مشخصات کتاب

سرشناسه : انصاریان، حسین، ۱۳۲۳-

عنوان و نام پدیدآور : ادب و آداب زائر/تالیف حسین انصاریان.

مشخصات نشر : تهران: مشعر، ۱۳۸۷.

مشخصات ظاهری : ۹۵ ص. .م س ۲۱×۱۲

شابک : ۶۰۰۰ ریال 978-964-540-096-3

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع : حج.

موضوع : زیارت -- آداب و رسوم.

رده بندی کنگره : BP۱۸۸/۸/الف۸۷الف۴ ۱۳۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۵۷

شماره کتابشناسی ملی : ۱۲۰۸۸۰۹

اشاره

مقدمه

زیارت بیت الله الحرام، علاوه بر انجام مناسک فقهی، باید با ادب و آداب تربیتی، اخلاقی و معنوی همراه شود تا قبول حریم صاحب خانه گردد.

در این چند سفری که توفیق، رفیق راه زیارتم شد، با دقت در وضع برخی از زائران که احتمالًا به جهت ناآگاهی یا توجیه نشدن پیش از سفر، ادب و آداب این سفر بی نظیر معنوی را رعایت نمی کردند، در اندیشه نوشتن رساله ای مختصر در این زمینه برآمدم؛ به صورتی که روحانیون کاروان بتوانند در جلسات برای زائران بازگو کنند و زائران نیز در طول سفر ظرف چند ساعت از آن بهره مند گردند، تا به خواست حضرت دوست حجّی قابل قبول به جای آورند. این رساله با تکیه بر آیات قرآن و روایات معتبر تنظیم شده و در سفر حج و عمره برای زائران کاربرد معنوی خواهد داشت. ان شاء الله

حسین انصاریان

22/ 2/ 1386

مواقف کریمه

توفیق زیارت کعبه مشرّفه، نخستین عبادتگاهی که روی زمین و به فرمان حضرت حق برای عبادت انسان بنا شد، توفیقی خاص و عنایتی ویژه از سوی خدای مهربان است که نصیب بنده مؤمن می شود.

زائر از برکت این سفر، به ثواب عظیم و پاداش فراوانی می رسد که در دیگر سفرها چنین ثواب و پاداشی برای او میسّر نیست.

در این سفر روحانی و معنوی، چشم انسان به کعبه روشن می شود و به زیارت خانه ای موفّق می گردد که دو پیامبر بزرگ الهی، حضرت ابراهیم و اسماعیل 8 با کمال خلوص آن را بنا کردند ⁽¹⁾تا قبله عبادت عابدان، و رویکردی معنوی به سوی حق باشد.

کعبه، یک سنگ نشانی است که ره گم نشود حاجی، احرام دگر بند ببین یار کجاست!

در این سفر ملکوتی، زائر به خانه ای می نگرد که به فرموده امام صادق(ع) دارای دو سود معنوی و دو نصیب ملکوتی است:

«مَن نَظَر إِلی الکَعْبَةِ عارِفاً فَعَرَفَ مِن حَقِّنا وَحُرمَتِنا مِثلُ الَّذِی عَرَفَ مِن حَقِّها وَحُرْمَتِها، غَفرَ اللهُ لَهُ ذُنُوبَهُ کُلَّها وَکَفَاهُ هَمَّ الدُّنیا وَالآخِرَة»؛ ⁽¹⁾

«کسی که به کعبه به عنوان بیت الله و قبله عبادت بنگرد، و حق امامت و حرمت ما را بشناسد، مانند کسی که آگاه به حق و حرمت کعبه است، خداوند همه گناهانش را می آمرزد و همّ و غمّ دنیا و آخرت او را برطرف می سازد».

آری، زائر به زیارت خانه ای مشرّف می شود که از هر جهت در کمال اعتدال است؛ نه همچون قصر کاخ نشینان است که از خون دل ضعیفان و غارت شدگان ساخته شده باشد و نه چون ویرانه جغدهای افسرده و دل شکسته است.

خانه ای است که بنا، مصالح، طول و عرض، حجم و مقدار سطحی که به خود اختصاص داده، به همه می آموزد تا در تمام کارها جانب اعتدال را رعایت کنند و از افراط و تفریط بپرهیزند.

روح و معنویت این خانه «توحید» است، و زبانش «وحی»! که از افق قلب محمّد(ص) در کنار آن طلوع کرد و نفوذ و پیامش را به سراسر عالم گسترانید.

(لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبارَکاً وَ هُدیً لِلْعالَمِینَ) ⁽¹⁾.

کعبه پرچم دولت خدا، حکومت حق و نشانه و علامت همه ارزش هاست، و سر فرود آوردن در برابر این پرچم و اطاعت از حقایقی که رمز و راز آن است و به صورت وحی تجلّی دارد، برهمگان به صورت یکنواخت واجب و لازم است.

به عبارت دیگر، گشتن و طواف دور آن برای زائران عملی است الهی و ملکوتی که به تصفیه روح و جان و سعادت دنیا و آخرت می انجامد.

بر همه مسلمانان سرزمین های مختلف، واجب است با حضور ذهن و توجه قلبی و با نظمی ویژه به صف عبادت در آیند و روزی پنج نوبت با تواضع رو سوی کعبه نموده، پیشانی بر خاک سایند. حتی مردگان خود را در قبر در این صف خوابانیده، رو به کعبه گذارند، و نیز حیوانات را به هنگام ذبح در این صف در آورند تا با گوشت حلال تغذیه کنند.

