مشخصات کتاب

سرشناسه : فعالی، محمدتقی، ۱۳۴۱ -

عنوان و نام پدیدآور : اسرار عرفانی حج/ محمدتقی فعالی.

مشخصات نشر : تهران: مشعر، ۱۳۸۶.

مشخصات ظاهری : ۵۳۶ ص.

شابک : ۳۵۰۰۰ ریال 9789645400659:

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : کتابنامه: ص. ۵۳۰ - ۵۳۶؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : حج.

رده بندی کنگره : BP۱۸۸/۸/ف۶۶الف۵ ۱۳۸۶

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۵۷

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۳۰۳۹۶

اشاره

پیشگفتار

حج، بریدن از خلق و رویکردی به سوی حق است؛ سفر از خلق به حق و دور شدن از غیر خدا، انسان با رفتن به حج مزه ای از ملکوت می چشد. او خموشی است که به بارگاه نور بهجت و سرور راه یافته است، حج گزار بسوی خدا فرار می کند. سلوک حج منازل و مقاماتی دارد که دیدار حق، اوج آن است؛ حج راه رستگاری و فوز عظیم است.

هر عبادتی مخصوص کاری است، اما حج تنها عبادتی است که تمام عبادتها را در برمی گیرد. در حج نماز، استغفار و زهد معنا می شود. فلسفه اشک در حج نمودار می گردد. راز و نیاز با خدا، نجوا و همنشینی با او در کنار خانه اش به اوج می رسد. زائر چون ستاره ای درخشان در آسمان تاریکی ها می درخشد و نامش در دفتر خدا ثبت می شود. انسانی که به حج می رود، میهمان خداست و خدا از او میزبانی می کند. زیارت خانه خدا، جمع کردن سنگریزه ها، رفتن به عرفات، ورود به صحرای مشعر، گام نهادن در سرزمین پررمز و راز منا و گردش به دور خانه یار، همه و همه غذاهایی است که خدای سبحان بر سر سفره خود نهاده است تا باریافتگان ملکوت از آن بهره بگیرند.

حکمت عبودیت در حج به کمال می رسد؛ حج عفو گنهکاران است، حج آزمون انسان هاست، حج نشانه عظمت بی پایان الهی است، دین خدا با حج زنده است، تجدید خاطره با رسول خدا صلی الله علیه و آله، سرزمین وحی و اهل بیت عصمت در حج شکل می گیرد، حج ذکر خداست. حج بازار خداست و حاجی در این بازار با خدا معامله می کند و از او مزد

می ستاند. کسی که تارک حج باشد کوری است که در قیامت اعمی محشور می شود. حج جهاد ضعفاست، حج لبیک گفتن به دعوت ابراهیم خلیل علیه السلام است و حج دیدار خداست.

زائر خانه خدا باریافته به درگاه الهی و میهمان خداست و به عنوان میهمان بر خدا وارد شده است. خداوند حج گزار را میزبانی می کند، او را در کنف حمایت خود گرفته، مسؤولیتش را به عهده می گیرد. زائر در این میهمانی بر سفره گسترده الهی نشسته و با غذاهای آسمانی تغذیه می شود. میهمان، میزبان را می بیند و به دیدار او می رود. خداوند کرامتها و هدایای خود را به او ارزانی می دارد؛ بهره میهمانی خدا بهشت است.

حج دارای اسرار و معانی باطنی است که اولین سرّ آن، فهم است. حاجی باید بداند که اگر می خواهد به دیدار حق نائل شود باید از شهوات دل برکند، از لذات منقطع شود و فقط به اندازه ضرورت نصیبی از دنیا برگیرد. سزاست در تمامی حرکات و سکنات، خود را برای خدا خالص کند، سلوکی خالصانه در پیش گیرد، انس بیشتری با خدا گیرد، نفس خود را به مجاهدت عادت دهد.

نقل است در زمان های قدیم، «قسیسین» قبل از حج از خلق جدا می شدند، به قله کوهها می رفتند، در آنجا سکنا می گزیدند تا انسی با خدا برقرار کنند و خود را برای دیدار او در مسجدالحرام آماده سازند. قرآن هم به این اشاره ای دارد: ذلک بان منهم قسیسین و رهباناً بانهم لایستکبرون. ⁽¹⁾تا اینکه خداوند پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله را مبعوث کرد، آنها نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمدند و عرض حال کردند. پیامبر صلی الله علیه و آله هم به آنها فرمود: «جهاد و حج جایگزین رهبانیت است». خدای سبحان مجاهدتی در حج قرار داد که بندگان با آن مأنوس نبودند، آنها را ملزم به سعی، طواف و رمی جمرات نمود تا کبرشان بشکند و شهواتشان کاسته شود، و فراغتی برای بندگی خدا بیابند، انسی با عظیم گیرند و طبع خود را به سوی او مایل گردانند و سزاوار لبیک او گردند.

دومین سرّ باطنی حج، شوق است. بعد از آنکه سالک حج گزار معانی باطنی را فهمید، شوقی درونی برای دیدار خانه خدا و دیدار خدا پیدا می کند، او قصد زیارت

می کند و باید سخت بکوشد تا به این رزق نائل آید و شایسته دیدار حق گردد. اگر در قلبی شوق لقا حق پدید آید، او اسباب لقا را فراهم می کند؛ در این صورت زائر تمامی شرایط و وسائل لقا را آماده کرده خود را مهیا برای دیدار بیتی می کند که انتسابی به معشوق او دارد، او سر از پا نمی شناسد و برای ملاقات یار لحظه شماری می کند.

سومین سرّباطنی حج، عزم است. زیارت بیت اللَّه عزم و تصمیم می خواهد. زائر باید اهل و وطن را گذاشته، از شهوات و زخارف دنیا مهاجرت کند، وجهی به سمت او داشته و ارزش بیت در نظرش بزرگ آید. حج گزار بداند که عزم امر مهم و رفیعی دارد، دیدار خانه دوست وتقرب به حریم یار، خطیر و عظیم است. طلب عظیم، عزمی عظیم می طلبد.

باید عمل خالص گردد و زائر درون را با اخلاص برای زیارت بیت اللَّه مستعد کند.

چهارمین سرّ باطنی حج، قطع علاقه است. مسافر حج باید تائب گردد، از تمامی معاصی و جرمها دوری گزیند، حقوق دیگران را جبران کند، حق اللَّه را تأمین سازد، کسی که قصد بیت مَلِکی دارد امر او را ضایع نمی کند، با او مخالفت نمی کند، او را کوچک نمی شمارد، از اینکه دست خالی نزد او برود حیا می کند، خوف آن دارد که ملک او را نپذیرد. ملوک دنیا میهمانی پاک و پاکیزه می خواهند؛ اما خدای سبحان خواسته است میهمانان و زائرانش با چهره ای غبار گرفته نزد او بیایند تا او به آنها مباهات کند. کسی که عازم حج است و قصد او کرده، باید با این سفر از اهل و مال و وطن قطع علاقه کند و خود را برای سفری متفاوت مهیا سازد. این قطع علاقه او را آماده سفر اخروی کرده، استعداد حلول موت را به ارمغان می آورد.

پنجمین سرّ باطنی حج، راحله است. کسی که به دیدار حق باریافت و درک حضور او کرد، مشقات و رنجها بر او هموار و آسان می شود. سفر حج، گویا سفر آخرت است.

شاید مرگ نزدیک باشد، باید برای رحل و ارتحال آماده بود؛ حج برای آماده سازی سفر ابدی است. این سفر زاد و توشه لازم را در اختیار می گذارد، تقرب به خدا را برای انسان ممکن می کند؛ لباس احرام کفن است، خروج از وطن، خروج از دنیاست. ورود به بیابان ها، وقوف در محشر و نظر به بیت اللَّه حضور در بارگاه الهی در قیامت است. در آنجا انسان ها را با زادشان می سنجند، کسی که توشه اش دنیاست، آن را در دنیا گذارده است و

هم اکنون دستش خالی است و کسی که از تقوا توشه بر گرفته، چیزی برای عرضه نزد پیشگاه عظیم الهی دارد.

حج دو گونه است؛ حج عوام و حج خواص. حج عوام قصد کوی دوست است و حج خواص قصد روی دوست، آن، رفتن به سرای دوست و این، رفتن برای دوست.

عوام به نفس روند تا در و دیوار ببینند، خواص به جان روند تا دیدار یابند، کسی که به نفس رود وجد یابد و بار کشد تا گرد کعبه برآید و کسی که به جان رود بیارامد و بیاساید تا کعبه گرد سرایش درآید.

اثر پیش رو دارای سه بخش است، بخش اوّل اختصاص به حرم دارد و خود دارای سه فصل است که به ترتیب به شهر مکّه مکرّمه، مسجدالحرام و اسرار عرفانی کعبه پرداخته است. دوّمین بخش، شامل اسرار نورانی، معنوی و عرفانی مناسک و مواقف حج می شود و نهایتاً سوّمین بخش مباحثی را پیرامون فضائل شهر پیامبر صلی الله علیه و آله، مسجدالحرام و بقیع پیش رو قرار می دهد.

در پایان بر خود لازم می دانم از مساعی گرانقدر نماینده محترم ولی فقیه و سرپرست حجاج ایرانی، حضرت آیةاللَّه جناب آقای محمّد محمدی ری شهری و نیز معاونت محترم آموزش و پژوهش بعثه مقام معظّم رهبری، حضرت حجةالاسلام والمسلمین جناب آقای سیّدعلی قاضی عسکر تشکّر و قدردانی نمایم.

به کعبه رفتم و ز آنجا، هوای کوی تو کردم جمال کعبه تماشا به یاد روی تو کردم

شعار کعبه چو دیدم سیاه، دست تمنّا دراز جانب شعر سیاه موی تو کردم

چو حلقه در کعبه به صد نیاز گرفتم دعای حلقه گیسوی مشکبوی تو کردم

نهاده خلق حرم سوی کعبه روی عبادت من از میان همه روی دل به سوی تو کردم

مرا به هیچ مقامی نبود، غیر تو نامی طواف و سعی که کردم به جستجوی تو کردم

به موقف عرفات ایستاده خلق دعا خوان من از دعا لب خود بسته، گفتگوی تو کردم

فتاده اهل منا در پی منا و مقاصد چو جامی از همه فارغ، من آرزوی تو کردم

محمّد تقی فعالی

آبان 1386

بخش اوّل: اسرار عرفانی حرم

فصل اوّل: مکّه مکرّمه

گفتار اوّل: اسرار نامها

1. معانی لغوی مکه

در کتاب های لغت برای مکه معانی مختلفی بیان شده است که به اهمّ آنها اشاره می شود:

مجمع البحرین ریشه واژه مکه را «الْمَکُّ» می داند ⁽¹⁾و برای آن دو معنا ذکر می کند؛ یکی نقص و دیگری هلاکت، سپس برای هر یک وجه تسمیه بیان می کند. علت این که بلدالحرام را مکه نامیده اند این است که از گناهان انسان می کاهد و آنها را از بین می برد.

وجه تسمیه دیگر این که اگر کسی با قصد ظلم به مکه تعدی و تجاوز کند، مکه او را هلاک و نابود خواهد ساخت؛ چنانکه در واقعه اصحاب فیل رخ داد.

کتاب مزبور در ادامه اسامی مختلفی را برای مکه بیان می کند از قبیل: صلاح، عرش، قادس، مقدسه، نسّاسه، باسّه، بیت عتیق، امّ رُحم، امّ القُری، حاطمه، رأس و کوثی.

البته برای هر یک وجه تسمیه ای بیان شده است. اسامی مختلف بدین دلیل است که جایگاه مکه بلند و رفیع بود و هر قبیله و طائفه ای نامی برای آن داشت. تمامی اسامی مختلف و متنوع مکه دلالت بر شرافت و عظمت مکه دارد؛ شرافتی که خدا به این شهر شریف و عظیم داده گرفتنی نیست و نمی توان آن را با حیله و تزویر از بین برد.

لسان العرب ذیل ریشه «م ک ک» معانی مختلفی آورده است: ⁽¹⁾یکی این که از «مکُّ الفصیل» باشد، بدین معنا که فرزند تمام شیر مادر را بنوشد که در این صورت شیر مادر کاهش خواهد یافت. وجه تسمیه این است که آب مکه کم است. دیگر این که از ماده «مَکُّ» باشد به معنای ازدحام؛ بدین مناسبت که انسان ها در مکه ازدحام می کنند، همچنین به دو معنای نقص و هلاکت هم اشاره دارد.

دو معنای نقص و هلاکت در قاموس المحیط هم بیان شده است. ⁽²⁾در کتاب المصباح المنیر به تفاوت میان مکه و بکّه اشاره شده و چنین آمده است: ⁽³⁾ممکن است مراد از بکّه، بیت الحرام و کعبه باشد و مراد از مکه، اطراف بیت الحرام که همان حریم حرم خواهد بود.

بنابراین می توان گفت که به طور کلی مکه، از نظر لغت دارای معانی ذیل است:

نقص، هلاکت، نقصان آب و ازدحام جمعیت. احتمال دارد که معنای نقصان آب وجهی از همان معنای نقص باشد؛ بنابراین معانی لغوی مکه سه معنا بیش نیست؛ نقص، هلاکت و ازدحام جمعیت.

اما آنچه که مورد اتفاق تمامی اهل لغت است دو معنای نقص و هلاکت است. اگر معنای اول دلالت بر کاهش و ریزش گناهان دارد، اشاره به شرافت و عظمت این شهر الهی دارد. و اگر هلاکت از معانی لغوی مکه است و نشان از هلاکت و نابودی ظالمان و متجاوزان دارد، این نیز دلیلی واضح و روشن بر حرمت و امنیت شهری است که خداوند آن را مقدس و عظیم قرار داده است. نکته جالب توجه این است که میان معانی لغوی و مضامین روایاتی که درباره نام های مکه آمده، مناسبت و مشابهت وجود دارد.

2. اسرار نام های مکه

اشاره

شهر مکه مهم ترین، شریف ترین و باعظمت ترین شهرهای جهان اسلام است که

در سرزمین حجاز قرار گرفته است. مکه شهری است که در آن خاتم انبیا صلی الله علیه و آله و اولین امام شیعیان، حضرت علی علیه السلام در آن پا به صحنه هستی گذارده اند. مکه رأس جهان هستی است و تمامی زمین از آنجا گسترش یافته است؛ مکه شهر بسیاری از انبیا و اولیاست. در روایات و آیات نام هایی برای مکه ذکر شده که هریک از آنها اشاره به بُعدی معنوی و روحانی دارد. ⁽¹⁾در برخی احادیث برای مکه پنج اسم آمده است: ام القری، مکه، بکه، بسّاسه و ام رُحم. امام صادق علیه السلام فرمود:

«أَسْمَاءُ مَکَّةَ خَمْسَةٌ: أُمُّ الْقُرَی وَ مَکَّةُ وَ بَکَّةُ وَ الْبَسَّاسَةُ کَانُوا إِذَا ظَلَمُوا بِهَا بَسَّتْهُمْ أَیْ أَخْرَجَتْهُمْ وَ أَهْلَکَتْهُمْ وَ أُمُّ رُحْمٍ کَانُوا إِذَا لَزِمُوهَا رُحِمُوا». ⁽²⁾

«نام های مکه پنج است: ام القری، مکه، بکه، بسّاسه یعنی نابود کننده، چون مردم وقتی در مکه ظلم می کردند آنان را بیرون می کرد و هلاک می ساخت و امّ رُحم چرا که هرگاه معتکف مکه می شدند مورد رحمت قرار می گرفتند.»

در این حدیث به دو وجه تسمیه نام های مکه هم اشاره شده؛ یکی عنوان «بسّاسه» است؛ یعنی اگر کسی در مکه ظلمی کند، این شهر او را اخراج و هلاک می گرداند.

عنوان دیگر «ام رحم» است و بدین معناست که اگر کسی ملازم این شهر شریف باشد، مورد رحمت الهی قرار خواهد گرفت. همین مضمون در حدیث دیگری هم آمده است:

«رُوِیَ فِی أَسْمَاءِ مَکَّةَ أَنَّهَا مَکَّةُ وَ بَکَّةُ وَ أُمُّ الْقُرَی وَ أُمُّ رُحْمٍ وَ الْبَسَّاسَةُ کَانُوا إِذَا ظَلَمُوا بِهَا بَسَّتْهُمْ أَیْ أَهْلَکَتْهُمْ وَ کَانُوا إِذَا ظُلِمُوا رُحِمُوا». ⁽³⁾

«نام های مکه پنج است: مکه، بکه، ام القری، ام رحم و بسّاسه. هرگاه مردم در مکه

ظلم می کردند، آنان را هلاک می کرد و هر گاه ظلمی به آنها می شد مورد رحمت قرار می گرفتند.»

در این حدیث نسبت به حدیث قبلی تفاوتی وجود دارد و آن این که هرگاه شخصی در مکه مظلوم قرار گیرد، مرحوم واقع می شود. در حالی که در حدیث سابق رحمت را برای ملازم مکه دانست. آن چه از این احادیث به دست می آید این است که این شهر مقدس نسبت به ظلم، بی تفاوت و خنثی نیست و نسبت به ظالم و مظلوم حساس است و در قبال هر دو عکس العمل خاصی از خود نشان می دهد. مواجهه او با ظالم، هلاکت و با مظلوم، رحمت است و این خاصیت شهری است که خدا به آن شرافت و قداست بخشیده است.

(یک) مکه

یکی از نام های این شهر مقدس، مکه است. درباره علت نامگذاری این شهر به نام مکه وجوه مختلفی بیان شده است:

الف: کلمه «مکه» از ریشه «المکُّ» است. این واژه در لغت به معنی نابود کردن است.

دو احتمال در باره این وجه تسمیه وجود دارد؛ یکی این که اگر کسی به قصد ظلم و تجاوز به این شهر تعدی کند، نابود خواهد شد و شاهد دیگر این که اگر کسی به این شهر وارد شود، خداوند به برکت این شهر مقدس گناهان او را نابود می کند.

امام صادق علیه السلام در حدیثی فرمود:

«لَا یَدْخُلُ مَکَّةَ رَجُلٌ بِسَکِینَةٍ إِلَّا غُفِرَ لَهُ ...». ⁽¹⁾

«هرکس با آرامش وارد شهر مکه شود، گناهانش بخشیده می شود.»

گفتنی این که وجه تسمیه مذکور در منابع لغوی هم بیان شده بود. نکته جالب این که مکه بخشی از سرزمین پهناوری است که به آن «حجاز» گویند. واژه حجاز از نظر لغت از

«حجز»، به معنای مانع شدن، دور کردن و جدا ساختن است؛ زیرا انسان را از شهوات و لذائذ دنیوی جدا و دور می کند. ⁽¹⁾ب: واژه «مکه» از ریشه «مکا، یمکو، مکاءً» باشد. مکا در لغت به معنای سوت زدن است، در این زمینه هم دو احتمال وجود دارد: یکی این که کلمه «مُکّاء» نام پرنده ای است ⁽²⁾که در سرزمین حجاز فراوان یافت می شد. از این پرنده به هنگام پرواز صدایی شبیه سوت شنیده می شد.

احتمال دیگر آن است که علت نامگذاری این شهر این بوده که عده ای نزد کعبه می آمدند و در کنار آن، به جای نماز، دست و سوت می زدند. ظاهراً این عمل تا زمان رسول اکرم صلی الله علیه و آله و تا ابتدای ظهور اسلام ادامه داشته است. در مجمع البیان آمده است: ⁽³⁾«روایت شده است که هرگاه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در مسجدالحرام نماز می گزارد، دو مرد در سمت راست او سوت می زدند و دو مرد دیگر در سمت چپ آن حضرت دست می زدند: تا نماز آن حضرت را برای او پریشان کنند. خداوند تمامی آنها را در جنگ بدر به هلاکت رساند.»

این احتمال با روایتی تأیید می شود. از امام رضا علیه السلام نقل شده است:

«وَ سُمِّیَتْ مَکَّةُ مَکَّةَ لِأَنَّ النَّاسَ کَانُوا یَمْکُونَ فِیهَا ...». ⁽⁴⁾

«از این جهت مکه، مکه نامیده شد، چون مردم در آنجا سوت می زدند ....»

گفتنی است که واژه مکّه در قرآن تنها در یک آیه به کار رفته:

وَهُوَ الَّذِی کَفَّ أَیْدِیَهُمْ عَنْکُمْ وَأَیْدِیَکُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَکَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَکُمْ عَلَیْهِمْ وَکانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیراً. ⁽¹⁾

«اوست که چون در بطن مکه بر آنها پیروزیتان داد، دست آنها را از شما و دست شما را از آنها باز داشت، و خدا به کارهایی که می کردید آگاه و بینا بود.»

این آیه در باره صلح حدیبیه نازل شده است و خداوند در این آیه هردو طایفه را از آزار و جنگ برحذر می دارد تا به صلح روی آورند. این صلح در منطقه ای به نام حدیبیه صورت گرفت. از آنجا که محل حدیبیه نزدیک مکه قرار دارد، به گونه ای که حتی بعضی گفته اند یکی از اراضی مکه بوده و جزء محدوده حرم است، در این آیه تعبیر به «بطن مکه» شده است. ⁽²⁾

دو) بکّه

یکی دیگر از نام های این شهر شریف «بکه» است. این تعبیر هم در قرآن تنها در یک آیه ذکر شده:

إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبارَکاً وَهُدیً لِلْعالَمِینَ. ⁽³⁾«نخستین خانه ای که برای مردم بنا شده است همان است که در مکه است، خانه ای که جهانیان را سبب برکت و هدایت است.»

درباره وجه تسمیه این واژه احتمالات متعددی وجود دارد:

الف: واژه «بکه» از «البکّ» باشد که معنای آن ازدحام کردن و مزاحم شدن است؛ از امام صادق علیه السلام سؤال شد که چرا مکه را بکه نامیدند؟ امام علیه السلام در پاسخ فرمود: «چون بعضی از مردم در آنجا با دستان خویش مزاحم بعضی دیگر می شدند». ⁽⁴⁾

از حدیث دیگری به دست می آید که اگر انسان نمازش را با ازدحام در مسجدالحرام بخواند اشکالی ندارد، اما نماز خواندن در مکان های پررفت و آمد و شلوغ غیر از مکه کراهت دارد. امام ابی جعفر علیه السلام فرمود:

«إِنَّمَا سُمِّیَتْ مَکَّةُ بَکَّةَ لِأَنَّهُ یَبْتَکُّ فِیهَا الرِّجَالُ وَ النِّسَاءُ وَ الْمَرْأَةُ تُصَلِّی بَیْنَ یَدَیْکَ وَ عَنْ یَمِینِکَ وَ عَنْ یَسَارِکَ وَ مَعَکَ وَ لَا بَأْسَ بِذَلِکَ وَ إِنَّمَا یُکْرَهُ فِی سَائِرِ الْبُلْدَانِ». ⁽¹⁾«بدین سبب مکه بکه نامیده شد، چون مردان و زنان در آنجا ازدحام می کنند، اگر زنی پیش رو، در سمت راست و در سمت چپ(و پشت سر) و با تو نماز بگذارد، اشکالی ندارد. نماز خواندن در جای شلوغ در شهرهایی غیر از مکه کراهت دارد.»

ب: یکی دیگر از معانی «البکّ» گردن زدن است؛ از این رو مکه را بکه نامیده اند که هر ظالم و ستمگری که در این شهر مرتکب ظلم و ستم می شد، گردن او را می زدند. این مضمون در روایتی هم بیان شده است:

«کَانَتْ تُسَمَّی بَکَّةَ لِأَنَّهَا تَبُکُّ أَعْنَاقَ الْبَاغِینَ إِذَا بَغَوْا فِیهَا ...». ⁽²⁾

«از این رو به مکه بکه گفته اند چون هر گاه ظالمی در آنجا طغیان می کرد، گردن او را می زدند.»

ج: در بعضی روایات هم نقل شده که مکه به تمام شهر(قریه) گفته می شد و بکه مکانی است که خانه خدا در آن قرار دارد.

د: بیشترین معنایی که در روایات برای بکه بیان شده و به عنوان وجه تسمیه در نظر گرفته شده است، گریه کردن مردم در مکه است؛ زیرا ممکن است واژه بکه از «بکاء» به معنای گریه کردن مشتق شده باشد. امام صادق علیه السلام در جواب این سؤال که چرا مکه را بکه

نامیدند؟ فرمود: «لِبُکَاءِ النَّاسِ حَوْلَهَا وَ فِیهَا»؛ ⁽¹⁾

«چون مردم در این شهر و اطراف آن گریه می کنند». همچنین از حضرت امیر علیه السلام سؤالی مشابه شد و آن حضرت فرمود: «لِأَنَّهَا بَکَّتْ عُیُونَ الْجَبَّارِینَ وَ الْمُذْنِبِینَ»؛ ⁽²⁾

«چون مکه چشم های جباران و گناهکاران را می گریاند.»

در اینجا نکاتی قابل ذکر است:

نکته اول این که یکی از آداب ورود و حضور در شهر مقدس مکه اشک و آه است. گریه سید آداب و نورچشم سالکین است. گریه نشانه رقّت قلب و دلیل اخلاص است. هر گاه عملی بااخلاص و با قلب خاشع و نرم انجام شود، قطعاً مورد پذیرش ذات حق قرار خواهد گرفت. انسانی که دارای قلب رقیق و چشم گریان است، به خدا نزدیک و از دنیا و دنیاطلبی دور است، در مقابل، دعایی که از روی قساوت قلب باشد مردود است و مورد قبول واقع نمی شود. امام صادق فرمود:

«لَا یَسْتَجِیبُ دُعَاءً بِظَهْرِ قَلْبٍ قَاس». ⁽³⁾

«خدا دعایی که از روی قساوت قلب باشد نمی پذیرد.»

از سوی دیگر گریه و اشک نشانه بریدن از غیر خدا است. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در بیانی گهربار فرمود:

«اگر خدا عبدی را دوست داشته باشد، حزنی در قلب او قرار می دهد؛ زیرا خداوند قلب حزین را دوست دارد. عبدی که از خوف خدا گریان باشد داخل آتش دوزخ نمی شود.» ⁽⁴⁾

خداوند خواهان اشک است و اشک، مطلوب خداست. خدای سبحان از چشم های بندگانش اشک و از قلب های آنها خشوع می خواهد. خداوند به عیسی علیه السلام

فرمود: «ای عیسی از چشم هایت اشک هایت را و از قلبت خشوعت را به من ده.» ⁽¹⁾

نکته دوم این که در حدیث پیش گفته شد فعل «ابکت» به شهر مکه نسبت داده شده بود. این مسأله در برخی احادیث گذشته هم به چشم می خورد و افعالی نظیر «اخرجتهم»، «اهلکتهم» به شهر مقدس مکه منسوب شده بود. همچنین در آیه 96 سوره آل عمران دو وصف مبارک و هدایت برای مکه ملحوظ شده است. تمامی موارد نشان از آن دارد که شهر مکه خاصیتی دارد و می تواند کارهایی مثل گریاندن چشم گنهکاران و تائبین، خارج کردن و نابودی کردن ظالمین و هدایت مستعدین را انجام دهد. البته این خاصیت به خودی خود به دست نمی آید، بلکه عطیه ای الهی است و این عطیه و لطف به جهت شرافت، عظمت و حرمتی است که خداوند برای این شهر مبارک قرار داده است.

سه) ام القری

نام دیگر این شهر ام القری است. این عنوان و نامگذاری در برخی از احادیث ذکر شده است. امیرمؤمنان علی علیه السلام در پاسخ مردی که سؤال کرد چرا مکه ام القری نامیده شده است فرمود:

«لِانَّ الْارْضَ دُحِیَتْ مِنْ تَحْتِهَا». ⁽²⁾

«زیرا زمین از زیر مکه گسترانده شد.»

حضرت در حدیث مشابهی نیز به مسأله دحو الارض اشاره می کند. ⁽³⁾بر اساس احادیث مذکور یکی از نام های شهر مکه، ام القری است. این واژه ترکیبی است از دو کلمه «ام» و «قری». اگر به کتاب های لغت مراجعه شود به دست می آید ⁽⁴⁾که واژه «ام» معانی مختلفی دارد از قبیل: اصل، مجمع الاشیاء، منشأ، مرجع، مقصد و مادر.

البته معنای اصلی «امّ» مادر نیست. از آن جهت به مادر امّ گفته می شود که مادر نسبت به فرزند خود اصل یا منشأ یا مرجع محسوب می گردد. اما درباره مکه چون اصل یا مجمع یا منشأ عالم است(پدیده «دحو الارض») به آن ام القری گفته اند.

در باره علت نامگذاری شهر مکه به «ام القری» نکات متعددی بیان شده است از جمله:

الف: علت نامگذاری، شرافتی است که خداوند به این شهر داده؛ پس شهر مکه به جهت شرافت، اصل عالم است. ⁽¹⁾ب: از آن جا که شهر مکه قبله تمام انسان هاست، مرجع و مقصد جهانیان نیز هست. ⁽²⁾ج: وجهی که بیش از وجوه دیگر بر آن تأکید شده مسأله دحو الارض است.

این مسأله در دو حدیث سابق بیان شد. بدین لحاظ مکه مکرمه اصل یا منشأ عالم است، یعنی زمین در مراحل اولیه خلقت نخست، فقط به سرزمین مکه خلاصه می شد، اما در مرحله توسعه از این سرزمین گسترش یافت.

واژه ام القری در دو آیه از قرآن آمده است. در یک آیه مسأله نزول وحی و انذار ام القری مطرح است:

وَکَذلِکَ أَوْحَیْنا إِلَیْکَ قُرْآناً عَرَبِیّاً لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُری وَمَنْ حَوْلَها وَتُنْذِرَ یَوْمَ الْجَمْعِ لا رَیْبَ فِیهِ فَرِیقٌ فِی الْجَنَّةِ وَفَرِیقٌ فِی السَّعِیرِ. ⁽³⁾«ونیز این قرآن را به زبان عربی برتو وحی کردیم تا ام القری و ساکنان اطرافش را بیم دهی، همچنین آنان را از روز قیامت- که در آن تردیدی نیست- بترسانی که گروهی در بهشتند و گروهی در آتش سوزان.»

دعوت پیامبر دارای مراتب و مراحلی بود. ⁽⁴⁾در آغاز دعوت به صورت انذار عشیره

بود وَأَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ اْلأَقْرَبِینَ. ⁽¹⁾سپس این دعوت توسعه پیدا کرد و شامل اهل مکه و هر کسی که اطراف آن است یعنی اهل جزیرة العرب شد. این مرحله از دعوت در آیه مذکور بیان شده است. در گام سوم دعوت پیامبر بیشتر پیدا کرد و شامل اعراب شد قُرْآناً عَرَبِیّاً لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ ⁽²⁾و در آخرین مرحله محدوده نبوت و رسالت کل جهانیان تا قیام قیامت را شامل شد. إِنْ هُوَ إِلَّا ذِکْری لِلْعالَمِینَ. ⁽³⁾بنابراین آیه ای که مربوط به ام القری بود مرحله دوم ابلاغ دعوت پیامبر را در برمی گرفت. همچنین از این آیه به دست می آید که یکی از اهداف نزول وحی انذار است، تا مردم به راه درست و صراط مستقیم بروند.

تفسیر کشف الاسرار ذیل همین آیه علت نامگذاری مکه به ام القری را این گونه بیان می کند که چون مکه شریف ترین سرزمین های روی زمین است و به همین لحاظ زمین از این نقطه عالم گسترش یافته، مکه منشأ و اصل عالم است. لذا اصل تمامی شهرها مکه است. ⁽⁴⁾آیه دوم تقریباً مشابه آیه سابق است و به مسأله نزول کتاب و وحی و همچنین مسأله انذار اشاره می کند.

وَهذا کِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَکٌ مُصَدِّقُ الَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ وَ لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُری وَمَنْ حَوْلَها وَالَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلی صَلاتِهِمْ یُحافِظُونَ. ⁽⁵⁾«این است کتاب مبارکی که نازل کرده ایم، تصدیق کننده چیزی است که پیش از آن نازل شده است. تا با آن مردم ام القری و مردم اطرافش را بیم دهی. کسانی

که به روز قیامت ایمان دارند به آن نیز ایمان دارند، اینان مراقب نمازهای خویش اند.»

کشف الاسرار ضمن بیان این مطلب که مراد از ام القری مکه است، به علل نامگذاری پیش اشاره می کند، ⁽¹⁾ولی بیش از همه نسبت به مسئله دحو الارض تأکید دارد.

مرحوم سیّد حیدر آملی در تفسیر گرانسنگ خویش به این نکته اشاره می کند ⁽²⁾که پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی خدا برای کلّ بشر صاحب رسالت و بعثت بود، امّا علّت اینکه در این آیه انذار به مکّه و اهل آن اختصاص یافت این است که مکّه مولد و منشأ پیامبر صلی الله علیه و آله است، لذا به جهت شرافت در این آیه قلمرو انذار به مکّه محدود شده است و إلّامخاطب پیامبر صلی الله علیه و آله تمام بشریّت است. از این بیان به دست می آید که آیه مزبور ناظر به مرحله نهایی دعوت پیامبر صلی الله علیه و آله است.

به جز دو آیه سابق، قرآن در آیه ای مستقل دحو الارض را بیان کرده است.

وَاْلأَرْضَ بَعْدَ ذلِکَ دَحاها؛ ⁽³⁾«و پس از آن زمین را بگسترد.» «دحا و طحا» هر دو به معنای واحد یعنی بسط آمده است. ⁽⁴⁾خداوند بعد از آنکه هفت آسمان را آفرید، دست به تدبیر عالم از آسمان به سوی زمین زد. خلقت زمین به این گونه بود که نخست نقطه ای کوچک یعنی مکّه را آفرید سپس آن را گستراند و از این طریق زمین و هرچه در آن بود پدید آمد.

مسأله دحوالارض تا بدان حد اهمیت دارد که روز بیست و پنجم ماه ذی القعده بدین نام، نامگذاری شده و روزه این روز معادل روزه هفتاد سال یا معادل کفاره هفتاد سال است. ⁽⁵⁾کسی که شب آن را عبادت کند و روز آن را روزه گیرد برای او روزه صد سال نوشته می شود و تمام موجودات برای او استغفار می کنند. تمامی این فضیلت ها برای آن است که در چنین روزی رحمت خدا بسط یافته است.

دعای این روز با این تعبیری شروع می شود «اللّهُمَّ دَاحِی الْکَعْبَةَ ...» با تأمّل در این

دعا به دست می آید که سه محور در آن ملحوظ است؛ یکی اسماء و صفات الهی، بخش دوم درباره موت، قبر و قیامت و بخش سوم درباره ظهور ولیعصر(عج) می باشد. مطلب مزبور مؤید این نکته است که روز قیام قائم(عج) و ظهور امام زمان(عج) همین روز است، چنان که در احادیث بیان شده است. همچنین در حدیث آمده است که حضرت ابراهیم و حضرت عیسی در شب دحوالارض متولد شده اند. ⁽¹⁾

چهار) بلد

یکی از اسامی شهر مکه «بلد» است. این نام در روایات وجود ندارد، اما در قرآن به دو صورت آمده است؛ مطلق و همراه با قید «امین» یعنی به دو صورت «بلد یا بلده» و «بلد امین».

تعبیر «بلد» در قرآن در سه مورد به کار رفته است:

وَإِذْ قالَ إِبْراهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَاجْنُبْنِی وَبَنِیَّ أَنْ نَعْبُدَ اْلأَصْنامَ. ⁽²⁾

«و ابراهیم گفت: ای پروردگار من، این سرزمین را ایمن گردان و مرا و فرزندانم را از پرستش بتها دور بدار.»

در تمامی تفاسیر مصداق بلد، مکه بیان شده است. اما در برخی از تفاسیر عرفانی نکات دیگری هم به چشم می خورد. تفسیر بیان السعادة بر این نکته تأکید دارد ⁽³⁾که بیت اللَّه با سعی ابراهیم علیه السلام بنا شد، چنان که شهر مکه و عمارات آن هم با سعی و تلاش ابراهیم علیه السلام پدید آمد. پس حضرت ابراهیم سازنده خانه خداست. ممکن است گفته شود که مراد از بلد، صدر و از بیت اللَّه مقام قلب می باشد. اگر صدر با اسلام و تسلیم منشرح شود به مقام طهارت خواهد رسید. بیت اللَّه حقیقی هم مقام قلب انسان کامل است. بر این اساس معنای عرفانی بلد مقام صدر منشرح است.

در تفسیر عرفانی کشف الاسرار هم بیان شده است که:

«ابراهیم علیه السلام در این آیت از حق دو چیز خواست: یکی امن مکه از استیلای دشمن، دیگر امن دل از غلبه سلطان هوا. گفت: بار خدایا! این شهر مکه را حرمی ایمن گردان که هیچ جباری را بر آن دست نبود و هیچ کس را در آن ترس نبود، رب العالمین دعای وی را اجابت کرد و آن را حرمی ساخت مبارک و جای امن.» ⁽¹⁾

گاهی مراد از بلد بدن معرفی می شود. ⁽²⁾بدین معنا که ابراهیم علیه السلام از خدا خواست که ابدان را از غلبه صفات نفس دور کند. و تعابیری که در ادامه آیه آمده است به مقام های دیگر عرفانی تطبیق شده است. البته این احتمال وجود دارد که آن چه مدّ نظر تفسیر مذکور است، بدن مثالی باشد و مراد این است که بدن مثالی از آفات و آسیب های صفات درونی و نفسانی در امان باشد. در این صورت انسان در مقام برزخ به طهارت، امن و سلامت دست خواهد یافت. و این اولین گام طهارت و سلامت درون است و این یکی از معانی قلب سلیم است. حاصل آن که در این آیه، بلد به معانی ذیل تفسیر یا تطبیق شد:

مکه، صدر، قلب و بدن برزخی.

دومین آیه که واژه بلد به صورت مطلق به کار رفته، مربوط به اواسط سوره بقره است:

وَإِذْ قالَ إِبْراهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ. ⁽³⁾«و ابراهیم گفت: ای پروردگار من این شهر را جای امنی گردان و از مردمش آنان را که به خدا و روز قیامت ایمان دارند از هر ثمره [ای] روزی ساز.»

