن احرم لعمرة التمتع من المدینة الطیبة و یا ترجمه آن را به زبان دیگر بگوید مانند این که به فارسی بگوید: برای خدا بر من است که از مدینه طیبه محرم شوم برای عمره تمتع.

مسأله 174- نذر زن برای احرام باید به اذن شوهر باشد مگر این که با حق او منافات نداشته باشد. ⁽¹⁾

آیات عظام: خویی، سیستانی، تبریزی: یا این که صحت حج بر آن متوقف باشد.

فصل دوّم: واجبات احرام

«نیّت»

فصل دوّم: واجبات احرام

مسأله 175- واجبات در وقت احرام سه چیز است:

1- نیت 2- تلبیه 3- پوشیدن جامه احرام

«نیّت»

در نیت چهار امر معتبر است:

اوّل: قصد قربت.

دوّم: همزمان بودن نیت با شروع در احرام.

سوّم: تعیین عملی که برای آن محرم می شود که حج است یا عمره و نوع آنها و قصد نیابت اگر احرامش نیابی است.

چهارم: باید قصد انجام چیزی که احرام را باطل می کند نداشته باشد. ⁽¹⁾

مسأله 176- لازم نیست نیت احرام را بر زبان جاری کند یا در ذهن خود بگذراند.

مسأله 177- عمره و حج و تمام اجزای آنها از عبادات است و باید با نیت خالص برای خداوند تعالی بجاآورد.

مسأله 178- اگر حج را به نیت خالص به جا نیاورد و به ریا و غیر آن باطل کند باید

سال دیگر عمره و حج را اعاده کند.

مسأله 179- اگر بعضی از ارکان عمره یا حج را به نیت خالص نیاورد و به ریا و غیر آن باطل کند و نتواند آن را جبران کند، پس در عمره حکم بطلان عمره را دارد و در حج حکم بطلان حج را، ولی اگر محل جبران باقی است و جبران کرد، عملش صحیح می شود، گرچه معصیت کار است.

مسأله 180- اگر به واسطه ندانستن مسأله یا جهت دیگر، به جای نیت عمره تمتع، حج تمتع را قصد کرد، پس اگر در نظرش آن است که همین عمل را که همه بجا می آورند او هم به جا آورد و گمان کرده جزء اول از دو جزء حج، اسمش، حج تمتع است ظاهراً عمل او صحیح است و عمره او تمتع است و بهتر آن است که نیت را تجدید کند.

مسأله 181- اگر بواسطه ندانستن مسأله یا عذر دیگر گمان کند که حج تمتع بر عمره تمتع مقدم است و نیت حج تمتع کند با این قصد که بعد از احرام به عرفات و مشعر برود و اعمال حج را انجام دهد و بعد از آن عمره انجام دهد احرامش باطل است و باید در میقات تجدید احرام کند و اگر از میقات گذشته بر اساس آنچه در مسأله 166 و 167 گذشت عمل کند.

مسأله 182- کسی که با وجود استطاعت خیال می کرده مستطیع نیست و به نیت استحباب محرم شده چنانچه قصدش امتثال امری بوده که فعلًا متوجه به اوست، احرامش صحیح و برای حجةالاسلام واقع می شود. ⁽¹⁾

مسأله 183- غیرمستطیع اگر به تصوّر این که مستطیع است به نیت انجام حجةالاسلام محرم شود احرامش صحیح نیست مگر این که قصدش امتثال امری باشد که فعلًا متوجّه اوست که در این صورت احرام او برای حج استحبابی واقع می شود.

مسأله 184- کسی که وظیفه اش عمره تمتع بوده و ندانسته به نیت عمره مفرده محرم شده چنانچه قصد انجام وظیفه فعلی را داشته و اشتباهاً آن را بر عمره مفرده تطبیق کرده احرامش برای عمره تمتع واقع می شود و الا احرام عمره مفرده محسوب می شود.

مسأله 185- کسی که قبلًا حج واجب خود را انجام داده یا بدلیل نداشتن شرائط استطاعت حج بر او واجب نیست و می خواهد حج استحبابی انجام دهد اگر از روی ناآگاهی یا فراموشی در نیت احرام عمره، احرام عمره تمتع از حجةالاسلام را نیت نماید احرامش صحیح است و برای حج مستحبی واقع می شود.

مسأله 186- کسی که احتمال می دهد حجی که در سالهای قبل انجام داده صحیح نبوده یا مستطیع نبوده و فعلًا شرایط استطاعت را دارد و بخواهد احتیاط کند می تواند قصد امتثال مطلق امر متوجه به خود را کند و یا قصد حجة الاسلام احتیاطی نماید.

مسأله 187- خدمه ای که بواسطه وظائفی که دارند نمی توانند در عرفات و منی در حالت احرام باشند می توانند برای ورود به مکه عمره مفرده انجام دهند و برای حج محرم نشوند ولی کسی که مستطیع است نباید این کار را قبول کند و باید عمره و حج تمتع بجاآورد.

مسأله 188- پس از این که شخص به طور صحیح برای حج یا عمره محرم شد نمی تواند احرام خود را به هم بزند و اگر لباس احرام را هم از تن درآورد و قصد بیرون آمدن از احرام را نیز بکند باز در احرام خود باقی است و محرمات احرام بر او حلال نمی شود و اگر کاری که موجب کفاره است انجام دهد باید کفاره بدهد.

مسأله 189- قصد ابطال عمره یا حج یا بعض اجزاء آن مبطل نمی باشد.