زائران باید از توجه به کعبه، به توحید، نبوّت

پیامبران، ولایت اهل بیت:، و ارزش های معنوی، پی ببرند و چراغ هدایت را در قلب خویش بیفروزند.

کعبه و مشاهد مشرّفه و مواقف کریمه متصل به آن، از چنان ارزش و عظمتی برخوردار است که امام حسن مجتبی بیست و پنج بار این راه را پیاده پیمود؛ این پیاده رَوی به سبب دریغ از بذل مال در راه آن نبود، بلکه معرفت به عظمت خانه و ارزش این سفر، آن حضرت را به پیاده رفتن به سوی آن نقطه امن وا می داشت.

کاروانی که به سوی کعبه حرکت می کند، باید بداند و آگاه باشد که سفرش به سوی منطقه امن الهی است؛ حریمی که گیاهان و حیوانات آن نیز باید صدمه و گزندی نبینند.

برخلاف آموزه های یهودیان و مسیحیان- که اسلام را دین خشونت می پندارند- اسلام، دین صلح و آرامش و حفظ حریم هاست؛ مگر این که دشمن قصد تعدّی داشته باشد. اگر در اسلام جهادی واقع می شود، برای علاج و درمان طغیان های بشری و پایان دادن به ظلم و ستم است.

زائران باید با توجه به اعمال و مناسک هریک از این مکان های مقدّس، پای در این سفر معنوی بنهند تا به حقیقت، به ادای حجّی ابراهیمی موفق شوند و زیارت و حجشان کامل و جامع شده، مورد قبول حضرت حق باشد. سهل انگاری و کوتاهی در انجام عبادات حج، موجب

ناقص ماندن و نرسیدن به نقطه قبولی است.

شیخ صدوق/ آورده است:

حاجیان بر سه گروه اند:

اول: کسانی اند که بهره آنان افزون تر است؛ گناهان گذشته و آینده شان آمرزیده می شود و خدا، آنها را از «عذاب قبر» مصون و محفوظ خواهد داشت.

دوم: کسانی اند که گناهان گذشته آنها آمرزیده می شود و در بقیه عمر باید عمل را از سر بگیرند.

سوم: کسانی هستند که فقط اهل و مالشان حفظ می شود؛ یعنی حجّشان قبول نمی شود. ⁽¹⁾زائری که آداب این سفر، و حقوق همسفرانش را رعایت ننماید، از ثواب و پاداش حج محروم است و تنها بهره اش از حج این است که زنده به سوی مال و اهلش بازگردد!

برای دانستن ثواب و پاداش حج به روایت بسیار مهم و فوق العاده ای که از امام باقر(ع) نقل شده، توجه کنید:

«محمد بن قیس می گوید: از حضرت باقر(ع) شنیدم که این حدیث را در مکه برای مردم می فرمود:

رسول خدا(ص) نماز صبح را با اصحاب خواند، سپس

تا طلوع خورشید با آنان به نقل حدیث و گفت وگو پرداخت. مردم، یکی پس از دیگری از محضرش برخاسته، رفتند؛ تا جایی که جز دو نفر کسی باقی نماند. یکی، مردی انصاری از اهل مدینه و دیگری، مردی ثقفی از اعراب بادیه نشین بود.

پیامبر به آن دو نفر فرمود: می دانم که شما حاجتی دارید و می خواهید مسأله ای سؤال کنید. اکنون اگر بخواهید، من شما را به حاجتی که دارید، پیش از آن که از من بپرسید، خبر دهم، و اگر مایلید، شما از من سؤال کنید. آن دو نفر گفتند: یا رسول الله! شما بگویید، چرا که گفتار شما چشم کور را روشنی می بخشد و هر شکّ و شبهه ای را دور کرده، ایمان را پابرجاتر می کند.

پس از آن، رسول خدا(ص) رو به مرد انصاری کرد و از او خواست تا مسأله شخص دوم را- که بادیه نشین بود- مقدم دارد، تا او زودتر به منزل خود برسد. از این رو، فرمود: ای برادر انصاری! اوّل نوبت را به او بده، تو از قومی هستی که دیگران را برخود مقدم داشته، ایثار می کنند. حال، آیا حاضری که او مسأله خود را مقدم بدارد، چون تو اهل قریه ای و این ثقفی، صحرانشین است و راهش دور. گفت: بلی؛ رسول خدا(ص) به آن مرد ثقفی فرمود:

آمده ای که از من درباره وضو و نمازت بپرسی که چه ثوابی در آنهاست؟!

... آنگاه ثواب وضو و نماز او را بیان کرد. سپس

به آن شخص انصاری فرمود: اما تو ای برادر انصاری! آمده ای که درباره حج و عمره خود بپرسی که چه ثوابی دارد؟!

بدان هرگاه که تصمیم به حج گرفتی و راه حج را برگزیدی، سپس سوار مرکب شدی و گفتی: «به نام خدا» و مرکب حرکت کرد، هرگامی که به زمین می نهی و برمی داری، خدا برای تو پاداشی نوشته، و گناهی را پاک می کند؛ هنگامی که احرام بستی و لبیک گفتی، خداوند به ازای هر لبیک تو، ده حسنه می نویسد و ده گناهت را محو می نماید.