ابراهیم علیه السلام برای اهالی مؤمن مکه طلب امنیت و روزی می کند و خداوند دعای او را به اجابت می رساند. دلیل اجابت آیه سابق است:

وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً. ⁽¹⁾

«و کعبه را جایگاه اجتماع و مکان امن مردم ساختیم.»

ممکن است در این آیه مراد از بلد مقام صدر باشد؛ ⁽²⁾سینه ای که از غلبه هواهای نفسانی در امن و امان است و شیاطین در آنجا راهی ندارند. طهارت و سلامت بر آن حاکم است و چیزی جز یاد خدا در آن سینه تسلیم وجود ندارد. بر این اساس ثمرات، به معنای معارف و انوار الهی است که بر قلب سالم و طاهر وارد می شود.

سومین آیه تعبیر بلد، مربوط به سوره بلد است:

لا أُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ وَأَنْتَ حِلٌّ بِهذَا الْبَلَدِ. ⁽³⁾«قسم به این شهر و تو در این شهر سکنا گزیده ای.»

یکی از شیوه های تأکیدی قرآن در اهمیت به چیزی استفاده از قسم است. لذا قسم یاد کردن خدا به شهر مکه بیان شرافت و رفعت مقام آن است. بنابراین بدون شک مراد از بلد در این دو آیه، مکه است. و مکی بودن سوره هم مؤید همین معناست.

در سه آیه مذکور مراد از بلد، مکه است؛ اما معانی دیگری هم در بعضی از تفاسیر عرفانی نظیر صدر منشرح، قلب و بدن برزخی وجود دارد.

تنها در یک آیه تعبیر «بلده» آمده است:

إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِی حَرَّمَها وَلَهُ کُلُّ شَیْ ءٍ وَأُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ مِنَ الْمُسْلِمِینَ. ⁽⁴⁾«به من فرمان داده شده که پروردگار این شهر را بپرستم؛ شهر خداوندی که همه چیز از آن اوست و حرمتش نهاده و مأمورم که از مسلمانان باشم.»

از نظر لغت ⁽¹⁾«بَلَد» هم مذکر است و هم مؤنث و جمع آن «بُلدان» می باشد. واژه «بَلَدَه» همان معنای بلد را دارد و جمع آن «بلاد» می باشد. از نظر معنا هر دو معنای واحدی دارند و به بخشی از زمین اطلاق می شود چه آباد باشد چه نباشد، چه مسکونی و چه خالی از سکنه باشد. گاهی هم این معنا را معادل بلد می گیرند و به طائفه ای که در آن زندگی می کنند، بلده اطلاق می شود. به بیان دیگر مراد از بلده یا اهالی مکّه است یا شهر مکّه به لحاظ اینکه بخشی از حجاز محسوب می شود. از منظر عرفانی بلده ناظر به مقام قلب است. ⁽²⁾و مراد از «حرّمها» این است که خداوند آن را از استیلای صفات نفسانی و رذائل درونی دور داشته است. بر این اساس مفاد آیه این است که باید بنده رب قلب بود؛ قلبی که حرم امن الهی است.

اما نکته ای که بدون هیچ شکی از آیه به دست می آید، شرافت و عظمت مکه است؛ زیرا رب، به سرزمین مکه اضافه شده است؛ از این رو پروردگار عالمیان به این سرزمین عنایت و لطف خاصی دارد.

گونه دوم کاربرد دوم بلد در قرآن به صورت مقید است. در قرآن تنها در یک آیه و تنها یک قید برای بلد ذکر شده است و آن قید «امین» است:

وَهذَا الْبَلَدِ اْلأَمِینِ ⁽³⁾«سوگند به این شهر ایمن.»

به هر حال اگر به آیات بلد(جمعاً پنج آیه) در قرآن توجه کنیم، خواهیم دید که در تمامی آنها بلد، مکه است.

پنج) وادٍ غیر ذی زرع

در یک آیه از مکه به عنوان سرزمین بدونِ کشت نام برده شده است:

رَبَّنا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ. ⁽⁴⁾

«ای پروردگار ما، برخی از فرزندانم را به وادی بی هیچ کِشته ای، نزدیک خانه گرامی تو جای دادم.»

ابراهیم علیه السلام بعضی از فرزندان خویش را به سرزمینی برد که در آن هیچ چیز وجود نداشت و به اصطلاح به آنجا سرزمین بی آب و علف، سرزمین سوزان و تفتیده و لم یزرع گفته می شد. اما دلخوشی و امید اب الانبیا به یک چیز بود و آن این که این سرزمین انتسابی به خدا دارد و نزدیک اوست، تعبیر مشابه دیگری نیز وجود دارد:

رَبِّ ابْنِ لِی عِنْدَکَ بَیْتاً فِی الْجَنَّةِ. ⁽¹⁾«پروردگارا! برای من خانه ای نزد خودت در بهشت بنا کن.»

این سخن گفته همسر فرعون است. او با تمامی مشقات، مشکلات و مصائبی که در کاخ فرعون تحمل کرد، تنها امیدش به این بود که خانه ای نزد خدا و نزدیک خدا داشته باشد. یعنی به مقام قرب الهی دست یابد.

محی الدین منظور از وادی بدون زرع را عالم طبیعت می داند؛ ⁽²⁾زیرا جهان ماده از علم ومعرفت خالی است و کشت، زراعت و محصول جهان چیزی جز ادراک و معرفت نیست.

شش) قریه تو

در قرآن آیه ای است که در آن تعبیر «قریتک» آمده است و مراد از آن شهر مکه است:

وَکَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ هِیَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْیَتِکَ الَّتِی أَخْرَجَتْکَ أَهْلَکْناهُمْ فَلاناصِرَ لَهُمْ. ⁽³⁾

«چه قریه هایی که مردمش از مردم قریه تو- که از آن بیرونت کردند- بسی نیرومندتر بودند که هلاکشان کردیم و هیچ یاری کننده ای نداشتند.»

آیه اشاره به این نکته دارد که مردم مکه رسول خدا صلی الله علیه و آله را از این شهر بیرون کردند و او را وادار به مهاجرت ساختند. چنین مردمانی شایسته هلاکت اند و اگر اراده خداوند به هلاکت فردی یا گروهی تعلق گیرد، گریزی از آن نیست و احدی را یارای نصرت و حمایت آنان نیست؛ زیرا کسی بر امر الهی غلبه ندارد.

هفت) دو قریه

در یکی از آیات قرآن واژه «قریتین» به کار رفته است که مصداق یک قریه مکه است:

وَقالُوا لَوْ لا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلی رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ. ⁽¹⁾«گفتند: چرا این قرآن بر مردی از بزرگمردان آن دو قریه نازل نشده است؟.»

هشت) حرم

این عنوان در دو آیه آمده است:

وَ قالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدی مَعَکَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا أَ وَ لَمْ نُمَکِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً یُجْبی إِلَیْهِ ثَمَراتُ کُلِّ شَیْ ءٍ رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا ⁽²⁾

.

«گفتند اگر از کیش تو پیروی کنیم ما را از سرزمینمان بر می کَنند. آیا آنها را در حرمی امن جای نداده ایم که همه گونه ثمرات در آن فراهم شود»

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَ یُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ. ⁽³⁾«آیا ندانسته اند که حرم را جای امن مردم قرار دادیم، حال آنکه مردم در اطرافشان به اسارت ربوده می شوند؟.»

نه) بُسّاسة

در برخی روایات، یکی از اسامی مکه «بساسه» آمده است. با توجه به این که معنای لغوی بسّاسه اخراج کردن و هلاک کردن است، وجه تسمیه مکه هم روشن می شود؛ اگر کسی در مکه ظلمی کند، این شهر او را اخراج و هلاک می کند.

ده) امّ رُحْم

بعضی از روایات مشتمل بر تعبیر امّ رحم است، چنانچه پیش تر اشاره شد. در روایات دو وجه تسمیه بیان شده است: یکی این که اگر کسی ملازم این شهر مقدس شد، مورد رحمت الهی قرار می گیرد و دیگر این که اگر در این شهر به او ظلمی شود، رحمت خدا شامل حال او می شود. از این رو شهر مکه نسبت به ظلم حساس است و بی تفاوت نیست، ظالم را هلاک و مظلوم را رحمت می کند.

از مجموع آیات و احادیث به دست می آید که مکه عناوین و اسامی مختلفی دارد که در قرآن عبارتند از: مکه، بکه، ام القری، بلد، بلده، بلد الامین، حرم، قریه خدا، دو قریه، وادٍ غیر ذی زرع.

اسامی مکه در روایات بدین شرح است: مکه، بکه، ام القری، بساسه و ام رُحم. پس سه اسم برای مکه در قرآن و روایات مشترک است؛ مکه، بکه و ام القری. وجوه تسمیه و نامگذاری هر یک نیز از نظر خوانندگان گذشت.

همچنین از نظر اهل لغت و نیز در کتاب های تاریخ، برای این شهر عظیم و شریف اسامی مختلفی بیان شده به گونه ای که برای مکه تا سی نام و عنوان ذکر شده است. ⁽¹⁾نظیر:

صلاح، معاد، حاطمه، رأس، قادس و کوثی و .... شاید علت نامگذاری ها این باشد که شهر مکه نزد قبائل مختلف اهمیت و جایگاه والایی داشته است؛ از این رو شهر مکّه نزد هر قبیله ای اسمی خاص داشته و هر طایفه آن را به نامی، می خوانده است.

گفتار دوّم: فضیلت و عظمت مکّه

1. حرمت و فضیلت

اشاره

مکه، شهری است که خداوند متعال برای آن عظمت و حرمت ویژه ای قرار داده است؛ در این شهر مسجدی وجود دارد که دارای شرافت و وجاهت الهی است. «بیت اللَّه» در این شهر قرار دارد و مهبط وحی الهی است.

مکه زادگاه آخرین پیامبر خدا و وصیّ اوست. مکه شهری است که خدا آن را برگزیده و محبوب و عزیز گردانیده است. عظمت و حرمت مکه در آیات و روایات متعددی بیان است که در ذیل به پاره ای از آنها اشاره می شود.

الف) حرمت و فضیلت مکه در آیات

اشاره

آیات قرآن به شیوه های مختلف بیانگر جایگاه ویژه شهر مکه اند. در هر آیه بُعدی از عظمت و شکوه این «آرمان شهر آسمانی» بیان شده است.

یک) قسم

یکی از شیوه هایی که قرآن برای نشان دادن شکوه و عظمت امری از آن استفاده می کند، سوگند است. خداوند در دو آیه به این شهر عظیم قسم یاد کرده است.

وَهذَا الْبَلَدِ اْلأَمِینِ. ⁽¹⁾«سوگند به این شهر ایمن.»

تمام مفسران بر این امر اتفاق نظر دارند که مراد از بلد امین، مکه است و اختلافی در این جهت نیست. البته احتمالات دیگری در آیه هست که در بعضی تفاسیر بیان شده است. ⁽²⁾در برخی تفاسیر لطیفه ای وجود دارد ⁽³⁾و آن این که علت شرافت فراوان مکه این است که این شهر، شهر دوست است. در این شهر خانه حبیب قرار دارد و خانه دوست قدر و منزلتی دارد که باعث می شود شهر، شهر یار و دوست باشد.

نکته دیگر این که احتمال دارد مراد از «تین»، کوه دمشق باشد که مأوای عیسی علیه السلام بوده و منظور از زیتون، کوه بیت المقدس که مقام انبیاست. طور سینین اشاره به موسی کلیم اللَّه علیه السلام و بلد امین هم اشاره به شهر مکه دارد، جایی که بیت اللَّه، خانه ابراهیم علیه السلام و خانه حضرت محمد صلی الله علیه و آله در آن واقع شده است. بنابراین در آغاز سوره اشاره به مقام انبیای عظام الهی علیه السلام دارد. در واقع رهبران ادیان ابراهیمی در آغاز این سوره بیان شده اند، ولی بیش از همه تأکید بر بلد امین است که هم به لحاظ کمیت و تعداد و هم به لحاظ کیفیت کلمات اهتمام خاصی نشان داده شده است.

لا أُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ وَأَنْتَ حِلٌّ بِهذَا الْبَلَدِ. ⁽⁴⁾«قسم به این شهر و تو [که] در این شهر سکنا گزیده ای.»

مراد از این آیه مکه است، چنان که تمامی مفسران این نکته را بیان کرده اند. در این آیه هم خداوند به شهر مکه سوگند خورده است که از آن شرافت و عظمت مکه مکرمه به دست می آید.

از آیه وَأَنْتَ حِلٌّ بِهذَا الْبَلَدِ به دست می آید که مکه با سکونت پیامبر صلی الله علیه و آله شرافت

کسب کرده است. بنابراین یکی از علل عظمت مکه این است که محل تولد و سکونت نبی خاتم صلی الله علیه و آله است. ⁽¹⁾همچنین در آیه دوم تعبیر بِهذَا الْبَلَدِ تکرار شده، در حالی که باید به جای آن ضمیر قرار می گرفت که این خود دلیل دیگری است بر عظمت شأن شهر نورانی مکه.

کشف الاسرار تعابیر لطیف و نغزی در باره شأن و جایگاه پیامبر صلی الله علیه و آله و شهر او دارد.

در جایی از آن می خوانیم: ⁽²⁾«هر که را دوستی بود پیوسته در جستن رضای او بود، نظر خود از وی باز نگیرد، با وی رازها کند، در سفر و در حضر ذکر و مراعات وی بنگذارد، در هیچ حال حدیث و سلام از وی باز نگیرد، قدمگاه وی عزیز دارد، به جان وی سوگند خورد. خداوند کریم، جبار، عزیز و رحیم جل جلاله حقایق این معنی جمله آن رسول مکرم را و سید محترم را ارزانی داشت، تا جهانیان را معلوم گردد که بر درگاه عزت هیچ کس را آن منزلت و مرتبت نیست که اوراست. نبینی که در بسی احوال رضای او نگه داشت؟ وَمِنْ آناءِ اللَّیْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرافَ النَّهارِ لَعَلَّکَ تَرْضی)، در قبله رضای او نگه داشت:(فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضاها. شفاعت در رضای او بست: وَلَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ فَتَرْضی. هرگز او را از نظر خود محجوب نکرد: فَإِنَّکَ بِأَعْیُنِنا الَّذِی یَراکَ حِینَ تَقُومُ. رازها با وی گفت:

فَأَوْحی إِلی عَبْدِهِ ما أَوْحی. در خواب و بیداری، در سفر و در حضر او را نگه داشت: وَاللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ. احوال او همه کفایت کرد: أَلَیْسَ اللَّهُ بِکافٍ عَبْدَهُ. در هیچ حال وحی از او منقطع نگردانید. در خواب بود که وحی آمد: یا أَیُّهَا الْمُدَّثِّرُی. بر مرکوب بود که وحی آمد: الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ. در راه غزات بود که وحی آمد: اتَّقُوا رَبَّکُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَیْ ءٌ عَظِیمٌ. از مکه بیرون آمده بود که وحی آمد: إِنَّ الَّذِی فَرَضَ عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لَرادُّکَ إِلی مَعادٍ. در غار بود که او را جلوه کرد: ثانِیَ اثْنَیْنِ إِذْ هُما فِی

الْغارِ. در اندوه بود که وحی آمد: وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّکَ یَضِیقُ صَدْرُکَ. در شادی بود که وحی آمد: إِنَّا فَتَحْنا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً. در حضرت قاب قوسین بود که بی واسطه این خطاب می رفت: آمَنَ الرَّسُولُ. از عزیزی وی بود که گاه قسم به جان وی یاد می کرد: لَعَمْرُکَ. و گاه به قدمگاه و نزولگاه وی سوگند یاد می کرد: لا أُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ. علی الجمله در قرآن چهارهزار جای نام وی برد و ذکر وی کرد، بعضی به تعریض و بعضی به تصریح.»

دو) وادٍ غیر ذی زرع

در آیه ای به جای مکه از تعبیر «وادٍ غیر ذی زرع» استفاده شده است.

رَبَّنا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِیُقِیمُوا الصَّلاةَ. ⁽¹⁾«ای پروردگار ما، برخی از فرزندانم را به سرزمین بی آب و علفی نزدیک خانه گرامی تو جای دادم، ای پروردگار، تا نماز بگذارند.»

خداوند تبارک و تعالی به ابراهیم علیه السلام که او را اب الانبیا لقب داده اند، عنایات خاصی کرده است؛ از جمله این که دعاهای او را نیک اجابت کرد. در آیه مزبور، ابراهیم علیه السلام از سر صدق به خدای خود عرض می کند: بعضی از فرزندانم را به سرزمینی آورده ام که «غیر ذی زرع» است؛ زمینی که خانه تو در آن است. هدف من از این کار اقامه نماز و بندگی توست.

چند نکته در این آیه وجود دارد؛ یکی این که ⁽²⁾زمین ها چند دسته اند. سرسبز و بایر.

اما زمینی که از بایر بدتر است، زمینی است که اساساً قابل کشت نباشد. معمولًا زمین موات قابل احیا و دایر شدن است، اما تعبیر «غیر ذی زرع» حاکی از آن است که زمین مکه اقتضای کشت و زراعت هم نداشته و هیچ شرایط مناسبی جهت بهره برداری طبیعی از آن

وجود نداشته است. البته این به حسب شرایط عادی است، ولی با اراده خدا تمام اموری که انسان ناممکن می پندارد، ممکن بلکه محقق می شود. ابراهیم علیه السلام دعایی کرد و از خدا خواست تا از ثمرات به آن روزی دهد. این دعا اجابت شد و سرزمینی که قابلیت و اقتضای کشت و زرع در آن نبود، به اذن الهی سرشار از روزی، سبزی، خرمی و نعمت شد.

حضرت ابراهیم علیه السلام از انبیایی است که در مورد او بسیاری امور ناشدنی، محقق شده است. یک نمونه آن را خواندید و نمونه های دیگری هم دارد. از جمله این که خداوند در دوران پیری به او فرزندی عطا کرد. ⁽¹⁾و دیگر این که کوهی از آتش برای او گلستانی سرد و خرّم شد. ⁽²⁾تمامی این امور انسان را دعوت به توکّل و بی اعتمادی نسبت به اسباب می کند. تأثیر علل و عوامل طبیعی به اذن خداست. لذا اگر خدا اراده نماید، هر کاری محقق می شود. پس فقط به خدا باید تکیه و اعتماد داشت.

به هر حال در عظمت و شرافت مکه همین بس که آنجا زمینی بوده بدون هیچ قابلیتی و به اذن الهی به شهری بزرگ و با کرامت تبدیل شد. از سوی دیگر تعبیر «عند بیتک» نشان می دهد که بیت اللَّه نسبتی بسیار نزدیک با خدا دارد و این مکان مقرب و شریف در شهر مکه قرار دارد. از جهت دیگر هدف اقامت و سکونت ابراهیم علیه السلام در این شهر اقامه نماز است. از این رو هدف از بنای مکه، سکونت در آن و حضور نزد بیت اللَّه، یک چیز بیش نیست و آن توجه قلبی به خداست.

ماجرای زیر حکایتی شنیدنی است:

سلطان محمود خادمان متعددی داشت، ولی به یکی از آنها بیش از همه ارادت می ورزید. دیگران گله مند بودند، از این رو سلطان محمود برنامه سفری ترتیب داد. در طول سفرشترهای زیادی همراه خود برد؛ اما در جهاز یکی از شتران جواهرات و گوهرهای فراوانی گذاشت و دستور داد تا زیر آن را پاره کنند به گونه ای که در طول مسیر جواهرات یکی یکی می افتادند. تمام خادمان و سواران و پیادگان در طول مسیر به یغمای

جواهرات سلطان محمود مشغول شدند، جز یک نفر وآن کسی نبود جزایاز. سلطان محمود لحظه ای پشت سر خود را نگریست، کسی را ندید جز ایاز. از او پرسید تو چرا به جمع جواهرات نپرداختی؟ سعدی پاسخ ایاز را چنین زیبا و دلنشین به نظم در آورده است:

من اندر قفای تو می تاختم زخدمت به نعمت نپرداختم

گر از دوست چشمت به احسان اوست تو در بند خویشی، نه در بند دوست

خلاف طریقت بود کاولیا تمنا کنند از خدا جز خدا

سه) حرمت

یکی از آیات قرآن با صراحت از حرمت مکه گفته است. این حرمت از جانب خداست؛ یعنی خداوند برای مکه حرمت قائل شده است. بر اساس عقاید اسلامی و قرآنی همه چیز ملک خداست و خدا مالک تمام امور است. اما اگر ربوبیت یا الوهیت خودش را به امر خاصی اختصاص داد، نشان از احترام و عنایت خاصی است که خداوند به آن امر دارد نه این که ربوبیتش محدود به آن باشد.

إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِی حَرَّمَها وَلَهُ کُلُّ شَیْ ءٍ وَأُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ مِنَ الْمُسْلِمِینَ. ⁽¹⁾«به من فرمان داده شده که پروردگار این شهر را بپرستم، شهری که خداوند حرمتش نهاده و مأمورم که از مسلمانان باشم خداوندی که همه چیز از آن اوست.»

این آیه به دو وجه حرمت و فضیلت مکه را نشان می دهد ⁽²⁾: یکی این که با صراحت از حرمتی که خدا برای شهر مکه قرار داده سخن می گوید و دیگر این که «رب» به این شهر اضافه شده است، در حالی که خداوند رب العالمین است.

مکه مکانی با حرمت الهی و حرم خداست؛ مکه محل مأمنی است که خدا آن را

پناهگاه انسان ها قرار داده است. هیچ موجودی اعظم از خدا نیست و خداوند عظیم برای این شهر به طور خاص عظمت و حرمتی ویژه قرار داده است. در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله روایت شده است ⁽¹⁾که شهر مکه از روزی که خداوند آسمان ها و زمین را آفرید، حرم الهی بوده است. پس این شهر تا روز قیامت به حرمت الهی حرمت و عظمت دارد.

محی الدین در کتاب خود مکه را به بهشت عدن تشبیه می کند. ⁽²⁾بر اساس آیات قرآنی بهشت مراتبی دارد. گاهی بهشت به طور مطلق بیان می شود:

وَاللَّهُ یَدْعُوا إِلَی الْجَنَّةِ. ⁽³⁾

«و خدا به جانب بهشت دعوت می کند.»

گاهی نیز بهشت با صفت نعیم بیان می شود:

فَرَوْحٌ وَرَیْحانٌ وَجَنَّةُ نَعِیمٍ. ⁽⁴⁾

«برای اوست آسایش و روزی و بهشت پر نعمت.»

در برخی موارد از بهشت همراه با نهرهای جاری سخن به میان آمده:

لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اْلأَنْهارُ. ⁽⁵⁾«از آنِ آسمانهاست بهشت هایی که در آن نهرها جاری است.»

بعضی دیگر از آیات از فردوس سخن به میان آورده اند.

لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا. ⁽⁶⁾«مهمانسرایشان باغ های فردوس است.»

اما فوق تمامی مراتب بهشت، بهشت عدن است:

جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِی وَعَدَ الرَّحْمنُ عِبادَهُ بِالْغَیْبِ. ⁽¹⁾«بهشت هایی جاوید که خدای رحمان در غیب به بندگان خویش وعده کرده است.»

ولی شاید بتوان گفت که فوق آن هم بهشتی وجود دارد که به تعبیر عرفا جنة الذات است. یعنی بهشتی که بنده در آن فقط از حضور خدا متنعم می شود. چنان که فرمود:

فَادْخُلِی فِی عِبادِی وَادْخُلِی جَنَّتِی. ⁽²⁾«و در زمره بندگان من داخل شو و به بهشت من در آی.»

ابن عربی مکه را که شریف ترین بقاع روی زمین و محل ظهور و تجلی خدا روی زمین است، به بهشت عدن تشبیه می کند. او حتی معتقد است که مکه قطعه ای از بهشت، روی زمین است؛ مکه سرای پادشاه است و پادشاه مکه خداست. بنابراین هر کس به این شهر وارد شود؛ به طور مستقیم و خاص به مملکت الهی قدم نهاده و از امداد الهی بهره برده است. مهمترین امداد الهی فتح و فتوحات است. فتح حالت حضور حق است. اگر فتحی نصیب کسی شود، این بنده به درک حضور خدا نایل آمده است. دقیقاً به همین دلیل است که ابن عربی یکی از مهمترین کتاب های خود را به نام «فتوحات مکه» نامیده است.

چهار) نخستین عبادتگاه

نخستین خانه ای که برای عبادت بنا شده در مکه(بکه) قرار دارد. این شهر دو خصوصیت دارد: یکی این که دارای برکت است و دیگر آن که سبب هدایت می باشد و هر دو ویژگی برای تمامی انسان هاست. مکه اولین پرستشگاه خدا بر روی زمین است و به

همین دلیل بود که توسعه زمین(دحو الارض) از شهر مکه آغاز شد.

إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبارَکاً وَهُدیً لِلْعالَمِینَ. ⁽¹⁾«نخستین خانه ای که برای مردم بنا شده همان است که در بکه قرار دارد؛ خانه ای که سبب جهانیان هدایت و برکت است.»

ب) حرمت و فضیلت مکه در روایات

اشاره

در باره عظمت و شرافت مکه احادیث فراوانی وجود دارد و در آنها مضامین گوناگونی وارد شده است؛ مکه شهری است که خدا آن را عظیم داشته است، مکه شهر فرشتگان خداست، مکه را خدا برگزید، از زمین، تنها مکه است که محبوب خداست و خداوند تمام اجزای آن را دوست دارد، مکه شهر پیامبران خداست و مکه از تمامی بلاد روی زمین نزد خدا افضل است و ... ⁽²⁾.

روایاتی را که در باره عظمت و شأن مکه وارد شده، می توان دسته بندی نمود:

یک) عظمت و حرمت مکه

در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آمده است که خود خداوند برای مکه عظمت قائل شده و این شهر را همراه و قرین ملائکه قرار داده است:

«إنّ مکّة بلد عظّمه اللَّه و عظّم حرمته، خلق مکة و حفّها بالملائکة قبل أن یخلق شیئاً من الأرض یومئذٍ کلّها بألف عام و وصل المدینة ببیت المقدس ثمّ خلق الأرض کلّها بعد ألف عامٍ خلقاً واحداً». ⁽³⁾

«مکه شهری است که خداوند آن را و حرمش را بزرگ داشته است. مکه را هزار سال پیش از آن که چیزی از زمین را بیافریند، آفرید و آن را مملوّ از فرشتگان ساخت و مدینه را به بیت المقدس وصل کرد آن گاه پس از هزار سال در یک آفرینش همه زمین را آفرید.»

با مراجعه به قرآن به دست می آید که وصف «عظیم»، بیش از صد بار به کار رفته است. تعبیر عظیم در واقع وصف دو چیز است: یکی خدا و هر آنچه مربوط به حریم قدس ربوبی است و دیگری به قیامت و هر آنچه مربوط به بهشت و جهنم است. در این میان تنها چند نمونه اندک است از امور زمینی و دنیوی که درباره آن وصف عظیم به کار رفته است. در این میان یکی مکه است:

وَقالُوا لَوْ لا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلی رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ ⁽¹⁾.

«گفتند چرا این قرآن بر مردی از بزرگمردان آن دو قریه نازل نشده است.»

پیداست که اگر مراد عظمت مردی از مردان مکه هم باشد، طبعاً شهر مکه از این وجود شریف کسب عظمت خواهد کرد؛ بنابراین می توان گفت که شهر مکه هم عظمت الهی دارد.

به هر حال مکه شهری است که خداوند حرمت آن را بزرگ داشته است. مکه نخستین قطعه زمین است که هزار سال قبل از آفرینش زمین آفریده شده وجود داشت، شهری است که مملو از فرشتگان خداست. اگر مکانی از سوی خداوند عظیم آفریده شود، عظیم خواهد بود؛ پس عظمت و بزرگی مکه خدادادی است.

دو) برگزیده خدا

خداوند از هرآن چه آفرید برای خود چیزی را برگزیده است. آفریده های خدا یکدست و یکسان نیستند، بلکه بعضی از آنها مختار خداست. خداوند چیزی را

برمی گزیند که با خودش نسبت و قرابتی داشته باشد. بنابراین برگزیدن خدا دلیل بر تقرب است.

در بعضی از احادیث این مضمون به چشم می خورد که خداوند از هر مخلوقی یکی را برای خود برگزید. اما از زمین چند نقطه برگزیده خداست و یکی از آنها مکه است. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:

«إِنَّ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ خِیَاراً مِنْ کُلِّ مَا خَلَقَهُ ... فَأَمَّا خِیَارُهُ مِنَ الْبِقَاعِ فَمَکَّةُ وَ الْمَدِینَةُ وَ بَیْتُ الْمَقْدِسِ ...». ⁽¹⁾

«خداوند از هر چه آفریده است برگزیده ای دارد ... اما برگزیده او از سرزمین ها مکه، مدینه و بیت المقدس است.»

حدیث مزبور در روایت دیگری به صورتی متفاوت آمده است. خداوند از هر چیز چهار امر را برگزیده است و از زمین چهار نقطه را در نظر گرفته است. این چهار نقطه روی زمین بر اساس تطبیق آیات اول سوره تین این گونه بیان شده است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی اخْتَارَ مِنْ کُلِّ شَیْ ءٍ أَرْبَعَةً- إلی أن قال:- وَ اخْتَارَ مِنَ الْبُلْدَانِ أَرْبَعَةً. فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَّ: وَ التِّینِ وَ الزَّیْتُونِ وَ طُورِ سِینِینَ وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِینِ فَالتِّینُ الْمَدِینَةُ، وَ الزَّیْتُونُ بَیْتُ الْمَقْدِسِ، وَ طُورُ سِینِینَ الْکُوفَةُ وَ هَذَا الْبَلَدُ الْأَمِینُ مَکَّة». ⁽²⁾

«همانا خدا از هر چیز چهار امر را برای خود برگزید ... و از شهرها چهار [شهر را]، سپس خداوند فرمود(سوگند به انجیر و زیتون، سوگند به طور مبارک، سوگند به این شهر ایمن) مراد از انجیر مدینه، از زیتون بیت المقدس، از طور سینین کوفه و از بلد امین مکه می باشد.»

مسأله برگزیدن در قرآن به گونه های مختلف آمده است؛ از جمله درباره انسان؛ خداوند از میان تمام مخلوقات، انسان را انتخاب فرمود و او را در قرآن کریم مخاطب خود قرار داد و فرمود: یَا أَیُّهَا النَّاسُ. در انتخاب دوم از میان انسان ها عده ای خاص را برگزید و در خطاب دوم به آنها فرمود: یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا.

در انتخاب سوم در میان مؤمنان عده ای محدودتر را انتخاب کرد. این انتخاب در قرآن به دو صورت بیان شده؛ گاهی به صورت اختیار و گاهی به شکل اصطفاء. خداوند خطاب به موسی علیه السلام که دارای ویژگی «کلیم اللَّه» است می فرماید:

وَأَنَا اخْتَرْتُکَ فَاسْتَمِعْ لِما یُوحی. ⁽¹⁾«و من تو را برگزیده ام، پس به آنچه وحی می شود گوش کن.»

همچنین موسی علیه السلام با تعبیر دوم هم(اصطفاء) برگزیده خدا شمرده شده است:

قالَ یا مُوسی إِنِّی اصْطَفَیْتُکَ عَلَی النَّاسِ بِرِسالاتِی وَبِکَلامِی. ⁽²⁾«گفت ای موسی من تو را به پیام هایم و سخن گفتنم از میان مردم برگزیدم.»

انتخاب موسی علیه السلام در این آیه بعد از میقات است. موعدی که در آن موسی علیه السلام با خداوند چهل شب به مناجات پرداخت. انتخاب موسی علیه السلام در این آیه بعد از تجلّی خداوند بر کوه است که بر اثر آن کوه متلاشی شد. موسی علیه السلام به حالت صعق افتاد. در این حالت خداوند موسی علیه السلام را برای دو چیز برگزید؛ یکی برای رسالت و دیگری برای سخن گفتن با خود.

خداوند انتخاب چهارمی هم دارد و این، آخرین انتخاب اوست. پروردگار عالم از میان انبیای عظام، نبی خاتم صلی الله علیه و آله را برگزید. آیات معراج این حقیقت را بیان می کنند. از این رو پیامبر صلی الله علیه و آله اکمل انسان هاست و آفریده ای اشرف و کامل تر از وجود ندارد.

یکی دیگر از مواردی که مسأله برگزیدن خدا مطرح شده است، مکه مکرمه است.

بر اساس احادیث، مکه یکی از سه یا چهار منطقه زمین است که خدا به آن عنایت خاصی داشته و آن را از میان شهرهای روی زمین انتخاب کرده است. شایان ذکر است که تعبیر حدیث «اختیار» است که از ریشه «خیر» می باشد. لذا معنای دقیق احادیث این است که مکّه یکی از بهترین نقاط روی زمین است که خدا آنرا اختیار نموده است.

سه) محبوب خدا

مکه شهری است که محبوب خداست. خاک مکه محبوب ترین خاک هاست، سنگ آن، درخت آن، کوه آن و تمامی اجزای آن نزد خدا محبوب ترین است. امام صادق علیه السلام فرمود:

«أَحَبُّ الْأَرْضِ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی مَکَّةُ وَ مَا تُرْبَةٌ أَحَبُّ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ تُرْبَتِهَا وَ لَا حَجَرٌ أَحَبُّ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ حَجَرِهَا وَ لَا شَجَرٌ أَحَبُّ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ شَجَرِهَا، وَ لَا جِبَالٌ أَحَبُّ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ جِبَالِهَا، وَ لَا مَاءٌ أَحَبُّ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ مَائِهَا». ⁽¹⁾

«محبوب ترین سرزمین نزد خداوند مکه است و نزد خداوند هیچ خاکی محبوب تر از خاک آن و هیچ سنگی محبوب تر از سنگ آن و هیچ درخت و کوه و آبی محبوب تر از درخت و کوه و آب آن نیست.»

در قرآن خداوند دوستدار بعضی انسان ها معرفی شده است و برخی دیگر از دایره حب الهی خارج اند. خداوند دوستدار محسنین، ⁽²⁾توابین، ⁽³⁾پاکان، ⁽⁴⁾متقین، ⁽⁵⁾صابرین ⁽⁶⁾و اهل قسط و عدل ⁽⁷⁾است. از سوی دیگر گروهی از انسان ها محبوب خدا نیستند، نظیر:

اهل فساد، ⁽¹⁾گناهکاران، ⁽²⁾کافرین، ⁽³⁾ظالمین، ⁽⁴⁾فخرفروشان، ⁽⁵⁾متجاوزین ⁽⁶⁾و مسرفین. ⁽⁷⁾لذا انسان ها به طور کلی به دو دسته تقسیم می شوند: محبوب خدا و بیرون از قلمرو دوستی خدا. نکته جالب این که در تمامی موارد مربوط به دسته دوم خداوند می فرماید: إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ ...؛ «خداوند دوست ندارد» و به تعبیری حب خود را از آنها سلب می کند، ولی چیزی را اثبات نمی کند. یعنی نمی فرماید خداوند نسبت به عده ای بغض دارد. و در مورد حب، زبان و بیان سلبی است و نه ایجابی. البته در آیاتی نیز تعبیر «بُعد» آمده است. مثل:

ی فَبُعْداً لِقَوْمٍ لا یُؤْمِنُونَ ی. ⁽⁸⁾ولی به خدا نسبت داده نشده است.

واقعیت آن است که خداوند نسبت به تمامی آفریده های خود حب و دوستی دارد و اساساً هر آفریده ای محبوب خداست. ولی حبّی که در آیات مزبور بیان شد این حب نیست، بلکه حبّی خاص مراد است. حب خاص الهی مربوط به افراد خاصی است.

خداوند به تمامی انسان ها و تمامی مخلوقات با محبت می نگرد؛ اما بعضی انسان ها به دلیل اعمال نیکشان مورد توجه، عنایت و محبت خاص خدا قرار می گیرند. اگر این محبت شامل بعضی انسان ها نشود، طبعاً آنها از محبت خاص خدا دورند و بعید. لذا بعد و دوری بعضی انسان ها نسبت به محبت خاص مراد است نه محبت نوع اول که شامل تمامی موجودات و مخلوقات می شود.

پیامبراکرم صلی الله علیه و آله هنگامی که از مکه هجرت می کرد و در بازار مکه، در حزوره ایستاده بود، خطاب به این شهر فرمود:

«واللَّه إنّک لَخَیر أَرضِ اللَّه وَ أَحَبّ أَرض اللَّه إلَی اللَّه عزّ و جلّ و لَو لَا أنّی

أُخْرجت منک ما خرجت» ⁽¹⁾.

«در حزوره(جایی در بازار مکه) ایستاده بود-: به خدا سوگند تو بهترین زمین خدا و محبوب ترین سرزمین نزد خدای بزرگی و اگر مرا از تو بیرون نمی کردند، بیرون نمی رفتم.»

نبی اکرم صلی الله علیه و آله در حدیثی دیگر خطاب به مکه فرمود:

«مَا أَطْیَبَکِ مِنْ بَلَدٍ وَ أَحَبَّکِ إِلَیَّ وَ لَوْ لَا أَنَّ قَوْمِی أَخْرَجُونِی مِنْکِ مَا سَکَنْتُ غَیْرَکِ». ⁽²⁾«خطاب به مکه: چه شهر پاکی و چقدر نزد من محبوبی، اگر قوم من مرا بیرون نمی کردند در جایی جز تو ساکن نمی شدم.»

بنابراین کسی که به خدا عشق می ورزد، به دوست داشتنی های خدا هم عشق می ورزد.

این محبت از محبت ها جداست حب محبوب خدا حب خداست

چهار) شهر انبیا

یکی از امتیازات مکه این است که پیامبران خدا در آن به نماز و عبادت پرداخته اند.

رسولان خدا شهر مکه را محل ذکر و توجه به خدا قرار داده اند. امام صادق علیه السلام فرمود:

«صَلَّی بِمَکَّةَ تِسْعَ مِائَةَ نَبِیٍّ». ⁽³⁾

«نُهصد پیامبر در مکه نماز گزاردند.»