«تلبیه»

مسأله 190- دوم تلبیه: یعنی لبیک گفتن به این صورت که بگوید:

«لَبَّیْکَ، اللَّهُمَّ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ لا شَرِیکَ لَکَ لَبَّیْکَ» با گفتن این جملات شخص محرم می شود و مستحب است پس از آن بگوید: «انَّ الْحَمْدَ وَ النِّعْمَةَ لَکَ وَ الْمُلْکَ، لا شَرِیکَ لَکَ لَبَّیْک» بلکه موافق احتیاط است و نیز مستحب است بعد از آن بگوید: «لَبَّیْکَ ذَا الْمَعارِج لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ داعیاً إلی دارِ السَّلامِ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ غَفّارَ الذُّنُوبِ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ أهْلَ التَّلْبِیَةِ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ ذَا الجَلالِ وَ الْاکْرامِ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ تُبْدِئُ وَ الْمَعادُ إلَیْکَ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ تَسْتَغنِی ویُفْتَقَرُ إلَیْکَ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ مَرْهُوباً وَ مَرْغُوباً إلَیْکَ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ إلهَ الْحَقِّ لَبَّیْکَ،

لَبَّیْکَ ذَا النَّعْماءِ وَ الْفَضْلِ الْحَسَنِ الْجَمِیلِ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ کَشَّافَ الْکُرَبِ الْعِظامِ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ عَبْدُکَ وَابْنُ عَبْدَیْکَ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ یا کَرِیمُ لَبَّیْکَ».

مسأله 191- واجب در لبیک بیش از یک مرتبه نیست ولی مستحب است تکرار آن و زیاد گفتن آن هر چه می تواند و برای هفتاد مرتبه گفتن ثواب زیادی ذکر شده است و لازم نیست آنچه را در حال احرام بستن گفته شد تکرار کند بلکه کافی است بگوید «لبّیک اللّهمّ لبّیک» یا تکرار کند «لبیک» را فقط.

مسأله 192- واجب است صحیح گفتن قدر واجب از لبیک را که گذشت، همان طور که صحیح گفتن تکبیرة الاحرام در نماز واجب است.

مسأله 193- اگر تلبیه را به قدر واجب که ذکر شد، نداند باید آن را یاد بگیرد و یا کسی او را در وقت گفتن تلقین کند، یعنی کلمه کلمه آن شخص بگوید و شخصی که می خواهد احرام ببندد دنبال او به طور صحیح بگوید.

مسأله 194- کسی که لال است باید با انگشت به تلبیه اشاره کند و زبانش را هم حرکت دهد ⁽¹⁾

آیة اللَّه صافی، آیة اللَّه گلپایگانی: اگرچه به گفتن ترجمه آن باشد و نائب هم بگیرد رجاءً که ازطرف او به طور صحیح بگوید.

مسأله 195- کسی که به هر دلیلی نمی تواند تلبیه را صحیح بگوید اگرچه با تلقین باید به هر نحوی که می تواند بگوید و کفایت می کند اگر عرفاً تلبیه بر آن صدق کند، و الّا بنابر احتیاط علاوه بر آنچه می تواند، ترجمه تلبیه را بگوید و اگر اصلًا نمی تواند بگوید اکتفا به ترجمه، خالی از وجه نیست.

مسأله 196- اگر نتواند یاد بگیرد یا وقت یاد گرفتن نداشته باشد و با تلقین هم نتواند

بگوید حکم مسأله قبل را دارد.

مسأله 197- تأخیر تلبیه واجب از میقات جایز نیست و اگر تأخیر انداخت محرم نشده که حکم آن در مسأله 166 و 167 گذشت.

مسأله 198- اگر کسی لبیک واجب را نگفت، چه به واسطه عذری و چه بدون عذر، چیزهایی که بر محرم حرام است بر او حرام نمی شود و اگر آنچه در احرام موجب کفاره می شود به جا آورد کفّاره ندارد و همچنین اگر لبیک را به ریا باطل کند.

مسأله 199- اگر بعد از گفتن لبیک واجب در میقات، شک کند که نیّت عمره تمتع کرده یا نیت حج تمتع، بنا بگذارد که نیت عمره تمتع کرده و عمره او صحیح است و همچنین اگر بعد از لبیک گفتن در روز هشتم که باید برای حج تمتع بگوید شک کرد که لبیک را برای حج گفت یا برای عمره، بنا بگذارد که برای حج تمتع گفته و حج او صحیح است. ⁽¹⁾

مسأله 200- ترجمه تلبیه واجب این است که بگوید: «اجابت می کنم دعوت تو را خدایا. خدایا! اجابت می کنم دعوت تو را، اجابت می کنم دعوت تو را، شریکی نیست مر تو را، اجابت می کنم دعوت تو را» و اگر کلمه «دعوت» را هم نگوید کفایت می کند درمواردی که باید ترجمه را بگوید.

«قطع تلبیه»

مسأله 201- کسی که برای عمره تمتع محرم شده باید وقتی که خانه های مکه پیدا می شود لبیک را ترک کند و دیگر لبیک نگوید و مراد از خانه های مکه خانه هایی است که در زمانی که عمره به جا می آورد جزو مکه باشد هرچند مکه بزرگ شود ⁽²⁾و کسی که احرام حج بسته لبیک را تا ظهر روز عرفه بیشتر نگوید.

مسأله 202- کسی که برای عمره مفرده محرم شده اگر از خارج مکه به سوی آن می آید هنگام داخل شدن به حرم لبیک را قطع نماید و اگر از مکه برای احرام به خارج حرم رفته است هنگام مشاهده کعبه لبیک را قطع کند.

«پوشیدن جامه احرام»

مسأله 203- سوّم پوشیدن دو جامه احرام برای مردان که یکی «لنگ» است و دیگری «رداء» که باید آن را بر دوش بیندازد و لازم است که این دو جامه را قبل از نیّت احرام و لبیک گفتن بپوشد و اگر بعد از لبیک پوشید احتیاط مستحب آن است که لبیک را دوباره بگوید.

مسأله 204- لنگ باید به اندازه ای باشد که از ناف تا زانو را بپوشاند و رداء نیز باید به قدری باشد که شانه ها را بپوشاند به گونه ای که رداء صدق نماید.

مسأله 205- در پوشیدن دو جامه احرام ترتیب معتبر نیست همانطور که کیفیت خاصی نیز معتبر نمی باشد بلی باید یکی را بهر کیفیتی که می خواهد لنگ قرار دهد و دیگری را به هر کیفیتی که می خواهد رداء قرار دهد.