و همین که هفت مرتبه طواف بیت را انجام دادی، با خدا عهد و پیمانی می بندی که خدا تو را عذاب نکند.

و چون دو رکعت نماز طواف را نزد مقام ابراهیم(ع) به جای آوردی، برایت دو هزار رکعت نماز پذیرفته شده می نویسد.

و همین که سعی صفا و مروه را انجام دادی، پاداش کسی را خواهی داشت که با پای پیاده حج گزارده باشد و هفتاد غلام مؤمن را در راه خدا آزاد کرده باشد.

هنگامی که وقوف در عرفات را تا غروب به جاآوردی، اگر گناهانی به تعداد تمام ریگ های صحرای «عالج ⁽¹⁾» و کف دریاها داشته باشی، خدا آنها را می آمرزد.

و چون به منا آمدی و ریگ های خود را به جمره ها زدی، به ازای هر ریگ پرتاب شده، ده حسنه نوشته می شود و این ثواب در بقیه عمرت همواره ثبت می شود ...

و همین که سر خود را تراشیدی، به تعداد هر مویی حسنه ای نوشته می شود و این ثواب را نیز در بقیه عمرت همواره می نویسند ...

و چون قربانی کردی، به ازای هر قطره خونی که از قربانی به زمین می ریزد، خداوند حسنه ای برایت می نویسد ...

و چون از منا به مکه بازگشتی و طواف زیارت انجام دادی و نزد مقام ابراهیم(ع) دو رکعت نماز طواف به جا آوردی، فرشته ای به شانه ات می زند و می گوید:

گناهان گذشته ات آمرزیده شد، پس از حالا تا صد و بیست روز عمل را از سر بگیر!» ⁽¹⁾زائران حرم باید توجه داشته باشند که در احادیث دیگر، پاداش ها و ثواب هایی بیان شده که عقل از درک آن عاجز است. در عین حال، این مجموعه احادیث، گوشه ای از پاداش عظیم زائران را بیان کرده اند.

محیط امن و امان

اشاره

زائر همواره و در هر لحظه باید توجه داشته باشد که

به محیطی گام نهاده که برای همه موجودات، محیط امن و امان است؛ محیطی که درختان آنجا، بدون آن که آنها را با قفس های آهنین زره پوش کنند، از تجاوز در امان اند، حتی شاخه ها و بیخ و بن و ریشه و نیز بوته ها در مصونیت اند.

حتی اگر به درختی که در حرم ⁽¹⁾روییده و شاخه هایی از آن به بیرون حرم سر در آورده، به احترام این که اصل آن در حرم است، نمی توان تجاوز کرد و از آنها شکست و نیز اگر درختی در بیرون حرم روییده ولی شاخه ای از آن سر به حرم کشیده باشد، به هیچ جای آن درخت نمی توان ارّه گذاشت و تجاوز کرد، و یا شاخه آن را شکست!

در محیطی قدم می گذارند که حیوانات و پرندگان و آهوان صحرا چهارفرسخ در چهارفرسخ از تعرّض انسان در امان اند؛ بنابراین نمی رمند، و نمی توان آنها را وحشت زده کرد و رم داد. خلاصه این که حیوانات، پرندگان و گیاهان همه در محیط امن الهی به سر می برند و هیچ کس در محدوده حرم حقّ تعرّض بدانها را ندارد.

«مسافران به سوی بیت، به محیطی وارد می شوند که اگر کسی در آنجا کبوتری را از دسته کبوتران رَم دهد، برای جبران این بی انضباطی باید یک گوسفند کفّاره دهد،

و هرگاه آن کبوتران رفتند و به جای خود بازنگشتند باید به تعداد هر کبوتر یک گوسفند کفّاره بدهد.

به محیطی درمی آیند که حمل اسلحه و ابزار اسلحه در آنجا ممنوع و جرم است، باید دل هرکسی در آن محیط، آرام و مطمئن باشد که احدی به او تعرّض نمی کند.» ⁽¹⁾حاجی به محیطی گام می نهد که اگر از کسی نسبت به دیگری ظلمی سرزند، در حکم الحاد و خروج از دین و به منزله بی دینی است.

به محیطی می رود که اگر کسی مال بی سرپرستی از قبیل: چمدان، و کیف و اشیای دیگر- چه گران قیمت و یا ارزان- جلوی پای خود دید، نباید آن را بردارد و اجازه ندارد حتی انگشت پایی به آن بزند.

اینها احکام الهی محیط حرم است چه موسم حج باشد و چه در غیر موسم حج؛ برای همه نیز یکسان است چه زائر و چه غیر زائر؛ چه مُحرم و چه غیرمُحرم!

البته برای زائران و حاجیان در موسم حج از ابتدای میقات تا پایان اعمال، تکالیف بیشتر و انضباطات فوق العاده تری وجود دارد که لازم است مراعات کنند ⁽²⁾، و بی تردید رعایت آن آداب، زمینه قبولی حج است.

در اینجا و با رعایت اختصار، آداب لازم برای هر زائر، به فراخور حال آورده می شود؛ باشد که مسافران حرم امن الهی، آنها را رعایت کنند و حج خود را با رعایت آن آداب، به مرحله قبولی برسانند.