پیامبران خدا قوم خود را به سوی خدا دعوت می کردند. در صورتی که حجت بر قومشان تمام می شد و ایمان نمی آوردند، آن قوم به هلاکت می رسید و این یکی از

سنت های الهی بود. اگر پیامبری به قوم خود اتمام حجت می کرد و قومش به هلاکت می رسید، به مکه می آمد و در آنجا تا پایان عمر به عبادت خدا می پرداخت. ⁽¹⁾بنابراین مکه محل عبادت پیامبران خدا بوده و صدها نبی در آنجا به نماز و عبادت گذرانده اند و هزاران رسول خدا پایان عمر خود را در این شهر به عبادت، ذکر و بندگی خدا پرداخته اند.

پنج) با فضیلت ترین شهرها

مکه با فضیلت ترین شهرهای روی زمین است. یکی از اصحاب امام باقر علیه السلام حدیثی را از ایشان نقل می کند و می گوید: حدود پنجاه نفر بودیم که در خیمه ای در محضر امام علیه السلام نشسته بودیم. سکوتی طولانی بر آنجا حاکم بود تا این که امام علیه السلام سکوت را شکست و پرسید:

«آیا می دانید منزلت کدام سرزمین نزد خدا بیشتر است؟ هیچ کس سخنی نگفت.

حضرت خود پاسخ داد: آن مکه است. مکة الحرام که خداوند آن را به عنوان حرم خویش پسندیده و خانه اش را در آن قرار داده است». ⁽²⁾

اگر فردی در سرزمین عرفات به دیدار حق شتافت، باید او را به داخل شهر مکه آورد و در آنجا دفن کرد؛ زیرا محدوده حرم جهت دفن مردگان فضیلت بیشتری دارد. ⁽³⁾از امام صادق علیه السلام سؤال شد که چرا عرفات جزء محدوده حرم نیست؟ یعنی از نظر فضیلت و حرمت در حد حرم نیست؛ امام صادق علیه السلام در جواب فرمود: «خدای تبارک و تعالی چنین خواسته است.» ⁽⁴⁾

از این روایات برداشت می شود که حرم الهی با فضیلت ترین بلاد زمین است.

یکی از عوامل این فضیلت بالا این است که خداوند خانه خود را در آن قرار داده

است، حتی این شهر از سرزمین مقدس و باشکوه عرفات هم وجاهت و عظمت بیشتری دارد.

شش) شهر فرشتگان

درباره حرمت مکه حدیث جالبی وجود دارد امام صادق علیه السلام می فرماید:

«قریش در زمانی که کعبه مورد تعدی قرار گرفت، در پایه های آن مکتوبی یافتند، کسی نتوانست آن را بخواند زیرا خطوط آن واضح نبود به دنبال خبره ای فرستادند، آن مرد مکتوب را خواند؛ در آن نوشته شده بود:

«أَنَا اللَّهُ ذُو بَکَّةَ حَرَّمْتُهَا یَوْمَ خَلَقْتُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ وَ وَضَعْتُهَا بَیْنَ هَذَیْنِ الْجَبَلَیْنِ وَ حَفَفْتُهَا بِسَبْعَةِ أَمْلَاکٍ حَفّاً»؛ ⁽¹⁾

«من خدا هستم، صاحب مکه که آن را حرمت نهادم، روزی که آسمان ها و زمین را آفریدم و آن را میان این دو کوه قرار دادم و دستور دادم هفت ملک به دور آن بچرخند.»

این مضمون به دو گونه دیگر هم در احادیث آمده است، یکی این که در آن مکتوب نگاشته شده بود:

«هَذَا بَیْتُ اللَّهِ الْحَرَامُ بِمَکَّةَ تَکَفَّلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِرِزْقِ أَهْلِهِ مِنْ ثَلَاثَةِ سُبُلٍ مُبَارَکٌ لِأَهْلِهِ فِی اللَّحْمِ وَ الْمَاءِ»؛ ⁽²⁾

«این محل بیت اللَّه الحرام در مکه است که خداوند روزی اهالی آنجا را از سه راه با برکت متکفل شده است این روزی به صورت گوشت و آب است.»

مضمون دیگر بدین صورت است که امام صادق علیه السلام فرمود:

«منم خدا، صاحب بکه که وقتی آسمان ها و زمین و خورشید و ماه را آفریدم

مکه را آفریدم و هفت فرشته برگرد آن گماشتم در آب و شیر برای مردمش برکت دارد روزی آن از راه هایی از بالا و پایینش و از تپه می آید». ⁽¹⁾

خداوند، خود را به طور خاص مالک و صاحب این شهر می نامد که این دلیل دیگری بر فضیلت و اهمیت این شهر است. ضمناً به دست می آید که شهر مکه اولین بخش زمین است که آفریده شد. حضور دائمی ملائکه در این شهر برکت دیگری برای مکه است چنان که رزق اهالی آن از سوی خدا تضمین شده است، در یک کلام مکه شهر فرشتگان است.

مکه شهری است با امتیازات منحصر به فرد، به گونه ای که شهر مکه از نظر قداست و شرافت بر روی زمین بی نظیر است؛ نزول وحی الهی در مکه صورت گرفته، وجود بیت اللَّه الحرام به این شهر اعتبار معنوی خاصی بخشیده است و حضور نبی اکرم صلی الله علیه و آله فضیلت بخش شهر مکه است. ملائکه در شهر مکه حضور دارند. بر درگاه عزت الهی هیچ محلی منزلت و مرتبت مکه را ندارد. مکه سرزمینی است که در آن دعاهایی اجابت شده است که به ظاهر ناشدنی بود. مکه بهشت زمین و شهر خدا روی زمین است، نزول امداد الهی در این بخش حجاز، بیشترین است. انتخاب خدا از زمین، سرزمین مکّه می باشد؛ سرزمینی که محبوب خدا است. شهر انبیاء در خاکدان طبیعت، مکّه است و مکّه آرمان شهری است که صالحان، پیامبران و نیکان بر آن گام نهاده اند.

2. نماز در مکه

در میان عبادات، نماز از بزرگترین فرائض اسلامی بوده و عالی ترین وسیله تقرب به حریم قدس الهی محسوب می شود. تشریع این عبادت بزرگ برای برقراری ارتباط انسان با منبع عالم است.

قرآن که مهمترین مرجع مسلمین است، در باره جایگاه نماز آیات متعددی دارد.

در کتاب آسمانی کمتر عبادتی همچون نماز مورد توجه و عنایت است. در قرآن تقریباً یکصد و چهل مورد کلمه «صلوة» ذکر شده. پانزده مورد به آن امر شده است و در چند مورد وجود مقدس پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مخاطب امر به نماز است. در قرآن برای نماز آثار متعددی بیان شده است که مهمترین آنها یاد خداست. چنان که نماز موجب فلاح و رستگاری انسان هم می شود:

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ هُمْ فِی صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ ی. ⁽¹⁾

«به تحقیق رستگار شدند مؤمنان، آنان که در نمازشان خشوع می ورزند.»

در احادیث در باره شأن و جایگاه نماز مطالب فراوانی آمده است از جمله این که در حدیثی از امام صادق علیه السلام سؤال می شود که برترین چیزی که انسان را به خدا نزدیک می کند و محبوب ترین کارها نزد خدا چیست؟ امام در پاسخ می فرماید:

«بعد از معرفت به خدا با فضیلت ترین و محبوب ترین نماز است و چیزی غیر از نماز از نظر فضل و محبوبیت سراغ ندارم.» ⁽²⁾

نماز اقرار به ربوبیت خدا و توحید الهی است. انسان در نماز مقابل خدای عظیم و جبار ایستاده است. نماز محل سکونت، خشوع و خضوع است. سجده در برابر منبع عالم در نماز وجود دارد و نماز انسان را از معاصی دور می کند.

نماز به خودی خود جایگاه و شأن و منزلت رفیعی دارد، در عین حال نماز در مکه مقامی بالاتر و منزلتی شریف تر دارد. در حدیثی از امام سجاد علیه السلام آمده است که:

«وَ مَنْ صَلَّی بِمَکَّةَ سَبْعِینَ رَکْعَةً، فَقَرَأَ فِی کُلِّ رَکْعَةٍ بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌی وَ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ وَ آیَةِ السُّخْرَةِ وَ آیَةِ الْکُرْسِیِّ لَمْ یَمُتْ إِلَّا شَهِیداً»؛ ⁽³⁾

«کسی که در مکه هفتاد رکعت نماز بخواند و در هر رکعتی سوره اخلاص،

سوره قدر و آیه سخره و آیة الکرسی بخواند، نمی میرد مگر این که به مقام شهید نائل شود.»

در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام روایت شده است:

مَکَّةُ حَرَمُ اللَّهِ وَ حَرَمُ رَسُولِهِ وَ حَرَمُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام، الصَّلَاةُ فِیهَا بِمِائَةِ أَلْفِ صَلَاةٍ وَ الدِّرْهَمُ فِیهَا بِمِائَةِ أَلْفِ دِرْهَمٍ»؛ ⁽¹⁾

«مکه حرم خدا و حرم پیامبر صلی الله علیه و آله و حرم امیرالمؤمنین علیه السلام است. نماز در آن [برابر با] صدهزار نماز است و یک درهم انفاق در آن برابر با صدهزار درهم است.»

اگر نماز در مکه اقامه شود، مقام شهادت برای انسان به ارمغان می آورد چنان که اجر و پاداش آن معادل صدهزار نماز در جای دیگر است. همه این احادیث دلالت قداست و جایگاه رفیع مکه دارد. قداست محل باعث قداست بیشتر عمل در آن است.

چنان که گاهی زمان به عمل قداست ویژه ای می بخشد؛ مثل نمازگذاردن در شب قدر.

3. روزه در مکه

در کتاب خدا در باره روزه و جایگاه آن آیات متعددی آمده است. در یکی از آیات مهمترین ثمره روزه تقوا قلمداد شده است.

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ کَما کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ. ⁽²⁾«ای کسانی که ایمان آورده اید، روزه داشتن بر شما مقرر شد همچنان که بر کسانی که پیش از شما بوده اند مقرر شده بود تا پرهیزگار شوید.»

انسان به صورت طبیعی و فطری می داند که برای اتصال به عالم طهارت و قدس در آغاز باید از لذائذ جسمی و شهوات مربوط به عالم ماده بکاهد و به طور کلی از هر چیزی که او را از خدایش دور می کند، دور شود. اگر در انسان چنین حالتی پدید آمد، او دارای صفت تقوا است. رایج ترین مصداق تقوا کاستن از خوردن و آشامیدن و خودداری از محرمات ساده ای از این دست می باشد. در این صورت انسان تمرین خودداری از معاصی کرده و گامی به سمت مدارج کمال و معنویت برداشته است. لذا مهم ترین ثمره و پیامد روزه، تقواست.

روزه از مهمترین منازل سیر و سلوک است، روزه جهادی برای معرفت خداست، روزه حرکتی در راستای اخلاص و تقرب به صاحب ضیافت است. روزه راهی برای رؤیت خدا باز می کند، میراث روزه معرفت، حکمت و یقین است. دل انسان با شکر و ذکری که از روزه حاصل است، روشن می گردد. با روزه شهوات کاسته، حالت انکسار برای انسان حاصل می شود و روزه پشت معاصی را می شکند. درباره روزه همین بس که در میان عبادات تنها روزه است که خدا در باره آن فرمود: «برای من است و من جزای آن هستم». ⁽¹⁾

اگر کسی ماه رمضان را در مکه ادراک کند، خداوند برای او معادل صدهزار ماه رمضان در غیر مکه ثبت و ضبط می کند. خداوند به ازای هر یک روز به او مغفرت و مقام شفاعت می دهد و به ازای هر یک شب هم مغفرت و مقام شفاعت و بالاخره خداوند به ازای هر یک روز یک دعای او را مستجاب می کند. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:

«مَنْ أَدْرَکَ شَهْرَ رَمَضَانَ بِمَکَّةَ مِنْ أَوَّلِهِ إِلَی آخِرِهِ صِیَامَهُ وَ قِیَامَهُ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ مِائَةَ أَلْفِ شَهْرِ رَمَضَانَ فِی غَیْرِ مَکَّةَ ...». ⁽²⁾

«کسی که ماه مبارک رمضان را از اول تا آخر در مکه باشد و مشغول به

صیام و قیام، خداوند برای او اجر و ثواب صدهزار ماه رمضان در غیر مکه می نویسد و به ازای هر یک روز مغفرت و شفاعت و به ازای هر یک شب، مغفرت و شفاعت به او می دهد. و در برابر هر یک روز یک دعای او را اجابت می فرماید.»

بر این اساس است که گفته می شود بهترین ایام انجام حج، در صورت امکان ماه مبارک رمضان است؛ زیرا در این صورت انسان مراتب کمال را با سرعت و سهولت بیشتری طی می کند. خداوند مقامات فراوانی به چنین انسانی می دهد که در میان آنها مقام رفیع شفاعت جایگاه ویژه ای دارد.

امام سجاد علیه السلام در بیانی عجیب طاعم(خورنده) در مکه را معادل صائم در غیر مکه می داند.

«الطَّاعِمُ بِمَکَّةَ کَالصَّائِمِ فِیمَا سِوَاهَا، وَ صِیَامُ یَوْمٍ بِمَکَّةَ یَعْدِلُ صِیَامَ سَنَةٍ فِیمَا سِوَاهَا، وَ الْمَاشِی بِمَکَّةَ فِی عِبَادَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ»؛ ⁽¹⁾

«خورنده در مکه همانند روزه دار در غیر مکه است. روزه یک روز در مکه معادل روزه یک سال در غیر مکه است کسی که در مکه راه برود در حال عبادت خداست.»

بنابراین روزه دار نزد خدا مقام رفیعی دارد اما روزه ای که در مکه گرفته شود، قابل مقایسه با غیر آن نیست. چنین روزه ای به دنبال خود عفو و غفران الهی و ثواب ها و حسنات فراوانی را در پی خواهد داشت. شفاعت، میراث روزه مکه است، و از این ها بالاتر این که اگر کسی در مکه باشد و یک روز عادی را با خوردن و آشامیدن پشت سر گذارد، همانند کسی است که در جای دیگر روزه باشد. جایگاه مکه تا بدان حد رفیع و والاست که گام برداشتن در این سرزمین عبادت خداست و در یک کلام حضور در مکه تقرب است و عبادت.

4- سجده در مکه

واژه «سجده» در قرآن کریم بیش از نود بار آمده است که در میان آنها چندین نمونه خاص است. یکی این که خداوند سجده را به کل کائنات نسبت داده است:

وَلِلَّهِ یَسْجُدُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَاْلأَرْضِ؛ ⁽¹⁾«و برای خداوند سجده می کنند همه آنها که در آسمان ها و زمینند.»

وَلِلَّهِ یَسْجُدُ ما فِی السَّماواتِ وَما فِی اْلأَرْضِ؛ ⁽²⁾«و هرچه در آسمانها و زمین است خدا را سجده می کنند.»

وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ یَسْجُدانِ ی؛ ⁽³⁾

«گیاه و درخت سجده اش می کنند.»

دیگر این که قرآن معتقد است کسی که اهل سجده است، اثر آن در سیمای او آشکار و هویداست: سِیماهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِی. ⁽⁴⁾

در این آیه دو معنا بیان شده است یکی این که سجده اثری در رخساره همراهان پیامبر صلی الله علیه و آله از خود بر جای گذاشته است و آن این که سیمای آنها، سیمای خضوع و خشوع در برابر خداست. دیگر این که در قیامت محل سجده آنها چونان خورشیدی می درخشد و از آن نور ساطع می شود و این نور باطن آنهاست که در قیامت به ظهور می رسد. ⁽⁵⁾امام صادق علیه السلام در حدیثی فرمود:

«أَقْرَبُ مَا یَکُونَ الْعَبْدُ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ هُوَ سَاجِدٌ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَی:

وَ اسْجُدْ وَ اقْتَرِبْ»؛ ⁽¹⁾

«بیشترین چیزی که بنده را به خدا نزدیک می کند، سجده است، خداوند فرموده:

سجده کن و نزدیک شو.»

درباره درجات عالی مقام سجود و ساجد حدیثی از امام صادق علیه السلام نقل شده که قرابتی با حج دارد:

«إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا سَجَدَ وَ قَالَ: یَا رَبِّ، یَا رَبِّ، یَا رَبِّ، حَتَّی یَنْقَطِعَ نَفَسُهُ، قَالَ لَهُ الرَّبُّ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَبَّیْکَ مَا حَاجَتُکَ»؛ ⁽²⁾

«هرگاه بنده ای سجده کند و در حالت سجده بگوید یا رب تا اینکه نفسش قطع شود خدا به او می گوید: بله بنده من، جاجت تو چیست؟»

بالاترین مقام این است که انسان بتواند با خدا گفتگو کند، نزد خدا عرض حاجتی داشته باشد و در مقابل، خدا با این بنده از در گفتگو درآمده پاسخ او را بدهد. از همین جاست که مضمون حدیث مزبور با حج تناسبی پیدا می کند؛ زیرا حاجی به مقامی نائل آمده است که خداوند به او می گوید: «لبیک». بر این اساس می توان گفت که مقام ساجد و مقام حج گزار متقاربند.

به جز این، در باره سجده در مکه حدیث عجیبی وجود دارد، امام باقر علیه السلام فرمود:

«السَّاجِدُ بِمَکَّةَ کَالْمُتَشَحِّطِ بِدَمِهِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ»؛ ⁽³⁾

«کسی که در مکه سجده کند، همانند کسی است که در راه خدا در خون خود بغلتد.»

از این حدیث به دست می آید که سجده در مکه مقامی مضاعف دارد. مقام ساجد مقام گفت و گو با خداست؛ اما سجده در مکه به دنبال خود مقام شهادت می آورد و

شهادت مقامی است که خدا روزی عبد می کند و این از مقام گفت و گو بسی برتر و بالاتر است. وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ. ⁽¹⁾

5- ختم قرآن در مکه

در باره قرآن مطالب فراوانی به چشم می خورد از جمله این که کسی که قرآن قرائت کند، بیشترین چیزها را از خداوند دریافت می کند، شفیعی افضل از قرآن وجود ندارد، خداوند فزع قیامت را از قاری قرآن مخلص برمی دارد، اهل قرآن اهل اللَّه هستند، تلاوت قرآن باعث لینت قلب و دوری قساوت قلب است و خداوند به قرائت قرآن گوش می دهد. ⁽²⁾اما ختم قرآن در مکه فضیلتی متفاوت دارد. اگر کسی می خواهد جایگاه خود را در بهشت ببیند، کافی است در مکه ختم قرآن کند، ختم قرآن در مکه موجب می شود که انسان بتواند رسول خدا صلی الله علیه و آله را ببیند، چنین عملی حسنات یک عمر را در پی دارد. امام زین العابدین علیه السلام فرمود:

«مَنْ خَتَمَ الْقُرْآنَ بِمَکَّةَ لَمْ یَمُتْ حَتَّی یَرَی رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ یَرَی مَنْزِلَهُ مِنَ الْجَنَّةِ»؛ ⁽³⁾

«هر کس در مکه ختم قرآن کند، نمیرد تا آن که رسول خدا صلی الله علیه و آله را ببیند و جایگاهش را در بهشت بنگرد.»

البته دیدن این مقام می تواند در خواب باشد و اگر شخصی دارای مقام عرفانی رفیعی باشد، می تواند در حالت بیداری صورت گیرد. آن چه از این حدیث بر می آید این است که ختم قرآن در مکه حجاب را بر می دارد. چون دیدن رسول خدا صلی الله علیه و آله یا رؤیت

مقامی در بهشت، با حجاب، امکان پذیر نیست. انسان برای نیل به مقام هایی بلند نظیر مشاهده بهشت، باید نخست رفع حجاب کند و بی حجاب گردد.

از امام پنجم علیه السلام نیز در باره ختم قرآن در مکه و ثواب عظیم آن می فرماید:

«هر کس که در مکه از جمعه تا جمعه یا در کمتر یا بیشتر از آن ختم قرآن کند و پایان آن روز جمعه باشد، برای او پاداش و حسنات از اولین جمعه ای که در دنیا بوده تا آخرین جمعه ای که در دنیا خواهد بود نوشته می شود، اگر در روزهای دیگر نیز ختم کند، همین طور است». ⁽¹⁾

در بعضی از نسخ آمده است که امام رضا علیه السلام به شخصی که در حال طواف بود سخنان نغز و لطیفی فرمود:

«نگاه کن کجا هستی، تو در حرم خدا هستی، اینجا ساحت قدس ربوبی است، اینجا محل عبادت خداست، پس خودت را برای عبادت خدا آماده کن. نماز، روزه، صدقه و تمام افعال نیک در اینجا ثوابی مضاعف دارند چنان که معاصی و گناهان در اینجا عذابی مضاعف در پی خواهند داشت. حتی اگر کسی قصد گناه کند به عنوان سیئه برای او ثبت می شود، چنان که اصحاب فیل آنگاه که قصد هدم کعبه را کردند قبل از عمل به عقوبت اعمال خود رسیدند. در اینجا باید ورع داشته باشی، در اینجا باید زبان خود را حفظ کنی. پس سخنی جز به مصلحت و صواب نگو، تا آنجا که می توانی تسبیح و تهلیل و صلوات بگو، امر به معروف و نهی از منکر کن، در اینجا اعمال خیر انجام بده، در اینجا نماز شب بجای آر، قنوت های طولانی انجام بده، طواف فراوان بجای آر». ⁽²⁾

امام علیه السلام فرمایشات خود را ادامه داد تا این که فرمود:

«اگر می توانی در مکه ختم قرآن کنی و بعد از آنجا خارج شوی، این عمل را حتماً انجام بده.»

از مجموعه روایات سابق به دست می آید که تمامی اعمال خوب و نیک اگر در مکه انجام شوند فضیلت دو چندان بلکه صد چندان دارند؛ نماز در مکه، روزه در مکه، انفاق در مکه، سجود در مکه و تلاوت قرآن در مکه اجر و ثوابی مضاعف در پی خواهند داشت ولی این امر اختصاصی به کار نیک ندارد، اگر در مکه کار بدی انجام گیرد، عذاب آن هم مضاعف خواهد بود. قصد کار بد شاید عقاب نداشته باشد، اما اگر در مکه باشد گناه محسوب می شود و در صورتی که انسان اقدام به معصیت کند و آن را انجام دهد، عذاب مضاعف در انتظار اوست.

6. تسبیح در مکه

تسبیح در قرآن شأن و جایگاه رفیعی دارد، هر آنچه در آسمان ها و زمین است به تسبیح خداوند عزیز و حکیم مشغول است(حدید: 1)، آسمان ها و زمین به تسبیح خدا مشغولند(اسراء: 44)، هنگامی که دو ابر به هم می خورند و صدای غرشی از آن متصاعد می شود به نام رعد، تسبیح خدا صورت گرفته است(رعد: 13)، هر کسی که در آسمان ها و زمین است تسبیح گوی خداست(حشر: 24)، کوه ها و پرندگان تسبیح خدا می کنند(انبیاء: 79)، تسبیح اختصاص به انسان ها ندارد، فرشتگان خدا هم تسبیح و حمد پروردگار می کنند(زمر: 75) و اگر تسبیح نبود پیامبری مثل یونس علیه السلام از دل ماهی نجات پیدا نمی کرد(صافات: 143).

از همین جا به دست می آید که تسبیح امر عام و فراگیری بوده، شامل فرشتگان، کوه ها، پرندگان، پیامبران و به طور کلی هر چیزی که در زمین و آسمان هاست و هر کسی که در زمین و آسمان هاست می شود. پس تسبیح اختصاصی به انسان ندارد، بلکه جمادات، گیاهان و حیوانات را هم در بر می گیرد.

از سوی دیگر تسبیح به دو قسم منقسم است؛ تسبیح تکوینی و تسبیح اختیاری. اگر آیات پیش گفته مرور شود به دست می آید تسبیحی که در قرآن مدّ نظر است بر دو قسم است؛ بعضی آیات شامل تسبیحات تکوینی می شوند و بعضی دیگر ناظر به تسبیح ارادی و اختیاری اند.

از سوی دیگر تسبیح از جنبه ای دیگر هم عمومیت دارد؛ موجودات صبح و شام تسبیح خدا می کنند(فتح: 9). تسبیح قبل از طلوع خورشید و قبل از غروب آن مطلوب است(طه: 130)، ساعات اوّل شب و آخر روز، زمان تسبیح است(طه: 130)، هنگام ناپدید شدن ستارگان باید تسبیح گفت(طور: 49)، بعد از هر سجده تسبیح مناسب است(ق: 40) و به طور کلّی شب و روز بندگان خدا به تسبیح او مشغولند.(فصلت: 38).

گذشته از اینکه در قرآن برای تسبیح صبحگاهی و شامگاهی تعابیر مختلفی دارد.

بکرة واصیل(فتح: 9)، غدوّ و آصال(نور: 36)، عشیّ اشراق(ص: 18)، عشیّ و ابکار(آل عمران: 41)، آناء لیل واطراف نهار(طه: 130) و ادبار النجوم(طور: 49).

در تسبیحات اربعه چهار جزء وجود دارد. امّا در میان آنها تسبیح اصل است؛ زیرا حمد خدا، تهلیل و تکبیر همراه با تشبیه است، لذا لازم است که همه آنها با تسبیح آغاز شود تا حمد و تهلیل و تکبیری متناسب با شأن ربوبی صورت پذیرد. تسبیح، تنزیه خدا از عیوب و نواقص است، تسبیح، تنزیه از تحیمد و تهلیل الهی است، تسبیح یکی از مقامات سیر و سلوک است. عبد سالک توان قیام به حق عبودیت ندارد، او نمی تواند عبد کامل باشد و تمامی مراتب اخلاص و ایمان را طی کند لذا تمامی عبادات انسانها آمیخته با شرک خفی است. کمال معرفت وقوف به عجز در بندگی است. تسبیح نشان دادن عجز و ناتوانی در بندگی است، تسبیح اعتراب به حجاب است. آنگاه که انسان به مقام کمّلین نائل می شود درک عجز می کند و این مقام تسبیح است. کمال انسانی این است که سمیع باشد و با سمع باطنی تسبیح موجودات را بشنوند و از این حقارت درآید که وَ لکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ. ⁽¹⁾اما تسبیح در مکه به گونه ای دیگر است، در این زمینه دو حدیث وجود دارد، در یکی تسبیح در مکه معادل خراج دو عراق ⁽²⁾است که در راه خدا انفاق شود. امام

صادق علیه السلام فرمود: ⁽¹⁾«تَسْبِیحٌ بِمَکَّةَ یَعْدِلُ خَرَاجَ الْعِرَاقَیْنِ یُنْفَقُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ»؛ ⁽²⁾

«تسبیح در مکه معادل درآمد دو عراق است که در راه خدا انفاق شود.»

در حدیث دیگری تسبیح در مکه از خراج دو عراق نیز افضل شمرده شده است. ⁽³⁾اگر در این دو حدیث تأمل کنیم به دست می آید که فضیلت و ارزش یک تسبیح در مکه از هزینه کردن مبالغ بسیار هنگفتی در راه خدا برتر و بالاتر است. این در حالی است که قرآن می گوید: اگر کسی چیز کمی از مال خود را در راه خدا انفاق کند، خداوند آن را هفت برابر و هر کدام از آنها را صد برابر می کند. ⁽⁴⁾پس به هر میزان که انفاق در راه خدا بیشتر باشد، اجر و پاداش آن هم فزونتر خواهد شد. از سوی دیگر در قرآن می خوانیم اگر کسی اهل انفاق در راه خدا باشد و انفاقش با آزار و منت همراه نباشد، این عمل دو اثر مثبت و با ارزش در پی دارد یکی این که اجر او نزد خداست و دیگر این که لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلا هُمْ یَحْزَنُونَ. ⁽⁵⁾این در حالی است که این تعبیر در قرآن به عنوان یکی از ویژگی های اولیای الهی ذکر شده است.(یونس: 62).

7. مقام مجاورت مکه

کسی که مجاور مکه باشد، پاداش ارزشمندی در انتظار اوست، یکی از این پاداش ها مغفرت است، اما این مغفرت ویژگی خاصی دارد و آن این که فقط شامل او نمی شود بلکه شامل خانواده او، دعا کنندگان برای او، طایفه او و تمامی همسایگان او

می شود. از سویی دیگر این بخشش گناهان شامل یک روز و دو روز نیست بلکه سال را در بر می گیرد. خصوصیت دیگری هم وجود دارد، علاوه براین که گناهان آنها بخشیده می شود، خداوند آنها را از هر گزندی به مدت صد و چهل سال ایمن می دارد. امام باقر علیه السلام فرمود:

«مَنْ جَاوَرَ سَنَةً غُفِرَ لَهُ ذُنُوبُهُ وَ لِأَهْلِ بَیْتِهِ وَ لِکُلِّ مَنِ اسْتَغْفَرَ لَهُ وَ لِعَشِیرَتِهِ وَ لِجِیرَانِهِ ذُنُوبُ تِسْعِ سِنِینَ وَ قَدْ مَضَتْ وَ عُصِمُوا مِنْ کُلِّ سُوءٍ أَرْبَعِینَ وَ مِائَةَ سَنَةٍ وَ الِانْصِرَافُ وَ الرُّجُوعُ أَفْضَلُ مِنَ الْمُجَاوَرَةَ»؛ ⁽¹⁾

«کسی که یک سال مجاور مکه باشد خداوند گناه او، اهل بیتش، تمام کسانی که برای او استغفار کردند، عشیره اش و همسایگانش را به مدت نه سال خواهد بخشید. همچنین خداوند آنها را به مدت صد و چهل سال از هر گزندی در امان می دارد، اما رجوع از مکه از مجاورت در آنجا افضل است.»

مشابه این مضمون در حدیث دیگری به نقل از علی بن مهزیار وجود دارد. ⁽²⁾در اینجا سئوالی به ذهن می رسد و آن این که در آغاز حدیث ثمرات و آثار مجاورت در مکه را بیان می کند اما در پایان می فرماید: بازگشت از مکه از مجاورت در آنجا افضل است. این دو با یکدیگر تناقضی ندارند؛ زیرا هر یک ناظر به مطلبی است.

مجاورت در مکه دو گونه است؛ کوتاه مدت و بلندمدت. اقامت در مکه اگر زمان کوتاهی داشته باشد یعنی از یک سال تجاوز نکند، دارای فضیلت بالایی است که در حدیث پیش بیان شد، اما اگر مجاورت در مکه طولانی شود، مکروه است و اساساً یکی از مکروهات مکه اقامت طولانی مدت در آنجاست. در احادیث می خوانیم که ماندن در مکه برای مدت طولانی باعث قساوت قلب می شود. ⁽³⁾شاید سرّ این مطلب این نکته باشد که حرمت مکه بسیار بالاست و این موجب

می شود که حقوق عظیمی بر عهده انسان بیاید، ولی انسان نمی تواند از عهده آن برآید و آهسته آهسته انجام این عهود و حقوق کمرنگ می شود و به دنبال آن دلمردگی و تاریکی درونی بر قلب انسان مسلط خواهد شد.

8- خواب در مکه

حرمت و عظمت مکه تا بدان حد و پایه است که برای خواب در آن هم اجر و پاداش عظیم در نظر گرفته شده است. خوابیدن در مکه به دو چیز تشبیه شده است: یکی به «متشحّط». این مضمون در روایتی از امام سجاد علیه السلام بیان شده است:

«وَ النَّائِمُ بِمَکَّةَ کَالْمُتَشَحِّطِ فِی الْبُلْدَانِ»؛ ⁽¹⁾

«کسی که در مکه بخوابد مانند کسی است که در جای دیگر در خون خود در راه خدا بغلطد.»

دیگری هم به مقام «تهجّد» تشبیه شده است. در حدیثی از امام باقر علیه السلام نقل است:

«وَ النَّائِمُ بِمَکَّةَ کَالْمُتَهَجِّدِ فِی الْبُلْدَانِ». ⁽²⁾«کسی که در مکه بخوابد، همانند کسی است که در جای دیگر به تهجد مشغول باشد.»

در قرآن تنها یک آیه حاوی واژه تهجد است:

وَمِنْ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَکَ عَسَی أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقَاماً مَحْمُوداً؛

«پاره ای از شب را به نماز زنده بدار. این نافله خاص تو است. باشد که پرودگارت تو را به مقامی پسندیده برساند.»

تهجد به معنای تیقّظ و شب زنده داری یا احیا است. در این آیه یکی از وظائف

خاص پیامبر صلی الله علیه و آله بیان شده که آن احیاء بخشی از شب می باشد و باید همراه با تلاوت قرآن یا نمازگذاردن باشد. البته این امر برای دیگران یک سنت مستحب تلقی می شود.

از سوی دیگر قرآن برای هر یک از شب و روز احکامی بیان کرده است که بعضی از آنها اختصاصی است؛ یعنی مختص به شب یا روز است. یکی از ویژگی های اختصاصی شب تهجد است. در قرآن احیاء روز مطرح نیست بلکه زنده داشتن شب مطرح است. بجز اینکه در شب مزاحمت ها و ارتباطات کمتر بوده طبعاً آرامش خاصی در شب حاکم است، شب دارای خاصیتی است که در آن مناجات، دعا و نیایش بهتر صورت می گیرد. شب پدیده ای است که دارای دو خصوصیت است؛ یکی «اشد وطئاً» این تعبیر کنایه از این است ⁽¹⁾که در شب ثبات قدم بیشتر است یا صفای باطن افزونتر و یا اینکه در شب زبان بیشتر قلب را همراهی می کند.

شاخصه دیگر شب «اقوم قیلًا» است. این ویژگی کنایه از این است ⁽²⁾که در شب حضور قلب و انقطاع انسان بیشتر است. بنابراین شب خاصیتی دارد که در روز نیست؛ حضور قلب در شب بیشتر است، انقطاع در شب بیشتر است، صفای باطن در شب افزون است و ارتباط انسان با آسمان در شب فزونی می گیرد.

إِنَّ نَاشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئاً وَأَقْوَمُ قِیلًا. ⁽³⁾«هر آینه شب هنگام از بستر برخاستن، موافقت زبان و دل را افزاینده است و بیان سخن را استوار دارنده تر.»

بی جهت نیست که میقات موسی علیه السلام کلیم اللَّه هم در چهل شب به اتمام رسید. فَتَمَّ مِیقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً. ⁽⁴⁾و بی جهت نیست که معراج پیامبر صلی الله علیه و آله در شب صورت گرفته است.

سُبْحَانَ الَّذِی

أَسْرَی بِعَبْدِهِ لَیْلًا. ⁽¹⁾و بی دلیل نیست که مقدرات جهان و انسان در یک شب به نام لیلة القدر صورت می گیرد و در همان شب قرآن نازل می شود إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ.

اگر به تنها آیه قرآن درباره تهجد ⁽²⁾بازگردیم در پایان آیه به پاداش تهجد برمی خوریم. تهجد در شب موجب نیل به «مقام محمود» می شود. از آنجا که برای مقام وصف «محمود» به صورت مطلق بیان شده است نشان از آن دارد که این مقام، منزلتی است که مورد ستایش همگان است و هیچ مقامی مورد ستایش همگان قرار نمی گیرد مگر آنکه همه از آن بهره مند باشند و مقامی که نفع آن به همه می رسد مقام شفاعت کبری در قیامت است. این مطلب را روایات هم تأیید می کنند. ⁽³⁾ویژگی «مقام محمود» در موارد اندکی بیان شده است؛ یکی از این موارد در زیارت عاشورا است جایی که انسان از خدا می خواهد که او را به مقام محمود برساند. با توجه به جمله بعدکه درخواست مقام شهادت است، «وأسأله أن یبلغنی المقام المحمود لکم عند اللَّه وأن یرزقنی طلب ثاری»، ⁽⁴⁾

شاید بتوان گفت که مراد از مقام محمود، مقام شهادت است.

این مطلب با نکته سابق هم در آیه هماهنگ است؛ زیرا شهدا واجد مقام شفاعتند چنانکه با حدیث اوّل این بخش هم هماهنگی دارد؛ زیرا در آن حدیث خواندیم که نوم در مکّه موجب مقام شهادت(در راه خدا به خون غلطیدن) است.

به نظر می رسد مهمترین ویژگی شب در قرآن پوشش و پوشاندن است. اگر شب لباس است از این رو است که شب تاریکی را بر زمین می پوشاند و این تقدیر الهی است.

وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ لِباساً ⁽⁵⁾تعبیر پوشاندن «یغشی» در قرآن با صراحت در چند آیه بیان شده است نظیر(شمس: 4)،(لیل: 1) و(اعراف: 54). بنابراین شب خصیصه ای دارد و آن

اینکه تاریکی خود را بر روز یا زمین یا خورشید می گستراند و با ظلمت خود زمین را می پوشاند. و این یکی از افعال الهی است أَغْطَشَ لَیْلَها. ⁽¹⁾

نکته جالبی که در یکی از آیات مربوط به شب وجود دارد اینکه شب طالب روز است و این طلب به سرعت محقق می شود.

یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهارَ یَطْلُبُهُ حَثِیثاً. ⁽²⁾

«شب را بر روز می پوشاند و شب شتابان آنرا می طلبد»

مرحوم علامه طباطبایی از این آیه استفاده ای کرده اند ⁽³⁾و آن اینکه اصل برای زمین ظلمت است اما روز که از درخشش خورشید پدید می آید امر عارضی است تو گویی شب به دنبال روز است و روز را تعقیب می کند، بر آن هجوم می آورد، آنرا می پوشاند و خود را چون لباسی بر تن آن می افکند.

به قول خواجه عبداللَّه انصاری که می گوید: ⁽⁴⁾«هر بحری را که می بینی او را لبیست و هر روزی در عقب شبیست، دریای رحمت حق است که آنرا لب نیست و روز قیامت که آنرا شب نیست گلبن باغ بلاغت شب است و خزاین دفاین رحمت حق به شب است ...