مسأله 206- لباس احرام باید دو جامه جدا باشد و در حال اختیار نمی توان به یک جامه بلند که مقداری از آن لنگ و مقداری رداء قرار داده شده اکتفا نمود.

مسأله 207- پوشیدن جامه احرام، عملی عبادی است و در آن نیت و قصد قربت لازم است واحتیاطمستحب آن است که در کندن جامه دوخته هم نیت و قصد قربت داشته باشد.

مسأله 208- شرائط لباس نمازگزار در دو جامه احرام معتبر است بنابراین جامه حریر و جامه نجس به نجاستی که در نماز از آن عفو نشده کفایت نمی کند.

مسأله 209- جامه ای را که لنگ قرار می دهد نباید به قدری نازک باشد که بدن نما باشد ولی در رداء این شرط معتبر نیست. گرچه موافق احتیاط است.

مسأله 210- در حال احرام هرگاه این دو جامه نجس شود باید آن را تطهیر یا تبدیل کند ⁽¹⁾ولی اگر تطهیر و تبدیل ننماید ضرر به احرامش نمی زند و کفاره هم ندارد. امّا تطهیر

بدن لازم نیست مگر برای نماز و طواف.

مسأله 211- لباس احرام می تواند از غیر منسوج مانند پوست یا نمد باشد اگر عرفاً به آن جامه گفته شود.

مسأله 212- لازم نیست جامه احرام را همیشه در بر داشته باشد بلکه می تواند آن را عوض کند و برای شستن، استحمام و مانند آن بیرون آورد ولی اگر جامه را عوض کرد افضل آن است که برای طواف همان جامه ای را که در آن محرم شده بپوشد.

مسأله 213- شخص محرم می تواند برای حفظ از سرما و یا غرض دیگر بیش از دو جامه احرام بپوشد ⁽¹⁾مثل دو یا سه رداء و دو یا سه لنگ.

مسأله 214- محرم می تواند برای آشکار نشدن عورت یا اغراض دیگر قطعه ای پارچه زیر لنگ بسته آن را از میان دو پا عبور دهد.

مسأله 215- وصل نمودن قسمتی از لباس احرام به قسمت دیگر با سنجاق و گیره و مانند آن جایز است ⁽²⁾

آیة اللَّه خامنه ای: مادامی که از صدق رداء و لنگ خارج نشود.

«لباس احرام بانوان»

مسأله 216- دو جامه ذکر شده که باید محرم بپوشد مخصوص به مرد است ولی زن می تواند در لباس های عادی خود به هر نحو که هست محرم شود چه دوخته باشد و چه

نباشد بلی شرائط ذکر شده در دو جامه احرام در آن معتبر است حتی از حریر خالص نیز نباشد.

«تعلّق خمس به لباس احرام»

مسأله 217- پوشیدن لباس احرام غصبی جایز نیست و همین طور است لباسی که

متعلّق خمس باشد یا با عین پولی که متعلّق خمس است آن را بخرد.

مسأله 218- اگر شک داشته باشد که لباس احرام او متعلق خمس شده یا نه، یا شک دارد پولی که با آن لباس احرام را خریده متعلّق خمس بوده یا نه، تخمیس آن واجب نیست و پوشیدن آن برای احرام جایز و طواف و نماز در آن صحیح است.

«احکام احرام»

مسأله 219- برای احرام بستن طهارت از حدث اصغر و اکبر لازم نیست.

مسأله 220- اگر بعد از آن که محرم شده است پیراهن بپوشد لازم است که پیراهن را شکاف دهد و از طرف پائین بیرون آورد ولی اگر در پیراهن محرم شود لازم نیست شکاف دهد و از پایین بیرون آورد و همین قدر لازم است آن را بکند و لباس احرام بپوشد و در هر دو صورت احرامش صحیح است.

مسأله 221- اگر در هنگام احرام بستن لباس احرام را عمداً یا از روی عذر نپوشد یا لباس دوخته را از تن بیرون نیاورد احرامش صحیح است هرچند در صورت عمد معصیت کرده است و همین طور است احرام در جامه ای که شرائط لازم را ندارد.

مسأله 222- اگر بواسطه عذری، مثل مرض، نتواند لباس دوخته خود را بکند و لباس احرام بپوشد، باید در میقات یا محاذات آن نیت عمره و یا حج کند و لبیک بگوید و کافی است، و هر وقت عذرش برطرف شد جامه دوخته را بکند و اگر لباس احرام نپوشیده، بپوشد. و لازم نیست به میقات برگردد، ولی برای پوشیدن لباس دوخته یک گوسفند قربانی کند.

مسأله 223- اگر از روی علم و عمد اعمال عمره تمتع را بدون احرام صحیح انجام

دهد آن اعمال باطل است و در صورتی که امکان تدارک آنها با احرام صحیح نباشد نمی تواند حج تمتع بجاآورد و اگر وظیفه او حجةالاسلام بوده حج بر او مستقرّ می شود.

مسأله 224- اگر از روی فراموشی یا ندانستن مسأله احرام نبست یا احرامش را باطل انجام داد و با این وجود اعمال عمره تمتع را بجاآورد چنانچه امکان تدارک آن اعمال را با احرام صحیح دارد باید با رعایت آنچه در مسأله 167 گذشت محرم شود و اعمال را تدارک نماید و اگر امکان تدارک وجود ندارد عمره او صحیح است خواه بعد از عمره ⁽¹⁾

آیةاللَّه خامنه ای: نظر معظم له در صحت عمره به دست نیامد.

مسأله 225- اگر تلبیه احرام عمره تمتع را غلط بگوید حکم دو مسأله قبل را دارد.

«مستحبات احرام»

مسأله 226- مستحبات احرام چند چیز است: ⁽²⁾

1- بدن خود را پاکیزه نموده و ناخن و شارب خود را بگیرد، و موی زیر بغل و عانه را با نوره ازاله نماید.

2- کسی که قصد حج دارد از اول ماه ذی القعده و شخصی که قاصد عمره مفرده است پیش از یک ماه موی سر و ریش را رها کند.