1. هزینه سفر

کسی که قصد حج یا عمره دارد، لازم است هزینه این سفر را از مال حلال و پاک بپردازد. مال حلال و پاک، مالی است که از طریق کسب مشروع و زحمت و کوشش صحیح به دست آمده باشد و حتی ذرّه ای آغشته به مال غصب، رشوه، دزدی، ربا، کم فروشی، حقّ ارث دیگران، اختلاس، و مال به دست آمده از راه فتنه گری و فساد در آن نباشد، و همه خمس و زکات و حقوق واجب و شرعی آن را پرداخته باشد.

حتی اگر ذرّه ای از مال حرام در این سفر آغشته با مال حلال باشد، یقیناً مانع از قبولی است، چه رسد به این که همه هزینه سفر از حرام باشد!! چه، در این صورت صاحبان مال حرام، نه مستطیع اند و نه می توانند به این سفر معنوی بروند.

آنان که خمس و زکات مال حلال به دست آمده را نپرداخته اند، براساس آیات و روایات و فتوای همه فقهای شیعه، ثروتشان مخلوط به حرام است، و باید برای پاک شدن

ثروتشان تا آخرین درهم و دینار خمس و زکاتشان را بپردازند، آنگاه از آن پول تصفیه شده، حوله احرام و کفش لازم را بخرند، و پول قربانی را جدا بگذارند، و بقیه هزینه سفر را تأمین نمایند.

امام صادق(ع) می فرماید:

«مَن أَنفَقَ دِرهماً فِی الحَجّ کانَ خَیراً لَهُ مِن مِأئَهِ أَلفِ دِرهَمٍ یُنفِقُها فی حَقٍّ ...

وَرُویَ أَنَّ دِرْهَماً فِی الحَجِّ خَیرٌ مِن أَلفِ أَلفِ دِرهَمٍ فِی غَیْرِهِ، وَدرهمٍ یَصِلُ إِلی الإِمامِ مِثل أَلف أَلف دِرْهَمٍ فِی حَجٍّ.

وَرُوی أَنَّ دِرْهماً فِی الحَجِّ أَفْضَل مِن أَلفَی أَلف دِرهَمٍ فیما سواهُ فِی سَبیلِ اللهِ عَزّوَجَلَّ». ⁽¹⁾

یک درهم هزینه کردن در راه حج، بهتر است از صدهزار درهم در راه دیگری که آن هم حق باشد.

و روایت شده انفاق یک درهم در حج، بهتر از یک میلیون درهم در غیرحج است.

و یک درهم سهم امام را پرداختن، مانند هزینه کردن هزار هزار درهم در حج است.

و پرداختن درهمی در حج، بهتر از هزار هزار درهم در غیر آن است.

پس بیایید با پرداخت خمس و زکات و پاک کردن

اموال خود، در هنگام احرام لبیک بگوییم و بشنویم، مبادا در جوابمان بگویند: «لا لَبَّیْکَ وَلا سَعْدْیکَ ...».

رسول خدا(ص) فرموده:

«کُلُّ نَعیمٍ مَسؤُولٌ عَنْهُ صاحِبُهُ الّا ما کانَ فی غَزْوٍ أو حَجٍّ»؛ ⁽¹⁾

«از هر نعمتی پرسش خواهد شد مگر پولی که در جهاد و حج هزینه شود».

از امام صادق(ع) نیز روایت شده: هنگامی که حضرت موسی(ع) حج به جای آورد، جبرئیل نزد او آمد. به جبرئیل گفت:

برای کسی که حجّ این خانه را با نیت صادقانه و هزینه پاک و حلال به جای آورد، چه پاداشی است؟

خداوند به جبرئیل وحی کرد که به او بگو: او را در رفیق اعلی با پیامبران، صدّیقان، شهدا و صالحان قرار می دهم و اینان، رفیقانی نیکو هستند. ⁽²⁾پس اگر کسی ثروتش را از راه حرام به دست آورده باشد، مستطیع نیست، اگر هم مال حلال مخلوط به حرام دارد، لازم است پیش از سفر حج تصفیه کند، و اگر پس از تصفیه به اندازه هزینه حج باقی بماند، مستطیع است.

حضرت موسی بن جعفر(ع) فرمود:

ما(اهل بیت) سه چیز را از اصل مال خویش یا مال پاک خود می پردازیم:

اگر در میان زائران خانه خدا، کسانی باشند که تحت تأثیر آیات حج و روایات آن، و آداب ظاهری و باطنی اش قرار نگیرند و مال و باطن و اعمال و اخلاق خویش را تصفیه نکنند، باید پیش از ورود به عرصه ملکوتی حج از خواب غفلت بیدارشان کرده، حجاب های ظلمانی را از چهره قلبشان زدود تا به پاک کردن مال خود از حرام و پرداخت خمس و زکات اقدام نمایند؛ چرا که در غیر این صورت، لایق ورود به عرصه حج نمی شوند و حجّی مقبول به حضرت محبوب ارائه نخواهند داد.