شب دو حرف است «شین» و «با». شین او شفقت و وَإِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ است و بای او برکت بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ است ... ای روز اگر مرا گفتی سیاهی باک نیست جامه کعبه سیاه است، بیت اللَّه سیاه است، حجر الاسود سیاه است ... ای روز تو سرخی و سرخی جز زنان را به کار نیاید نمی بینی که سرخی شفق را بقا نباشد، شاهد سرخ را نیز چندان بقا نمی باشد. آتش سرخ است به جز دود از وی بر نیاید جامه سرخ مردان را در خواب و بیداری نیکو نیاید. چشم که سرخ بُود علامت رَمَد است، آفتاب نیز که سرخ باشد امارت کسوف است باد نیز که سرخ است عاملی ازو هراسان است، علم سرخ نیز یکی از

نشانه های خونریزیست. زر چون سرخ است صد هزار عام و خاص در هوس او دل و جان به باد داده اند که سرخی توان یافت که او حلیم و سلیم بُوَد تا برسین سُنَن و وَإِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ بود. لاجرم سکندر سرّ سالکان سرخ رویی آب حیات علم و حکمت را در تاریکی صبح و سیاهی شب طلبیده اند که «مَنْ أَخْلَصَ للَّهِ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً ظَهَرَتْ یَنَابِیعَ الْحِکْمَةِ مِنْ قَلْبِهِ عَلَی لِسَانِهِ ...».

عمرم به غم دنیّ دون می گذرد هر لحظه زدیده اشک خون می گذرد

شب خفته و روز مست هر صبح خمار اوقات عزیز بین که چون می گذرد»

حاصل آنکه خواب در مکه مانند تهجد است و تهجد یا شب زنده داری موجب وصول به مقام محمود و مقام محمود مقام شهادت و شفاعت است. این مقام ها بی جهت به کاری ساده مثل خواب داده نمی شود. به طور قطع محل خواب و مکان خوابیدن دارای چنان قداست و رفعت مقامی است که خواب در آن موجب می شود انسان به چنان مراتب و درجاتی دست یابد.

9. بیماری در مکه، تحمل گرمای مکه

مکه سرزمین گرم و سوزانی است. زندگی در مکه آسان نیست و انسان باید در آنجا مشکلاتی تحمل کند. حرارت سوزان مکه انسان را به رنج و عذاب می افکند و چه بسا به همین علت انسان بیمار شود. در روایتی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله هم بیان شده است که اگر کسی یک روز در مکه بیمار شود، خداوند عبادت شصت سال را برای او لحاظ می کند.

همچنین کسی که ساعتی حرارت سوزان و گرمای طاقت فرسای مکه را تحمل کند و به جان بخرد، به اندازه صد سال از آتش جهنم دور و به اندازه صد سال به بهشت خدا نزدیک می شود. شاید بتوان نتیجه گرفت که سفر به مکه در تابستان بهتر است؛ زیرا تقرب انسان به خدا و بهشت بیشتر خواهد بود.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«مَنْ مَرِضَ یَوْماً بِمَکَّةَ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ مِنَ الْعَمَلِ الصَّالِحِ الَّذِی کَانَ یَعْمَلُهُ عِبَادَةَ سِتِّینَ سَنَةً وَ مَنْ صَبَرَ عَلَی حَرِّ مَکَّةَ سَاعَةً تَبَاعَدَتْ عَنْهُ النَّارُ مَسِیرَةَ مِائَةِ عَامٍ وَ تَقَرَّبَتْ مِنْهُ الْجَنَّةُ مَسِیرَةَ مِائَةِ عَامٍ». ⁽¹⁾

«کسی که یک روز در مکّه بیمار گردد خداوند پاداش شصت سال عبادت را برای او می نویسد و کسی که ساعتی گرمای مکّه را تحمل کند به اندازه صد سال آتش از او دور و بهشت به او نزدیک می شود.»

در این حدیث لطیفه ای وجود دارد؛ پیامبر صلی الله علیه و آله نفرمود خداوند او را از آتش دور یا به بهشت نزدیک می کند بلکه فرمود آتش را از او دور و بهشت را به او نزدیک می کند.

این مطلب در واقع احترامی است که خدا برای بیمار در مکه و تحمل کننده گرمای سوزان مکه در نظر گرفته است و البته این احترام، احترام و ادب خدا به سرزمین مکه است. در قرآن مشابه این مطلب در باره حضرت یوسف علیه السلام یافت می شود:

کَذَلِکَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشاءَ. ⁽²⁾«چنین کردیم تا بدی و زشتکاری را از وی بازگردانیم.»

در این آیه نفرمود ما یوسف را از بدی دور ساختیم، بلکه فرمود ما بدی و زشتی را از یوسف دور کردیم. یعنی شأن یوسف علیه السلام تا بدان حد بلند و رفیع است که نمی توان درباره او گفت یوسف علیه السلام بدی نکرد، بلکه باید گفت بدی نزدیک یوسف نیامد.

10. برداشتن مایه آزار از راه مردم

اگر کسی از راهی که مردم در آن رفت و آمد می کنند، مانعی مثل سنگ، چوب، شیشه و ... ببیند و آن را بردارد، خداوند این عمل او را بدون پاداش نمی گذارد. حال اگر این عمل در مکه انجام شود اجر خاصی خواهد داشت؛ پاداش این عمل در مکه

حسنه ای است که خدا به او می دهد، اما این حسنه ویژگی خاصی دارد و آن این که موجب می شود خداوند او را در قیامت عذاب نکند. امام صادق علیه السلام فرمود:

«مَنْ أَمَاطَ أَذًی عَنْ طَرِیقِ مَکَّةَ، کَتَبَ اللَّهُ لَهُ حَسَنَةً وَ مَنْ کَتَبَ لَهُ حَسَنَةً لَمْ یُعَذِّبْهُ». ⁽¹⁾

«کسی که مایه آزاری را از راه مکه بردارد، خداوند برای او حسنه ای می نویسد و هر کس را که خدا برایش حسنه بنویسد، عذابش نمی کند.»

11. راه رفتن در مکه

راه رفتن در مکه نیز عبادت است. امام زین العابدین علیه السلام فرمود:

«وَ الْمَاشِی بِمَکَّةَ فِی عِبَادَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ»؛ ⁽²⁾

«کسی که در مکه راه می رود در حال عبادت خداست.»

پیداست که راه رفتن عملی بسیار سهل و ساده است؛ اما این که یک عمل بسیار ساده هر چند با قصد قربت نباشد، عبادت محسوب شود، توجیهی ندارد جز به لحاظ قداست و عظمت محل راه رفتن. از این رو راه رفتن در هر جا چنین ثوابی در پی نخواهد داشت بلکه راه رفتن در قطعه ای از زمین که ریشه و اساس زمین است، چنین اجر و پاداشی را برای انسان به ارمغان می آورد.

12. وفات و دفن در مکه

مرگ در مکه به منزله این است که انسان در آسمان دنیا بمیرد. کسی که در مکه بمیرد، با حالت لبیک محشور می شود؛ چنین کسی از فزع اکبر در امان است. اگر وفات در

مکه نصیب کسی شود، حساب نخواهد داشت و بی حساب به بهشت خواهد رفت. این حکم چنان قطعیت دارد که شامل هر انسانی می شود، حتی اگر اهل فسق و فجور باشد. از این مهم تر کسی است که در مکه یا مدینه دفن شود. بر اساس امر الهی ورود چنین فردی به بهشت قطعی است، او دارای مقام شفاعت است و رخساره اش چون ماه می درخشد.

احادیثی که در این رابطه وجود دارد متعدد است. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:

«مَنْ مَاتَ بِمَکَّةَ فَکَأَنَّمَا مَاتَ فِی السَّمَاءِ الدُّنْیَا»؛ ⁽¹⁾

«کسی که در مکه بمیرد، همانند این است که در آسمان دنیا مرده است.»

در حدیث دیگری آمده است که اگر کسی در حرم خدا وفات کند از فزع اکبر ایمن است و به بهشت وارد می شود. ⁽²⁾مسأله در امان بودن از فزع اکبر در حدیث دیگری هم آمده است. امام صادق علیه السلام فرمود «من مات بین الحرمین بعثه اللَّه فی الأمنین یوم القیامة»، ⁽³⁾

و همین مضمون در حدیث دیگری هم آمده است. ⁽⁴⁾مهمترین مسأله ای که در چند حدیث پیش مطرح شد، این است که وفات در مکه موجب امان از فزع اکبر است. در قرآن آیات متعددی در باره مسأله «فزع» وجود دارد.

در آیه ای می فرماید:

وَیَوْمَ یُنفَخُ فِی الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِی السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِی الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ؛

«روزی که در صور دمیده شود و همه کسانی که در آسمان ها و زمین هستند- مگر آن که خدا بخواهد- بترسند و همه خوار و ذلیل به سوی او روان شوند.» ⁽⁵⁾

نفخ در صور کنایه از اعلام به تمامی کسانی است که در زمین و آسمان ها هستند تا

آنچه باید انجام دهند به جای آورند. فزع نوعی حالت انقباض درونی است که با مشاهده امر مخوف برای انسان حاصل می شود و دخور ذلت است. ⁽¹⁾وفات در مکه پیامد دیگری هم دارد و آن این که چنین کسی در قیامت بدون حساب مبعوث می شود و این یکی از اوصاف مخلَصین است. امام باقر علیه السلام فرمود:

«وَ مَنْ مَاتَ مُحْرِماً بُعِثَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مُلَبِّیاً بِالْحَجِّ مَغْفُوراً لَهُ ...».

«کسی که محرم باشد و بمیرد، خداوند در قیامت او را در حالتی که لبیک می گوید و بخشیده شده است محشور می کند.»

«وَ مَنْ مَاتَ فِی طَرِیقِ مَکَّةَ ذَاهِباً أَوْ جَائِیاً أَمِنَ مِنَ الْفَزَعِ الْأَکْبَرِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ ...».

«کسی که در راه مکه چه در راه رفت چه در راه بازگشت، بمیرد از فزع اکبر ایمن است.»

«وَ مَنْ مَاتَ فِی أَحَدِ الْحَرَمَیْنِ بَعَثَهُ اللَّهُ مِنَ اْلآمِنِینَ ...».

«کسی که در یکی از دو حرم بمیرد، خداوند او را در امان مبعوث می کند.»

«وَ مَنْ مَاتَ بَیْنَ الْحَرَمَیْنِ لَمْ یُنْشَرْ لَهُ دِیوَانٌ». ⁽²⁾

«و کسی که بین الحرمین بمیرد، بدون حساب محشور می شود.»

مسأله بی حساب بودن کسی که مرگش در مکه باشد، به صورتی واضح و صریح در حدیث دیگری نیز بیان شده است. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:

«وَ مَنْ مَاتَ فِی أَحَدِ الْحَرَمَیْنِ بَعَثَهُ اللَّهُ وَ لَا حِسَابَ عَلَیْهِ»؛ ⁽³⁾

«کسی که در یکی از دو حرم بمیرد، خداوند او را بدون حساب مبعوث می کند.»

اصولًا یکی از اسماء الهی اسم «حسیب» است. از آیات فراوان قرآن هم به دست می آید که از طرفی یکی از از نامهای قیامت «یوم الحساب» است و از سوی دیگر این

اسم درباره خدا همراه با سرعت است: «سریع الحساب»، هر چند در دعای کمیل می خوانیم که او «سریع الرضا» هم هست، از طرف سوّم آیات متعدّدی است که می گوید خداوند بدون حساب به بعضی از بندگان روزی می دهد، مشروط به اینکه آنها اهل ایمان و عمل صالح باشند.

غیر از وفات در مکه، مطلب دیگری هم در احادیث یافت می شود و آن دفن در مکه است. هارون بن خارجه می گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود: «کسی که در حرم دفن شود از فزع اکبر در امان است». هارون از امام سؤال می کند که این حکم فقط شامل افراد خوب است یا این که فاجر و فاسق را هم شامل می شود، امام در پاسخ می فرماید:

«مِنْ بَرِّ النَّاسِ وَ فَاجِرِهِمْ».

«اعم از انسان های خوب یا فاجر.» ⁽¹⁾

نتیجه ای که از این قسمت به دست می آید این است که قبرستان های مکه آباد است.

اتفاقاً همین مضمون در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده است؛ رسول خدا روزی در کنار یکی از قبرستان های مکه ایستاده بود و در همان حال فرمود:

«یُبْعَثُ مِنْ هَذِهِ الْبُقْعَةِ وَ مِنْ هَذَا الْحَرَمِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ سَبْعُونَ أَلْفاً یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِغَیْرِ حِسَابٍ یُشَفَّعُ کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ فِی سَبْعِینَ أَلْفاً وُجُوهُهُمْ کَالْقَمَرِ لَیْلَةَ الْبَدْرِ»؛ ⁽²⁾

«خداوند از این قبرستان و از این حرم، روز قیامت هفتاد هزار نفر را مبعوث می کند در حالی که بدون حساب وارد بهشت می شوند، هر یک هفتاد هزار نفر را شفاعت می کنند و رخساره آنها همانند ماه در شب بدر می درخشد.»

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بیان لطیف و دلنشین دیگری هم دارد. ایشان می فرماید:

«خداوند به مأموران خود در روز قیامت امر می کند تا اطراف قبرستان مکه(حجون) و قبرستان مدینه(بقیع) را بگیرند و یکجا درون بهشت قرار دهند». ⁽¹⁾

علاوه بر مردن در مکه کسی که در حرم مدفون شود بر اساس احادیث پیش گفته قطعاً اهل بهشت است هر چند مؤمن فاسق باشد، چنان که صاحب مقام شفاعت خواهد شد و رخساری نورانی نزد بهشتیان خواهد داشت.

ممکن است چنین امری به نظر بعید بیاید و این سئوال برای انسان مطرح شود که مگر ممکن است خداوند در مقابل چنین امور ساده ای مثل مردن در مکه یا دفن شدن در آنجا یا در برابر مطالبی که گذشت؛ مثل برداشتن مانعی از سر راه مردم، بیمار شدن در مکه، تحمل گرمای مکه، سجده یا تسبیح در مکه و ... چنین پاداش های بزرگی را نصیب انسان کند؟ به بیان دیگر ثمرات پاداش هایی بدین عظمت، به این کارهای کوچک و ساده نمی آید و با آنها سازگار نیست.

در جواب باید گفت که اولًا: ممکن است کار کوچک و ساده باشد، اما ظرف عمل بزرگ و عظیم است. به بیان دیگر پاداش عمل فقط در برابر عمل نیست، بلکه مقابل عمل با تمامی شرایطش قرار می گیرد. چنان که در قرآن متعدد می بینیم که خداوند نیت و انگیزه ها را همراه با عمل می آرود و عمل را به تنهایی ملاک و معیار قرار نمی دهد. در قرآن، مطلوب «عمل صالح» است. عمل صالح با عمل خوب تفاوتی دارد و آن این که باید همراه با نیت خوب هم باشد. به زبان دیگر هر عمل خوبی عمل صالح نیست. فقط عمل خوبی صالح است که همراه با نیت خوب باشد. به بیان فلسفی عمل باید دارای حسن فعلی و فاعلی باشد تا عمل صالح محسوب گردد و اگر این گونه نباشد چیزی جز «عمل طالح» نیست و بخشی از عمل طالح کردار نیکی است که همراه با نیت خالص نباشد.

ثانیاً: ممکن است عملی در نظر ما ساده و کوچک باشد در حالی که نزد خدا همان عمل بزرگ و عظیم است و می تواند منشأ آثار بسیار عظیم و باشکوهی

گردد. به یک نمونه قرآنی توجه کنیم. پیراهن به ظاهر چیز کم اهمیت و ساده ای است، ولی همین پیراهن هرگاه بر تن یوسف می شود، سه جا باعث نجات او می گردد.

مکّه به مکانت آسمان است کعبه به محل قطب از آن است

گفتار سوّم: اسرار حدود مکّه

مکه حرم امن الهی است که از اطراف به نقاط خاصی محدود شده و دارای حدود و ثغور معینی است. حرم مکه عبارت است از محدوده خاص مکه که این شهر را احاطه کرده است وخداوند به احترام مکه، حکم حرم را با حکم مکه یکسان قرار داده است.

مکه در فاصله هشتاد کیلومتری شرق دریای سرخ واقع شده است. این شهر در طول چهل درجه و نه دقیقه و عرض سی و یک درجه و بیست و هشت دقیقه قرار گرفته و سیصد و سی متر از سطح دریا بلندی دارد.

حرم دارای علائم و نشانه های روشن و مشخصی است ⁽¹⁾که در هر طرف نصب شده است و مرز میان حرم و آن سوی حرم را مشخص کرده است. أزرقی درباره نصب علائم حدود حرم نُه روایت نقل می کند. ⁽²⁾این علائم به دست مبارک حضرت ابراهیم علیه السلام نصب شده اند.

حدود حرم از شش سمت معرفی شده است. از طرف طائف از راه عرفات و در میان «نمره» در عرفات قرار دارد که در مورد فاصله آن با مکه اقوال مختلفی نقل شده

است. ⁽¹⁾بعضی آن را هجده مایل و برخی دیگر آن را یازده مایل ذکر کرده اند. از سمت عراق در مکان ثنیه «خلّ المقطّع» قرار دارد که فاصله آن بین هفت تا ده مایل ذکر شده است. از طرف دیگر حدود حرم مکانی است به نام «جعرانه» که فاصله آن را تا مکه نُه تا دوازده مایل ذکر کرده اند. «تنعیم» یکی دیگر از حدود حرم است که در مسیر مکه قرار دارد و در فاصله شش کیلومتری مکه قرار گرفته است. «حدیبیّه» در سمت جدّه، نقطه ای دیگر از حرم است که تا مکه ده مایل فاصله دارد. محدوده دیگر حرم در سمت یمن به نام «اضاءة لبن» می باشد که در شش یا هفت مایلی مکه قرار دارد.

درباره فلسفه و اسرار عرفانی حدود حرم چندین نکته ارزشمند در احادیث ذکر شده است. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: آدم از سمت صفا و حوّا از سمت مروه نازل شدند، آن دو در خیمه ای جمع شدند، عمود آن خیمه یاقوتی سرخ رنگ بود که نور آن اطراف را روشن می کرد، نهایت نور این یاقوت نهایت حرم شد لذا تا مسافتی که نور این ستون نورانی رسید حرم قرار داده شد. ⁽²⁾«أَنْزَلَ جَبْرَئِیلُ آدَمَ مِنَ الصَّفَا وَ أَنْزَلَ حَوَّاءَ مِنَ الْمَرْوَةِ وَ جَمَعَ بَیْنَهُمَا فِی الْخَیْمَةِ قَالَ وَ کَانَ عَمُودُ الْخَیْمَةِ قَضِیبَ یَاقُوتٍ أَحْمَرَ فَأَضَاءَ نُورُهُ وَ ضَوْؤُهُ جِبَالَ مَکَّةَ وَ مَا حَوْلَهَا قَالَ وَ امْتَدَّ ضَوْءُ الْعَمُودِ، قَالَ: فَهُوَ مَوَاضِعُ الْحَرَمِ الْیَوْمَ مِنْ کُلِّ نَاحِیَةٍ مِنْ حَیْثُ بَلَغَ ضَوْءُ الْعَمُودِ، قَالَ: فَجَعَلَهُ اللَّهُ حَرَماً لِحُرْمَةِ الْخَیْمَةِ وَ الْعَمُودِ لِأَنَّهُمَا مِنَ الْجَنَّةِ». ⁽³⁾

«جبرئیل آدم را از صفا و حوا را از مروه فرود آورد و در خیمه ای را جمع نمود. ستون خیمه از یاقوت سرخ بود. روشنایی و فروغ آن کوه های مکّه و اطراف آنرا روشن ساخت. تا هر جا که نور آن ستون گسترش یافت خداوند آنجا را حرم قرار داد. پس امروز محدوده حرم جاهایی است که فروغ ستون به

آنجا رسید. خداوند به احترام آن خیمه وستون، آنرا حرم قرارداده چرا که آنها از مشقت اند.»

مشابه حدیث پیش در روایت دیگری از ثامن الحجج علیه السلام بیان شده است. بزنطی از امام رضا علیه السلام درباره علائم حرم و اینکه چرا بعضی دور و بعضی دیگر نزدیک است، سوال می کند. امام علیه السلام می فرماید:

«هنگامی که خداوند آدم علیه السلام را از بهشت هبوط داد و به زمین آورد، او بر کوه ابو قبیس جای گرفت. آدم علیه السلام به خدا از وحشت تنهایی شکایت کرد وگفت:

چیزهایی که در بهشت می شنیدم در اینجا نمی شنوم. خداوند یاقوت سرخی را نازل فرمود و آن را در جایی قرار داد که امروزه بیت اللَّه قرار دارد. آدم به طواف دور آن مشغول شد نوری از این یاقوت درخشید و تا موضع نشانه های حرم گسترش یافت، همان جا حرم شد.» ⁽¹⁾

همچنین مضمون مشابه در روایت دیگری به صورت گسترده و مبسوط بیان شده است. این حدیث از امام باقر است:

«خداوند به جبرئیل وحی فرمود: من خداوند رحمان و رحیم هستم. آنگاه که آدم و حوا به من شکایت کردند، رحمت خود را شامل آنان نمودم. خیمه ای از خیمه های زمین را برای آنان روی زمین نازل کردم. خیمه را در مکان بیت قرار دادم که قوائد آن را ملائک قبل از آدم بالا برده بودند. عمود خیمه یاقوت سرخ رنگی بود که نور آن کوههای مکه را روشن کرد. این خیمه را طناب هایی بود که در حوالی مسجدالحرام نصب شده بود و هفتاد هزار ملک نگهبان خیمه بودند و در اطراف آن طواف می کردند. آنگاه که از حوّا فرزندی به دنیا آمد، آنها از خیمه خارج شدند ...» ⁽²⁾

نکته دیگری که درباره حرم و قداست مکه و نیز نشانه های حرم بیان شده است

اینکه هنگامی که آدم به زمین فرود آمد، از وسوسه شیطان بیمناک بود؛ از این رو به خدا پناه برد، خداوند فرشتگانی را فرستاد که ازهر طرف مکه را احاطه کرده به نگهبانی و حراست آدم پرداختند محل حضور فرشتگان محدوده حرم ومکه شد. ⁽¹⁾نکته دیگر اینکه هنگامی که ابراهیم خلیل اللَّه علیه السلام مشغول ساختن کعبه بود حجرالاسود را در آن قرار داد در این حال نوری از حجرالاسود درخشید و اطراف آن را روشن کرد؛ ازاین رو خداوند تا آنجا را که نور حجرالاسود تابید محدوده حرم قرار داد. ⁽²⁾نکته چهارمی که درباره محدوده حرم بیان شده است، اینکه هنگامی که خداوند به آسمانها و زمین فرمود «... پس به آسمانها و زمین گفت: خواه یا ناخواه بیایید گفتند:

فرمانبردار آمدیم.» ⁽³⁾

این دستور خداوند را در زمین فقط محدوده حرم اجابت کرد ازاین جهت خداوند آن را حرم و سرزمین مقدس قرار داد. ⁽⁴⁾از احادیث یاد شده لطائفی به دست می آید؛ یکی اینکه محل هبوط آدم علیه السلام و حوّا مکه و محل بیت اللَّه الحرام بوده است. دیگر اینکه آدم و حوا علیهما السلام بعد از هبوط در زمین دچار تنهایی شدند، این امر بدین معناست که آنها در بهشت قبل از هبوط تنها نبوده اند.

در فرازی از احادیث آمده بود که در بهشت چیزهایی می شنیدند که در زمین شنیده نمی شد. شاید علّت این باشد که خداوند روی زمین ستر و پوششی کشیده و با آن دنیا را اداره می کند. به تعبیری تدبیرو ربوبیت خدا نسبت به دنیا و زمین با اسم «ستّار» که از اسماء جمال است، می باشد لذا گوشها و چشم ها بطور عادی در دنیا بسته است مگر اینکه انسان از راهی که خدا نشان داده است برود و سمیع و بصیر گردد.

... وَإِنْ مِنْ شَیْ ءٍ إِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَکِنْ لَاتَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ ...؛ ⁽⁵⁾«... و هیچ موجودی نیست جز آنکه او را به پاکی می ستاید ولی شما ذکر

تسبیحشان را نمی فهمید.»

سوم آنکه در حرم وساوس شیطانی به دلیل حضور ملائکه کمتر است، حتی ممکن است به صفر برسد. این امر به دلیل حضور فراوان فرشتگان است که در محل حرم به پاسبانی و نگهبانی مشغول اند. لذا محدوده حرم محل حضور دائمی فرشتگان الهی و محل حضور قلب است.

لطیفه چهارم، مسئله نور است. محدوده حرم با نوری معین شده که یا از یاقوت سرخ که ستون خیمه آدم بود منتشر شد و یا درخشش حجرالاسود بود. پس محدوده حرم و مکه محل نزول انوار الهی و خیمه های بهشتی است. در قرآن درباره نور و زمین آیه ای است.

وَأَشْرَقَتْ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا؛ ⁽¹⁾«خداوند زمین را با نور خویش روشن نمود.»

درباره معنای روشن کردن زمین اقوالی است امّا آنچه مسلّم است اینکه زمین با نور روشن شده است و این روشنایی پدیده ای است برای زمین که خداوند آن را انجام داد.

حال با توجّه به مسئله دحوالارض طبعاً اولین نقطه زمین که نور و اشراق الهی آن را فرا گرفته است سرزمین مکه خواهد بود. ⁽²⁾آخرین نکته ای قابل یادآوری اینکه از روایات مزبور به دست آمد که بنای بیت اللَّه در زمان آدم علیه السلام بوده است؛ حال یا به دست آدم یا دست فرشتگان نگهبان. این در حالی است که در آیات بنای کعبه به ابراهیم خلیل اللَّه علیه السلام نسبت داده شده است. شاید بتوان گفت که آغاز بنای کعبه به آدم علیه السلام بازمی گردد، امّا پس از آدم خانه کعبه چندان مورد توجّه نبود تا آنکه حضرت ابراهیم علیه السلام آنرا تجدید بنا کرد. بنابراین از نظر تاریخی پیشینه کعبه و مکه سابقه ای معادل قدمت آدم علیه السلام و زمین دارد. قرآن می فرماید:

وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِیمَ مَکَانَ الْبَیْتِ؛ ⁽¹⁾«ومکان خانه را برای ابراهیم آشکار کردیم.»

وَإِذْ یَرْفَعُ إِبْرَاهِیمُ الْقَوَاعِدَ مِنْ الْبَیْتِ وَإِسْمَاعِیلُ؛ ⁽²⁾«وچون ابراهیم و اسماعیل پابه پای خانه را بالا بردند.»

گفتار چهارم: ویژگی ها و احکام مکّه

اشاره

وادی مکه ویژگیها واحکامی دارد. برکت، هدایت، امنیت، از جمله خصایص وویژگیهای شهر مکه است. از سوی دیگر حضور درمکه همراه با احکامی است. بعضی امورحرام وبعضی دیگر مکروه می شود؛ چنانکه مکه مستحبّاتی هم دارد. از آنجا که ویژگیها و احکام مکه هم در قرآن وهم در سنّت بیان شده است، مناسب است این بحث دردو بخش قرآنی وروایی پیگیری شود و البته در خصوص مسأله امنیّت حرم از آنجا که بحث قرآنی و روایی آن قابل تفکیک نیست، در یک جا به صورت مجتمع مطرح می شود.

الف) ویژگیها واحکام مکه در قرآن

اشاره

سیر در آیات نشان می دهد شهر مقدس مکه خصایص و احکامی دارد که در این بخش به ترتیب به آنها اشاره خواهدشد.

1. امنیّت

اشاره

بطورکلّی واژة «امن» در قرآن به گونه های مختلف مثل: ایمان، امین، امانت و امن با مشتقّات مختلف به کاررفته است. استعمال این واژه در میان آیات حدود نهصد مرتبه

است و معنای اصلی امن، اطمینان نفس و از بین رفتن خوف و خشیت و نگرانی است. ⁽¹⁾امان گاهی برحالت اطمینان وطمأنیه نفس اطلاق می شود و گاهی بر متعلق این حالت. اگر به ایمان، ایمان گفته شده، از این روست که برای انسان حالت سکونت نفس، اطمینان باطنی و آرامش درونی به ارمغان می آورد.

یکی از اسماء الهی از همین واژه می باشد. در فراز چهاردهم از دعای جوشن کبیر می خوانیم: «یا أمان الخائفین» و در فراز پانزدهم: «یاذا الأمن والأمان» و در فراز روشن تری با این اسم مواجه می شویم: «یا مؤمن»؛ لذا مؤمن یکی از اسمهای خداوند سبحان است. این اسم در قرآن هم در تک آیه ای آمده است:

هُوَ اللَّهُ الَّذِی لَاإِلَهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِکُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ ... ⁽²⁾

«اوست خدای یگانه که هیچ خدای دیگری جز او نیست. فرمانرواست، پاک است، عاری از هر عیب است، ایمنی بخش است ...»

گفتنی است که سه آیه آخر سوره حشر سرشار از اسم های خداست. در این آیات این نام ها ذکر شده است:

«لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ، عَالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهَادَة، الرَّحْمَن، الرَّحِیم، الْمَلِک، الْقُدُّوس، السَّلام، الْمُؤْمِن، الْمُهَیْمِن، الْعَزِیز، الْجَبَّار، الْمُتَکَبِّر، الْخَالِق، الْبَارِئ، الْمُصَوِّرِ، الْحَکِیم».

به همراه اسم جامع؛ یعنی اسم شریف اللَّه. البته توصیف خدا با این هفده اسم باید همراه تسبیح باشد که دوبار در این دو آیه ذکر شده است. این اسماء ذیل نزول قرآن بیان شده اند که نشان می دهند نزول قرآن از طریق این هفده اسم بوده است. در این میان یکی از اسماء، اسم مؤمن است. از این اسم خدا، ایمان مؤمنان و امنیت پیامبران و فرشتگان ظهور می کند که یکی از مظاهر اسم مؤمن، امنیت مکه است.

در باب امنیت شهر مقدس مکه چند آیه وجود دارد:

وَهذَا الْبَلَدِ اْلأَمِینِ ⁽¹⁾

«سوگند به این شهر ایمن.»

مراد از بلد امین بدون شک مکه مشرفه است. زیرا امنیت خصوصیتی است که تنها برای حرم امن الهی یعنی مکه تشریع شده است. از این آیه ویژگی امن و امنیت برای مکه بدست می آید. «امین» یا از باب فعیل به معنای فاعل است که دراین صورت مفید معنای نسبت خواهد بود و یعنی «ذی الأمن» به معنای دارای امنیت یا از باب فعیل به معنای مفعول است که در این صورت مراد بلدی است که انسان ها در آن به امنیت می رسند. ⁽²⁾بنابراین وصف امین برای مکه یا به معنای شهری است که دارای امنیت است و یا به معنای شهری است که مردم در آن دارای امنیت اند. در هر صورت امنیت با مکه رابطه ای نزدیک دارد ومکه تنها شهر روی کره زمین است که نام آن یادآور امن و امنیت است.

أَوَلَمْ یَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَماً آمِناً وَیُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَفَبِالْبَاطِلِ یُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ یَکْفُرُونَ ⁽³⁾

«آیا ندانسته اند که حرم را جای امن مردم قرار دادیم حال آنکه مردم در اطراف آن به اسارت ربوده می شدند؟ آیا به باطل ایمان می آورند و نعمت خدا را انکار می کنند؟»

آیات آخر سوره عنکبوت خطاب را متوجه پیامبر صلی الله علیه و آله می کند. اگر چه معنا و

مضمون این دسته از آیات عام است و شامل مؤمنان و حتی غیر معتقدین هم می شود.

آنها در عین حال که خالق و رازق و احیاگر و نجات بخش را خدا می دانند، از عبادت و توجه به نعمت او سرباز می زنند و پوشاندن نعمت رویه و سجیّه آنان است. یکی از این نعمتها، امنیت حرم است. اعراب به قتل و غارت و چپاول مشغول بودند، امّا خدای سبحان شهر مکه را برای آنان امن و امان قرار داد. با این وجود مشرکین از نعمت خدا روی گردان و به باطل گرایش دارند. امّا اگر کسی راه خدا جوید و در این مسیر تمام سعی و تلاش خود را به کار بندد و در زمره «محسنین» قرار گیرد، خداوند او را وانمی نهد و دستگیر او خواهد بود و این مضمون آخرین آیه سوره مذکور است که به آیه اول چنگ زده، معنای آن را تکمیل می کند:

وَالَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ ... ⁽¹⁾

«کسانی را که در [راه] ما جهاد کنند، به راههای خویش هدایتشان می کنیم و خدا با نیکوکاران است.»

واژه «امن» وصفی برای حرم است و بدون تردید، منظور امنیت حرم و اطراف آن است. ⁽²⁾نکته ظریف در آیه اینکه امنیت مکه خواست خداست و این امر با اراده مستقیم الهی صورت پذیرفته است. أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً. بنابراین مکه مکرمه امنیتی الهی و آسمانی دارد و احدی حق تعرض به دیگری را نخواهد داشت.

خداوند به آنان دو پاسخ می دهد، یکی اینکه من برای شما این شهر را حرم امن قرار دادم و دیگر اینکه ساکنان آن از ثمرات بی شماری در این شهر بهره مندند و از نعمت های بی حد و حصر آن استفاده می کنند. با این وجود بهانه ای برای رد پذیرش هدایت الهی باقی نمی ماند:

وَقَالُوا إِنْ نَتَّبِعْ الْهُدَی مَعَکَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا أَوَلَمْ نُمَکِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً یُجْبَی إِلَیْهِ ثَمَرَاتُ کُلِّ شَیْ ءٍ رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا وَلَکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لَایَعْلَمُونَ. ⁽¹⁾«گفتند: اگر از کیش تو پیروی کنیم، ما را از سرزمینمان برمی کنند. آیا آنها را در حرمی امن جای نداده ایم که همه گونه ثمرات در آن فراهم می شود؟ و این رزقی است از جانب ما ولی بیشترینشان نمی دانند.»

تعبیر «تخطّف» به معنای اختلاس با سرعت و به زبان ساده قاپیدن است. ⁽²⁾همچنین گاهی مراد این است که شخصی را از همه طرف مورد حمله قرار دهند. در برخی از موارد هم تخطف از سرزمین استعاره است و مراد کشتن، اسیر کردن و غارت کردن است.

گویی خود آنان و هر چه متعلق به آنان است یکجا قاپیده می شوند. همچنین تعبیر «ارضنا» اشاره به سرزمین مکه دارد؛ زیرا در ادامه خداوند از آن به حرم امن یاد کرده است. ضمناً به دست می آید که گویندگان در این آیه، مشرکین مکه اند.

واژه «امناً» وصفی برای حرم است. پس معنای آیه این است که خداوند چنین مقدر فرمود که اهل مکه در حرمی که دارای امنیت است جای گیرند. در آیه مزبور امنیت به خود حرم نسبت داده شده است. بعضی از مفسرین آنرا مجاز در نسبت شمرده، منظور را اهل مکه دانسته اند. ⁽³⁾و بعضی دیگر میان امنیت خود حرم یا ساکنان آن مردد مانده اند. ⁽⁴⁾با توجه به آنچه گذشت باید گفت اهالی مکه در زمانی که مشرک و کافر بودند و سرزمین مکه وادی بی آب و علف بود، خداوند آنجا را روزی داد و رزق خود را بر آن شهر سرازیر کرد، اما اگر اهالی آن موحد شوند طبعاً بر امنیت و رزق و روزی آن خواهد افزود. از این رو رانده شدن از سرزمین مکه برای عدم پذیرش هدایت خدا بهانه ای بیش نیست و نیز ضمناً به دست می آید که اگر انسان ها به سمت هدایت، تقوا و ایمان الهی بروند، نه تنها از برکات دنیوی آنها کاسته نمی شود، بلکه صد چندان افزوده شده، از

زمین و آسمان خیر و برکت و نعمت بر آنها خواهد بارید.

خداوند دو نعمت را به قریش متذکر می شود یکی نجات ازگرسنگی و دیگری امنیت و رهایی از ترس. بیان آیه همراه با منت است و این منتی ظاهری است. ⁽¹⁾قرآن با اشاره به مطلب مذکور آنها را به بندگی خدا فرا می خواند؛ خداوندی که پروردگار کعبه است.

قریش زمانی گرفتار قحطی شد و آن زمانی بود که رسول خدا صلی الله علیه و آله را تکذیب کردند.

پیامبر صلی الله علیه و آله از خداوند خواست چند صباحی آنها را مبتلا به چیزی کند که قوم یوسف علیه السلام به آن مبتلا بود و آن، چیزی جز قحطی نیست. بعد از این ابتلا قریش از پیامبر صلی الله علیه و آله خواستند که قحطی را از آنان بردارد و اظهار ایمان کردند. ⁽²⁾در این هنگام خدا گرسنگی و قحطی را از آنان برداشت.

نکته دیگری در آیه وجود دارد ⁽³⁾و آن منتی است که خداوند بر قریش نهاده است.

قرآن در بعضی از آیات بیان می دارد که انسان ها با دو چیز امتحان می شوند: یکی خوف و دیگری جوع.

وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْ ءٍ مِنْ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ ⁽⁴⁾

«البته شما را به اندکی ترس و گرسنگی می آزمائیم.»

امور دیگری هم در ادامه آیه بیان شده است ولی ابتلا به خوف و جوع در آغاز آمده و بر دیگر ابتلائات مقدم شده است که این نشان دهنده اهمیت آن در میان بلاهاست. آیه ای که درباره قریش بود دقیقاً به همین دو ابتلا یعنی جوع و خوف اشاره دارد و می فرماید که خداوند به دلیل عظمت بیت اللَّه الحرام و حرم الهی آنها(قریش) را از گرسنگی و ترس رهانید. در این صورت انسان می تواند با خیال آسوده و امنیت خاطر به عبادت و بندگی خدا بپردازد. لذا خدا زمینه لازم را برای عبادت آنها فراهم کرد و فرمود: فَلْیَعْبُدُوا رَبَّ هَذَا الْبَیْتِ.