3- پیش از احرام در میقات غسل احرام بنماید و این غسل از زن حایض و نفساء نیز صحیح است ⁽³⁾و تقدیم این غسل به خصوص در صورتی که خوف آن باشد که در میقات آب یافت نشود جایز است و در صورت تقدیم، اگر در میقات آب یافت شد مستحب

است غسل را اعاده نماید و بعد از این غسل، اگر مکلف لباسی را پوشید یا چیزی را خورد که بر محرم حرام است باز هم اعاده مستحب است و اگر مکلف در روز غسل نمود از غسل تا آخر شب آینده کفایت می کند و همچنین اگر غسل در شب نمود تا آخر روز آینده کافی است ولی اگر بعد از غسل و پیش از احرام به حدث اصغر محدث شد غسل را اعاده نماید.

4- آن که دو جامه احرام از پنبه باشد.

5- لباس احرام سفید باشد.

6- احرام را به ترتیب ذیل ببندد:

در صورت تمکن بعد از فریضه ظهر و در صورت عدم تمکن بعد از فریضه دیگر. ⁽¹⁾و در صورت عدم تمکن از آن، بعد از شش یا دو رکعت نماز نافله، در رکعت اول بعد از حمد سوره توحید و در رکعت دوم سوره جحد را بخواند و شش رکعت افضل است و بعد از نماز حمد و ثنای الهی را به جا آورد و بر پیغمبر و آل او صلوات بفرستد، آنگاه بگوید: «أللَّهُمَّ إنِّی أسْأَ لُکَ أنْ تَجْعَلَنِی مِمَّنِ اسْتَجابَ لَکَ، وَ آمَنَ بِوَعْدِکَ، وَ اتَّبَعَ أمْرَکَ، فَانِّی عَبْدُکَ، وَ فی قَبْضَتِکَ، لا اوْقی إلَّا ما وَقیتَ، وَ لا آخُذُ إلَّا ما أعْطَیْتَ، وَقَدْ ذَکَرْتَ الْحَجَّ، فَأسْألُکَ أنْ تَعْزِمَ لِی عَلَیْهِ عَلی کِتابِکَ، وَ سُنَّةِ نَبِیِّکَ صَلَواتُکَ عَلَیْهِ وَ آلِه، وَتُقَوِّیَنِی عَلی ما ضَعُفْتُ، وَ تُسَلِّمَ لِی مَناسکی فی یُسْرٍ مِنْکَ وَ عافِیَةٍ، وَ اجْعَلْنِی مِنْ وَفْدِکَ الّذی رَضِیتَ وَ ارْتَضَیْتَ وَ سَمَّیْتَ وَ کَتَبْتَ. أللَّهُمَّ إنِّی خَرَجْتُ مِنْ شُقَّةٍ بَعیدَةٍ، وَ أنْفَقْتُ مالِی ابْتِغاءَ مَرْضاتِکَ. أَللَّهُمَّ فَتَمِّمْ لِی حَجَّتِی وَ عُمْرَتِی. أللَّهُمَّ إنّی اریْدُ التَّمَتُّعَ بِالْعُمْرَةِ إلَی الْحَجِّ عَلی کِتابِکَ، وَ سُنَّةِ نَبِیِّکَ صَلَواتُکَ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، فَانْ عَرَضَ لِی عارِضٌ یَحْبِسُنِی، فَخَلِّنِی حَیْثُ حَبَسْتَنِی بِقَدَرِکَ الَّذی قَدَّرْتَ عَلَیَّ. أللَّهُمَّ إنْ لَمْ تَکُنْ حَجَّةً فَعُمْرَةً، أحْرَمَ لَکَ شَعْرِی وَ بَشَرِی وَ لَحْمِی وَ دَمِی وَ عِظامِی وَ مُخّی وَ عَصَبِی مِنَ النِّساءِ وَ الثِّیابِ وَالطِّیْبِ، أبْتَغِی بِذلِکَ وَجْهَکَ وَ الدارَ الْآخِرَةَ».

7- هنگام پوشیدن دو جامه احرام بگوید:

«الْحَمْدُ للَّهِ الَّذِی رَزَقَنِی مَا اواری بِهِ عَوْرَتی، وَ اؤَدِّی فِیْهِ فَرْضِی، وَ أعْبُدُ فِیْهِ رَبِّی، وَ أنْتَهِی فِیْهِ إلی ما أمَرَنِی، الْحَمْدُ للَّهِ الَّذِی قَصَدْتُهُ فَبَلَّغَنِی، وَ أردْتُهُ فَأعانَنِی وَ قَبِلَنِی وَ لَمْ یَقْطَعْ بِی، وَ وَجْهَهُ أرَدْتُ فَسَلَّمَنِی فَهُوَ حِصْنِی وَ کَهْفِی وَ حِرْزِی وَ ظَهْرِی وَ مَلاذِی وَ رَجائی وَ مَنْجایَ وَ ذُخْرِی وَ عُدَّتِی فی شِدَّتِی وَ رَخائِی».

8- تلبیه ها را در حال احرام تکرار کند، خصوصاً در موارد ذیل:

الف: وقت برخاستن از خواب.

ب: بعد از هر نماز واجب و مستحب.

ج: وقت رسیدن به سواره.

د: هنگام بالا رفتن از تلّ یا سرازیر شدن از آن.

ه: وقت سوار شدن یا پیاده شدن.

و: آخر شب.

ز: اوقات سحر

زن حایض و نفساء ⁽¹⁾نیز این تلبیه ها را بگویند. و شخص متمتع، تلبیه گفتن او در عمره مستمر خواهد بود تا آن که خانه های مکه را ببیند و امّا تلبیه حج تا ظهر روز عرفه مستمر است. ⁽²⁾

«مکروهات احرام»

مکروهات احرام چند چیز است:

1- احرام در جامه سیاه، و افضل احرام در جامه سفید است.

2- خوابیدن محرم بر رختخواب و بالش زرد رنگ.

3- احرام بستن در جامه چرکین و اگر جامه در حال احرام چرک شود بهتر است که مکلف مادامی که در حال احرام است آن را نشوید.