وظیفه روحانیون کاروانهاست که وظایف زائران را در این سفر معنوی گوشزد کنند و بر مسافران حرم امن الهی هم واجب است که آن حقایق را با تمام وجود فراگیرند تا هنگامی که از سفر برمی گردند، در گفتار و کردارشان تحوّلی عمیق ایجاد شده باشد، تا دیگران هم میل ورود به عرصه این سفر معنوی را پیدا کنند و پس از مدتی، جامعه ای ایمن از همه شرور ساخته شود و رعب و ترس و بی اعتمادی، تبدیل به امنیت و اعتماد و محبت

گردد و دادگستری ها بیکار شوند، و زندان ها در گوشه گوشه ممالک اسلامی به گلستان و بوستانی برای زندگی پاکان تغییر شکل دهد.

اتمام عمل، همیشه با حصول نتیجه منظور است، اگر زائر در سفر حج خود به حقایق الهی و نظامات اسلامی، و حالات ملکوتی آراسته شد و درون و برونش و مال و اموالش از ناپاکی ها و ناخالصی ها پیراسته گشت و پس از بازگشت، چه با عمل و چه با گفتار، مبلّغ حقایق شد و برای خدا واقعیات معنوی را به دیگران انتقال داد، حج و عمره را به اتمام رسانده است. ⁽¹⁾

2. نیت

زائر باید به حقیقت نیت خود پیش از سفر، توجه داشته باشد؛ هر عبادتی که با نیت صادقانه و برای خدا انجام گیرد، عبادت واقعی محسوب می شود و شایسته قبولی درگاه حق بوده، مستوجب پاداشی عظیم است.

عبادت، اگر خالصانه و به قصد فرمان بردن از حق صورت گیرد، به تکلیف عمل شده، و اگر غیر از این باشد، مشقّت و زحمتی بدون پاداش از انسان صادر شده و قابل قبول حق نخواهد بود؛ و در نهایت در پرونده عمل به عنوان ادای تکلیف ثبت نمی شود. و به فرموده

قرآن برباد می رود:

(وَ قَدِمْنا إِلی ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً)؛ ⁽¹⁾

«و ما به بررسی و حسابرسی هر عملی که به عنوان عمل خیر انجام داده اند می پردازیم، پس همه آنها را [که به نیت غیرخالصانه و به ریا و خودنمایی انجام گرفته] غباری پراکنده می سازیم».

زائر باید با توجه به خدا و قیامت و الگو گرفتن از اولیای الهی به ویژه انبیا و اهل بیت: نیتش را خالص قرار دهد و آن را آلوده به هوای نفس ننماید و در این عبادت جز به «وجه الله» نظری نداشته باشد:

(إِنَّما نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لا نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزاءً وَ لا شُکُوراً). ⁽²⁾

باری، هدف زائر بیت الله الحرام نباید سیاحت، تجارت، استراحت، تماشای مملکت دیگر و ... باشد؛ چرا که به پیکره معنویت این سفر خدشه وارد می شود.

در هر صورت اگر عمل، حرکت، کوشش و انجام مسؤولیت بر نیت پاک و صادقانه استوار باشد، ماندنی است و شایسته قبولی حضرت حق! و پاداش بزرگ و اجر عظیم برآن مقرر خواهد شد.

امام سجاد(ع) در این باره می فرماید:

«لا عَمَلَ الّا بِنِیَّةٍ»؛ ⁽¹⁾

عمل جز با نیت واقعی تحقق پیدا نمی کند، [و عمل بدون نیت صادقانه عمل نیست].

«نیت» به منزله ریشه عمل است و درخت عمل با نیت پاک و خالصانه و صادقانه میوه ابدی می دهد. از این رو، رسول خدا(ص) نیت مؤمن را از عملش بهتر می داند. حضرت صادق(ع) از رسول خدا(ص) روایت می کند:

«نِیَّةُ المُؤْمِنِ خَیْرٌ مِنْ عَمَلِهِ وَنِیَّةُ الکافِرِ شَرٌّ مِن عَمَلِهِ وَکُلُّ عامِلٍ یَعمَلُ عَلی نِیَّتِهِ»؛ ⁽²⁾

«نیت مؤمن از عملش بهتر است و نیت کافر از عملش بدتر، و هر عمل کننده ای براساس نیتش عمل می کند».

3. توبه واقعی

زائر چون می خواهد وارد حریم امن حق شود، باید پیش از سفر، خود را برای حضور در محضر خداوند آماده کند؛ آمادگی برای حضور به این است که اگر باطنی آلوده به حسد، حرص، طمع، ریا، کبر، عجب، نفاق، کینه، بغض و خشم دارد، همه آنها را با توجه به حق و اوضاع عجیب قیامت از صفحه باطن پاک کند، و اگر

به اعمالی زشت و ناروا چون: ظلم، ستمکاری، غیبت، تهمت، حرام خواری، فحش و ناسزا، دروغ، بریدن نان مردم، چشم و همچشمی و ... آلوده است، همه را ترک کند، و عزم جدّی و راستین داشته باشد که در آینده به این آلودگی ها بازنگردد؛ چرا که توبه واقعی، جز پاک سازی باطن، ترک اعمال ناروا، پشیمانی از گذشته و عذرخواهی از خدا نیست.

شستشویی کن و آنگه به خرابات خرام تا نگردد ز تو این دیر خراب آلوده

تائب حقیقی و بازگشت کننده به حق باید علاوه بر ادای حقوق شرعی و الهی، حقّ الناس را نیز ادا نماید.