درباره مصادیق خوف اقوال مختلفی است. ⁽¹⁾برخی آن را بیم از دشمن گفته اند، بعضی آن را به معنای ترس از جذام بیان داشته اند چنانکه در حدیثی نقل شده است که اشاره به امنیت در باب خلافت دارد. بدین معنا که خیال قریش از این جهت آسوده شد که خلافت در آنهاست. همچنین این نقل هم وارد شده که مراد خوف از طریق است.

چون مسافرین قریش معمولًا در راههای مختلف مورد تعرض قرار می گرفتند؛ از این رو خداوند به آنها وعده امنیت راهها را داد. بنابراین مکه و اهل مکه در امنیت کامل بودند و هستند.

فِیهِ آیَاتٌ بَیِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِیمَ وَمَنْ دَخَلَهُ کَانَ آمِناً وَللَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنْ اسْتَطَاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا ... ⁽²⁾.

«در آنجاست آیات روشن و مقام ابراهیم و هر که بدان داخل شود، ایمن است

برای خدا. حج آن خانه بر کسانی که قدرت رفتن به آن را داشته باشند واجب است.»

در آیه مزبور یکی از آیه های روشن الهی امنیت ذکر شده است. امنیت برای کسی است که به سرزمین مقدس مکه وارد شده باشد. امنیت در این آیه یا به معنای رهایی از عذاب الهی است که در قیامت شامل بعضی می شود یا مراد رهایی از مؤاخذه های دنیویست. احتمال دیگری هم وجود دارد و آن اینکه هر کس به این منطقه وارد شود، از تعرض مستکبران و ستمگران در امان است. البته این نکته هم بیان شده که کسی که در آنجا دفن شود، از عذاب رهیده است. ⁽¹⁾البته این احتمال به احتمال اول می تواند بازگردد.

در تفسیر عرفانی کشف الاسرار داستانی بیان شده است ⁽²⁾که به وجه امنیت خانه خدا اشاره دارد:

«ابوالنجم الصوفی مردی قرشی بود. گفتا شبی طواف می کردم. گفتم یا سیدی! تو گفته ای وَمَنْ دَخَلَهُ کَانَ آمِناً هر که در خانه کعبه شود ایمن است! از چه چیز ایمن است؟ گفتا هاتفی آواز داد که «آمِناً مِنَ النَّارِ» یعنی از آتش دوزخ ایمن است.»

نکته ای عرفانی در این فراز وجود دارد که فرمود: وَمَنْ دَخَلَهُ کَانَ آمِناً. بر اساس قاعده ای قرآنی- عرفانی می توان گفت که جهان ظاهری دارد و باطنی، قرآن هم چنین است یعنی باطنی برای آن وجود دارد، چنانکه انسان هم صورت ظاهر و باطن دارد. لذا جهان، قرآن و انسان دو صورت دارند، ظاهر و باطن. از سوی دیگر تمام شئون آدمی هم، چنین است. تمام اعمال و رفتاری که انسان انجام می دهد بجز جنبه ظاهر، بعد باطنی هم دارد. کسی که اهل سیر و سلوک است و یک به یک منازل و مقامات را طی می کند، به مقام قلب وارد می شود. مقام قلب چیزی جز مرتبه تسلیم محض نیست. در این حالت بنده از خود سلب اراده می کند، تمام وجودش را در اختیار خدا قرار می دهد. در

این حالت هیچ خوف، هراس و بیمی به بنده راه پیدا نخواهد کرد. جان آدمی سرشار از امنیت و آرامش خواهد شد. لذا باطن کعبه به حسب مراتب انسانی، مقام قلب خواهد بود و سالکی که تمام آداب آن را به جاآورد، از نزاعها، معارضه ها و ناامنی ها رهایی یافته به بهشت بندگی، آسایش و آرامش وارد خواهد شد. پیداست که در قلب انسان دو چیز نگنجد. لذا انسان فقط می تواند به یک منزل درآید. زیرا در یک لحظه نمی توان در دو منزلگاه آرمید. کسی که به خانه خدا، یعنی مقام قلب و مرتبه تسلیم درآید از بیمها رهایی جسته، به آرامش و امنیت دست یابد. ⁽¹⁾روایات متعددی در ارتباط با آیه مزبور وجود دارد. در حدیثی به این نکته اشاره می شود که مراد امنیت حرم است و این امنیت اختصاصی به بیت اللَّه الحرام ندارد. از سوی دیگر این امنیت اختصاصی به انسان هم ندارد و حتی حیوانات وحشی و پرندگان را هم در برمی گیرد. پس هر موجود زنده ای که به حریم حرم وارد شود، از سخط و غضب الهی در امان است.

امام صادق علیه السلام فرمود:

«قَالَ سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: وَ مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً الْبَیْتَ عَنَی أَمِ الْحَرَمَ؟ قَالَ: مَنْ دَخَلَ الْحَرَمَ مِنَ النَّاسِ مُسْتَجِیراً بِهِ فَهُوَ آمِنٌ مِنْ سَخَطِ اللَّهِ وَ مَنْ دَخَلَهُ مِنَ الْوَحْشِ وَ الطَّیْرِ کَانَ آمِناً مِنْ أَنْ یُهَاجَ أَوْ یُؤْذَی حَتَّی یَخْرُجَ مِنَ الْحَرَمِ».

«عبداللَّه بن سنان از امام صادق علیه السلام درباره این آیه که «هر که وارد آن شود ایمن است» پرسید: خداوند، حرم را قصد کرده است یا کعبه را؟ فرمود: هر کس از آدمیان به صورت پناهنده وارد حرم شود، از خشم خدا این است و هر حیوان وحشی وارد آن شود ایمن از آن است که مورد هجوم یا آزار قرار گیرد تا اینکه از حرم بیرون رود» ⁽²⁾

در بعضی از احادیث به این نکته اشاره شده ⁽¹⁾که اگر دزدی در جایی غیر از مکه دست به دزدی زد، یا جنایتی مرتکب شد، سپس به مکه فرار کرد او در امان است. اما می توان او را از رفتن به بازار و خرید و فروش و نیز مجالست منع نمود تا از مکه خارج شود و سپس او را گرفت. حتی در یکی از فرمایشات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وارد شده است ⁽²⁾که لعنت خدا، ملائکه و همه مردم بر کسی باد که به پناه جوی به حرم راه ندهد یا او را یاری نکند یا از میهمان کردن او سرباز زند. حرمت و امنیت مکه تا بدان حد و پایه است که «لقطه» یعنی شی ء گمشده که در آن حکم متفاوت دارد. اگر انسان شی ء گمشده ای را در جایی پیدا کرد، باید یکسال آنرا اعلان کند، در صورتی که صاحبش پیدا نشود، می تواند آن را برای خود بردارد، اما اگر لقطه در محدوده حرم یافت شد باید آنرا یکسال اعلام و در صورت یأس از سوی صاحبش صدقه دهد و به هیچ وجه نمی تواند آن را به مالکیت خود درآورد. ⁽³⁾لذا در محدوده حرم باید حرمت مالکیت را نسبت به جای دیگر بیشتر نگه داشت.

حاصل آنکه حرم امن الهی دارای امنیتی فراوان و بیش از سرزمین های دیگر است. در آنجا وحوش، پرندگان و حیوانات هم آسوده اند، اگر انسانی جنایت کرد و به آنجا پناه برد، باید برای او حرمت قائل شد، در صورتی که مجرم به مکه پناه برد، باید او را مهمان کرد و به او پناه داد، البته استثناهایی هم وجود دارد. تمامی موارد از یک چیز حکایت دارد و آن امنیت، احترام و قداست مکه است.

گرسنگی و بیم شدند.

وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْیَةً کَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یَأْتِیهَا رِزْقُهَا رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکَانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا کَانُوا یَصْنَعُونَ ⁽¹⁾

«خدا قریه ای را مثل می زند که امن و آرام بود، روزی مردمش به فراوانی از هر جایی می رسید، اما کفران نعمت خدا کردند و خدا به کیفر اعمالشان به گرسنگی و وحشت مبتلایشان ساخت.»

مراد از قریه، مکه است. خداوند هفت سال مرد این شهر را با «جوع» عذاب کرد.

علت آن کفر و تکذیب پیامبر صلی الله علیه و آله بود. قحطی بر آنان فشار آورد تا اینکه خداوند نعمتش را مجدد بر آنها سرازیر و سرزمین مکه را سرشار از روزی گرداند. در آیه مزبور برای مکه سه وصف بیان شده است: امنیت، اطمینان و رزق. وصفی که در میان آمده همانند واسطه ای است که رزق را برای اهالی مکه به ارمغان می آورد؛ ⁽²⁾زیرا در صورتی که اهل مکه از اشرار و مهاجمین و نیز از حوادث طبیعی در امان باشند، طبعاً رزق و روزی آنها فراوان گشته، سرزمینی امن و آرام خواهند داشت.

وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَاجْنُبْنِی وَبَنِیَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ ⁽³⁾

«و ابراهیم گفت: ای پروردگار من، این سرزمین را ایمن گردان و مرا و فرزندانم را از پرستش بتها دور بدار.»

بر این اساس می توان گفت امنیتی که برای مکه حاصل است، نتیجه دعای ابراهیم علیه السلام است.

یکی از ویژگی های این پیامبر بزرگ الهی در قرآن این است که او اموری را بصورت دعا از خدا درخواست کرده و خداوند هر یک را به گونه ای خاص اجابت فرموده است که یکی از آنها این است که شهر مکه امن باشد.

در این آیه نکاتی جالب به چشم می آید. یکی اینکه تقاضای امنیت از سوی ابراهیم علیه السلام به دو صورت در قرآن بیان شده که اندکی با یکدیگر تفاوت دارند. در آیه مزبور فرمود: رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً؛ «ای پروردگار من این سرزمین را ایمن گردان» امّا در مورد دیگر اینگونه درخواست کرده است: رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً؛ ⁽¹⁾«ای پروردگار من، این را شهری امن گردان.» علّت تفاوت بیان ظریف دو فراز مذکور ممکن است به لحاظ دو مقطع زمانی باشد. ابراهیم علیه السلام بعد از آنکه اسماعیل و مادر او را به این سرزمین آورد در آن محل شهری وجود نداشت لذا در یک تعبیر اشاره به شهر بودن آن ندارد. در این حال از خدا خواست اینجا را سرزمین امنی قرار دهد. ⁽²⁾امّا در سفری که بعداً به آن سرزمین بازگشت آن منطقه را به صورت سرزمینی آباد و همانند شهری یافت. مجدد همان دعا را از خدا درخواست کردو از خدا خواست که این شهر را شهر امنی قرار دهد. ⁽³⁾به هر تقدیر یک دعا مربوط به قبل از آن است که مکّه شهر شده و یکی بعد از آن است که این سرزمین صورت شهر به خود گرفته باشد. بر این اساس دعاهایی که در این آیات آمده است آخرین درخواستهای ابراهیم علیه السلام می تواند باشد.

با نگاهی عرفانی می توان گفت که ابراهیم علیه السلام با یک بیان دو چیز را از خدا درخواست کرده است. ⁽⁴⁾درخواست اول اینکه سرزمین مکه جایگاهی امن برای واردین باشد. دیگر آنکه خداوند مقام قلب انسانی را محلی امن و دور از دسترس وسوسه های شیطانی قرار دهد. مکه و بیت اللَّه الحرام از نظر عرفانی مظهری دارد، مظهر آن دو قلب انسان است؛ زیرا خانه واقعی خدا قلب بنده مؤمن است. ابراهیم علیه السلام از خدا درخواست می کند که مقام قلب جایگاهی برای تسلیم و رضای حق و مأمنی دور از دسترس شیطان و مکرهای او باشد.

نکته دیگری که در آیه وجود دارد خوف و رجائی است که در دعای ابراهیم علیه السلام به چشم می آید. ⁽¹⁾با یک چشم به فقر خود نگریست و از خدا خواست او را از بندگی صنم ها نجات دهد و با چشم دیگر به حالت بسط درآمد و با زبان بسط و انبساط از خدا خواست که سرزمین مکه را امن و آباد قرار دهد. ابراهیم علیه السلام به حکم «تلوین» فعل خود دید و از خدا امنیت و آرامش شهر مکّه را خواست. او همچنین به حکم «تمکین» راه «خلّت»(چون ابراهیم علیه السلام خلیل اللَّه است) پیش گرفت و فعل خود ندید و از خدا تقاضای کمال بندگی نمود. لذا ابراهیم میان دو حالت خوف و رجا، قبض و بسط و تلوین و تمکین مردد است و این تردید ابدی است و مبارک که از ویژگی های انسان کامل می باشد.

وَإِذْ قالَ إِبْراهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ؛ ⁽²⁾

«و ابراهیم گفت ای پروردگار من، این شهر را جای امنی گردان و از مردمش آنان را که به خدا و روز قیامت ایمان دارند از هر ثمره [ای] روزی ساز.»

نکات عرفانی که در موردآیه قبل بیان شد ذیل این آیه هم ارائه شده است. ⁽³⁾اما بعضی به نکته ظریفی اشاره کرده اند و آن اینکه رمز اجابت دعاهای ابراهیم علیه السلام در این نکته نهفته است که درخواست های او آمیخته به نفع شخصی نبود. آن پیامبر بزرگ الهی درخواستی برای خود نداشت، بلکه دعاهای او واقعاً از خدا و برای دیگران بود. و این یکی از سنت های الهی است که هرگاه بنده ای صادقانه از خدا و برای غیر خود درخواستی داشته باشد، خداوند آن دعا را در حق او و دیگران اجابت می کند. ⁽⁴⁾

خداوند اینگونه می پسندد که انسان اگر چیزی می خواهد برای دیگری بخواهد؛ زیرا از یک سو به نحوی از خودش خارج شده و گام در وادی فنا نهاده و از سوی دیگر بنده بر اساس پسند و دوستی خدا گام برداشته است. کسی که از خدا می خواهد، ولی همه چیز را برای خود می خواهد در خودیت و انانیت بیشتر فرو می رود، اما آنکه از لاک خود درآید و سعی کند غیر خود را هم ببیند، خدا به او بیشتر می دهد؛ چون از خود فاصله گرفته و گامی به سوی خدا برمی دارد. در واقع باید گفت «ثروت واقعی چیزی نیست که برای خود نگه داشته ایم، بلکه ثروت واقعی چیزی است که به دیگران می دهیم و برای آنها می خواهیم».

امنیت از مهمترین ویژگی های شهر مقدس مکه است. این امتیاز را خدا به این سرزمین بخشیده است و علت آن بر اساس آیات، دعا و درخواست ابراهیم علیه السلام است.

امنیت تشریعی یا تکوینی

بدون شک بر اساس آیات متعدد، مکه مکرمه دارای قداست، حرمت و امنیت است. پرسشی که در اینجا وجود دارد، اینکه مراد از امنیت مکه چیست؟ آیا منظور امنیت تشریعی این سرزمین است یا امنیت تکوینی؟ در این زمینه دو دیدگاه به چشم می خورد، برخی صرفاً سخن از امنیت تشریعی می گویند و بعضی دیگر امنیت تکوینی را مطرح کرده اند.

علامه طباطبایی رحمه الله ذیل چندین آیه بیان داشته اند ⁽¹⁾که خداوند برای سرزمین مقدس مکه امنیت تشریعی مقدر و مقرر فرموده است و دعای ابراهیم علیه السلام چیزی بیش از این را نشان نمی دهد. ابراهیم علیه السلام از پروردگار خودت شریع حکمی را برای سرزمین مکه درخواست کرد و این یکی ازبزرگترین نعمت هایی است که خداوند بر بندگانش نازل فرمود. اگر انسان در عمق این حکم تشریعی تأمل نماید و در قداست و امنیت تشریعی شهر مکه و

محدوده حرم ژرف نگری کند، به دست می آورد که خداوند تا چه اندازه خیرات و برکات دینی و دنیوی به اهالی آن نازل فرموده است. تاریخ مملو از گزارشها و نقل های متعددی در این باره است. سپس مرحوم علامه جواب نقضی هم از قول دوم ارائه داده اند و آن اینکه اگر مراد امنیت تکوینی است، تاریخ خلاف آن را نشان می دهد، فتنه ها و حوادث تلخ همه نشان از آن دارند که این شهر به لحاظ تکوینی محل امنی نبوده است.

دانشمند فرهیخته استاد جوادی آملی دیدگاه دیگری دارند. ⁽¹⁾ایشان معتقدند که سرزمین مکه به صورت طبیعی باید فاقد امنیت باشد زیرا از یک سو خوی مردم حجاز غارتگری بوده است و از سوی دیگر علم و فرهنگ در این شهر وجود نداشته است.

خداوند کعبه را محل امن و بر حسب شرافت آن، مکه را بلد امین قرار داد. آیات متعددی این امر را اثبات می کند که گذشت. اما نکته ای که برای اثبات امنیت تکوینی بر آن سر انگشت تأکید نهاده اند، مربوط به آیه ای از سوره عنکبوت است:

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَ یُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ ⁽²⁾

«آیا ندانسته اند که حرم را جای امن مردم قرار دادیم حال آنکه مردم در اطرافشان به اسارت ربوده می شدند؟»

از آنجا که «اختطاف» بمعنای ربوده شدن، امری تکوینی است، لذا امنیتی که مقابل آن قرار گرفته امری تکوینی خواهد بود. از سوی دیگر حکم امنیت تشریعی پس از اسلام آمده، در حالی که قرآن کریم امنیتی را که از دوران جاهلیت تا زمان اسلام ادامه داشته است به عنوان سند ذکر می کند.

استاد جوادی آملی پاسخی برای اشکال نقضی مرحوم علامه طباطبایی فراهم کرده اند. اشکال این بود که اگر امنیت تکوینی باشد، جنگها، کشتارها و ناامنی های بی شماری در طول تاریخ در اطراف کعبه رخ داده است و این ها با امنیت تکوینی سازگار نیست. در پاسخ باید گفت همان گونه که مردم مکه از لحاظ اقتصادی از نعمت های فراوانی بهره مند شدند، با وجود اینکه مکه محل کشاورزی، دامداری و صنعت نبود،

آنها از لحاظ اجتماعی هم از امنیت تکوینی برخوردار شدند هر چند این امنیت مقطعی باشد. معنای امنیت تکوینی حرم این نیست که در آنجا جنگ و کشتار نباشد، بلکه خداوند آنجا را مأمن قرار داد، اما اگر مردم در آنجا به بیراهه رفتند، خداوند آن ها را به قهر و غضب خود گرفتار می کند.

به نظر می رسد چنین بیانی از امنیت تکوینی بدین معناست که بود و نبود آن تفاوتی نمی کند. این امر بدین معناست که شهر مکه امن است، مادامی که مردم در آنجا به بیراهه نروند. این حکم شامل همه منطقه ها و سرزمین هاست و اختصاصی به مکه ندارد. یعنی بطور کلی می توان گفت که هر قومی در هر نقطه ای از زمین راه ایمان و تقوا رود، خدا برکاتش را بر آن قوم ارزانی خواهد داشت که یکی از آنها امنیت است.

وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَی آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَیْهِمْ بَرَکَاتٍ مِنْ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ؛

«اگر مردم قریه ها ایمان آورده و پرهیزکاری پیشه کرده بودند برکات آسمانها و زمین را به رویشان می گشودم.» ⁽¹⁾

و اگر قومی کجراهه روند و از مسیر حق دور شوند خداوند به آنها غضب می کند:

وَلَا یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِانْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدَادُوا إِثْماً وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِینٌ؛

«کافران مپندارند که در مهلتی که به آنها دهیم خیر آنهاست. به آنها مهلت می دهیم تا بیشتر به گناهشان بیافزایند و برای آنهاست عذابی خوار کننده.» ⁽²⁾

اساساً یکی از سنّتهای خدا این است که هر قومی را با عمل خودش می سنجد و متناسب با آن رحمت یا عذاب خود را فرومی فرستد. گذشته از اینکه ایراد نقضی مرحوم علّامه طباطبایی پاسخی دریافت نکرد؛ اگر شهر مکّه دارای امنیت تکوینی است هیچ ناامنی در آن نباید رخ می داد و اگر رخ داده است نشان آن است که به لحاظ تکوینی، شهر امنی نیست. از سوی دیگر این تعبیر که مکّه از لحاظ اجتماعی امنیت تکوینی دارد

نشان از آن داردکه مراد از امنیّت تکوینی همان امنیت اجتماعی است و امنیت اجتماعی چیزی جز امنیت تشریعی نیست.

نهایت چیزی که از امنیت تکوینی به دست می آید، این است که اگر کسی از روی ظلم و کفر نسبت به شهر مکه قصد سوئی داشته باشد، خداوند با سرعت به حیات ظالم پایان می دهد و این، ویژه سرزمین مکه است. دلیل این مطلب آیه ای از سوره حج است:

وَمَنْ یُرِدْ فِیهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِیمٍ ⁽¹⁾

«و هر که را در آنجا قصد کجروی یا ستمکاری داشته باشد، عذاب دردآوری می چشانیم.»

به نظر می رسد از ظاهر آیه فوریت و سرعت استفاده نمی شود. آیه می فرماید آنانکه کافر شدند و به صورت مدام و مستمر مردم را از راه خدا باز می دارند و مؤمنین را از ورود به مسجدالحرام منع می کنند خداوند عذاب الیم خود را به آنها خواهد چشاند.

این بیان همانند دیگر تعابیر قرآنی در باب نزول عذاب است، ولی از آن فوریت به دست نمی آید. گذشته از اینکه اگر هم فرض کنیم فوریت عذاب برای تجاوزگران سرزمین مکه از ویژگی های این شهر مقدس است، باز این دلیلی بر امنیت تکوینی نمی شود. اگر منطقه ای براساس خواست و اراده الهی به لحاظ تکوینی در امان باشد، باید همیشه و در تمامی طول تاریخ آن محدوده مبتلا به هیچ ناامنی نگردد. امنیت تکوینی، امنیت مشروط نیست. نمی توان گفت که این شهر به لحاظ تکوین امن است مشروط به آنکه اهالی آن خوب باشند؛ زیرا تمامی سرزمین ها این گونه است، چنانکه چنین امنیتی بود و نبودش مساوی است.

2. برکت

از دیگر ویژگی های سرزمین وحی، برکت و وفور نعمت است. مناسب است در آغاز، نگاهی به آیات قرآن داشته باشیم. یکی از مفاهیم جالب که در آیات متعددی

(حدود سی آیه) یافت می شود، مفهوم «برکت» می باشد. قرآن گاهی برکت را به کوه نسبت داده(فصلت: 10)، گاهی به اطراف مسجدالحرام(اسراء: 1)، گاهی به ابراهیم علیه السلام(صافات: 113)، گاهی به موسی علیه السلام(نمل: 8)، گاهی به یک قوم(اعراف: 96)، گاهی به قرآن(انعام: 92)، گاهی به باران(ق: 9) و گاهی به شب(دخان: 3). لذا طیف گسترده ای از امور می توانند دارای برکت باشند؛ از کوه گرفته تا شب و از پیامبر گرفته تا باران. سؤالی که در اینجا به چشم می آید اینکه برکت در اینگونه امور به چه معناست؟ و ملاک و معیار وجود برکت چیست؟

کلمه برکت در اصل از «البرک» به معنای سینه شتر است. ⁽¹⁾از آنجاکه «برک البعیر» یعنی «شتر سینه خود را به زمین زد»، و این مستلزم یک نحوه قرار گرفتن و ثبوت شی ء است، لذا کلمه مزبور را در معنای «ثبوت»- که لازمه معنای اصلی است- استعمال می کنند، همچنین به انبار آب برکت می گویند؛ زیرا آب در آن محل که ثابت بوده، قرار گرفته است.

برکت در قرآن به معنای ثبوت خیرات الهی است. اگر نعمت و خیر از آسمان در محلی قرار گیرد به آن برکت گفته می شود.

لَفَتَحْنَا عَلَیْهِمْ بَرَکَاتٍ مِنْ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ ⁽²⁾

«برکات آسمان و زمین را به رویشان می گشودیم.»

خیرات الهی از مقام ربوبیت و الوهیتش نازل می شود. این خیرات و نعمت ها قابل شمار نیست و بی حد و حصر بر زمین و زمینیان می بارد و آنها را در برمی گیرد. خداوند رحمت بی کران خود را از در و دیوار برای انسان ها فرو می فرستد. از این رو به هر چیزی که دارای زیاده محسوس یا نامحسوسی باشد می گویند دارای برکت است. و روایات متعددی هم بدین مضمون نقل شده است که «مال با صدقه کم نمی شود». بنابراین برکت به معنای خیر و نعمتی است که در چیزی استقرار داشته باشد مانند: برکت در نسل که به

معنای فراوانی اعقاب یا ماندگاری نام و دودمان است، یا برکت در غذا به معنای سیر کردن افراد بیشتری از مردم یا برکت در وقت به معنای گنجانیدن کارهایی در مقدار وقتی که به صورت معمول آن وقت گنجایش آن امور را ندارد.

برکت در هر امری به حسب اغراض متفاوت است ⁽¹⁾مثلًا غرض از خوردن غذا سیر شدن است لذا برکت در طعام به معنای این است که مقداری از غذا افراد بیشتری را سیر کند. گاهی غرض از غذا شفاگیری است لذا برکت در طعام به معنای این است که خوردن آن باعث بهبودی و شفای افراد فراوانی بشود و گاهی غرض از طعام تحصیل نورانیت در باطن برای عبادت خداست لذا برکت بر حسب این هدف معنای خاص خود را پیدا می کند. گفتنی اینکه نزول برکت الهی منافات با سایر عوامل دخیل ندارد. اگر خدا اراده کند در چیزی برکت قرار گیرد این امر بدین معنا نیست که سایر علل و عوامل را از تأثیرگذاری باز دارد زیرا اراده و مشیت او در طول اسباب است. اگر خداوند اراده کرد تا برکت در غذا یا وقت یا عمر کسی قرار گیرد بدین معناست که اسباب را به گونه ای ترتیب می دهد که نتیجه مطلوب حاصل آید نه اینکه علل و عوامل طبیعی از کار بازدارد.

به عبارت دیگر در یک محدوده زمانی مشخص که به طور معمول چند عمل خاص انجام می شود، اگر خداوند اراده کند و به آن وقت و زمان برکت دهد بر اثر ترتیب علل و عوامل در همان محدوده زمانی، اعمال با آثار بیشتری محقق خواهد شد. لذا طول زمان چندان مهم نیست آنچه اهمیت دارد عمق زمانی است. ممکن است کسی صد سال عمر کند امّا خدمت مهمی به خود و دیگران انجام ندهد امّا چه بسا فرد دیگری نصف این زمان عمر داشته باشد ولی آثار و برکات این عمر محدود بسیار بیشتر و گسترده تر باشد. ممکن است سرمایه هنگفتی برای انسان حاصل آید اما این سرمایه نفعی به حال او یا دیگران نداشته بلکه خرج کارهای ناشایست یا بیماری های مهلک شود، در حالی که سرمایه ای کوچک اگر محل برکت الهی باشد می تواند چنان نافع باشد یا در راه کارهای مفید خرج شود که نسلها و زمانهای مدید بعد از آن آثار و منافعش باقی و برقرار باشد.

از ویژگی های شهر مقدس مکه برکت آن برای جهانیان است. این برکت به لحاظ

خانه خداست که به حرم هم سرایت پیدا کرده است. با نگاهی عرفانی برکات مکه، الطاف، فتوحات و مکاشفاتی است که برای سالک حاصل می شود. ⁽¹⁾کسی که با همت خود قصد کعبه کند و در آنجا استقرار یابد، خداوند کعبه دل را محل افاضات و مشاهدات قرار می دهد. خیر و برکتی که برای سالک مقرر شده است از نوع دیگری است، او بدنبال برکات معنوی است و هر گاه فتح و بهجت و سرور باطنی نصیبش شود، قلبش مبارک و روحش متعالی گشته است. خداوند درخت وجود او را با برکت می کند، خداوند چنان توبه او را می پذیرد که گویا تازه از مادر زاده شده است و خداوند به انسان مؤمن و سالک نظر می کند.

برکت شامل حیوانات، پرندگان و گیاهان هم می شود. آنها هم هر یک به نحوی در سرزمین مبارک از برکات و خیرات الهی بهره مند می شوند. حتی نماز در آن محل برکت است؛ زیرا احادیث متعددی یک رکعت نماز در آنجا را مانند هزار رکعت نماز در جای دیگر و حتی بالاتر از آن دانسته است.

3. هدایت

خصیصه دیگری که خداوند برای مکه مکرمه به سبب کعبه بیان نموده، هدایت است. خداوند چنین اراده کرده که کعبه و حرم وسیله هدایت مردم باشند. هدایت، دلالت و راهنمایی است و اگر کسی به دنبال مقصد و مقصودی باشد و راه را نداند، در صورتی که کسی راه نشان داد، او را هادی و راهنمایی او را هدایت می گویند. انسان ها هر یک به دنبال هدف و منزلگاهی هستند که راه را نمی شناسند. خداوند هادی با لطف خود راه درست را به انسان نشان داده است.

هدایت چهار قسم است. ⁽²⁾هدایتی که شامل تمام انسانها است و از طریق عقل و حجت باطنی حاصل می شود: رَبُّنَا الَّذِی أَعْطَی کُلَّ شَیْ ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَی؛ ⁽³⁾«پروردگار

ما همان کسی است که آفرینش هر چیزی را به او ارزانی داشته سپس هدایتش کرده است.» نوع دوّم هدایتی است که از طریق انبیا، اوصیا و وحی آسمانی صورت می گیرد.

وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنَا ...؛ ⁽¹⁾«از میان آن قوم پیشوایانی پدید آوردیم که به فرمان ما به هدایت مردم پرداختند.» گاهی هدایت از طریق توفیقی است که خدا به انسانهای لایق و مؤمن عطا می کند: ... وَمَنْ یُؤْمِنْ بِاللَّهِ یَهْدِ قَلْبَهُ؛ ⁽²⁾«و هر که به خدا ایمان بیاورد خدا قلبش را هدایت می کند». و آخرین نوع هدایت در رابطه با آخرت است و آن هدایتی است که به سوی بهشت صورت می گیرد: سَیَهْدِیهِمْ وَیُصْلِحُ بَالَهُمْ؛ ⁽³⁾

«او را که هدایتشان کند و کارهایشان را به اصلاح آورد». نکته جالب اینکه میان هدایت های چهارگانه نوعی ترتیب برقرار است. یعنی اگر هدایت اول حاصل نشود هدایت دوم هم محقق نخواهد شد و اگر دومی صورت تحقق پیدا نکند هدایت سوم و چهارم شامل نخواهد شد چنانکه شمول هدایت سوم و چهارم مشروط به تحقّق هدایت های سه گانه پیشین است.

هدایت کعبه و مکه نسبت به مردم گونه های مختلف دارد. ⁽⁴⁾این سرزمین سعادت آخرت انسان ها را نشان می دهد، آدمیان را به قرب و بندگی خدا می رساند. در این وادی آیات روشن الهی وجود دارد، آیاتی که در این وادی نور قرار دارد، علائم صدق انبیا و اولیا است، شهر مقدس مکه انسان را به توحید و بندگی ناب دعوت می کند، کسی که قصد تخریب آن را دارد مثل اصحاب فیل، نابود می شود، قبیله ای که حجر الاسود را گرفت و مخفی کرد، مرگ میان آنان شایع شد، هر گاه پرندگان به محاذات مکه یا کعبه می رسند منحرف شده، حالت تواضع و خضوع به خود می گیرند، آیات متعدد از آثار

انبیا و معجزات آنها در این محل موجود است، آن زمان که حجرالاسود را به شهادت گرفتند، این سنگ سیاه به نطق آمد و سخن گفت. اگر در قلب انسانی ذره ای ایمان باشد، با ورود به این سرزمین و نگاه به خانه خدا سراپا شور بندگی شده، حالت انقلاب، ابتهال و اشک و آه پیدا می کند. اینها، گوشه ها و نمونه هایی از هدایت گری سرزمین بی آب و علفی به نام مکه است.

4. رزق

ابراهیم خلیل علیه السلام از خدا خواست که رزق خود را برای اهل مکه فرو ریزد و خدا تقاضای او را پذیرفت و آن را اجابت نمود. این درخواست در سه آیه بیان شده است:

(بقره: 126، ابراهیم: 37، قصص: 57).

بدون تردید رازق فقط خداست و هیچ موجود دیگری توان دادن روزی کائنات را ندارد. رازق واقعی خداست و احدی نمی تواند مدعی رزق و روزی شود. ادعای رزق دهی برابر با شرک است و اگر کسی برای روزی از رازق حقیقی سؤال نکند تلاش او برای رزق به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.

وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلَّا عَلَی اللَّهِ رِزْقُهَا؛

«هیچ جنبنده ای در روی زمین نیست جز آنکه روزی او به عهده خداست.» ⁽¹⁾

رزق الهی دو گونه است: رزق عام و رزق خاص. خداوند هر جنبنده ای را روزی می دهد، این رزق عام خداست. خداوند در عین حال رزق خاصی هم دارد، یعنی به فردی خاص نعمت خاصی می دهد چنانکه فرمود: هر کس که اهل تقوا باشد خداوند رزق بی حساب به او می دهد؛ ⁽²⁾یکی از رزق های خاص الهی روزی سرزمینی لم یزرع به نام وادی ابراهیم است. خداوند ثمرات و برکات خود را بر اهل مکه می فرستد، این ثمرات شامل منافع و فواید طبیعی و ظاهری می شود؛ چنانکه ثمرات معنوی نظیر انقیاد، بندگی، معرفت و هم نشینی با خدا را هم شامل می شود. ⁽³⁾

در روایتی آمده که چون ابراهیم علیه السلام دعای رزق برای مکه نمود، خداوند به قطعه ای پرثمر بنام «اردن» امر فرمود تا به سمت مکه سیر کند. آن قطعه زمین به دور خانه خدا طواف کرد سپس خداوند امر کرد در همان موضع طواف بماند و از همین جاست که به این سرزمین «طائف» گفته اند. ⁽¹⁾در حدیث دیگری از امام باقر علیه السلام آمده است که خداوند تمام ثمرات عالم را در این شهر جمع نموده است، به گونه ای که انسان می تواند در یک روز میوه چهار فصل را در مکه پیدا کند. ⁽²⁾خلاصه آنکه ثمرات و رزق شهر مکه هم شامل منافع دنیوی است و هم منافع علمی وهم ثمرات قلبی. لذا منافع و ثمرات این سرزمین در عین حال که خاص است بسیار عام و فراگیر خواهد بود.

5. شوق دلها به آن سو

ابراهیم خلیل علیه السلام دعای دیگری کرد، او از خدا خواست تا دلهای مردم چنان باشد که هوای سرزمین مکه کند

... فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنْ النَّاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ ... ⁽³⁾

«دلهای مردم را چنان کن که هوای آن را کنند.»

کلمه «هوی» به معنای سقوط است، ولی در این آیه بدین معناست که دلهای مردم به آن سمت و سو تمایل یابد. البته با توجه به مرجع ضمیر «الیهم»، مراد این است که قلب های مردم به سوی فرزندان ابراهیم علیه السلام متمایل شوند؛ به گونه ای که وطن خود را رها کنند و پیرامون ایشان منزل گزینند. اما اگر کسی به زیارت خانه خدا رفت، طبعاً این هدف محقق شده و می توان گفت به نحوی مضمون دعای ابراهیم علیه السلام این است که دل ها به

سوی این سرزمین متمایل شود. ⁽¹⁾نکته ظریفی در آیه وجود دارد؛ در آیه مزبور از دل با تعبیر «فؤاد» یاد شده است.

فؤاد همان قلبی است که در آن آتشی افتد، اگر قلبی سخت بسوزد و شعله کشد و دود آن به هوا رود، به آن فؤاد گویند. شوقی که خداوند نسبت به فرزندان ابراهیم علیه السلام و نیز سرزمین نور و وحی در دلها قرار داده است، اشتیاقی معمولی نیست، بلکه شوق و حبی از نوع سوختن و آتش گرفتن است. قلبها در این سرزمین به هیجان می آیند، مملو از حرارت عشق و شوق می شوند و کنار خانه یار به یاد یار می سوزند.

ب) ویژگی ها و احکام مکه در روایات

اشاره

در احادیث رسول اکرم صلی الله علیه و آله و اهل بیت عصمت و طهارت مضامین و مطالب فراوان و متنوعی دربارة ویژگی ها و نیز احکام حرم بیان شده است. می توان این مطالب را دسته بندی نمود و با یک نظام خاصی ارائه کرد. گفتنی است که احکام فقهی حرم در کتاب های توضیح المسائل به تفصیل بیان شده و در این مقام قصد تکرار آنها نیست. در اینجا عمدتاً مباحث عرفانی مدّنظر بوده، به حدی از مطالب فقهی بسنده می شود که دارای مضامین معنوی و عرفانی باشد. ولی از آنجا که در پاره ای از روایات مباحث فقهی و عرفانی به هم آمیخته اند، چاره ای جز اشاره به بعضی از احکام فقهی نیست.

یک) محرمات حرم

1. نقض امنیّت

یکی از اموری که به عنوان کار حرام و ممنوع در شهر مقدس مکه مطرح است، نقض امنیت آنجاست. شکستن قداست و امنیت حرم امن الهی یکی از محرمات محسوب می شود. حرمت مکه هدیه ای الهی و آسمانی است و خداوند از آن زمان که آسمان ها و زمین را آفرید، برای مکه حرمت قرار داد؛ از این رو حرمت مکه قدمتی بسیار دارد و همزاد آفرینش است. عظمت و حرمت مکه استمرار دارد و تا قیامت نیز ادامه خواهد داشت، هیچ کس قبل و بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله حق ندارد حرمت این آرمان

شهر آسمانی را زیر پا گذارد و امنیت آن را نقض کند. رسول اکرم صلی الله علیه و آله روز فتح مکه فرمود:

«إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ مَکَّةَ یَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ وَ هِیَ حَرَامٌ إِلَی أَنْ تَقُومَ السَّاعَةُ لَمْ تَحِلَّ لِأَحَدٍ قَبْلِی وَ لَا تَحِلُّ لِأَحَدٍ بَعْدِی وَ لَمْ تَحِلَّ لِی إِلَّا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ»؛ ⁽¹⁾

«خداوند روزی که آسمان ها و زمین را آفرید، مکه را حرام ساخت و تا برپایی قیامت نیز حرام است و برای هیچ کس پیش از من حلال نشده و برای احدی پس از من نیز حلال نخواهد شد و برای من جز ساعتی از یک روز حلال نشده است.»