4- احرام بستن در جامه راه راه. ⁽¹⁾

5- استعمال حنا، ⁽²⁾پیش از احرام، در صورتی که اثر آن تا حال احرام باقی بماند.

6- حمام رفتن و اولی آن است که محرم بدن خود را با کیسه و مثل آن نساید.

7- لبیک گفتن محرم در جواب کسی که او را صدا نماید.

فصل سوّم: محرّمات احرام

«نگاه کردن در آینه»

مسأله 227- نگاه کردن در آینه، به جهت زینت، حرام است و به غیر این جهت اشکال ندارد. ⁽¹⁾* و در این حکم تفاوتی میان زن و مرد نیست.

مسأله 228- نگاه کردن به آب صاف و اجسام صیقلی که خاصیت آینه را دارد، اشکال ندارد. ⁽²⁾

آیةاللَّه خامنه ای: به قصد زینت جایز نیست.

مسأله 229- نگاه به اشیا از پشت شیشه اتاق یا عینک ⁽³⁾و مانند آن مانعی ندارد و همچنین است نگاه در دوربین، حتی اگر در آن آینه باشد.

مسأله 230- بودن در مکانی که در آن آینه هست و می داند که گاهی سهواً نگاهش به آن می افتد اشکال ندارد، گرچه احتیاط مستحب است که آن را بردارد یا چیزی رویش بیندازد.

مسأله 231- نگاه کردن در آینه ⁽¹⁾کفاره ندارد ولی مستحب است بعد از نگاه، لبیک بگوید.

«پوشیدن لباس دوخته برای مرد»

مسأله 232- جایز نیست پوشیدن لباسهای دوخته؛ مثل پیراهن و زیرجامه و شبیه به دوخته مانند لباس های بافتنی و نمدی.

مسأله 233- استفاده از فتق بند و کمربند و بند ساعت و دمپایی دوخته مانعی ندارد و همینطور است همیانی که در آن پول می گذارند.

مسأله 234- اگر به لباس دوخته و مانند آن احتیاج پیدا کرد، جایز است بپوشد ولی باید یک گوسفند کفاره بدهد.

مسأله 235- گره زدن لباس احرام و وصل کردن قسمتی از آن به قسمت دیگر با سوزن و سنجاق و سنگ گذاشتن و نخ بستن مانعی ندارد، مگر آن که ردا صدق نکند و همچنین نباید آنچه را لنگ قرار داده به گردن گره بزند. ⁽²⁾

مسأله 236- پوشیدن انواع لباس دوخته برای زنان، مانعی ندارد، جز دستکش که جایز نیست.

مسأله 237- جایز است محرم هنگام خوابیدن با لحاف و پتو و مانند آن از چیزهای دوخته تن خود را، جز سر بپوشاند.

مسأله 238- اگر با علم و عمد لباس دوخته و مانند آن بپوشد باید یک گوسفند کفاره بدهد.

مسأله 239- اگر چند لباس از یک نوع بپوشد، مانند چند پیراهن ⁽³⁾

آیة اللَّه گلپایگانی، آیة اللَّه صافی: برای پوشیدن جنس دوخته در احرام عمره یک کفاره و در احرام حج یک کفاره کافی است.

چند بار بپوشد کفاره متعدّد می گردد.

مسأله 240- اگر از روی اضطرار لباسهای متعدد بپوشد کفاره ساقط نمی شود. ⁽¹⁾

مسأله 241- اگر محرم چند قسم لباس دوخته بپوشد؛ مثل پیراهن و کت، باید برای هر کدام یک کفاره بدهد حتی اگر آنها را داخل در هم کرده باشد و یکدفعه بپوشد. ⁽²⁾

«پوشاندن تمام روی پا برای مردان»

مسأله 242- پوشیدن کفش و جوراب و مانند آن، که تمام روی پا را بپوشاند برای مرد جایز نیست اما پوشیدن دمپایی و مانند آن، که تمام روی پا را نمی پوشاند اشکال ندارد.

مسأله 243- انداختن حوله احرام یا پتو روی پا؛ به طوری که پوشیدن آن به حساب نیاید اشکال ندارد.

مسأله 244- اگر مرد از روی ناچاری چیزی بپوشد که تمام روی پا را می پوشاند، می تواند آن را بپوشد و شکاف دادن آن لازم نیست.

مسأله 245- پوشیدن آنچه روی پا را می گیرد کفاره ندارد.

«پوشانیدن سر برای مرد»

مسأله 246- جایز نیست مرد سر خود را با چیزی بپوشاند حتی با مثل حنا و گل و غیر اینها ولی پوشانیدن با بعض بدن خود؛ مثل دست ها، جایز است.

مسأله 247- احتیاط واجب آن است که چیزی بر سر نگذارد که سر به وسیله آن پوشیده شود؛ مثل بار برای حمل.

مسأله 248- در حکم سر است بعض سر، پس نباید بعض سر را نیز بپوشاند. گوشها هم از سر محسوب می شود اما صورت از سر نیست و پوشاندن آن عیبی ندارد.

مسأله 249- محرم می تواند برای سردرد، دستمال به سرببندد و کفاره هم ندارد. ⁽¹⁾*

مسأله 250- گذاشتن سر روی بالش و مانند آن برای خوابیدن مانعی ندارد. ولی پوشاندن سر موقع خوابیدن جایز نیست و اگر بدون توجه یا از روی فراموشی پوشانید واجب است آن را فوراً بردارد.

مسأله 251- اگر پارچه ای را روی چیزی بیندازد بنحوی که بالای سر باشد و سر را زیر آن کند، مانعی ندارد و همینطور رفتن در پشه بند.

مسأله 252- اگر سر را شست نباید با پارچه و حوله آن را خشک کند و بعض سر در حکم همه آن است. ⁽²⁾

آیةاللَّه خوئی: فتوای معظم له در دست نیست.

و اگر وقت نماز تنگ باشد و نتواند سر را برای مسح ولو با دست خشک کند احتیاط جمع بین وضو با این حال و تیمم است. ⁽³⁾

مسأله 253- نباید محرم ⁽⁴⁾سر خود را زیر آب فرو برد، حتی بعض سر را ⁽⁵⁾بلکه جایز نیست زیر مایع دیگری مثل گلاب و سرکه و غیر آن هم فروببرد و لکن زیر دوش رفتن مانعی ندارد.