ناراضیان از خود را، به خصوص اگر پدر و مادر، زن و فرزند و اقوامش باشند، از خود راضی کند که این هم، رشته ای از توبه و رجوع به حضرت حق است؛ زیرا حضرت حق به انسان فرمان داده که به پدر و مادر و زن و فرزند و خویشان و اقوام، احسان و نیکی کند و یقیناً بدرفتاری با آنان، سرپیچی از فرمان خدا و معصیت است و توبه از این معصیت، کرنش در برابر خداست.

درباره آثار «توبه حقیقی» از امام صادق(ع) چنین روایت شده است:

«إذا تَابَ العَبْدُ تَوبةً نَصُوحاً أحَبَّهُ اللهُ فَسَتَرَ عَلَیْهِ فِی الدُّنْیا وَالآخِرَةِ فَقُلْتُ وَکَیْفَ یَسْتُرُ عَلَیْه؟ قالَ:

یٌنسی مَلَکَیه مَا کَتَبَا عَلَیهِ مِنَ الذُّنُوبِ وَیُوحِی إلی جَوارِحِهِ اکْتُمِی عَلَیْهِ ذُنُوبَهُ وَیُوحی إلی بِقاعِ الأَرضِ اکتُمی مَا کان یَعْمَلُ عَلَیْکَ مِنَ الذُّنُوبِ فَیَلقی اللهَ حینَ یَلْقاهُ وَلَیسَ شَی ءٌ یَشهَدُ عَلَیْهِ بِشَی ءٍ مِنَ الذُّنُوبِ»؛ ⁽¹⁾

«هنگامی که بنده ای از گناهانش توبه کند- [توبه ای که همه گذشته اش را جبران نماید و آینده ای پاک برای او تدارک کند، توبه ای که پس از آن به گناه برنگردد و ریشه درخت ناپاک گناه را در وجودش بخشکاند]- با چنین توبه ای محبوب خدا می شود، و پروردگار در دنیا و آخرت نسبت به گناهانش پرده پوشی می کند».

معاویه بن وهب که راوی روایت است، می گوید:

به حضرت صادق گفتم: این پرده پوشی چگونه است؟ حضرت فرمود: همه گناهان بنده را که دو فرشته موکل بر او در حافظه خود ثبت کرده اند، از یادشان می برد و از صفحه ذهنشان محو می کند و به اعضا و جوارح توبه کننده، وحی می رسد که گناهانش را از او پنهان کنند، و به قطعه های زمینی که در آن گناه کرده، وحی می شود که آنچه گناه بر روی زمین مرتکب شده بر او بپوشانند؛ پس خدا را در حالی ملاقات می کند که شاهدی بر گناهانش وجود ندارد».

امام باقر(ع) می فرماید:

«إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی أَشَدُّ فَرَحاً بِتَوْبَةِ عَبْدِهِ مِنْ رَجُلٍ أَضَلَّ رَاحِلَتَهُ وَ زَادَهُ فِی لَیْلَةٍ ظَلْمَاءَ فَوَجَدَهَا فَاللَّهُ أَشَدُّ فَرَحاً بِتَوْبَةِ عَبْدِهِ مِنْ ذَلِکَ الرَّجُلِ بِرَاحِلَتِهِ حِینَ وَجَدَهَا»؛ ⁽¹⁾

«بی تردید خدا به توبه بنده اش خوشحال تر است از مردی که مرکب و زادش را در شب تاریک گم کرده و آن را یافته است؛ خدا از توبه بنده اش مسرورتر است از مردی که گم کرده اش را می یابد».

با چنین توبه ای که قرآن و روایات برآن تأکید دارند، ظاهر و باطن انسان غرق طهارت و پاکی می شود و سبکبار و سبکبال، زمینه حضور در محضر حق برایش فراهم می آید و زائری می شود که حجّ ابراهیمی از افق وجودش طلوع می کند.

4. وصیت

نوشتن وصیتنامه، از مؤکدات اسلام است و از آنجا که زائر از وطنش تا کعبه، راه طولانی و دوری را طی می کند و به منطقه ای می رود که میلیون ها نفر در آن اجتماع می کنند و احتمال دارد حادثه غیرمترقبه ای روی

دهد، لازم است نسبت به اموال و امورش با مشورت دانایان و آگاهان به مسائل اسلامی، وصیت روشنی بنویسد و برای خود، وصیّ قابل و لایقی تعیین کند و از چند نفر افراد مورد وثوق بر وصیتنامه اش به عنوان شاهد و ناظر امضا بگیرد. و وصیت خود را به گونه ای تنظیم کند که برای وصی و ورثه اش سختی و مشکلی پیش نیاید و بتوانند با آرامش و اطمینان و خیال راحت به اجرای وصیت اقدام کرده، با رهایی میّت از قیود و تکالیفش، برزخ و قیامت آرامی برایش تدارک ببینند.

در وصیتنامه قید کند که ثلث مالش را که حقّ اوست، برای رضای خدا در اموری چون: تبلیغ دین، قرض الحسنه، حلّ مشکل خویشان، چاپ کتاب های مذهبی، تأسیس وتجهیز مدارس، درمانگاه ها، بیمارستان ها، وسایر امور خیر هزینه کنند، و چه بهتر و به رضای حق نزدیک تر که خود را پیش از سفر، وصیّ خود کند و ثلث مالش را در اموری که ذکر شد، هزینه نماید و سپس به سوی کعبه و مواقف کریمه و مشاهد مشرّفه حرکت نماید.