در حدیث دیگری همراه داشتن شمشیر به هنگام ورود به حرم ممنوع اعلام شده است، ⁽²⁾همچنین نماز خواندن درحالی که شمشیر در برابر انسان باشد، داخل شهر مکه مجاز نیست، لذا بردن شمشیر و نیز نماز خواندن با شمشیر در شهر مکه ممنوع است. علتی که در این حدیث بیان شده اینکه قبله امن است و امنیت آن اجازة حتی بردن شمشیر هم به انسان نمی دهد.

البته استثنا هم وجود دارد از جمله اینکه در حرم و حتی در حال احرام کشتن چند حیوان اشکال ندارد؛ ⁽³⁾حیواناتی نظر افعی، مار خطرناک، عقرب و موش. چنانکه راندن کلاغ و زاغ هم بی اشکال است و نیز اگر دزدی به انسان تعرض کرد می توان از خود دفاع کرد.

2. وارد شدن غیرمسلم

یکی دیگر از محرمات حرم این است که مشرکان نباید وارد شهر امن الهی شوند.

اهل ذمه حق ورود به سرزمین وحی را ندارند و خانه خدا باید از حضور مشرکان و اهل کتاب دور نگه داشته شوند.

در حدیثی از وجه تسمیه «بیت اللَّه الحرام» سئوال شده است. امام صادق علیه السلام فرمود:

«از این جهت به این مکان چنین اسمی نهاده اند زیرا که ورود مشرکین به آنجا حرام است». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری سرّ این امر بیان شده است؛ از جمله اسرار حرم اینکه طهارت دارد. طهارت حرم به سبب طهارت بیت اللَّه است. خداوند به ابراهیم علیه السلام امر فرمود تا خانه اش را برای عبادت خودش پاک گرداند؛ ⁽²⁾یکی از وجوه طهارت شهر مکه نیز این است که مشرکین و اهل کتاب به آن وارد نشوند.

امام صادق علیه السلام فرمود:

أَنْ طَهِّرَا بَیْتِی لِلطَّائِفِینَ وَالْعَاکِفِینَ وَالرُّکَّعِ السُّجُودِ ...؛ ⁽³⁾

«درباره این آیه که خانه ام را برای طواف کنندگان و معتکفان و رکوع و سجود کنندگان پاک سازید یعنی خانه خدا را از مشرکان دور نگه داریم.»

البته همین مضمون در سورة توبه بیان شده است، آنجا که فرمود:

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ فَلا یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ بَعْدَ عامِهِمْ هذا ⁽⁴⁾

«ای کسانی که ایمان آورده اید، مشرکان نجس اند و از سال بعد نباید به مسجدالحرام نزدیک شوند.»

در اینجا نکته جالبی وجود دارد و آن اینکه مراد از مسجدالحرام در این آیه مکه و

حرم است؛ زیرا محلی که پیامبر صلی الله علیه و آله از آنجا به معراج رفت، خانة امّ هانی بود، پس همه حرم مسجدالحرام است. ⁽¹⁾

3. شکار، کندن خار و لقطه

اشاره

حرمت و قداست سرزمین وحی و وادی نور تا حدی است که حتی خار آن را نمی توان چید، شکار آن را نمی توان راند، اگر چیزی در آنجا یافت شد نمی توان آن را برای خود برداشت و نگه داشت، گیاهان آنجا هم چیده نمی شود، درخت در آنجا قطع نمی گردد. تمامی این موارد به لحاظ طهارت، عظمت و امنیت شهر مقدس مکه و حرم امن الهی است. همه در آنجا باید احساس امنیت کنند و این امر اختصاص به انسان هم ندارد، شامل گیاهان و حیوانات هم می شود. یک گیاه، یک درخت، یک خار و یک حیوان هم در سرزمین پیامبر صلی الله علیه و آله احساس امنیت می کند؛ از این رو حرمت و امنیت مکه فراگیر بوده، تمامی موجودات را در بر می گیرد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در روز فتح مکه دربارة حرمت ازلی و ابدی این شهر چنین فرمود:

«این، شهری است که خداوند روزی که آسمان ها و زمین را آفرید، حرمتش بخشید و این شهر با حرمت خدا تا روز قیامت حرام است، نه خارش چیده می شود، نه شکارش رمانده می شود، نه یافت شده اش برداشته می شود، مگر کسی بخواهد اعلام کند(تا صاحبش پیدا شود) و گیاهان تازه روییده اش چیده نمی شود. عباس گفت: یا رسول اللَّه جز گیاه «اذخر» که برای تزیین و برای خانه هایشان است. پیامبر فرمود: جز اذخر». ⁽²⁾

اگر در صدد یافتن علت اصلی حرمت و عظمت شهر مکه باشیم، باید پاسخ آن را در حدیثی یافت که نشان می دهد حرمت حرم به دلیل حرمت مسجد است و سبب

اصلی وجوب احترام به سرزمین وحی، وجود مسجدالحرام و خانه خدا در این منطقه است. امام صادق علیه السلام فرمود:

«وَ حُرِّمَ الْحَرَمُ لِعِلَّةِ الْمَسْجِدِ» ⁽¹⁾

؛

«حرمت حرم به خاطر مسجدالحرام است.»

دو) مکروهات حرم

کسی که در مکه مکرمه حضور پیدا می کند، اعمالی بر او مکروه می شود. انجام دادن این اعمال در این سرزمین حرام نیست ولی ترک آنها بهتر است. این مطلب هم باز دلیل دیگری بر طهارت و قداست شهر مقدس مکه است.

یکی از مکروهات حرم این است که انسان نباید بیش از یکسال در این سرزمین بماند. محمد بن مسلم در روایتی از امام باقر صلی الله علیه و آله نقل می کند که ایشان فرمود:

«سزاوار نیست که انسان در مکه یک سال بماند. گفتم: پس چه کند؟ فرمود: جای دیگر برود». ⁽²⁾

اگر انسان در پی علت برآید و درصدد باشد تا سبب این امر مکروه را دریابد احادیث متعددی پاسخ آن را بیان کرده اند. آنچه در تمامی این احادیث به چشم می خورد این است که علت کراهت اقامت بیش از یکسال در شهر مکه دو چیز است؛ یکی اینکه پیامبر صلی الله علیه و آله را از آنجا بیرون کردند و دیگر اینکه اقامت بیش از یکسال در مکه باعث قساوت قلب می شود. امام صادق صلی الله علیه و آله در این رابطه چنین بیان می دارد که:

«اقامت در مکه مکروه است، به خاطر اینکه رسول اللَّه را از این شهر بیرون کردند کسی که مقیم مکه شود سنگدل خواهد شد تا اینکه در جای دیگری اقامت گزیند». ⁽³⁾

همین مضمون در حدیثی دیگر بیان شده است. امام صادق علیه السلام فرمود:

«لَا أُحِبُّ لِلرَّجُلِ أَنْ یُقِیمَ بِمَکَّةَ سَنَةً وَ کَرِهَ الْمُجَاوَرَةَ بِهَا وَ قَالَ ذَلِکَ یُقَسِّی الْقَلْبَ»؛ ⁽¹⁾

«دوست ندارم انسانی یکسال در مکه اقامت کند و مجاورت در آنجا در این زمان مکروه است؛ زیرا باعث قساوت قلب می شود.»

حتی در روایتی آمده که حضرت امیر علیه السلام زیاد در مکه نماند. ایشان بعد از هجرت اگر به مکه می آمد، بعد از نماز عصر از مکه خارج می شد و در مکانی دیگر بیتوته می کرد. ⁽²⁾مسأله کراهت اقامت در مکه مسأله ای جدی است به گونه ای که معصومین علیهم السلام توصیه فرموده اند که هرگاه انسان از مناسک فارغ شد بهتر است به وطن خود بازگردد و در مکه زیاد نماند. حتی گاهی امر به مراجعت شده است. ⁽³⁾کراهت اقامت در مکه اسراری دارد که می توان به وجوهی اشاره کرد.

لذا ممکن است انسانی که در مکه اقامت دارد، به دلیل ارتکاب گناه و معصیت مبتلا به عذاب ها و عقوبت های فراوانی شود که این طبعاً به قساوت قلب می انجامد. معایة بن عمار از امام صادق علیه السلام دربارة تفسیر آیه مبارکه وَمَنْ یُرِدْ فِیهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِیمٍ سؤال می کند، ⁽⁴⁾امام پاسخ می دهد که:

«هر ستمی، الحاد است و زدن خادم بدون گناه از همین نوع الحاد است.»

همچنین در حدیث مشابه دیگری ابوالصباح کنانی از امام صادق علیه السلام تفسیر آیه مزبور را سؤال می کند و امام علیه السلام معنای آیه را چنین بیان می دارد که:

«هر ظلمی را که مردی در مکه روا دارد مثل دزدی یا ظلم به کسی یا هر نوع ظلمی که باشد، من آن را الحاد می دانم و لذا از سکونت و اقامت در حرم منع شده است». ⁽¹⁾

مسأله تا بدان حد جدی است که رسول خدا صلی الله علیه و آله احتکار طعام را در مکه الحاد تلقی می کند. ⁽²⁾در رابطه با مسأله گناه در مکه نکته ظریفی وجود دارد. اگر کسی گناهی مرتکب شد، خداوند به او مهلت می دهد شاید پشیمان شده استغفار کند، اما اگر استغفار نکرد پروردگار عالم برای او فقط یک سیئه ثبت می کند. این احتمال هم وجود دارد که براساس قانون «تکفیر» همین سیئه هم محو شود. از سوی دیگر خداوند هرگز برای نیت گناه، گناهی ثبت نمی کند و برای آن عذابی در نظر نمی گیرد. اما مسأله کار نیک نزد خداوند معکوس است. امام صادق علیه السلام گوید: ⁽³⁾«خداوند خطاب به حضرت آدم علیه السلام فرمود: من برای تو مقرر کرده ام که اگر کسی از ذریه تو اراده گناه کرد چیزی برای او نوشته نمی شود و اگر آنرا انجام داد برایش ثبت می شود و اگر اراده عمل صالحی را کرد گرچه آن را انجام ندهد خداوند یک حسنه برای او می نویسد و اگر آنرا انجام دهد ده حسنه برای او می نویسد.»

ولی وضعیت معصیت در مکه متفاوت است، اولًا: نیت گناه، گناه محسوب می شود و برای او نوشته می شود، هرچند آن شخص گناه را انجام ندهد. ثانیاً: اگر معصیتی

مرتکب شد عقوبت آن مضاعف است. از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل است که ایشان فرمود: ⁽¹⁾«اگر کسی تصمیم بگیرد که در مکه گناهی مرتکب شود گرچه آن را انجام ندهد خداوند گناهی برای او می نویسد، زیرا خداوند فرموده است: وَمَنْ یُرِدْ فِیهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِیمٍ و هرکس بخواهد در این سرزمین از راه حق منحرف گردد و دست به ستم بیالاید عذابی دردناک به او می چشانیم. اصحاب فیل فقط اراده کردند که کعبه را خراب کنند ولی خداوند آنها را عذاب کرد پیش از آنکه کاری را انجام دهند.»

امام صادق علیه السلام فرمود:

«هرگاه از مناسک فراغت یافتی، به وطن خود بازگرد زیرا که در این صورت

شوق تو برای دیدار مجدد بیت اللَّه الحرام بیشتر می شود». ⁽¹⁾

حاصل آنکه کراهت اقامت و مجاورت در مکه نه تنها با عظمت و احترام این شهر منافات ندارد، بلکه دقیقاً همین امر علت کراهت است. مکانی که دارای قداست و نورانیت بالایی باشد، می تواند باعث مضاعف شدن آثار عبادت شود چنانکه می تواند به تشدید عقوبت گناهان هم منجر گردد. مکه تاب تحمل مخالفت الهی را ندارد، مکه نسبت به معصیت حساس است و از خود عکس العمل های تند بروز می دهد، مکه حتی ظرفیت عبادات ضعیف انسان را ندارد، مکه در برابر اعمال زشت و رفتارهای ناپسند ساکت و بی تفاوت نیست و عظمت و حرمت مکه با ارتکاب معاصی سر سازگاری ندارد لذا می تواند قساوت قلب و نیز الحاد را در پی داشته باشد.

یکی دیگر از مکروهات حرم، ساختن بنای مرتفع است. ساختمان هایی که در اطراف کعبه و سرزمین وحی ساخته می شوند نباید ارتفاعی بیش از کعبه داشته باشند. از این رو در شهر مکه ساختن بناهایی که با ارتفاع بیش از 15 متر مکروه است. البته بعضی هم حکم به حرمت داده اند. ⁽²⁾امام باقر علیه السلام فرمود: «سزاوار نیست که کسی ساختمانی بلندتر از کعبه بسازد». ⁽³⁾یکی دیگر از اعمال مکروهی که در حرم مطرح شده، مطالبة قرض است. اگر کسی از دیگری طلب دارد، نمی تواند و نباید در محدوده حرم از شخص بدهکار طلب کند تا اینکه از حرم خارج شود.

سه) مستحبات حرم

کسی که در محدودة حرم قرار می گیرد، اعمالی برای او مستحب می شود. یک نماز

در حرم معادل هزار نماز اجر و پاداش دارد، کسی که در مکه هفتاد رکعت نماز بخواند و در هر رکعتی سورة توحید، قدر، آیةالکرسی و آیه سخّر بخواند، نمی میرد مگر آنکه شهید محسوب شود، روزه یک روز در مکه معادل روزه یکسال در مکان دیگر است و روزه ماه مبارک رمضان ثواب صدهزار شهر رمضان در غیر مکه دارد. کسی که در سرزمین وحی ختم قرآن کند پیامبر صلی الله علیه و آله و محل خود را در بهشت خواهد دید. انفاق یک درهم در مکه معادل انفاق هزار درهم در غیر مکه است. همچنین تسبیح در مکه و برداشتن مانع از سر راه مردم در این شهر دارای فضیلت خاصی است. روایات مربوط به موارد پیش و مباحث تفصیلی آن در بخش اول کتاب بیان شده است.

چهار) سکونت ابراهیم علیه السلام و خانواده اش در مکه

یکی از ویژگی هایی دیگر سرزمین وحی و وادی نور یعنی مکه مکرمه این است که این منطقه محل سکونت ابراهیم علیه السلام، فرزند و همسرش بوده است. ابراهیم علیه السلام به دستور الهی هاجر و اسماعیل علیه السلام را به جایی برد که قرآن به آن سرزمین بی آب و علف و لم یزرع می گوید. در آنجا هیچ گیاهی، آبی، حیوانی و سرپناهی نبود یعنی هیچ کدام از امکانات ضروری برای زندگی در آنجا وجود نداشت، این یکی از مواردی است که خداوند از هیچ، همه چیز ساخت و این است معنای برکت!

بعد از آنکه اسماعیل علیه السلام و هاجر در این وادی مستقر شدند، ابراهیم علیه السلام قصد ترک آنها را کرد در این لحظه هاجر و اسماعیل علیه السلام به گریه افتادند، ابراهیم علیه السلام خطاب به آنها گفت: من شما را به امر الهی به سرزمینی آورده ام که حرم اللَّه است و محبوب ترین قطعه های روی زمین برای خداست. پس علت گریه شما چیست؟ هاجر اظهار داشت کدام پیامبر با خانواده اش کاری می کند که تو انجام می دهی؟ تو زنی ضعیف و کودکی ضعیف را در جایی قرار دادی که هیچ انسانی در آن نیست، آبی برای آشامیدن وجود ندارد، زراعتی برای خوردن نیست و شیری برای شرب وجود ندارد. قلب ابراهیم علیه السلام متأثر شد و اشک های او جاری گشت. در این لحظه ابراهیم علیه السلام رو به کعبه آورد پایه های کعبه را گرفت و این درخواست را از خدا کرد که اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوادٍ غَیْرِ

ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ ....

در این لحظه خداوند به ابراهیم علیه السلام وحی نمود که از کوه ابوقبیس بالا برود و مردم را مخاطب خود قرار دهد و به آنها بگوید: خداوند شما را به حج خودش امر فرمود.

سپس ابراهیم علیه السلام از کوه ابوقبیس بالا رفت و با تمامی صوت خلایق را ندا داد که خداوند شما را به حج فراخوانده است و این فریضه ای از سوی خداست. خداوند فریاد ابراهیم علیه السلام را قوت و قدرت بخشید تا بدان حد که اهل شرق و غرب عالم آن را شنیدند و حتی تمامی کسانی که در صلب پدرانشان بودند دریافت کردند و نیز تمام فرزندان در رحم مادرانشان آن ندا را شنیدند. بر این اساس خداوند بر تمام زائران و حاجیان مقرر فرمود تا تلبیه کنند، لبیک حج گزاران پاسخی است به ندای ابراهیم علیه السلام ⁽¹⁾و از همین جا سنت های دیگر حج مثل سعی و نوشیدن آب زمزم پدید آمد.

قرآن هم به مسأله سکونت ابراهیم علیه السلام و ذریه اش در این سرزمین اشاره دارد.

ابراهیم علیه السلام دعاها و درخواست هایی دارد که یکی از آنها در این آیه بیان شده است:

رَبَّنا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِیُقِیمُوا الصَّلاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ یَشْکُرُونَ؛ ⁽²⁾«ای پروردگار ما، برخی از فرزندانم را به وادی ای بی هیچ کِشته ای، نزدیک خانه گرامی تو جای دادم، ای پروردگار ما تا نماز بگزارند، دلهای مردمان چنان کن که هوای آنها کند و از هر ثمره ای روزیشان ده باشد که سپاس گزارند.»

یکی از نکات آیه این است که به غرض از سکونت اشاره شده است. هدف اسکان اسماعیل علیه السلام، هاجر و ذریه ابراهیم علیه السلام در وادی نورانی مکه، اقامه نماز است. با توجه به اینکه در آغاز آیه فرمود این سرزمین لم یزرع و بی آب و علف است می توان بدست آورد که عبادت در این سرزمین باید فقط برای خدا باشد و از هرگونه شواغل دنیوی و

نیت های غیرالهی خالی باشد لذا یکی دیگر از ویژگی های شهر مکه اینکه عبادت در آنجا باید همراه با اخلاص بوده نیت غیرالهی آنرا همراهی نکند. ⁽¹⁾کسی که در بلد صدر منشرح سکونت دارد و حول خانة قلب طواف می کند با عمق وجود متوجه خدا شده است لذا مراد از بلد مکه، مقام صدر و مراد از بیت کعبه، مقام قلب عارف است و اگر سالک توجه تام و کامل به خدا داشته باشد سینه اش به طواف مقام قلب همت گمارده است لذا غایت و هدف حضور در سرزمین مقدس مکه، اقامه نماز و توجه کامل به حریم قدس ربوبی است. ⁽²⁾در ادامه آیه یکی دیگر از دعاهای ابراهیم علیه السلام تحقق می پذیرد و آن اینکه ابراهیم علیه السلام از خدا خواست دلهای مردم متمایل به ذریه او شوند. ضمیر «الیهم» به ذریه باز می گردد. در آیه ضمیر مفرد «الیه» استفاده نشد تا به بیت بازگردد. آیه نمی گوید دلهای مردم به بیت اللَّه الحرام متمایل باشد بلکه می گوید دلهای مردم به ذریه من یعنی همانها که اقامه نماز می کنند متمایل باشد. از سوی دیگر واژه «تهوی» به معنی محبت و اشتیاق است و نیز در آغاز این قسمت از «فاء» استفاده شده است(فاجعل) که دلالت بر تفریع می کند.

از مجموعه این تعابیر می توان استفاده کرد که ابراهیم علیه السلام ذریه خود را در آن سرزمین ساکن نمود؛ سرزمینی که کعبه را در خود جای داده است تا آنها خالصانه عبادت کنند.

سپس ابراهیم علیه السلام از خدا خواست در دلهای تمام آدمیان شوق و محبتی نسبت به ذریه او پدید آید. شاید بتوان از اینجا به قانونی دست یافت و آن اینکه اگر کسی بندگی خدا کند خداوند محبت او را در دل مردم قرار می دهد لذا راه کسب محبت و علاقه مردم رفتن به سوی آنها نیست بلکه تنها راه مفید و مؤثر این است که انسان به سمت خدای مردم برود نه خود مردم. قرآن هم در شریفه ای به این لطیفه اشاره می کند:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا. ⁽³⁾

«خدای رحمان کسانی را که ایمان آورده اند و کارهای شایسته کرده اند محبوب همه گرداند.»

البته ذیل آیه روایاتی وجود دارد که می فرماید این آیه درباره حضرت علی علیه السلام نازل شده است. ⁽¹⁾

گفتار پنجم: آداب ورود به مکّه

اشاره

تشرف به حریم امن الهی همراه با آدابی است. مکه مکانی معمولی نیست که با هر شرایطی بتوان به آنجا وارد شد و در آن سرزمین گام نهاد. قداست و حرمت سرزمین وحی اقتضا دارد که ورود به آنجا با آدابی همراه و قرین باشد. در روایات آداب متعددی جهت ورود و حضور در مکه مکرمه بیان شده است. آدابی نظیر اینکه هنگام ورود به حرم قلب زائر همراه با سکینه باشد، پای او برهنه باشد، با غسل وارد شود، با احرام وارد شود، ورود او از محلی خاص باشد و به هنگام تشرف از مال خود انفاق کند.

1. با آرامش و بی تکبر

از جمله آداب ورود به حرم این است که سینه زائر مملو از سکینه باشد. اگر کسی با قلبی آرام به مکه وارد شد، خداوند گناهان او را می بخشد. لذا مغفرت از آثار سکینه است. امام باقر علیه السلام فرمود:

مَنْ دَخَلَ مَکَّةَ بِسَکِینَةٍ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ ذُنُوبَهُ». ⁽¹⁾

«کسی که همراه با سکینه وارد مکه شود، خداوند گناهان او را خواهد بخشید.»

از آنجا که نسبت به سکینه تأکید شده است باید در رابطه با آن درنگ نمود. سکینه از سکون در مقابل حرکت است. اگر در مورد قلب به کار رود، به معنای استقرار انسان است. نفسی که ثبات دارد و در حالت اطمینان به سر می برد و باطنش همراه با اضطراب نیست، نفسی است که دارای سکینه است. از این رو سکونت نفس به دنبال خود عزیمت، استحکام و قاطعیت در تصمیم و اراده را می آورد. ⁽¹⁾یکی از نعمت های خدا به مؤمنین این است که در قلب آنان سکینه قرار می دهد، در واقع جان آنان محل استقرار و سکونت و آرامش می شود.

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ السَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ لِیَزْدادُوا إِیماناً مَعَ إِیمانِهِمْ وَلِلَّهِ جُنُودُ السَّماواتِ وَاْلأَرْضِ. ⁽²⁾«اوست که بر دلهای مؤمنان آرامش فرستاد تا بر ایمانشان پیوسته بیفزاید و از آنِ خداست لشکرهای آسمانها و زمین و خدا دانا و حکیم است.»

مراد از «انزال سکینه» ایجاد آن است یعنی قلب مؤمنین در شرایطی آرام نیست.

خداوند براساس مصالح خویش دلهای مؤمنان را محل استقرار طمأنینه و ثبات قرار می دهد. انسان به حکم فطرت اعمال و افعالی انجام می دهد؛ اعمال فطری از آنجا که از منشأ فطرت الهی سرچشمه می گیرند در سعادت و سرنوشت انسان تأثیر گذارند.

رفتارهای فطری خالی از اضطراب و تزلزل است. اما اگر انسان از فطرت خدایی خود فاصله گیرد و به زمین بچسبد و از هواهای نفسانی تبعیت کند وارد تخیلات و اوهام می شود و در این صورت به تردیدها، اضطراب ها و تشویش ها گرفتار می شود. لذا ایمان که امری فطری است برای انسان آرامش و سکونت به ارمغان می آورد و اضطراب،

تردید و تزلزل نتیجه کفر، شرک و ولایت شیطان است. اگر کسی مرده بود و خداوند او را زنده کرد خداوند به او نوری داده است که با آن حق را از باطل تمییز می دهد(انعام: 122). کافر نصیبی از این حیات و نور ندارد لذا در دریای ظلمت ها و تاریکی ها دست و پا می زند و طبعاً حیاتی آرام و زیستنی همراه با اطمینان و خیالی آسوده نخواهد داشت. ⁽¹⁾شرط نزول سکینه و آرامش ایمان است که اهلیت و قابلیت می خواهد، سکینه بدون طهارت به دست نمی آید. اگر خدا بخواهد قلبی را آرام کند و سکینه را به آن وارد نماید باید آن قلب پاک و باصفا باشد؛ قلب مکدر و ناپاک محل نزول سکینه نیست، لذا نخست باید از مخالفت خدا دست کشید، تائب شد تا جان انسان قابلیت نزول سکینه بیابد.

از سوی دیگر اگر حالت سکونت و اطمینان به قلب وارد شد، آثاری در پی خواهد داشت. یکی اینکه ایمان انسان افزایش پیدا می کند(فتح: 4)، دیگر اینکه خداوند جنودی از ملائکه را به یاری انسان می فرستد(توبه: 40)، و سوم اینکه نزول سکینه باعث تکفیر گناهان می گردد(فتح: 5). همچنین سکینه می تواند برای انسان فتح و پیروزی به ارمغان بیاورد(فتح: 18).

از مجموع شش آیه ای که در قرآن درباره سکینه مطرح شده است جایگاه و اهمیت، آثار و برکات و علل و عوامل آن به دست می آید. سکینه یک حالت نفسانی است که اگر در قلبی وارد شود و در آن استقرار یابد، آرامش و اطمینان ثمرة آن است، وقار، ثبات، استحکام و مهابت نتیجة این حالت ارزشمند است. سکینه با خود رحمت می آورد. سکینه همراه میزانی از عصمت است، سکینه شخص مؤمن را مؤمن تر می کند، سکینه فراخوانی برای ملائکه است تا به یاری انسان مؤمن بیایند و سکینه جان های آشفته را آرام و رام می کند. تمامی حالات و ویژگی های مزبور برای ورود به سرزمین وحی لازم است.

در برخی روایات از حقیقت سکینه سؤال شده است، امام صادق علیه السلام فرمود:

«لَا یَدْخُلُ مَکَّةَ رَجُلٌ بِسَکِینَةٍ إِلَّا غُفِرَ لَهُ، قُلْتُ: مَا السَّکِینَةُ؟ قَالَ: یَتَوَاضَعُ». ⁽¹⁾

«انسان با سکینه وارد مکه نمی شود مگر آنکه گناهانش آمرزیده شود. راوی از امام علیه السلام سؤال می کند سکینه چیست؟ امام علیه السلام می فرماید: تواضع است.»

همچنین در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام نقل است که فرمود:

مَنْ دَخَلَهَا [مَکَّةَ] بِسَکِینَةٍ غُفِرَ لَهُ ذَنْبُهُ، قُلْتُ: کَیْفَ یَدْخُلُهَا بِسَکِینَةٍ؟ قَالَ:

یَدْخُلُهَا غَیْرَ مُتَکَبِّرٍ وَ لَا مُتَجَبِّرٍ»؛ ⁽²⁾

«هرکس با آرامش وارد مکه شود آمرزیده می شود. پرسیدم: چگونه با آرامش وارد آن شود؟ فرمود: بدون حالت تکبر و غرور وارد شود.»

در روایت دیگری با صراحت و وضوح بیشتری به همین نکته اشاره شده است، امام صادق علیه السلام فرمود:

«مَنْ دَخَل مَکَّة مبرأً عَنِ الْکِبْرِ غُفِر ذَنْبُهُ، قُلْتُ: وَ مَا الْکِبْرِ؟ قَالَ: غَمْصُ الْخَلْقِ وَ سَفَهُ الْحَقِّ، قُلْتُ: وَ کَیْفَ ذَاکَ؟ قَالَ: یَجْهَلُ الْحَقَّ وَ یَطْعُنُ عَلَی أَهْلِهِ». ⁽³⁾

«کسی که بدون کبر وارد مکه شود گناهانش آمرزیده می شود. راوی از حقیقت کبر سؤال می کند، امام می فرماید: کبر یعنی بی اعتنایی به خلق و جهالت به حق.

راوی می پرسد چگونه ممکن است؟ امام می فرماید: او به حق جاهل است و به اهل حق طعنه می زند.»

کبر آن است که انسان برای خود جایگاه و رتبه ای فوق دیگران ببیند، در واقع خود را نسبت به دیگران مقایسه کند و برای خودش نسبت به آنها مزیت و برتری معتقد باشد.

به عبارتی کبر برتری بینی است و تکبر رفتاری است که از این حالت و خلق باطنی از انسان

سر می زند. در حدیث قدسی است ⁽¹⁾که خداوند فرمود:

«کبریاء رداء من است و عظمت پوشش من است، هرکس با من در این امر منازعه کند او را به جهنم می افکنم.»

از سوی دیگر پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود ⁽²⁾:

«خدا بندة تائبی را نمی بخشد مگر آنکه عزیز شود و کسی برای خدا تواضع نمی کند مگر آنکه خداوند او را بلند می کند.»

بنابراین شرط ورود به سرزمین خدا آن است که انسان با خدا معارضه و منازعه نکند، یعنی با تکبر، لباس کبریاء و عظمت او را نپوشد، در کبریائی خود را با خدا شریک نکند و حالت کبر و عجب را از قلب خود خارج کند، لااقل اینکه از خود رفتار متکبرانه بروز ندهد و سعی کند رفتاری براساس تواضع و فروتنی داشته باشد.

ممکن است سؤالی به ذهن بیاید و آن اینکه در احادیث دسته اول که به سکینه توصیه شده بود معنای آن آرامش، طمأنینه، وقار و سکونت نفس بیان شد، در حالی که در احادیثی که در ادامه ذکر شد سکینه معادل تواضع و نفی تکبر آمده است. شاید بتوان اینگونه پاسخ داد که تواضع علت آرامش است. اگر کسی از کبر و تکبر دوری کند و برای خدا تواضع پیشه سازد، قلبی مطمئن خواهد یافت و آرامشی شایسته به قلب وارد می شود. لذا وقار و سکونت نفس نتیجه تواضع است و تواضع سبب آن. بر این اساس در حدیث از سکینه به تواضع و نفی کبر تعبیر شده است.

2. با پای برهنه

از دیگر آداب ورود به شهر مقدس مکه این است که انسان با پای برهنه وارد شود، کفش ها را از پای درآورد و بدون هیچ پوششی به این شهر درآید تا ادب خود را نسبت به

شهری که مهبط وحی است نشان دهد. پای برهنه نشانه ادب است، پای برهنه علامت خضوع و خشوع است، برهنگی پا، تواضع را نشان می دهد؛ معصومین علیهم السلام به هنگام ورود به حرم چنین می کرده اند و به این امر هم دستور داده اند تا دیگران هم چنین کنند.

ابان بن تغلب می گوید ⁽¹⁾:

همراه با امام جعفر صادق علیه السلام بودیم تا اینکه به شهر مکه نزدیک شدیم، همینکه امام علیه السلام نزدیک حرم شد، غسل کرد و نعلین از پای خود کند و با پای برهنه وارد محدوده حرم شد، سپس به او دستور داد تا همان کاری را انجام بدهد که خود انجام داد، تا تواضع خود را نسبت به خدا نشان دهد. اگر کسی چنین کند، خداوند صدهزار گناه از او محو نماید، صدهزار حسنه برای او می نویسد، صدهزار درجه برای او مقرر می کند و صدهزار حاجت او را برآورده می سازد.

امام صادق علیه السلام خطاب به ابان بن عثمان فرمود:

«هرگاه به چاه میمون رسیدی، غسل کن، کفش های خود را درآور و با پای برهنه راه برو و بدین صورت به حرم وارد شو». ⁽²⁾

لذا به لحاظ رعایت ادب، تواضع و خضوع و خشوع در مقابل حق لازم است انسان با پای برهنه به سرزمینی گام نهد که در آنجا خاتم النبیین صلی الله علیه و آله حضور داشته است، در آن محل وحی الهی نازل شده است و در آنجا قطعه ای از بهشت قرار دارد.

3. غسل

از دیگر آداب ورود به شهر مکه این است که انسان غسل کند، این سنت پیامبران است. ابراهیم، اسماعیل و رسول خدا صلی الله علیه و آله بر اساس سنتی دیرین هنگام ورود به شهر مکه غسل می کردند. سرّ این عمل را باید در طهارت جست جو کرد. خداوند به ابراهیم علیه السلام

دستور داد خانه مرا طاهر کن. لذا باید برای ورود به سرزمین پاک، پاک بود و غسل بهترین نماد و ظهور پاکی و طهارت است. امام صادق علیه السلام فرمود:

«خداوند به حضرت ابراهیم علیه السلام فرمان داد تا حج گزارد و اسماعیل را هم همراه خود برده، او را ساکن حرم سازد. هر دو به آهنگ حرم بر شتری سرخ سوار شدند، در حالی که جز جبرئیل همراهشان نبود، چون به حرم رسیدند، جبرئیل به او گفت: ای ابراهیم! فرود آیید و پیش از آنکه وارد حرم شوید، غسل کنید، آن دو فرود آمدند و غسل کردند». ⁽¹⁾

4. احرام

احرام یکی از آداب ورود به حرم الهی است. حرمت مکه به لحاظ مسجد است و حرمت مسجد مرهون حرمت کعبه. این حرمت اقتضای احرام است. بر این اساس احرام، شرط حضور در محلی است که دارای حرمت است. امام صادق علیه السلام فرمود:

«وَ حُرِّمَ الْمَسْجِدُ لِعِلَّةِ الْکَعْبَةِ وَ حُرِّمَ الْحَرَمُ لِعِلَّةِ الْمَسْجِدِ وَ وَجَبَ الْإِحْرَامُ لِعِلَّةِ الْحَرَمِ»؛ ⁽²⁾

«خداوند مسجدالحرام را به خاطر کعبه، حرام قرار داد و حرم را به خاطر مسجدالحرام و احرام را به خاطر حرم واجب کرد.»

لذا جهت احترام به کعبه و مسجد باید حرمت نگه داشت و با احرام به حرم درآمد.

5. از بالا

مکه شهری است که دو جهت بالا و پایین دارد. سمت بالای مکه همان قسمتی است که امروز معروف به «الابطح» است و در آنجا منطقه معابده قرار دارد و در

واقع قسمت شمالی مکه محسوب می شود. نقطه مقابل، بخش دیگری از مکه است که از سمت باب ملک عبدالعزیز شروع می شود و قسمت جنوبی شهر مکه به حساب می آید.

یونس بن یعقوب از امام صادق علیه السلام سؤال می کند که:

«از کدام قسمت به مکه وارد شوم؟ امام علیه السلام فرمود: از قسمت بالای مکه به این شهر وارد شو». ⁽¹⁾

بر این اساس ورود به شهر مکه از قسمت بالا و جزء سنت ها و آداب است.

6. صدقه دادن

انفاق هم یکی از آداب ورود به شهر مکه است. هرگاه انسان قصد داشت به این شهر عظیم وارد شود، باید به هر نحوی که ممکن شد تصدّق کند. از آنجا که کالای مهم در مکه خرماست، معمولًا انفاق با خرما صورت می گیرد. امام ششم علیه السلام فرمود:

«هرگاه به مکه وارد شدی، با درهمی خرما بخر و آن را صدقه بده». ⁽²⁾

یکی از دستورهایی که خداوند در قرآن بر آن تأکید کرده، انفاق است. انفاق شرط ایمان است، انفاق چه در آشکار و چه در پنهان، باید انجام شود، انفاق تجارتی است که خدا در یک طرف آن قرار دارد، نتیجه انفاق به خود انسان باز می گردد. انفاق کردن از آنچه انسان دوست دارد، آدمی را به مقام ابرار می رساند، انفاق به انسان وفا می کند.

انفاق همراه با اخلاص انسان را بی نیاز می کند و مقام غنا برای انسان به ارمغان می آورد. همچنین بخشش اگر همراه با منت نباشد و با نیت الهی انجام گیرد اثری دیگر هم در پی خواهد داشت و آن اینکه آدمی به مقامی می رسد که خدا آن را چنین توصیف

می کند لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلا هُمْ یَحْزَنُونَ. ⁽¹⁾به این نکته هم باید توجه داشت که انفاق تنها شامل مال نمی شود. بلکه عمل صالح نیز انفاق است. ⁽²⁾همچنین عفو و گذشت انفاق تلقی شده است، بنابراین تصدق و انفاق جایگاه و پاداش برجسته ای دارد؛ خصوصاً اگر این عمل در سرزمین وحی انجام گیرد که در این صورت خیرات و برکات آن به مراتب بیشتر و فزون تر خواهد بود.

گفتار ششم: آداب خروج از مکّه

اشاره

بیرون رفتن از مکه همانند ورود به این سرزمین آدابی دارد که در روایات و احادیث به آنها اشاره شده است.

1. صدقه دادن

انفاق نمودن و صدقه دادن هم شرط ورود است و هم شرط خروج. هم به هنگام ورود به مکه باید انفاق کرد و هم در زمان خروج. امام صادق علیه السلام فرمود:

«هرگاه از مکه خارج شدی، با درهمی خرما بخر و آن را صدقه بده». ⁽¹⁾

این بزرگوار همچنین فرمود:

«اگر کسی قصد دارد از مکه خارج شود باید به درهمی خرما بگیرد و آن را صدقه دهد تا کفاره چیزی باشد که احتمالًا بعنوان نقصانی در حج او وارد شده است». ⁽²⁾

این تعبیر سرّ تصدّق و انفاق را برملا می سازد. انسان معمولًا به هنگام حج به دلایلی نمی تواند حجی کامل، آن گونه که خدا می خواهد انجام دهد؛ از این رو معمولًا حج ها دارای کاستی و خلل است و باید آنها را به کمال نزدیک کرد تا حجی کامل برای انسان نوشته شود. از جمله چیزهایی که می تواند به تکمیل حج انسان کمک کند و کاستی حج را کاهش دهد، انفاق است. لذا نقش و جایگاه انفاق چه بهنگام حضور در شهر مکه و چه در زمان بیرون رفتن روشن می شود؛ انفاق در مکه جبران کننده کاستی های حج است.