مسأله 254- اگر عمداً و با علم به مسأله سر یا بعضی ⁽⁶⁾از آن را بپوشاند بنحوی از انحا؛

کفاره آن یک گوسفند است اما پوشاندن بعض سر کفاره ندارد.

مسأله 255- اگر سر را پوشانید و گوسفند را برای کفاره ذبح کرد و دوباره سر را پوشانید باید مجدداً کفاره بدهد ⁽¹⁾

آیة اللَّه سیستانی: بعید نیست کفایت یک کفاره.

مسأله 256- اگر محرم سر خود را با چیز دوخته ای که پوشیدنش موجب کفاره است (مثل کلاه) بپوشاند، باید دو کفاره بدهد ⁽³⁾جز در صورت جهل و فراموشی.

مسأله 257- پوشانیدن سر از روی اضطرار ظاهراً کفاره دارد. ⁽⁴⁾

آیات عظام: خوئی، تبریزی، سیستانی: کفاره ندارد.

«پوشانیدن صورت برای زن»

مسأله 258- زن نباید روی خود را با نقاب و پوشیه و مانند اینها، حتی با بادبزن بپوشاند ⁽⁵⁾واحتیاط واجب آن است که به چیزهای غیر متعارف مثل گل و دارو نیز نپوشاند.

مسأله 259- بعض صورت در حکم همه آن است بنابراین نباید آن را بپوشاند اما زیر چانه از صورت محسوب نمی شود. ⁽⁶⁾

آیة اللَّه مکارم: پوشیدن بعض صورت؛ به طوری که نقاب و برقع به آن نگویند اشکالی ندارد.

مسأله 260- زن می تواند کمی از اطراف صورت را مقدمتاً برای پوشش واجب نماز بپوشاند، لکن بعد از فراغ از نماز باید آن را فوراً باز کند. ⁽¹⁾

مسأله 261- گذاردن دست بر روی صورت و همچنین گذاشتن صورت بر بالش و پوشاندن صورت هنگام خوابیدن مانعی ندارد.

مسأله 262- خشک کردن صورت با حوله و پارچه اگر تدریجاً و به نحوی باشد که صورت پوشیده نشود مانعی ندارد. ⁽²⁾

آیةاللَّه خامنه ای: اگر حوله را روی همه صورت بیندازد، اشکال دارد والا مانع ندارد.

مسأله 263- زن باید مواظب باشد که هنگام پوشیدن و یا درآوردن مقنعه و مانند آن صورتش پوشیده نشود ⁽³⁾. لکن اگر از روی علم و عمد پوشیده نشود مانعی ندارد.

مسأله 264- جایز است برای روی گرفتن از نامحرم چادر یا جامه را که به سر انداخته پایین بیندازد تا محاذی بینی بلکه چانه و بلکه در صورت احتیاج تا گردن، چیزی بر او نیست. ⁽⁴⁾

مسأله 265- بهتر آن است که آن چیزی را که در موقع حاجت از سر پایین می اندازد با دست یا چیز دیگر از صورت دور نگهدارد تا به صورت نچسبد. ⁽⁵⁾*

مسأله 266- در پوشاندن صورت، به هر نحو که باشد، کفاره نیست. ⁽⁶⁾*

«استفاده از بوی خوش»

مسأله 267- استعمال عطرها مانند مشک، عود، عنبر و زعفران جایز نیست. ⁽¹⁾چه استعمال به بوییدن باشد یا خوردن یا مالیدن به لباس و بدن و همینطور پوشیدن لباسی که بوی عطر می دهد، گرچه قبلًا عطر به آن مالیده شده باشد.

مسأله 268- اگر در غذا و مانند آن چیز خوش بویی مانند زعفران باشد خوردن آن جایز نیست.

مسأله 269- بوییدن چیزهای خوش بو حرام است و چنانچه ناچار به پوشیدن لباس یا خوردن غذایی که بوی خوش می دهد گردد، باید بینی خود را بگیرد که بوی خوش به آن نرسد.

مسأله 270- اجتناب از گلها یا سبزیهایی که بوی خوش می دهد لازم است مگر بعضی انواع صحرایی؛ مانند بومادران، درمنه و خزامی که می گویند خوش بوترین گلها است. ⁽²⁾

مسأله 271- اجتناب از میوه های خوش بو؛ مانند سیب و به، لازم نیست و خوردن و بوییدن آنها مانع ندارد (گرچه احتیاط ترک آن است).

مسأله 272- بر محرم لازم نیست از بوی خوشی که در کعبه است اجتناب کند.

مسأله 273- گرفتن بینی از بوی بد حرام است ولی فرار کردن از آن به تند رفتن مانعی ندارد.

مسأله 274- خرید و فروش عطرها اشکال ندارد ولی نباید آنها را برای امتحان بو کند یا استعمال نماید.

مسأله 275- استعمال شامپو و صابون و خمیر دندان، اگر صدق بوی خوش کند،

جایز نیست ⁽¹⁾.

مسأله 276- کفاره خوردن چیزی که در آن بوی خوش به کار رفته، در صورتی که از روی علم و عمد باشد، یک گوسفند است.

«سرمه کشیدن»

مسأله 277- سرمه سیاه کشیدن اگر برای زینت باشد، حرام است هر چند قصد زینت نکند.

مسأله 278- سرمه غیر سیاه کشیدن، اگر زینت حساب شود حرام است هرچند قصد زینت نکند. ⁽²⁾

مسأله 279- اگر سرمه بکشد به چیزی که بوی خوش داشته باشد داخل در مسأله استعمال بوی خوش می شود که حکم آن گذشت.

مسأله 280- در حرمت سرمه کشیدن، تفاوتی میان زن و مرد نیست.

مسأله 281- سرمه کشیدن به چیزی که در آن بوی خوش ⁽³⁾نباشد کفاره ندارد.

مسأله 282- سرمه کشیدن در صورتی که ناچار باشد اشکال ندارد.