5. سخاوت

چنان که از روایات و معارف اسلام استفاده می شود، زائر در این سفر روحانی و ملکوتی تا جایی که برایش میسّر است، باید پول لازم همراه خود بردارد تا سفرش را

به رفاه، خوشی، سلامت و گشایش بگذراند، و اگر همسفران یا دیگر زائران به مشکل مالی دچار شدند، بی دریغ و کریمانه از مال و ثروتش به آنان بپردازد و مشکل آنان را حل نماید. هرکجا و در همه موارد اسراف نکوهش شده، مگر در این سفر که به هر صورت، هزینه خود و دیگران کند، اسراف نیست.

رسول گرامی فرموده است:

«میانه روی و اقتصاد در همه جا بهترین راه خرج و هزینه کردن مال است و خداوند، اسراف را دوست ندارد؛ مگر در سفر حج». ⁽¹⁾نمونه بهتر و عالی تر در این زمینه، کار بزرگ پیامبر اکرم(ص) است که صد شتر در منا قربانی کرد که به قیمت امروز، دارای ارزش بسیاری است؛ شصت شتر را خود نحر کرد، و چهل شتر را اختصاص به داماد و پسرعمویش امیرمؤمنان(ع) داد که او نحر کند و او هم از طرف خود و همسر گرامی اش فاطمه اطهر(س) قربانی کرد و گوشت این قربانی ها را به دست مبارکش به نیازمندان داد تا درسی برای همه زائران باشد.

رسول خدا(ص) در یک حج مستحبی، همسران خود را همراه برد و در آن سفر، دوازده هزار دینار خرج آن کاروان شد.

ارزش هر دینار سکه طلای ناب آن روز به قیمت امروز، پول هنگفتی می شود و پیامبر اسلام(ص)- که دقیق ترین انسان ها در هزینه کردن مال بود- از چنان هزینه ای در سفر حج دریغ نورزید. ⁽¹⁾سفرهای پیشوایان پاک ما هم به حج، سفرهای پرهزینه ای بود، که البته قسمت عمده ای از هزینه سفر خرج همسفران، و پرداخت به زائرانی می شد که دچار مشکل مالی می شدند.

6. رهایی از هر قید و بند

برخی از زائران در وطن برای خود سرگرمی ها و مشغولیت هایی دارند که در طول سفر، حتی در انجام مناسک حج، قلب و باطنشان متوجه آنهاست و حجّ خود را در بی خبری و غفلت انجام می دهند. و جمعی از زائران نیز در این سفر، دل مشغولی هایی برای خود می سازند که از لذت معنوی این سفر الهی و ملکوتی بی بهره می شوند. عده ای از آنان با آرامش و امنیت خاطر، سفر می کنند ولی با تماس های مکرری که از مدینه و مکه با اهل و عیال و دوستان و مراکز کسب و تجارتشان می گیرند، به طرف ناامنی و اضطراب درون می روند و از حجّ ابراهیمی باز می مانند.

چه خوب است که زائر از ابتدای سفر، زمینه فراغت بال و امنیت خاطر را برای خود فراهم سازد و در این مدت کوتاه خود از تعلقات مادی دست شسته، مناسک حج را فقط با یاد خدا و توجه به قیامت سپری کند، و از اعمال روح بخش حج، درس بگیرد؛ درس اخلاص، تسلیم، وفاداری، قطع علایق مانع از عبادت، صفا و یکرنگی، توجه به قیامت، جهاد با نفس، مؤدب شدن به آداب اسلامی ... و پس از بازگشت از سفر، سرمشق و الگوی حسنه ای برای خانواده و دیگران شود.

به راستی اگر در این سفر معنوی انسان با گذشته اش تفاوتی نکند، و در اعمال و اخلاقش تغییری حاصل نگردد، بهره ای از این سفر معنوی نبرده و حاجی به معنای واقعی نگشته!

مناسک، قوانین، عبادات و واقعیات این سفر، امتحانی از جانب خدا برای بندگان است، تا در فضای این امتحان و تحمل مشقت های این عرصه و انجام صحیح مناسک، از زشتی ها پاک شوند و به ارزش ها و فضایل آراسته گردند.

امیرمؤمنان(ع) در رابطه با شهر مکه- که در دل کوه های سخت و ریگزارها و خاک و رمل قرار گرفته و کعبه که با سنگ های خارا و معمولی ساخته شده، و مشعر و عرفات و منا که در پستی ها و بلندی ها و فاقد طراوت

و خرّمی و خالی از باغ و بستان و گلزار قرار گرفته- می فرماید:

«وَ لَکِنَّ اللَّهَ یَخْتَبِرُ عِبَادَهُ بِأَنْوَاعِ الشَّدَائِدِ وَ یَتَعَبَّدُهُمْ بِأَلْوَانِ الْمَجَاهِدِ وَ یَبْتَلِیهِمْ بِضُرُوبِ الْمَکَارِهِ إِخْرَاجاً لِلتَّکَبُّرِ مِنْ قُلُوبِهِمْ وَ إِسْکَاناً لِلتَّذَلُّلِ فِی نُفُوسِهِمْ وَ لِیَجْعَلَ ذَلِکَ أَبْوَاباً فُتُحاً إِلَی فَضْلِهِ وَ أَسْبَاباً ذُلُلًا لِعَفْوِهِ»؛ ⁽¹⁾

«ولی خداوند بندگانش را به انواع سختی ها امتحان می کند، و با کوشش ها و مجاهدت های گوناگون به بندگی و عبادت وامی دارد، و به اموری که ناخوشایند به نظر می رسد، می آزماید، تا کبر و تکبر را [که از اوصاف شیطان است و سبب رجم و لعن او شد] از دل هایشان بیرون نماید، و فروتنی و خاکساری را در جانشان بنشاند، تا با این گونه آزمایش ها، درهای فضل و رحمتش را به رویشان بگشاید و اسباب عفو و گذشتش را به آسانی به آنان عنایت فرماید».