2. از پایین

یکی دیگر از آداب خروج از مکه این است که باید از قسمت پایین این شهر خارج شد. ابن عمر می گوید:

«پیامبر صلی الله علیه و آله هرگاه وارد مکه می شد، از راه مسجد شجره از مدینه بیرون می رفت و از راه معرّس وارد می شد و هرگاه وارد مکه می شد، از بلندیِ شمال وارد می شد و از بلندیِ پایین خارج می گشت». ⁽¹⁾

3. نیت بازگشت

کسی که به حج می رود نباید هنگام خروج از مکه قصد کند که به آنجا باز نمی گردد، به عبارت دیگر، لازم است هنگام خروج از مکه نیت بازگشت داشته باشد.

قصد عدم بازگشت مطلوب نیست؛ زیرا آثار و پیامدهای خوشایندی ندارد. امام صادق علیه السلام در این باره فرمود:

«کسی که از مکه خارج شود و قصد بازگشت به آنجا را نداشته باشد، مرگ او

نزدیک است و عذاب در انتظار اوست». ⁽¹⁾

همچنین پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:

«کسی که از مکه باز گردد و قصد بازگشت داشته باشد عمر او افزون شود و در غیر اینصورت اجلش نزدیک گردد». ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام فرمود:

«یزید بن معاویه زمانی که حج گزارد، این شعر را خواند:

إٍذْ جَعَلنَا ثَافِلًا یَمِینا فَلا نَعُودُ بَعدها نَسِینا

لِلْحَجّ وَ الْعُمْرَةِ مَا بَقینا

«هرگاه کوه ثافل ⁽³⁾در سمت راست ما قرار گرفت(کنایه از اینکه از مکه خارج شدیم) ما دیگر به آنجا باز نمی گردیم و حج و عمره ای از ما باقی نمانده است. به همین دلیل خداوند از عمر او کاست و مرگ قبل از اجلش به سراغش آمد». ⁽⁴⁾

پایانبخش مباحثی که مربوط به حرم است، اعمالی است که در این شهر مطلوب شمرده می شوند، تسبیح در مکه برکات فراوانی دارد، سجده در مکه به مانند آن است که انسان در راه خدا در خون خود بغلتد، کسی که در مکه ختم قرآن کند پیامبر صلی الله علیه و آله و جایگاه خود را در قیامت خواهد دید، روزه در مکه معادل روزه یکسال است، نماز در مکه برابر هفتاد نماز است، حتی راه رفتن در مکه عبادت شمرده می شود. این اعمال در مباحث پیشین مطرح شد، در اینجا تنها به نقل یک حدیث بسنده می شود. در کتاب مستدرک حدیثی از امام رضا علیه السلام نقل است:

«وَ انْظُرْ أَیْنَ أَنْتَ فَإِنَّمَا أَنْتَ فِی حَرَمِ اللَّهِ وَ سَاحَةِ بِلَادِ اللَّهِ وَ هِیَ دَارُ الْعِبَادَةِ فَوَطِّنْ نَفْسَکَ عَلَی الْعِبَادَةِ فَإِنَّ الصَّلَاةَ وَ الصِّیَامَ وَ الصَّدَقَةَ وَ أَفْعَالَ الْبِرِّ

مُضَاعَفَةٌ وَ الْإِثْمَ وَ الْمَعْصِیَةَ أَشَدُّ عَذَاباً مُضَاعَفَةٌ فِی غَیْرِهَا فَمَنْ هَمَّ لِمَعْصِیَةٍ وَ لَمْ یَعْمَلْهَا کُتِبَ عَلَیْهِ سَیِّئَةٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَی وَ مَنْ یُرِدْ فِیهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِیمٍ وَ لَیْسَ ذَلِکَ فِی بَلَدٍ غَیْرِهِ وَ إِنَّمَا أَرَادَ أَصْحَابُ الْفِیلَةِ هَدْمَ الْکَعْبَةِ فَعَاقَبَهُمُ اللَّهُ بِإِرَادَتِهِمْ قَبْلَ فِعْلِهِمْ فَوَطِّنْ نَفْسَکَ عَلَی الْوَرَعِ وَ احْرُزْ لِسَانَکَ فَلَا تَنْطِقْ إِلَّا بِمَا لَکَ وَ أَکْثِرْ مِنَ التَّسْبِیحِ وَ التَّهْلِیلِ وَ الصَّلَاةِ عَلَی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ افْعَلِ الْخَیْرَ وَ عَلَیْکَ بِصَلَاةِ اللَّیْلِ وَ طُولِ الْقُنُوتِ وَ کَثْرَةِ الطَّوَافِ إِلَی أَنْ قَالَ فَإِنْ قَدَرْتَ أَنْ لَا تَخْرُجَ مِنْ مَکَّةَ حَتَّی تَخْتِمَ الْقُرْآنَ فَافْعَلْ».

«ای زائر! نگاه کن کجا هستی، تو در حرم الهی و ساحت سرزمین خدا قرار داری، اینجا محل عبادت است، خودت را برای عبادت مهیا کن. نماز، روزه، صدقه و تمام افعال نیک اجری مضاعف دارد، گناه و معصیت هم عذابی مضاعف. کسی که قصد معصیت کند هرچند آن را انجام ندهد، برای او گناه نوشته می شود؛ زیرا خداوند فرمود: «هرکه در آنجا قصد کجروی یا ستمکاری داشته باشد، عذاب دردآور [ی به او] می چشانیم». ⁽¹⁾اصحاب فیل قصد هدم کعبه کردند، خداوند قبل از اینکه این عمل را مرتکب شوند آنها را نابود کرد. نفست را برای ورع مهیا کن، مراقب زبان خود باش و کلامی نگو، مگر آنکه برای تو فایده ای داشته باشد. تسبیح، تهلیل و صلوات را زیاد انجام ده، امر به معروف و نهی از منکر کن. بر تو باد نماز شب و طول دادن قنوت و کثرت طواف ... اگر توانستی قبل از خروج از مکه قرآن را ختم کنی از این کار دریغ نکن.»

فصل دوّم: اسرار عرفانی مسجدالحرام

1. حرمت مسجدالحرام

اشاره

مسجدالحرام دارای حرمت و قداست بسیار بالایی است. این مسجد از قصرهای بهشت در روی زمین شمرده شده و محبوب ترین مسجد روی زمین نزد خداست، مسجدالحرام محل رحل اقامت نبیّ خدا بود، محل نزول ملائکه مسجدالحرام است، دعا در این مسجد مستجاب است، مدفن انبیای بزرگ در این مسجد قرار دارد و مسجدالحرام از ارکان اصلی زمین است. حرمت مسجدالحرام وجوهی دارد که می توان به شرح ذیل به آنها اشاره کرد:

یک) فضیلت و عظمت مسجدالحرام

نگاهی قرآنی به ما می گوید که مسجدالحرام محل معراج پیامبر صلی الله علیه و آله است، مسجدالحرام هیچ ظلمی را نمی پذیرد و به آن پاسخی مناسب می دهد و مسجدالحرام محل امن الهی است. در میان آیاتی که درباره این مسجد بزرگ نازل شده است آیه معراج می درخشد:

سُبْحانَ الَّذِی أَسْری بِعَبْدِهِ لَیْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ إِلَی الْمَسْجِدِ اْلأَقْصَی الَّذِی

بارَکْنا حَوْلَهُ لِنُرِیَهُ مِنْ آیاتِنا إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ ⁽¹⁾

«منزه است آن خدایی که بنده خود را شبی از مسجدالحرام به مسجدالاقصی- که گرداگردش را برکت داده ایم- سیر داد، تا بعضی از آیات خود را به او بنمایانیم، هر آینه او شنوا و داناست.»

واژه «اسراء» به معنای سیر در شب است. این که چرا مجدداً واژه شب آمده است دو وجه دارد: ⁽²⁾یکی این که جهت تأکید است و دیگر آن که معراج در بخشی از شب انجام شد، نه در کل آن؛ از این رو تعبیر «لیلًا» آمده است. نکته دیگر استفاده از تعبیر «عبد» می باشد. این تعبیر اشاره به علت عروج دارد؛ کسی که به مقام الوهیت معرفت پیدا کند، خود را مالک چیزی نبیند و تمام عزت و عظمت را در اختیار خدای سبحان ببیند و در یک جمله عبودیت، ذلت و وابستگی را در سراسر وجود خود احساس کند، لیاقت معراج پیدا می کند. از سویی دیگر واژه «عبد» اشاره به نکته ای جالب تر دارد. ⁽³⁾وصول به چنین مقامی و عروج و نیل به مقام «بندگی» و حریم قدس ربوبی، مقام بسیار شامخی است که برای هیچ انسانی بر روی زمین حاصل نشده است. دستیابی به این مقام بالا ممکن است برای انسان حالت عُجب و تکبر در پی داشته باشد، اما پیامبر به دلیل نیل به مقام عبودیت، ذره ای احساس عجب و کبر نکرد، بنابراین عبودیت در آیه به دو امر اشاره دارد: یکی علت عروج و دیگری حالت پیامبر صلی الله علیه و آله بعد از عروج.

خداوند درباره میقات موسی علیه السلام فرمود:

وَ لَمَّا جاءَ مُوسی لِمِیقاتِنا ⁽⁴⁾

«چون موسی به میعادگاه ما آمد.»

اما درباره پیامبر صلی الله علیه و آله فرموده:

اسْری بِعَبْدِهِ؛

«بنده اش را شبانه برد.»

میان این دو، تفاوتی لطیف وجود دارد، موسی علیه السلام به میقات رفت، اما خداوند، خود، پیامبرش را برد؛ موسی علیه السلام مرید است و پیامبر صلی الله علیه و آله مراد؛ میقات موسی علیه السلام مقام تفرقه است و معراج پیامبر صلی الله علیه و آله مقام جمع. ⁽¹⁾هدف از معراج رؤیت آیات الهی است. از یک سو قرآن می فرماید رؤیت ذات ممکن نیست، زیرا موسی علیه السلام درخواست کرد و خداوند در پاسخ، آن را محال دانست:

قالَ رَبِّ أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ قالَ لَنْ تَرانِی ⁽²⁾

«گفت ای پروردگار من! بنمای، تا در تو نظر کنم، گفت هرگز مرا نخواهی دید.»

آنچه امکان پذیر است، رؤیت آیات الهی، وجه اللَّه و ملکوت است. از سوی دیگر خداوند درباره ابراهیم علیه السلام یک بار برای او مقام رؤیت را بیان نموده است:

وَکَذلِکَ نُرِی إِبْراهِیمَ مَلَکُوتَ السَّماواتِ وَاْلأَرْضِ ⁽³⁾

«بدین سان به ابراهیم ملکوت آسمان ها و زمین را نشان دادیم.»

اما درباره پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در چند مورد برای ایشان مقام رؤیت آیات به گونه های مختلف بیان شده است: لَقَدْ رَأی مِنْ آیاتِ رَبِّهِ الْکُبْری ⁽⁴⁾یا وَلَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِینِ ⁽⁵⁾یا ما کَذَبَ الْفُؤادُ ما رَأی ⁽⁶⁾ونیز لِنُرِیَکَ مِنْ آیاتِنَا الْکُبْری. ⁽⁷⁾اما پیامبر صلی الله علیه و آله در شب معراج که از مسجدالحرام آغاز و به همان جا ختم شد، چه دید

و در سیر و عروج چه وقایعی رخ داد؟ داستان معراج به گونه های مختلف در احادیث نقل شده است. ⁽¹⁾اما در تفسیر مجمع البیان خلاصه ای از روایات چنین آورده شده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

جبرئیل در موقعی که در مکه بودم، نزد من آمد و گفت: ای محمد برخیز.

من برخاسته، با او به طرف در به راه افتادم و دیدم که میکائیل و اسرافیل نیز با او آمده اند. جبرئیل براق را- که حیوانی بزرگ تر از الاغ و کوچک تر از قاطر بود و صورتی چون گونه انسان و دمی چون دم گاو و یالی چون یال اسب و پاهایی چون پاهای شتر داشت- حاضر کرد. بر پشت آن حلی بهشتی بود و دو بال از قسمت رانهایش جدا شده بود، گامش به اندازه چشم اندازش بود.

جبرئیل مرا گفت: سوار شو. من سوار شدم و به راه افتادم تا به بیت المقدس رسیدم. ⁽²⁾

وقتی به بیت المقدس رسیدم، فرشتگانی از آسمان فرود آمده از ناحیه رب العزة به من بشارت داده، احترام کردند و من در آن جا به نماز ایستادم- و در بعضی روایات این باب آمده که ابراهیم هم درمیان خیل انبیا مرا بشارت داد- آن گاه وصف موسی و عیسی داده و فرمود، سپس جبرئیل دست مرا گرفته بالای صخره برده و در آن جا نشانید که ناگهان نردبان و معراجی دیدم که هرگز به زیبایی و جمال آن ندیده بودم.

پس به آسمان بالا صعود داده و عجایب و ملکوتش را دیدم، ملائکه آنجا به من سلام کردند، آن گاه جبرئیل مرا به آسمان دوم بالا برد، در آن جا عیسی بن مریم و یحیی بن زکریا را ملاقات کردم، سپس مرا به آسمان چهارم بالا برد، در آن جا ادریس را دیدم، به آسمان پنجم برد، در آن جا هارون را دیدم، به آسمان ششم برد، در آن جا خلق کثیری دیدم که موج می زدند، سپس به آسمان هفتم عروج داد و در آن جا خلقی و فرشتگانی را دیدم ...

آن گاه فرمود: از آسمان هفتم به اعلی علیین رفتم و اعلی علیین را وصف نموده،

در آخر فرموده: پروردگار با من سخن گفت و من با پروردگار سخن گفتم.

بهشت و دوزخ را دیدم و عرش سدرةالمنتهی را دیده، به مکه بازگشتم.

عروج پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در شب معراج به مقام عظمت، جبروت و کبرایی خداوند از مسجدالحرام آغازید و پایان این عروج در همین مسجد صورت پذیرفت، لذا مسجدالحرام محل معراج انسان کامل، ختم رسل و محبوب خداست.

درباره قداست و عظمت مسجدالحرام در احادیث هم مضامین بلندی وارد شده است. پیامبر رحمت صلی الله علیه و آله فرمود:

«الصَّلَاةُ فِی الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ مِائَةُ أَلْفِ صَلَاةٍ وَ الصَّلَاةُ فِی مَسْجِدِ الْمَدِینَةِ عَشَرَةُ آلَافِ صَلَاةٍ وَ الصَّلَاةُ فِی مَسْجِدِ بَیْتِ الْمَقْدِسِ أَلْفُ صَلَاةٍ». ⁽¹⁾

«نماز در مسجد الحرام برابر با یکصدهزار نماز و نماز در پیامبر صلی الله علیه و آله برابر با ده هزار نماز و نماز در مسجد بیت المقدس برابر با هزار نماز در جای دیگر است.»

امیرمؤمنان علیه السلام مسجدالحرام را یکی از کاخ های بهشت در دنیا دانسته، فرمود:

«أَرْبَعَةٌ مِنْ قُصُورِ الْجَنَّةِ فِی الدُّنْیَا؛ الْمَسْجِدُ الْحَرَامُ، وَ مَسْجِدُ الرَّسُولِ صلی الله علیه و آله وَ مَسْجِدُ بَیْتِ الْمَقْدِسِ، وَ مَسْجِدُ الْکُوفَةِ»؛ ⁽²⁾«چهار مکان است که از قصرهای بهشت در دنیاست: مسجدالحرام، مسجد پیامبر، مسجد بیت المقدس و مسجد کوفه.»

لذا مسجدالحرام عظیم ترین، محبوب ترین و کریم ترین مساجد نزد خداست، اگر روی زمین رکنی از بهشت باشد، یکی از آنها بدون تردید مسجدالحرام است. پیامبر صلی الله علیه و آله فقط در مسجدالحرام رحل اقامت می افکند و مسجدالحرام مأمن و پناهگاه مسلمین و مؤمنان است.

دو) فضیلت نماز در مسجدالحرام

بیشترین چیزی که نسبت به آن تأکید شده، نماز در مسجدالحرام است. ابعاد این امر انسان را به شگفتی وامی دارد و تنها توجیهی که می توان برای آن داشت، وجاهت و عظمت این مسجد است. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:

«هرکس در مسجدالحرام یک نماز واجب بخواند، خداوند همه نمازهایی را که از روز وجوب نماز بر او، خوانده است و همه نمازهایی را که تا زمان مرگ می خواند، به برکت این نماز از او قبول می کند.» ⁽¹⁾

همچنین امام جعفر صادق علیه السلام فرمود:

«در این مسجد نماز و دعا زیاد بخوانید. آگاه باشید که برای هر بنده روزی ای است که به سوی او سوق داده می شود.» ⁽²⁾

منظور این است که در مکه خیلی دنبال کسب و کار نباشید؛ در پی دعا و نماز باشید چراکه روزی شما تضمین شده است.

اساساً مسأله رزق در قرآن بصورت جدی مطرح شده و در این رابطه نکاتی به چشم می آید. اولین نکته ای که در برخورد با تمامی آیات مربوط به رزق(حدود صد و بیست و هشت مورد) جلب توجه می کند اینکه رزق بدست خداست و رازق فقط اوست.

اللَّهُ الَّذِی خَلَقَکُمْ ثُمَّ رَزَقَکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ⁽³⁾

«خداست که شما را آفرید سپس روزی داد سپس می میراند سپس زنده می کند.»

حال که رزقها معلوم و مقسوم است، در جایی مثل مسجدالحرام به طریق اولی

خداوند رزق انسان را به او می رساند. نکته دیگری که وجود دارد اینکه رزق در جایی دیگر مشروط به سعی و تلاش است، اما در مسجدالحرام این شرط برداشته شده است و انسان می تواند با خیالی آسوده به عبادت خدا بپردازد و اطمینان داشته باشد که رزقش به دستش می رسد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«الصَّلَاةُ فِی الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ مِائَةُ أَلْفِ صَلَاةٍ وَ الصَّلَاةُ فِی مَسْجِدِ الْمَدِینَةِ عَشَرَةُ آلَافِ صَلَاةٍ وَ الصَّلَاةُ فِی مَسْجِدِ بَیْتِ الْمَقْدِسِ أَلْفُ صَلَاةٍ». ⁽¹⁾

«یک نماز در مسجدالحرام برابر با صدهزار نماز است و یک نماز در مسجد من هزار نماز است و در بیت المقدس هزار نماز است». ⁽²⁾

درباره بهترین مکان نماز، روایات متفاوتی است، ولی اکثر آنها اشاره به «حطیم» دارند. ابوبلال مکی می گوید: ⁽³⁾امام صادق علیه السلام را دیدم که طواف کرد و بین باب و حجرالاسود دو رکعت نماز خواند، از ایشان پرسیدم: چرا در این موضع نمازگزاردید؟

امام علیه السلام فرمود:

«این محلی است که آدم توبه کرد و خدا توبه او را پذیرفت.»

بنابراین، نماز و راز و نیاز با خدا در مسجدالحرام از جایگاه و منزلت ویژه ای برخوردار است؛ مسجدی که خانه رحمت و مغفرت الهی است، مسجدی که محل نزول ملائکه است، مسجدی که پیامبر صلی الله علیه و آله در آن نماز و دعا می گذارد و مسجدی که بیت اللَّه را درون خود جای داده است، قطعاً نماز و دعا را بالا می برد و به اجابت می رساند. از این رو است که ائمه اطهار علیهم السلام در این مسجد دعاها و نمازهای فراوانی به جا آورده اند، سجده های طولانی می کردند و با خشوع و خضوع به درگاه خدا پناه می بردند. این همه، نشان دهنده اهمیت و جایگاه مسجدالحرام است.

سه) مدفن انبیا

یکی از ویژگی های مسجدالحرام این است که انبیا و اولیای فراوانی در آنجا دفن شده اند، هرگاه پیامبری از انبیاء سلف قومش را از دست می داد، یعنی قومش به هلاکت می رسید، خودش به همراه پیروان اندکش به مکه می آمدند و در مسجدالحرام به عبادت می پرداختند تا این که آن پیامبر از دنیا می رفت. او را همان جا یعنی نزدیک کعبه دفن می کردند. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«براساس همین سنت نوح، هود، صالح و شعیب کنار کعبه از دنیا رفتند و همان جا دفن شدند، قبر آنها بین زمزم و حجرالاسود است.» ⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام به این نکته اشاره می فرماید که کنار خانه خدا انبیای فراوانی دفن شده اند؛ فرمود:

«بین رکن و مقام مشحون از قبور انبیاست، آدم همان جا دفن شده است.» ⁽²⁾

امام صادق به تعداد آنها اشاره می کند:

«میان رکن یمانی و حجرالاسود هفتاد پیامبر دفن شده اند؛ آن ها از گرسنگی و آزار و اذیت مردند.» ⁽³⁾

بنابراین مسجدالحرام درون خود، قبر هفتاد یا بیش از هفتاد پیامبر را جای داده است؛ پیامبران بزرگی چون: آدم، نوح، هود، صالح، شعیب و ذبیح اللَّه. محل دفن آنها در بعضی روایات حطیم و در بعضی دیگر میان رکن یمانی و باب و در دسته سومی از روایات، داخل حجر اسماعیل علیه السلام بیان شده است. آنها به طواف کعبه آمدند، انبیاء در این محل به دعا و نماز و نیایش ایستادند، و در این مکان خفتند و هنوز عطر وجود آنها به

مشام می رسد و نجوای راز و نیازشان با خدا به گوش می رسد و این نیز شاهد گویای دیگری بر عظمت و شکوه مسجدالحرام است.

چهار) تحریم ورود مشرکان

مشرکان حق ورود به مسجدالحرام را ندارند. در قرآن با صراحت از وارد شدن مشرکین به مسجدالحرام نهی شده است، زیرا قداست و طهارت این مکان با ورود افرادی که نجس شمرده شده اند، سازگاری ندارد. این مکان محل خانه خداست، جایگاه عاشقان است، محل حضور نیکان و پاکان است، پس کسی که پاک نیست، اجازه ورود به آن جا را ندارد؛

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ فَلا یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ بَعْدَ عامِهِمْ هذا ⁽¹⁾

«ای کسانی که ایمان آورده اید، مشرکین نجس هستند و پس از این نباید به مسجدالحرام نزدیک شوند.»

این مضمون در احادیث هم بیان شده است. ⁽²⁾لطیفه ای عرفانی ذیل آیه وجود دارد ⁽³⁾و آن اینکه شرک دوگونه است، شرک ظاهری یا جلیّ و شرک باطنی یا خفیّ. حکم فقهی تحریم وورد مربوط به شرک ظاهری است اما اگر کسی به لحاظ باطنی مشرک باشد و از آب توحید سیراب نگشته باشد چندان بهره ای از حضور در مسجدالحرام نصیب او نخواهد شد، او در اوهام و پندار خواهد ماند و نور توحید درون او را روشن نمی کند. اما اگر انسان مؤمن و موحد واقعی بود و از نگاه به اغیار بری شد حق را مشاهده و توحید را در این مکان مقدس معاینه خواهد کرد. لذا

شرط حضور واقعی و بهره گیری حقیقی از این مکان باعظمت طهارت باطنی و توحید راستین است.

پنج) بهترین مکان های مسجد

مسجدالحرام حرمت و عظمتی وصف ناشدنی دارد، اما تمامی مکان های آن یکسان و برابر نیست، بلکه بعضی مواضع مسجد نسبت به دیگر جاها رجحان و برتری دارد. روایات در این زمینه محل های متفاوتی را بیان کرده اند.

ابوحمزه ثمالی از امام سجاد علیه السلام سؤال می کند که کدام بقاع از مسجد افضل است؟

امام علیه السلام می فرماید: «بهترین بقاع مسجدالحرام مابین رکن و مقام است». ⁽¹⁾البته رکن در روایات معمولًا به دو محل اطلاق می شود: گاهی به حجرالاسود و گاهی به رکن یمانی ولی باتوجه به روایات دیگر احتمالًا مراد از رکن در این حدیث همان حجرالاسود باشد.

ابوعبیده همین سؤال را از امام صادق علیه السلام می پرسد، امام علیه السلام در پاسخ می فرماید:

«نماز و دعا در تمام مسجد خوب است، اما بهترین محل مسجد بین باب و حجرالاسود است.» ⁽²⁾

براین اساس افضل بقاع مسجدالحرام محدوده حطیم می باشد، چنان که امام صادق علیه السلام در حدیثی ضمن اشاره به همین مطلب می فرماید: «همانا بافضیلت ترین مکان ها روی زمین حطیم است». ⁽³⁾

2. اسرار حدود مسجدالحرام

بعد از آن که کعبه به دست ابراهیم علیه السلام تجدید بنا شد، هیچ حصار و حدودی دور مسجدالحرام وجود نداشت، تنها در اطراف کعبه آن سوی محدوده طواف، خانه های

اعراب بنا شده بود. پیروزی اسلام سبب شد تا خانه خدا و اطراف آن از بت ها پاک شود و ندای توحید، مسجدالحرام را فرا گیرد. با گسترش اسلام، مسلمانان احساس کردند که باید محدوده طواف وسیع شود و طبعاً لازم بود بر این محدوده افزوده شود. از این رو اطراف مسجد به عنوان حصار، دیواری کوتاه کشیده شد. این دیوار نخستین بار به دستور خلیفه دوم بنا شد. در دوره های بعدی مسجدالحرام توسعه بیشتری یافت و حد و حدود آن وسیع تر شد. ⁽¹⁾البته در این زمینه مباحث تاریخی و فقهی فراوانی وجود دارد که از آنها صرف نظر می شود.

از برخی روایات به دست می آید ⁽²⁾که اولین محدوده مسجدالحرام به دستور ابراهیم علیه السلام از کعبه تا سمت مشرق، یعنی صفا و مروه محدود می شده است. لذا حد مسجد کعبه تا مسعی است. به دنبال این با حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام مواجه می شویم که فرمود:

«هرگاه حضرت قائم ظهور کند، بیت اللَّه الحرام ومسجدالحرام و مسجد کوفه را به حالت اولش بازمی گرداند. ابوبصیر گفت: یعنی به همان محلی که بازار خرمافروش ها بود.» ⁽³⁾

بنابراین آن همه قداست و عظمت و شکوه مربوط به محدوده اصلی کعبه و مسجدالحرام است.

3. آداب ورود به مسجدالحرام

وارد شدن به محدوده امن الهی مهبط نزول ملائکه و قطعه ای از بهشت طبعاً آداب و شرایط خاص و ویژه ای دارد. در این مکان نشانه های خدا وجود دارد، آیات الهی در مسجدالحرام به وفور یافت می شود، لذا باید آنها را شناخت و نسبت به آنها حالت

خشوع و خضوع داشت.

یکی از آداب ورود به مسجد این است که انسان با طهارت و غسل گام بر سنگ فرش های نورانی مسجدالحرام گذارد. ادب دیگر این که از باب بنی شیبه به مسجد وارد شود. علت این است که «مأزمین» نام محلی میان عرفات و مشعر است که به صورت دره ای میان دو کوه است. آن جا محلی است که بت ها در آن پرستیده می شدند و سنگ بت «هُبَل» ⁽¹⁾از آن جا آورده شد. ⁽²⁾از دیگر آداب حضور در مسجدالحرام این است که انسان پا برهنه باشد، با حالت سکینه، وقار، خضوع و خشوع و بی هیچ تکبر و نخوتی گام در این مسجد الهی گذارد تا این که خداوند گناهان او را عفو کند و او را بیامرزد. آن گاه که به در مسجدالحرام رسید بایستد و این دعا را بخواند: «السَّلامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا النَّبِیُّ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ، بِسْمِ اللَّهِ وَبِاللَّهِ وَمِنَ اللَّهِ وَمَا شَاءَ اللَّهُ و ...».

دیگر این که اگر کسی خواست نزد بیت اللَّه الحرام برود، آن گاه که به در مسجدالحرام رسید ادب اقتضا می کند که بایستد، دست های خود را بر دیوار گذارد، صورت به در مسجدالحرام بچسباند و با حالت خضوع و خشوع خداوند عظیم را بخواند و این گونه بگوید: «یا سابق الفوت، یا سابق الصوت، یا کاسی العظام لحماً بعد الموت».

ادب ورود به مسجدالحرام طهارت ظاهری و باطنی است. حضور قلب، خضوع و توجه به وحدانیت خدا و گام نهادن بر بت ها شرط ورود به این مسجد مقدس است.

راز و نیاز با خدا، اشک و آه به درگاه او و درخواست رحمت از مقام قدسی پروردگار ادب ورود به مسجد است. شهادت به وحدانیت و کبریایی خداوند، سلام و صلوات بر رسول خدا صلی الله علیه و آله و ابراهیم علیه السلام، تائب شدن، درخواست آمرزش گناهان و اطاعت از

خدا از جمله احترام نسبت به مسجد نوراست. و در یک جمله توحیدی شدن و موحد زیستن ادب حضور و ورود به مسجدالحرام است. گفتنی این که به هنگام ورود به مسجدالحرام دعاهای متعددی وارد شده است که باید به کتب آداب و ادعیه مراجعه کرد.

فصل سوّم: اسرار عرفانی کعبه

اشاره

کعبه، مقدس ترین و با احترام ترین خانه های روی زمین است. خانه کعبه نخستین و برترین نقطه خاکدان طبیعت است، کعبه در جایگاهی بسیار مقدس قرار دارد و خداوند به آن نظر وعنایتی ویژه داشته ودارد. خداوند از هر چیز یکی را به عنوان بهترین برمی گزیند.

او از زمین کعبه را برگزید، هیچ منزلی روی زمین محبوب تر و عزیزتر از کعبه نیست، پس هتک حرمت آن جایز نبوده، بیرون راندن کسی که به آن جا پناه برده هم جایز نمی باشد.

کعبه ستون دین و بنیاد بقای شریعت محمدی است، چنان که امام صادق علیه السلام فرمود:

«لَا یَزَالُ الدِّینُ قَائِماً مَا قَامَتِ الْکَعْبَة» ⁽¹⁾

؛

«مادامی که کعبه پابرجاست دین پایدار خواهد بود.»

اولین سؤالی که مطرح است این که ساختن کعبه از چه زمانی آغاز شد؟

1. شروع ساختن کعبه

درباره آغاز ساختن خانه خدا احادیث متعددی وارد شده و در این زمینه به گونه های مختلف مطالبی مطرح شده است. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«خداوند جبرئیل رانزد آدم و حوا فرستاد و به آن دو فرمود: برای من خانه ای بسازید. جبرئیل برایشان نقشه کشید. آدم حفر می کرد و حوّا(خاک را) منتقل می کرد تا به آب رسید. از زیر آن چنین ندا آمد: بس است ای آدم، پس چون خانه را ساختند، خداوند به او وحی فرمود که بر گرد آن طواف کند و به او گفته شد: تو اولین کسی و این، اولین خانه است، سپس قرن ها گذشت تا آن که حضرت نوح آن را دید بعد قرن ها گذشت تا آن که حضرت ابراهیم، پایه های آن را برافراشت.» ⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام هم فرمود:

«اما آغاز این خانه چنان بوده که خداوند به فرشتگان فرمود: من در زمین جانشین قرار می دهم فرشتگان پاسخ دادند: آیا در آن کسی را قرار می دهی که فساد می کند و خون ها می ریزد؟ خداوند از فرشتگان روی گرداند. آنها دیدند که این رویگردانی از خشم خداست، پس به عرش او پناهنده شدند. خداوند به یکی از فرشتگان فرمان داد تا در آسمان ششم در برابر عرش او خانه ای برایش بسازد به نام «ضُراح» که آن را برای آسمانیان قرار داد که هر روز هفتاد هزار فرشته طوافش می کنند و بازنمی گردند و استغفار می کنند. پس چون آدم به آسمان دنیا فرود آمد، خداوند فرمانش داد که این خانه را- که در مقابل آن بود- ترمیم کند. پس خداوند این را برای آدم و نسل او قرار داد همچنان که آن خانه را برای آسمانیان قرار داده بود.» ⁽²⁾

در دو روایت پیش ساختن کعبه به آدم علیه السلام نسبت داده شده است. خانه خدا را آدم علیه السلام به عنوان اولین پیامبر خدا حفر کرد و در آن جا خانه ای بنا نمود؛ این خانه معادل خانه ای است در عرش خدا که توسط فرشتگان ساخته شد، اما در بعضی احادیث آمده است که ابراهیم علیه السلام کعبه را بنا کرد. امام باقر علیه السلام می فرماید:

«خداوند به فرشتگان فرمان داد که در زمین برای او خانه ای بسازند تا هرکه از فرزندان آدم گناه کند، برگرد آن طواف نماید- آن گونه که فرشتگان عرش خدا را طواف می کنند- تا از آنان خشنود شود همچنان که از فرشتگان راضی شد.

پس در محل کعبه خانه ای ساختند که زمان توفان بالا برده شد که اکنون در آسمان چهارم است. هر روز هفتاد هزار فرشته بر گرد آن طواف می کنند و هرگز به سوی آن برنمی گردند. حضرت ابراهیم علیه السلام بر پایه همان، کعبه را بنا نهاد.» ⁽¹⁾

درباره زمان بنای کعبه دوقول پیدا شد: برخی معتقدند که کعبه را حضرت ابراهیم علیه السلام ساخت و پیش از آن خانه ای به نام کعبه وجود نداشت، بعضی دیگر هم بر این باورند که خانه خدا قبل از ابراهیم علیه السلام ساخته شده بود و نخستین سازنده کعبه آدم علیه السلام است. می توان میان این دو قول جمع نمود: کعبه نخستین بار توسط آدم علیه السلام و به امر خدا بنا شد، اما بر اثر توفان نوح علیه السلام یا پدیده ای دیگر از بین رفت، پس از آن با راهنمایی خدا و به دست ابراهیم علیه السلام این بنا تجدید شد. لذا ابراهیم علیه السلام در بنای کعبه و آداب و مناسک آن نقشی عظیم دارد. تعبیر دقیق قرآن هم شاهدی بر این مدعاست:

وَإِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهِیمَ مَکانَ الْبَیْتِ ⁽²⁾

«و مکان خانه را برای ابراهیم آشکار کردیم.»

این حدیث هم تأیید دیگری است بر وجه جمعی که بیان شد، امام باقر علیه السلام داستان ساختن کعبه را چنین بیان می فرماید: ⁽³⁾«چون خداوند، آدم را از بهشت فرود آورد فرمود:

من همراه تو خانه ای فرود می آورم که بر گرد آن طواف شود، همچنان که عرش من طواف می شود و نزد آن نماز خوانده شود، همچنان که نزد عرش من نماز خوانده می شود. زمان طوفان، خانه بالا برده شد. پیامبران خانه خدا را حج می کردند ولی جای آن را(دقیقاً) نمی دانستند تا آنکه خداوند جای آن را برای حضرت ابراهیم مشخص

کرد. او هم خانه را از(سنگ) پنج کوه بنا کرد. کوه حرا، ثَبیر، لبنان، طور و حمر.»

البته داستان آفرینش داستانی نغز و دلکش است و قرآن آنرا با بیان های متنوع به بشر تعلیم داده است گاهی می فرماید: اللَّهِ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ؛ ⁽¹⁾«خدا موجودات را می آفریند آنگاه دیگربارشان باز می گرداند.» یا یُدَبِّرُ اْلأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَی اْلأَرْضِ ثُمَّ یَعْرُجُ إِلَیْهِ؛ ⁽²⁾«کار را از آسمان تا زمین سامان می دهد پس بسوی او بالا می رود.» یا وَهُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَاْلأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ وَکانَ عَرْشُهُ عَلَی الْماءِ؛ ⁽³⁾«اوست که آسمان ها و زمین را در شش روز آفرید و عرش او بر روی آب بود.» یا در سوره نازعات(33- 27) به خلقت آسمان، شب، آب و کوه ها اشاره می کند. یا این که به پدیده دخان اشارتی دارد. ⁽⁴⁾اما بجز این ها، قرآن به مسأله دحوالارض یا انبساط زمین هم اشاره ای دارد: وَاْلأَرْضَ بَعْدَ ذلِکَ دَحاها؛ ⁽⁵⁾«و پس از آن زمین را بگسترد.» دحوالارض از نقطه ای شروع می شود که طبعاً آن منطقه مرکز زمین خواهد بود، مرکز زمین جایی جز کعبه نیست. ⁽⁶⁾قصه ساختن بیت اللَّه الحرام و نحوه تکوّن آن در فرمایشات معصومین ذکر شده است. امام باقر علیه السلام با اشاره به آیه وَکانَ عَرْشُهُ عَلَی الْماءِ می فرماید: ⁽⁷⁾«آب که محل عرش الهی بود بر هوا قرار داشت و غیر اینها مخلوقی نبود. چون خدا اراده فرمود زمین را بیافریند به بادها دستور داد تا به آب برخورد کنند موجی پدید آمد روی آن کف های فراوانی بود، آنها را در محل بیت جمع نمود تا کوهی از کف جمع شد سپس از آنجا زمین را گستراند.»

نحوه گسترش و بسط زمین بدین صورت است که «خداوند زمین را از زیر کعبه تا منی گستراند، از منی تا عرفات و از عرفات تا منی و از منی تا کعبه، سپس بیت را از آسمان نازل کرد در حالی که چهار در داشت و به هر دربی قندیلی از طلای بهشتی آویزان بود.» ⁽¹⁾نکته جالب و ظریفی که بدان تصریح شده است علت سیاهی جایگاه کعبه است در حالی که براساس احادیث جایگاه کعبه از کف های روی آب ساخته شده که طبعاً باید سفید باشد، علت تغییر رنگ جایگاه کعبه و اطراف آن گناهان بشر و پیش از همه کشتن فرزند آدم بود. امام صادق علیه السلام فرمود ⁽²⁾:

«جایگاه کعبه سرزمینی مرتفع و سفید بود که همچون خورشید و ماه می درخشید تا آنکه از دو فرزند آدم، یکی آن دیگری را کشت پس سیاه شد، چون آدم فرود آمد خداوند همه جای آن زمین را برای او بالا آورد تا آن را دید.