«زینت کردن»

مسأله 283- محرم باید از هر چیزی که زینت حساب می شود اجتناب کند، هر چند قصد ⁽⁴⁾او زینت نباشد.

مسأله 284- انگشتر به دست کردن به جهت زینت جایز نیست اما برای استحباب یا غرض دیگر مانعی ندارد. ⁽⁵⁾*

مسأله 285- حنا بستن در حال احرام، اگر زینت حساب شود، جایز نیست ولو قصد زینت نداشته باشد و در غیر این صورت مانعی ندارد و همینطور حنا بستن قبل از احرام مانع ندارد هر چند به قصد زینت باشد و اثرش تا زمان احرام باقی بماند.

مسأله 286- عینک زدن اگر ⁽¹⁾زینت نباشد اشکال ندارد، ولی اگر زینت محسوب شود جایز نیست. ⁽²⁾

مسأله 287- پوشیدن زیور برای زن محرم به جهت زینت حرام است بلکه اگر زینت باشد حرمت آن بدون قصد زینت نیز خالی از قوت نیست. ⁽³⁾

مسأله 288- زیورهایی را که زن عادت به پوشیدن آن قبل از احرام داشته، لازم نیست برای احرام بیرون بیاورد ⁽⁴⁾. ولی ⁽⁵⁾نباید آنها را به مرد ⁽⁶⁾نشان دهد حتی به شوهر خود.

«روغن مالیدن»

مسأله 289- مالیدن روغن و پماد چرب ⁽⁷⁾حرام است، اگر چه بوی خوش نداشته باشد.

مسأله 290- اگر در روغن بوی خوش باشد، چنانچه بوی خوش آن تا وقت احرام باقی بماند قبل از احرام نیز نباید استعمال کند.

مسأله 291- روغن مالیدن به جهت ضرورت و احتیاج عیبی ندارد. ⁽⁸⁾

مسأله 292- خوردن روغنی که در آن بوی خوش مثل زعفران نباشد مانعی ندارد.

مسأله 293- اگر در روغن بوی خوش نباشد مالیدن آن کفاره ندارد و اگر در آن بوی خوش باشد ⁽¹⁾کفاره اش یک گوسفند است هر چند از روی اضطرار باشد. ⁽²⁾

«گرفتن ناخن»

مسأله 294- جایز نیست محرم ناخن دست یا پای خود را بگیرد حتی بعض آن را و فرقی نیست با ناخن گیر باشد یا هر وسیله دیگر بلکه زائل کردن ناخن با دندان یا سوهان نیز جایز نیست.

مسأله 295- گرفتن ناخن دیگری عیبی ندارد گر چه دیگری نیز محرم باشد بنابراین محرم می تواند ناخن محرم دیگری را برای تقصیر بگیرد.

مسأله 296- اگر بقای ناخن موجب اذیت و آزار باشد مثل اینکه بعض آن جدا شده و بعض دیگر مانده و موجب ناراحتی می شود گرفتن آن جایز است لکن باید ⁽³⁾کفاره بدهد.

مسأله 297- برای هر ناخن دست تا به ده نرسیده باید یک مد طعام بدهد و همینطور است در ناخن های پا.

مسأله 298- اگر تمام ناخن های دست ها و پاها را در یک مجلس بگیرد باید یک گوسفند کفاره بدهد.

مسأله 299- اگر تمام ناخن های دست را در یک یا چند مجلس بگیرد و در مجلس دیگر یا چند مجلس دیگر تمام ناخن پاها را بگیرد باید دو گوسفند کفاره بدهد.

مسأله 300- اگر تمام ناخن دستها را بگیرد و ناخن پاها را کمتر از ده تا بگیرد یک

گوسفند برای ناخن دستها و برای هر یک از ناخن های پا یک مد طعام بدهد و همچنین است اگر تمام ناخن پاها را بگیرد و ناخن دست ها را کمتر از ده ناخن بگیرد ⁽¹⁾.

مسأله 301- اگر کسی کمتر از ده ناخن داشت و همه آنها را گرفت برای هر ناخن یک مد طعام بدهد. ⁽²⁾

آیةاللَّه خوئی متعرض این فرع نشده اند.

«زائل کردن مو»

مسأله 302- بر محرم حرام است زائل کردن موی خود یا دیگری هر چند دیگری محرم نباشد و در این حکم فرقی نیست میان موی کم و زیاد بلکه ⁽³⁾زایل کردن بعض از یک مو نیز حرام است.

مسأله 303- در ازاله مو، فرقی میان تراشیدن یا کندن یا قیچی کردن یا استفاده از موبر نیست، همانطور که فرقی میان اعضای بدن نیست.

مسأله 304- ازاله مو اگر از روی ضرورت باشد جایز است مثل مویی که چشم را اذیت می کند.

مسأله 305- اگر در وقت غسل یا وضو یا تطهیر، ⁽⁴⁾مویی بدون قصد کنده شود اشکال ندارد و کفاره هم ندارد.

مسأله 306- کفاره زایل کردن موی سر، به جهت ضرورت، دوازده ⁽⁵⁾⁽⁶⁾مد طعام است

که باید به شش مسکین بدهد یا سه روز روزه بگیرد یا یک گوسفند قربانی کند و یک مد تقریباً ده سیر است.

مسأله 307- کفاره زایل کردن موی سر، بدون ضرورت، یک گوسفند است. ⁽¹⁾

مسأله 308- کفاره ازاله موی زیر هر دو بغل یا یک بغل یک گوسفند است. ⁽²⁾

مسأله 309- ازاله مو از دیگری، محرم باشد یا غیر محرم، حرام است لکن کفاره ندارد. ⁽³⁾

مسأله 310- اگر عمداً به سر یا ریش خود دست کشید و یک مو یا بیشتر افتاد، باید یک کف طعام صدقه بدهد. ⁽⁴⁾هر چند التفات به افتادن مو نداشته باشد و حکم جدا شدن مو در موقع وضو و مانند آن گذشت.