7. خوشرفتاری با همراهان

نرمی در کلام، استخدام لغات زیبا و با معنا، نگاه محبت آمیز، مهرورزی، زدودن غم از چهره همراه، لبخند بر لب داشتن، همکاری در کارها، دیگری را بر خود مقدم

داشتن، الفت و انس و جوشش با همسفران، از مصادیق خوش رفتاری است که به ویژه در سفر حج بسیار پسندیده و دارای پاداش است. چنین رفتارهایی، سبب جذب دیگران شده، یاران و دوستان را به انسان علاقه مند می سازد؛ دوستان و یارانی که ممکن است در طول سفر و هنگام بازگشت به وطن هریک کلیدی برای حلّ مشکل یا مشکلات انسان شوند.

قرآن درباره خوش رفتاری با دیگران، فرامینی را به پیامبر عزیز اسلام داده و آن حضرت آن دستورها را تا آخر عمر نسبت به دیگران به کار بستند و همان رفتار موجب رونق اسلام و اضافه شدن نفر و نیرو به مکتب حق و عامل عشق ورزی دیگران به پیامبر می شد.

(فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شاوِرْهُمْ فِی الأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ)؛ ⁽¹⁾

«پس به مهر و رحمتی از سوی خدا [که در افق وجودت طلوع داد] با مردم نرم خوی و خوشرفتار شدی و اگر درشت خوی و سخت دل بودی، یقیناً از اطرافت پراکنده می شدند. پس براساس همین مهر و رحمتی که خدا در وجودت نهاده، از آنان نسبت

به کارها و برخوردهای ناخوشایندشان درگذر، و برای آنان طلب آمرزش نما، و در کارها با آنان به مشورت بنشین، و چون عزم کاری کردی، برخدا توکل کن؛ زیرا خدا توکل کنندگان را دوست دارد».

زائر با بهره گیری از این آیه شریفه، باید توجه داشته باشد که خوشرفتاری با همراهان و همسفران، نسیمی الهی و بهره ای ملکوتی است و بدرفتاری و ترشرویی و سخت گرفتن با همراهان، نشانه ای از سموم دوزخ و حرارت آتش جهنم است.

زائر باید توجه داشته باشد که هریک از مؤمنان بر یکدیگر حقوقی دارند و لازم است آن حقوق تاجایی که امکان داشته باشد، رعایت شود.

از امام صادق(ع) روایت شده است:

«ما عُبِدَ اللَّهُ بِشَیْ ءٍأَفْضَلَ مِنْ أَدَاءِحَقِّ الْمُؤْمِنِ»؛ ⁽¹⁾

«خداوند به چیزی برتر از ادای حق مؤمن عبادت نشده است».

آن حضرت به شیعیان سفارش می کنند:

«اتَّقُوا اللَّهَ وَ کُونُوا إِخْوَةً بَرَرَةً مُتَحَابِّینَ فِی اللَّهِ مُتَوَاصِلِینَ مُتَرَاحِمِینَ تَزَاوَرُوا وَ تَلَاقَوْا وَ تَذَاکَرُوا أَمْرَنَا وَ أَحْیُوهُ»؛ ⁽²⁾

«برای خدا خود را از هر گناهی حفظ کنید؛ برادر

نیکوکار یکدیگر باشید، برای خدا نسبت به همدیگر عشق بورزید، با یکدیگر ارتباط داشته باشید، به یکدیگر مهر و محبت نمایید، به ملاقات و دیدار یکدیگر بروید و درباره مکتب ما با یکدیگر سخن بگویید و آن را [در میان جامعه] زنده و پا برجا کنید».

انسان هنگامی که حقوق برادر دینی اش را ادا می کند، مسلماً او را مسرور و خوشحال می کند و طبق روایتی از رسول خدا(ص):

«هرکه مؤمنی را خوشحال کند، رسول خدا را خوشحال کرده و هرکه رسول خدا را خوشحال کند، خدا را خوشحال نموده است». ⁽¹⁾بنابراین یقیناً محبوب ترین کارها نزد خداوند، خوشحال کردن مؤمنان است.

8. شیوه برخورد با زائران مختلف

زائر ایرانی که پیرو مکتب اهل بیت و معروف به «شیعه آل محمّد» است، به سرزمینی وارد می شود که بخش عمده ای از زائرانش پیرو مذهب شافعی، مالکی، حنبلی، حنفی، زیدی، اسماعیلی و ... هستند.

پس شیعه باید در این سفر، خود را نماینده رسول خدا(ص) و امامان معصوم: و سفیرقرآن و مکتب