سپس فرمود: همه این از آن توست. گفت: خدایا این زمین سفید درخشان چیست؟ فرمود: آن زمین من است.»

حاصل آن که خانه خدا به امر خدا ساخته شد، جبرئیل آن را طراحی کرد، اولین پیامبر خدا و اب الأنبیا در ساختن آن دخالت داشتند، کعبه در برابر خانه خدا در عرش است، کعبه وسیله استغفار بنی آدم است، فرشتگان در ساختن کعبه نظارت داشتند، کعبه قطعه ای از بهشت است و هرکس به بهشت نظر کند، گناهانش آمرزیده می شود، نوح علیه السلام با کشتی خود چهل روز به دور کعبه گشت تا سرانجام در وادی جودی سکنا گزید. ⁽³⁾کعبه بعد از پیدایش در دوره های مختلف تاریخی تحولات و تطورات فراوانی به خود دید. کعبه در دوره انبیای پیشین، در عهد جاهلیت، در دوره پیامبر صلی الله علیه و آله، در عصر خلفا و نیز دوره های بعدی تا به امروز ادامه حیات داده است. در این زمینه، کتب تاریخی مباحث مبسوطی را مطرح کرده اند. ⁽⁴⁾

2. اسرار نام های کعبه

اشاره

نام های کعبه هم در قرآن و هم در احادیث ذکر شده است و اسرار فراوانی ذیل آنها وجود دارد. در قرآن از خانه خدا بیست بار و جمعاً در شانزده آیه یاد شده است، بدین صورت که واژه «کعبه» دوبار، واژه «البیت» هفت بار، واژه «بیت» یک بار، واژه «بیت الحرام» دوبار، واژه «بیت العتیق» دوبار، واژه «بیتک المحرّم» یک بار، واژه «بیتی» دوبار، «بکه» یک بار، «مسجدالحرام» یک بار و «بیت المعمور» هم یک بار به کار برده شده است. شایان ذکر است که در تفاسیر و بعضی احادیث نکاتی در باب اسرار برخی نام های کعبه به چشم می خورد که مناسب است به آنها اشاره شود.

یک) کعبه

عنوان کعبه در دو جای قرآن به کار رفته است که عبارتند از: جَعَلَ اللَّهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرامَ قِیاماً لِلنَّاسِ؛ ⁽¹⁾و دیگری: هَدْیاً بالِغَ الْکَعْبَةِ؛ ⁽²⁾درباره علت این نام گذاری چند قول مطرح است:

الف: کعبه به صورت مربع است و در زبان عربی معمولًا به خانه های چهارگوش و مربع، کعبه اطلاق می شود. امام صادق علیه السلام می فرماید:

«کعبه را از آن جهت کعبه نام نهاده اند که چهارگوش است. علت چهارگوش بودنش نیز آن است که درمقابل بیت المعمور است که آن هم چهارگوش است.

بیت المعمور چهارگوش شده، چون در برابر عرش است که آن هم چهارگوش است. عرش چهارگوش شده چون کلماتی که اسلام برآنها استوار است چهار کلمه است: سبحان اللَّه، الحمد للَّه، لا إله إلّااللَّه و اللَّه اکبر.» ⁽¹⁾

بنابراین چهارگوش بودن کعبه بدین دلیل است که عرش خدا چهارگوشه دارد و هر گوشه ای بر اسمی از نامهای الهی استوار شده است. این نامها یا به عبارت دیگر تسبیح، تحمید، تهلیل و تکبیر ارکان اسماء الهی، اسماء محیط و امهات اسماء محسوب می شوند و تحت اسماء جمال و جلال می گنجند. از آن جا که این اسماء چهارگانه بر اسماء دیگر الهی احاطه و هیمنه دارند، طبعاً کعبه هم احاطه بر زمین خواهد داشت.

ب: در زبان عربی به وسط هر چیز، کعبه می گویند. از آن جا که خانه خدا و بیت اللَّه الحرام در وسط دنیا قرار گرفته است، به آن کعبه می گویند. گروهی از یهود نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمدند و درباره بعضی مسائل از ایشان سئوالاتی پرسیدند. یکی از آنها پرسید: چرا به کعبه کعبه می گویند؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «لأنّها وسط الدنیا»؛ ⁽²⁾

«زیرا کعبه در وسط دنیا قرار گرفته است.» مسأله دحوالأرض مؤیدی بر این سخن است؛ زیرا که زمین از کعبه انبساط و گسترش یافت. بر این اساس کعبه مرکزیت داشته، اساس و پایه این کره خاکی است، از این رو مادامی که کعبه باقی است، زمین و دنیا هم وجود دارد، یعنی پیدایش دنیا از کعبه است و پایداری و بقای آن هم وابسته به اوست.

ج: یکی دیگر از معانی کعبه ارتفاع و بلندی از سطح زمین است. به هر چیزی که دارای ارتفاع از سطح زمین باشد کعبه می گویند. کعبه دارای دوگونه بلندی است: ظاهری و معنوی. هم به لحاظ ظاهر بنای کعبه از سطح زمین ارتفاع دارد، هم به لحاظ شرافت و عظمتی که نزد خدا دارد، رفعت و بلندای معنوی دارد. احتمالًا به همین دلیل است که ساختن بنایی بلندتر از خانه کعبه مجاز نیست. ⁽³⁾

دو) عتیق

عنوان «عتیق» در قرآن در دو مورد ذکر شده است: یکی در باب طواف خانه خداست: وَ لْیَطَّوَّفُوا بِالْبَیْتِ الْعَتِیقِ؛ ⁽¹⁾و دیگری درباره جایگاه قربانی ها می باشد: ثُمَّ مَحِلُّها إِلَی الْبَیْتِ الْعَتِیقِ. ⁽²⁾در زمینه علت این نامگذاری وجوه مختلفی بیان شده است که عبارتند از:

الف: آزاد؛ در احادیث بیان های مختلفی درباره آزادی کعبه ذکر شده است؛ از جمله این که:

امام علیه السلام فرمود:

«إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ بَیْتٍ وَضَعَهُ اللَّهُ عَلَی وَجْهِ الْارْضِ إِلَّا لَهُ رَبٌّ وَ سُکَّانٌ یَسْکُنُونَهُ غَیْرَ هَذَا الْبَیْتِ فَإِنَّهُ لَا رَبَّ لَهُ إِلَّا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ هُوَ الْحُرُّ ...»؛ ⁽³⁾

«هیچ خانه ای نیست که خدا بر روی زمین قرار داده مگر آن که صاحب و ساکنانی دارد، جز این خانه که جز خدای متعال، صاحبی ندارد و آزاد است.»

امام باقر علیه السلام با بیانی روشن تر به همین مضمون اشاره دارد:

«کعبه خانه ای است که آزاد از مردم بوده و هیچ کس مالک آن نیست.» ⁽⁴⁾

بنابراین تنها خانه ای که روی زمین مدعی از سوی انسان ها ندارد کعبه است. کعبه خانه ای است که ساکنی جز خدا ندارد، مالکی جز خدا ندارد، انتسابی جز به او ندارد و هیچ انسانی حقی بر این خانه ندارد. کعبه، خانه خداست. لذا ادعای مالکیت کعبه چه با صراحت چه تلویحی و چه آشکارا چه پنهانی و از سوی هرکسی که باشد، مردود است.

«خداوند در ماجرای نوح، همه زمین را زیر آب برد جز خانه خدا را، آن روز این خانه «عتیق» نام نهاده شد، چون که آن روز از غرق شدن رها شد.» ⁽¹⁾

لذا خانه خدا از غرق شدن و توفان نوح رهایی یافت.

ب: قدیم و کهن: از جمله معانی عتیق، کهن و قدیمی است، همین مضمون در روایات هم آمده است. امام باقر علیه السلام در مسجدالحرام نشسته بودند. از ایشان درباره بیت عتیق سئوال شد، امام علیه السلام فرمود:

«إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَهُ قَبْلَ الْأَرْضِ ثُمَّ خَلَقَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِ فَدَحَاهَا مِنْ تَحْتِهِ»؛ ⁽³⁾

«خداوند کعبه را قبل از خلقت زمین آفرید، سپس به آفرینش زمین پرداخت و زمین را از زیر آن گستراند.»

در تفاسیر، این آیه ناظر به حج تلقی شده است. ⁽¹⁾«تفث» اشاره است به مناسک حج و مراد از قضاء آن تدارک آنهاست یا این که مراد تعلقات نفسانی به هنگام حج است.

انسان باید در ایام حج از تعلقات خود بکاهد و خواهش های نفسانی خود را مهار کند تا به لقاء امام نائل آید، چه در مُلک، چه در عالم ملکوت.

سه) بکّه

این عنوان از قرآن گرفته شده است. در یک آیه واژه «بکّه» با ویژگی های خاصی بیان شده است:

إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبارَکاً ⁽²⁾

«نخستین خانه ای که برای مردم بنا شده، همان است که در مکه است.»

درباره بکه احتمالات مختلفی است که در مباحث پیشین به آنها اشاره شده است.

یکی از احتمالات این است که بکة نامی برای کعبه است.

عبداللَّه بن سنان از امام صادق علیه السلام درباره این نامگذاری سئوال می کند، امام علیه السلام می فرماید: «زیرا مردم در اطراف آن و درون آن می گریند.» ⁽³⁾لذا از این که خانه خدا پیوندی با اشک و آه دارد و از برکات و خیراتی برای انسان به ارمغان می آورد، وسیله هدایت بشر است. خانه ای با جایگاه کعبه می تواند هادی بشر باشد، دست او را تا وصول به مقصود بگیرد و او را راهنمایی کند. این مهم با تضرع، راز و نیاز با خدا و اشک و آه امکان پذیر است.

چهار) بیت المعمور

عنوان مزبور در سوره طور آمده است:

وَالطُّورِ وَکِتابٍ مَسْطُورٍ فِی رَقٍّ مَنْشُورٍ وَالْبَیْتِ الْمَعْمُورِ ⁽¹⁾

«قسم به کوه طور و قسم به کتاب نوشته شده در صفحه ای گشاده و قسم به بیت المعمور.»

یکی از معانی بیت معمور خانه خداست. این خانه همواره آباد است. آبادانی کعبه به دومعنا می تواند باشد: یکی این که همواره این خانه روی زمین آباد بوده است و اگر هم کسی آن را تخریب کرده، با سرعت تجدید بنا و آباد شده است. دیگر این که بیت معمور اشاره به عمران و آبادی معنوی است. کعبه نخستین معبد روی زمین است که محاذی بیتی در آسمان قرار دارد. بیت معمور خانه ای است در آسمان که محاذی آن بر روی زمین، کعبه قرار دارد. در بعضی تفاسیر از امام باقر علیه السلام حدیثی نقل است که فرمود:

«خداوند زیر عرش چهار استوانه قرارداد و آن را ضراح نامید و این بیت معمور است. خداوند به ملائکه امر فرمود تا حول آن طواف کنند، سپس آنها را مبعوث فرمود و به آنها گفت که در زمین خانه ای مانند آن بنا کنند و به تمام زمینیان دستور داد تا گرد آن طواف کنند.» ⁽²⁾

بنابراین بیت معمور یا عنوانی است برای خود کعبه یا اسمی برای خانه ای در عرش الهی که کعبه به محاذات آن بر روی زمین قرار دارد. به هر تقدیر کعبه نسبتی با آسمان و عرش خدا دارد و از آن جا تنزل یافته است و رشحه ای از بهشت درون خود دارد. کعبه این عظمت را از خدا دارد. گفتگویی است میان کعبه و خدا:

«چهار هزار سال آن کعبه معظم را بتخانه آذری ساخته بودند تا از غیرت نظر اغیار به خداوند خود بنالید که: پادشاها مرا شریف ترین بقاع گردانیدی، و

رفیع ترین مواضع ساختی، بیت الحرام نام من نهادی و امن و امان خلق در من بستی. پس به بلاء این اصنام مبتلا کردی. از بارگاه جبروت بدو خطاب رسید که: آری چون خواهی که معشوق صد و بیست و چهار هزار طهارت باشی و خواهی که همه اولیا و صدّیقان و طالبان را در راه خود بینی و آن را که خواهی به ناز در کنارگیری، و صدهزار ولیّ و صفیّ را جان و دل در راه خود به تاراج دهی کم از آن نباشد که روزی چند در بلاء این اصنام بسازی، و صفات صفا و مروه را در بطش قهر فروگذاری. سنت ما چنین است، کسی را که روزی دولتی خواهد بود، نخست او را از جام قهر شربت محنت چشانیم. خواست ما این است و بر خواست ما اعتراض نه، و حکم ما را مردّ نه، وضع ما را علت نه: نفعل ما نشاء ونحکم ما نرید.» ⁽¹⁾

در تفسیر کشف الاسرار درباره بیت معمور به نکاتی جالب برمی خوریم: ⁽²⁾«بیت معمور خانه ای است در آسمان هفتم که به حذاء عرش الهی بنا شده است، حرمت آن در آسمان مانند حرمت کعبه است روی زمین، هر روز هفتاد هزار ملک گرداگرد آن طواف می کنند و در آن نماز می گزارند و این داستانی ابدی است. بیت معمور خانه ای در بهشت بود که خداوند آن را برای توبه آدم علیه السلام به زمین آورد. سپس آن را به آسمان برد و به جای آن روی زمین کعبه بنا شد و خداوند کعبه را هر سال با عبادات مردم آباد می کند.»

3. اسرار عرفانی کعبه

اشاره

جهان هستی از مبدأ واحدی آفریده شد. تنزل و تجلی وجود از واحد است، لذا مبدأ جهان هستی امر واحدی است که عالم را براساس اراده حبّی خود آفرید:

«کنت کنزاً مخفیاً فأحببت أن أعرف فخلفتُ الخلق لکی أعرف»؛

«من گنج پنهانی بودم، خواستم تا شناخته شوم، پس جهان را آفریدم تا شناخته شوم.»

بنابراین خداوند از روی حب و عشق هستی را خلق نمود. این همان عشق نخستین است که سرآغاز تجلی بود. به قول حافظ:

در ازل پرتو حسنت زتجلی دم زد عشق پیدا شد و آتش به همه عالم زد

جلوه ای کرد رخت دید ملک عشق نداشت عین آتش شد از این غیرت و بر آدم زد

عشق نخستین خدا به ماسوا سرمنشأ پیدایش عشقی دیگر شد و آن عشق ماسوا برای رجوع به اوست. عشق اول در قوس نزول است و عشق دوم در قوس صعود، عشق اول منشأ خلقت است و عشق دوم باعث رجوع خلقت، عشق اول می آفریند، عشق دوم می برد و عشق دوم دایره هستی را کامل می کند: إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ. ⁽¹⁾جهان به سمت واحد پیش می رود، تاریخ و عالم هستی هدفمند است، هدف و غایت عالم و تاریخ به سمت خداست، لذا حرکت گیتی وحدت گراست، یعنی همه چیز از جمله انسان به سوی عالم وحدت پیش می رود و در حال شدن هستند وَإلَیْهِ المَصیرُ؛ ⁽²⁾در یک کلام جهان و انسان سمت و سویی توحیدی دارند، براین اساس لازم است توحید در عالم خودنمایی کند. اولین مظهر توحید روی زمین کعبه است. کعبه تنها قبله گاه عاشقان خداست. کعبه خانه خدای واحد است و کعبه تجلی گاه توحید در دنیاست. هر وجودی سرّی دارد کعبه هم سراسر سرّ است و اسرار الهی را درون خود جای داده است.

بی جهت نیست که کعبه خانه خدا روی زمین است.

از آیات و احادیث به صورت مجموعی به دست می آید که خانه خدا دوگونه اوصاف دارد: اوصاف جلال و اوصاف جمال. گاهی کعبه انسانی را نابود می کند، گاهی

وسیله بخشش و مغفرت می شود، گاهی خانه خدا اجازه نزدیکی به خود را به انسانی نمی دهد و گاهی نگاه به او عبادت و نیکی است. کعبه از یک طرف گنهکاری را مسخ می کند و از سوی دیگر بنده خاشع را در آغوش می گیرد. خانه خدا با یک نگاه سپاه ابرهه را از پای درمی آورد و با نگاه دیگر تمام زائرین خود را شفاعت می کند. بیت اللَّه الحرام تجلی گاه جلال و جمال الهی است و خداوند خودش را با کعبه به انسان ها نشان می دهد. براین اساس اسرار عرفانی کعبه به دوبخش تقسیم می شوند:

یک) شکوه و عظمت کعبه

اشاره

خدا عظیم است و باشکوه و او عظمت و جلال خود را در خانه اش در چند چیز نشان داده است:

مسخ گنهکار

اگر کسی نزد کعبه گناهی انجام دهد، ممکن است کعبه چنان او را ادب کند که باعث مسخ انسان شود. این حادثه در تاریخ رخ داده است، در زمان جاهلیت عرب ها بت پرست بودند. در این میان نام دو بت معروف تر بود: یکی به نام «اساف» که بت قریش بود و دیگری به نام «نائله» که آن را میان صفا و مروه برای پرستش قرار داده بودند. قریش آن دو را می پرستیدند. این دو بت شباهت زیادی به انسان داشتند. از حضرت علی علیه السلام در این باره سئوال شد، امام فرمود:

«آن دو جوانی زیبا بودند، اساف پسر و نائله دختر بود. زمانی با هم برای طواف کعبه رفتند، در آنجا خلوتی یافتند و گناهی مرتکب شدند. خداوند آن دو را مسخ نمود.» ⁽¹⁾

حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام است:

«زنی مشغول طواف بود، مردی پشت سر او قرار گرفت آن مرد به گناه، دست زن را گرفت. در این حال دست او به دست زن گره خود به گونه ای که جدا نمی شد. آن دو را نزد حاکم بردند، فقها آمدند، صحنه را دیدند و فتوا به قطع دست دادند. در آن جا یکی از نوادگان پیامبر صلی الله علیه و آله حضور داشت گفت: بهتر است از حسین بن علی علیه السلام استمداد جوییم. شب همه نزد او حاضر شدند و از او کمک خواستند، امام علیه السلام رو به قبله شد، مکث طولانی نمود و از خدا خواست تا این که دست آنها از هم جدا شد.» ⁽¹⁾

کشتن بی ادب

اگر کسی از روی تعمد و عناد کعبه را آلوده و نجس کند، اعدام خواهد شد و کسی که مسجدالحرام را عمداً نجس کند، محکوم ضرب شدید است. ابی صباح کنانی می گوید:

از امام جعفر صادق علیه السلام پرسیدم: نظر شما درباره کسی که مسجدالحرام را عمداً نجس کند چیست؟ امام علیه السلام فرمود: «سر او را شدیداً می زنند.» سپس پرسید:

کسی که کعبه را عمداً نجس کند چگونه است؟ امام علیه السلام فرمود: «کشته می شود.» ⁽²⁾

این یک حکم فقهی است که در هیچ جای دیگری نظیر ندارد، ولی نشان از واقعیتی دارد. این واقعیت چیزی جز شکوه و عظمت و جلال الهی نیست که در کعبه به ظهور رسیده است. خداوند نسبت به خانه اش حساس است و بی ادبی به آن را به هیچ وجه تحمل نمی کند.

حکم مشابه دیگری هم وجود دارد که در مباحث پیشین گذشت؛ مشرک از آنجا که نجس است، حق نزدیک شدن به خانه خدا را ندارد، طواف برای او جایز نیست، علت آن آیه برائت است. خداوند و رسول او از مشرکین برائت جسته اند، ⁽³⁾لذا حق

نزدیک شدن به خانه خدا را ندارند. از سوی دیگر طواف خانه خدا به صورت برهنه حرام است. ⁽¹⁾

پایان حیات بشر

این مسأله به گونه های مختلف بیان شده است. گاهی گفته می شود: «دین باقی است مادام که کعبه برپاست»؛ ⁽²⁾لذا بقا و پایداری دین وابسته به کعبه است، مادام که کعبه پابرجاست دین خدا استوار است. دین به کعبه پیوند خورده است.

از سوی دیگر امام صادق علیه السلام فرمود:

«اگر حتی طواف کعبه برای یک سال تعطیل شود، خداوند به انسان ها مهلت نمی دهد.» ⁽³⁾

پس استقامت کعبه، هم علت برپایی دین است، هم عامل استمرار حیات بشر و این است معنای مرکزیت کعبه نسبت به دنیا و زمین. خداوند اراده فرمود که هم نظام تشریع و هم عالم تکوین دائرمدار مرکز عالم وجود، یعنی کعبه باشد؛ آن دو باقی اند مادام که کعبه پایدار بماند.

حضرت علی علیه السلام در آستانه شهادت وصیت هایی فرمود و انسان ها را به رعایت اموری سفارش کرد که یکی از آنها ادب و خشوع دربرابر خانه خداست. امام علیه السلام تعطیل حج را حرام می داند و به نکته ای تکوینی اشاره می کند:

«وَ اللَّهَ، اللَّهَ فِی بَیْتِ رَبِّکُمْ لَا تُخَلُّوهُ مَا بَقِیتُمْ فَإِنَّهُ إِنْ تُرِکَ لَمْ تُنَاظَرُوا»؛ ⁽⁴⁾«خدا را خدا را در مورد خانه پروردگارتان، تا آن هنگام که هستید، آن را خالی

نگذارید که اگر خالی گذارده شود، مهلت داده نمی شوید.»

نابودی سپاه ابرهه

در قرآن سوره ای به نام فیل وجود دارد که در آن به داستان اصحاب فیل و ابابیل اشاره شده است:

«آیا ندیدی پروردگارت با فیل سواران چه کرد؟! آیا نیرنگشان را در تباهی و گمراهی قرار نداد؟ و بر سر آنان پرندگانی دسته دسته فرستاد که با سنگ هایی از سجیل آنان را زدند، پس آنان را مانند برگی خوردشده قرار دادند.» ⁽¹⁾

در احادیث در این زمینه مباحث فراوانی مطرح شده است از جمله این که ابومریم می گوید: از امام باقر علیه السلام درباره ابابیل سئوال کردم، امام علیه السلام فرمود:

«پرندگانی بودند با پرواز پایین که از سمت دریا سراغشان آمدند. سرهایشان مثل سر درندگان و چنگال هایشان مانند پرندگان شکاری بود، هر پرنده سه سنگ همراه داشت: دوسنگ در چنگ ها و یکی در منقار. با آن سنگ ها آن قوم را سنگباران می کردند، تا آن که پیکرهایشان آبله گرفت و بر اثر آن کشته شدند.

پیش از آن آبله دیده نشده بود و این کار را از پرندگان نیز نه پیش از آن و نه پس از آن هرگز ندیدند. کسانی هم که از آن حادثه جان سالم به در برده بودند، چون به حضرموت- نام یک وادی نزدیک یمن- رسیدند، خداوند سیلی فرستاد و همه را غرق کرد. فرمود: از پانزده سال پیش در آن وادی هرگز آبی دیده نشده بود! فرمود: به همین خاطر که آنان در آن جا مردند، نام آن جا حضرموت(مرگ حاضر) شد.» ⁽²⁾

دو) فضل و رحمت

اشاره

کعبه مظهر رحمت خداست. جمال و کرم الهی در خانه خدا نمودار است. این بُعد کعبه نمود و ظهور بیشتری دارد و در دین نسبت به آن بیشتر توجه شده است. کعبه

انسان ها را شفاعت می کند، کعبه اولین عبادتگاه روی زمین است، خانه خدا، کریم ترین خانه های دنیاست، خداوند به وسیله کعبه بندگانش را به بندگی فراخواند، کعبه وسیله بخشش گنهکاران است، کسی که به کعبه نگاه کند به بهشت خیره شده است و کعبه خیمه ای از نور الهی است که زمین را روشن کرده است: وَ أَشْرَقَتِ اْلأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها. ⁽¹⁾

برگزیده خدا

خداوند از زمین خودش خانه خودش را برای خودش برگزید. امام جعفر صادق علیه السلام می فرماید:

«خداوند سه چیز را محترم شمرده است به گونه ای که هیچ چیز مانند آن نیست؛ یکی کتاب، دیگری عترت و سومی بیت اوست که راضی نیست احدی به غیر آن توجه کند.» ⁽²⁾

خداوند اهل انتخاب است. اگر به آیات قرآن کریم رجوع کنیم می بینیم که خداوند از طبیعت، چیزهایی را مثل آسمان ها، زمین و آب را برگزیده است. همچنین از گیاهان و درختان اموری نظیر زیتون، انجیر و خرما را و از میان حیوانات به جانورانی مثل مورچه، زنبور عسل و شتر اشاراتی دارد. اما مهم ترین گزینش خدا در باب انسان است. پرورگار عالم از میان تمام مخلوقات و کائنات، انسان را برگزید و همه چیز را مسخر او نمود و همه چیز را برای انسان آفرید. این انتخاب اول خداست و از این روست که انسان ها لیاقت پیدا کردند تا مخاطب خدا باشند:(یا ایها الناس).

خداوند ازمیان انسان ها دست به انتخاب دومی زد و آنها مؤمنان هستند. مؤمنین مخاطبین خاص خدایند: یا أیُّها الّذینَ آمَنُوا؛ خداوند از میان انسان های مؤمن برگزیدگان دیگری هم دارد:

إِنَّ اللَّهَ اصْطَفی آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِیمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَی الْعالَمِینَ ⁽¹⁾

«خداوند آدم و نوح و خاندان ابراهیم و خاندان عمران را برجهانیان برتری داد.»

اما خداوند انتخاب چهارمی هم دارد: او از میان انبیاء، رسول خاتم صلی الله علیه و آله را برای خودش برگزید و از این رو او را ملقب به «مصطفی» نمود. حاصل آن که خدای سبحان از انسان ها مصطفی را و از زمین کعبه را برگزید.

آمرزش گناهان

یکی از اسرار عرفانی خانه خدا این است که کعبه جایگاه مغفرت است. خانه خدا گناهان انسان را پاک می کند و بشر را به سرمنزل مقصود نزدیک می سازد. گناه ربط و نسبتی با شیطان دارد. شیاطین رهزنان حقیقت اند، آنها لحظه به لحظه سر راه هدایت انسان کمین می کنند و برای او موانعی فراهم می کنند. اگر شهوت بر انسان غالب شد و گناه یا خطایی رخ داد، خداوند برای آن تمهید فراهم نموده است؛ تمهید خدا خانه خداست، چنان که این امر را نخستین بار به آدم علیه السلام نشان داد. توبه آدم در جوار خانه خدا پذیرفته شد.

وقتی حضرت آدم علیه السلام مرتکب خطا شد و خداوند او را به زمین فرستاد حضرت آدم علیه السلام به سوی خانه کعبه رفت و همان طور که دیده بود ملائکه دورِ عرش طواف می کنند، او نیز هفت مرتبه پیرامون خانه کعبه طواف نمود، سپس نزد مستجار توقف نمود و فریاد زد «رَبِّ اغْفِرْ لِی»، درپاسخ ندا آمد:

«یا آدَمُ قَدْ غَفَرَ اللَّهُ لکَ»

و حضرت آدم علیه السلام فرمود:

«یَا رَبِّ وَ لِذُرِّیَّتِی».

در پاسخ ندا آمد:

«یَا آدَمُ مَن باء بِذَنبِهِ مِن ذُرِّیَّتِکَ حَیثُ بُؤْتَ أنتَ بِذَنْبِکَ هَهُنا غَفَر اللَّهُ لَهُ»؛

«ای آدم! هر فردی از فرزندانت که مانند تو در خانه کعبه با اعتراف به گناهش به سوی خدا برگردد، خداوند او را می بخشد.» ⁽¹⁾

شفاعت زائر

کعبه دارای مقام شفاعت است و بندگان خدا را شفاعت می کند. در کتاب مستدرک از شیخ ابوالفتوح رازی حدیثی است ⁽²⁾که اساس آن به تورات برمی گردد:

«خداوند در روز قیامت هفتاد هزار ملک مبعوث می کند که همراه آنها زنجیرهایی از طلاست. آنها با این زنجیرها کعبه را به عرصات قیامت می آورند، در این لحظه ملکی به کعبه می گوید: ای کعبه خدا به بهشت وارد شو. کعبه پاسخ می دهد تا حاجت من داده نشود نمی روم. می گویند: حاجت تو چیست؟ می گوید:

شفاعت من درباره کسانی که اطراف من مدفونند قبول شود. خدا می گوید:

حاجتت روا شد. در این هنگام مردگان از قبرهایشان مبعوث شده، در حالی که صورت هایشان سفید و با احرام دور کعبه می چرخند و ندای لبیک سرمی دهند.

ملک می گوید: ای کعبة اللَّه، به بهشت وارد شو. کعبه پاسخ می دهد: تا حاجت من داده نشود نمی روم. می گویند: حاجت تو چیست؟ می گوید: پروردگارا! بندگان گنهکار تو از راه های دور با صورت های غبارآلود به سوی من می آیند و همراه خود اهل و اولاد و خانه های خود را می آورند، به دوستان و نزدیکان خود وعده دعا و زیارت می دهند، پروردگارا، شفاعت من را برای آنها قبول کن تا تحت حمایت من قرار گیرند. ملک می گوید: درمیان آنها کسانی اهل گناهان کبیره اند و بر گناه اصرار می ورزند. کعبه می گوید: من همانها را شفاعت کردم. خدا می گوید: شفاعت تو را پذیرفتم و حاجت تو روا شد. ملک می گوید: ای اهل کعبه

برخیزید. تمام حاجیان برمی خیزند در حالی که صورت هایشان سفید و گرداگرد کعبه طواف می کنند و ندا می دهند. لبیک. ملک می گوید ای کعبه خدا به بهشت وارد شو. در این حال کعبه به سمت بهشت می رود و این را ندا می دهد: «لَبَّیْکَ اللهُمَّ لَبَّیْک» و اهل او به دنبالش به سوی بهشت می روند.»

از این حدیث به دست می آید که از یک سو کعبه دارای مقام شفاعت است و از سوی دیگر هرکسی زائر کعبه باشد، روز قیامت در امان است، همچنین جایگاه بلند کعبه هم نزد خدا آشکار می شود.

نخستین خانه

کعبه اولین و قدیم ترین خانه روی زمین است. این مطلب مفاد آیه ای از قرآن است:

إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبارَکاً وَهُدیً لِلْعالَمِینَ ⁽¹⁾

«اول خانه ای که برای عبادت خلق بنا شد، همان خانه ایست که در مکه است که در آن برکت و هدایت است برای آدمیان.»

پرسشی است و آن اینکه کعبه اولین خانه است، به چه معناست؟ در این زمینه چندین احتمال وجود دارد:

شاید این، همان داستان دحوالارض باشد. براین اساس، کعبه اولین قطعه در زمین است که پیش از گسترش زمین آفریده شده است، لذا کعبه به لحاظ خلقت و آفرینش در عالم هستی اولین مخلوق زمینی خواهد بود.

احتمال دیگر این که مراد نخستین معبد روی زمین است، اولین خانه ای که فقط برای بندگی و راز و نیاز و نیایش با خدا مقرر شد، خانه خداست. خانه خدا قدیمی ترین معبد خداست. حضرت علی علیه السلام ذیل آیه به همین نکته اشاره دارد:

«پس از کعبه هم خانه هایی بود، ولی کعبه اولین خانه ای بود که برای پرستش

خداوند قرار داده شد.» ⁽¹⁾

احتمال سوم این که کعبه به لحاظ برکت، هدایت و امنیت اولین و قدیمی ترین خانه روی زمین است. از مولی الموحدین امیرمؤمنان علیه السلام درباره آیه پیش سئوال شد، امام علیه السلام فرمود:

«کعبه اولین خانه ای است که در آن برکت، هدایت، مقام ابراهیم و امنیت قرار داده شد.» ⁽²⁾

گرامی ترین و محبوب ترین خانه ها

خانه در روی زمین فراوان است، ولی در این میان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله چهار خانه را گرامی ترین و بخشنده ترین خانه های روی زمین برشمرده اند:

«کعبه، بیت المقدس، هر خانه ای که در آن قرآن قرائت شود و مساجد.» ⁽³⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله در حال طواف بود تا به رکن یمانی رسید، در این حال سر خود را به سمت کعبه بلند کرد و گفت:

«سپاس خدای را که تو را شرافت و عظمت بخشید و مرا به پیامبری برانگیخت و علی را امام قرارداد. خدایا بهترین بندگانت را به سوی آن رهنمون باش و آن را از بندگان بدِ خویش، دوربدار.» ⁽⁴⁾

زراره، صحابی بزرگوار امام محمد باقر علیه السلام درباره کعبه حدیثی نقل می کند، امام فرمود ⁽⁵⁾:

«خداوند هیچ خانه ای را بر روی زمین محبوب تر و گرامی تر و بخشنده تر از آن [اشاره فرمود به سوی کعبه] نیافریده است. از روزی که آسمان ها و زمین را آفرید، در کتاب خویش ماه های حرام را به خاطر حرمت آن حرام ساخته است، سه ماه پیاپی برای حج: شوال، ذی قعده و ذی حجه و یک ماه جدا برای عمره رجب است.»

آزمودن انسان ها

یکی از سنت های الهی نسبت به انسان ها این است که خداوند تک تک افراد بشر را می آزماید. به تعبیر دیگر «ابتلاء» یکی از قوانین خلقت است، تا سره از ناسره آشکار شود و خوب و بد انسان ها از هم تفکیک گردند. خداوند چنین مقدر فرمود تا کعبه محلی برای آزمودن انسان ها باشد. کعبه در سرزمینی است بی آب و علف، کوه های ناهموار، آفتاب سوزان، سرزمینی لم یزرع و راه های پرمشقت، اینها همگی دست به دست هم داده اند تا حج را دشوار کنند و خداوند به همین دلیل کعبه و حج را محل آزمایش انسان ها قرارداد. خدا خواسته است حج و رفتن به سوی کعبه(نظیر زیارت سیدالشهدا در کربلا) صعب و دشوار باشد تا بندگانش را مبتلا کند و وسیله آزمونی برای آنها فراهم شود.

حضرت علی علیه السلام فرمایشاتی در باب حج و زیارت خانه خدا دارند که در بعضی از آنها به مسأله شدائد و مشکلات حج گزاردن و زیارت خانه خدا اشاره ای دارد:

«أَ لَا تَرَوْنَ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ اخْتَبَرَ الْأَوَّلِینَ مِنْ لَدُنْ آدَمَ صلی الله علیه و آله إِلَی الآْخِرِینَ مِنْ هَذَا الْعَالَمِ بِأَحْجَارٍ لَا تَضُرُّ وَ لَا تَنْفَعُ وَ لَا تُبْصِرُ وَ لَا تَسْمَعُ فَجَعَلَهَا بَیْتَهُ الْحَرَامَ الَّذِی جَعَلَهُ لِلنَّاسِ قِیَاماً ثُمَّ وَضَعَهُ بِأَوْعَرِ بِقَاعِ الْأَرْضِ حَجَراً وَ أَقَلِّ نَتَائِقِ الدُّنْیَا مَدَراً وَ أَضْیَقِ بُطُونِ الْأَوْدِیَةِ قُطْراً بَیْنَ جِبَالٍ خَشِنَةٍ وَ رِمَالٍ دَمِثَةٍ وَ عُیُونٍ وَشِلَةٍ وَ قُرًی مُنْقَطِعَةٍ لَا یَزْکُو بِهَا خُفٌّ وَ لَا حَافِرٌ وَ لَا ظِلْفٌ ثُمَّ أَمَرَ آدَمَ علیه السلام وَ وَلَدَهُ أَنْ یَثْنُوا أَعْطَافَهُمْ نَحْوَهُ فَصَارَ مَثَابَةً لِمُنْتَجَعِ أَسْفَارِهِمْ وَ غَایَةً لِمُلْقَی

رِحَالِهِمْ تَهْوِی إِلَیْهِ ثِمَارُ الْأَفْئِدَةِ مِنْ مَفَاوِزِ قِفَارٍ سَحِیقَةٍ وَ مَهَاوِی فِجَاجٍ عَمِیقَةٍ وَ جَزَائِرِ بِحَارٍ مُنْقَطِعَةٍ ... وَ لَوْ کَانَ الْإِسَاسُ الْمَحْمُولُ عَلَیْهَا ...»؛ ⁽¹⁾

«مگر نمی بینید خداوند انسان ها را از آدم تا انسان های آخرین این جهان، با سنگ هایی که نه زیان می رسانند و نه نفع می بخشند، نه می بینند و نه می شنوند آزمایش نموده، این سنگ ها را خانه محترم خود قرار داده و آن را موجب پایداری و پابرجایی مردم گردانیده است. سپس آن را در پرسنگلاخ ترین مکان ها و بی گیاه ترین نقاط زمین و کم فاصله ترین دره ها قرار داد. درمیان کوه های خشن، رمل های فراوان، چشمه های کم آب و آبادی های از هم جدا و پرفاصله، که نه شتر و نه اسب و گاو و گوسفند، هیچ کدام در آن به راحتی زندگی نمی کنند و سپس آدم و فرزندانش را فرمان داد که به آن سو توجه کنند و آن را مرکز تجمع و سرمنزل مقصود و باراندازشان گردانید تا افراد از اعمال قلب به سرعت از میان فلات و دشت های دور به آنجا روی آورند و اگر پی و بنیان خانه کعبه و سنگ هایی که در بنای آن به کار رفته، از زمرد سبز و یاقوت سرخ و نور و روشنایی بود، شک و تردید دیرتر در سینه های(ظاهربینان) رخنه می کرد و کوشش ابلیس بر قلب ها کمتر اثر می گذاشت و وسوسه های پنهانی از مردم منتفی می گشت.

اما خداوند بندگانش را با انواع شدائد می آزماید و با انواع مشکلات دعوت به عبادت می کند و به اقسام گرفتاری ها مبتلا می نماید تا تکبر را از قلب هایشان خارج سازد و خضوع و آرامش را در آنها جایگزین نماید. باب های فضل و رحمتش را به رویشان بگشاید و وسایل عفو خویش را به آسانی در اختیارشان قرار دهد.»

تبرک به پرده کعبه

اشاره

می گویند ⁽²⁾اولین کسی که بنای بیت را گذاشت و اولین کسی که پوششی از مو بر آن