«سایه قرار دادن (برای مردان)»

مسأله 311- سایه قرار دادن بر سر، برای مردان جایز نیست ولی برای زنان و کودکان اشکالی ندارد.

مسأله 312- حرمت سایه قرار دادن بالای سر، مختص به زمان طی مسافت است.

پس در حالیکه در محلی منزل کرده در منا باشد یا غیر آن، زیر سایه رفتن و با چتر و مانند آن سایه بر سر قرار دادن مانع ندارد اگر چه در حال راه رفتن باشد. بنابراین، مانعی ندارد در منا از چادر تا محلی که رمی جمرات را انجام می دهد با چتر برود و نیز جایز است. بعد از آنکه محرم به منزل رسید ولو در محله های جدید مکه برای رفت و آمد به مسجد الحرام در ماشین های سقف دار سوار شود یا زیر سایه برود.

مسأله 313- قرار گرفتن در سایه چیزی که بالای سر نباشد؛ مانند دیواره اتومبیل، مانعی ندارد. ⁽¹⁾*

مسأله 314- در حرمت زیر سقف رفتن، تفاوتی میان سواره و پیاده نیست.

مسأله 315- حکم مزبور اختصاص دارد به سایه متحرکی که با انسان حرکت می کند؛ مثل چتر و سقف ماشین و مانند آن و شامل سایه های ثابت مانند پلها ⁽²⁾و تونلها و پمپ بنزین نمی شود لذا عبور از زیر آنها اشکال ندارد.

مسأله 316- نشستن در زیر سقف، در حال طی منزل در شب و بین الطلوعین اشکال ندارد. ⁽³⁾

آیة اللَّه خوئی: مراد از استظلال تحفظ از آفتاب و سرما و گرما و باران و باد است پس اگر هیچ یک از آنها نباشد به طوری که وجود و عدم سایبان یکسان باشد اشکال ندارد و در این حکم فرقی بین شب و روز نیست.

آیة اللَّه سیستانی: در شبهای بارانی باید کفاره بدهد.

مسأله 317- نظر به این که مسجد تنعیم جزو مکه شده و مکه منزل است، کسی که از مسجد تنعیم برای عمره محرم شده است. می تواند سوار ماشین سقف دار شود یا زیر سایه دیگری برود.

مسأله 318- کسانی که در مسجدالحرام برای حج محرم می شوند تا عرفاً در منزل و

مکه هستند و در حال سیر برای خارج شدن از مکه نیستند می توانند استظلال کنند. ⁽¹⁾

مسأله 319- سایه قرار دادن به غیر سر، مانند شانه و دیگر اعضای بدن مانعی ندارد.

مسأله 320- محرم به محض رسیدن به مکه می تواند استظلال نماید هر چند هنوز به محل سکونت نرسیده باشد.

مسأله 321- سایه قرار دادن برای عذری مثل شدت گرما یا شدت سرما یا بارندگی اشکالی ندارد ولی کفاره ساقط نمی شود.

مسأله 322- اقوی کفایت یک گوسفند است در احرام عمره هر چند بیش از یک مرتبه سایه قرار داده باشد و یک گوسفند است در احرام حج هر چند بیش از یک مرتبه استظلال کرده باشد.

مسأله 323- کفاره سایه قرار دادن در حالِ طی منزل، یک گوسفند است؛ چه با عذر سایه قرار داده یا بدون عذر.

مسأله 324- اگر در اثر فراموشی یا ندانستن مسأله، سوار اتومبیل سقف دار شد و بعد از توقف اتومبیل و پیاده شدن متوجه شد کفاره ندارد ولی اگر در حال حرکت متوجه شد برای مقداری که تا زمان ایستادن اتومبیل بناچار زیر سقف قرار دارد باید کفاره بدهد. ⁽²⁾

«عقد کردن»

مسأله 325- ازدواج در حال احرام جایز نیست؛ خواه خودش صیغه عقد را بخواند یا به دیگری وکالت دهد، خواه عقد دائم باشد یا موقت و در این حال اگر عقد بخواند عقد او باطل است. همچنین است اگر محرم برای دیگری صیغه عقد بخواند گرچه او محرم نباشد.

مسأله 326- اگر زنی را در حال احرام برای خود عقد کند، با علم به محرم بودن، آن زن بر او حرام ابدی می شود.

مسأله 327- اگر کسی عقد کند زنی را برای محرمی و محرم دخول کند، پس اگر هر سه عالم به حکم و موضوع باشند بر هر یک از آنها یک شتر کفاره است. و اگر دخول نکند کفاره نیست، و در این حکم فرقی نیست بین آن که زن و عاقد محلّ باشند یا محرم و اگر بعضی از آنها عالم باشند و بعضی جاهل بر عالم کفاره است.

مسأله 328- جایز نیست محرم در مجلس عقد ازدواج برای شاهد بودن حضور پیدا کند ولی جایز است ⁽¹⁾* برای انجام عقد ازدواج شهادت دهد.

مسأله 329- اگر زنی احرام بسته باشد و مردی که محرم نیست او را به عقد خود درآورد، این عقد باطل است و چنانچه زن عالم بوده، موجب حرمت ابدی نیز می شود.

مسأله 330- خواستگاری در حال احرام جایز است، گرچه احتیاط استحبابی در ترک آن است.

مسأله 331- رجوع کردن به زنی که طلاق رجعی داده است مانعی ندارد.

«نگاه کردن به همسر از روی شهوت»

مسأله 332- جایز نیست محرم به همسر خود از روی شهوت نگاه کند. ⁽²⁾

مسأله 333- اگر محرم به همسر خود از روی شهوت نگاه کند و منی از او خارج شود کفاره اش یک شتر است ولی اگر منی خارج نشود ⁽³⁾یا از روی شهوت نگاه نکند و منی بیرون بیاید کفاره ندارد.

مسأله 334- اگر محرم به زن اجنبی نگاه کند ⁽⁴⁾و منی از او خارج شود کفاره اش یک شتر است اگر متمول باشد و اگر متوسطالحال باشد یک گاو بدهد و اگر فقیر است یک گوسفند کفاره بدهد.

«لمس کردن»