مشخصات کتاب

سرشناسه : ضیاءآبادی محمد، ۱۳۰۹ -

عنوان و نام پدیدآور : حج برنامه تکامل تالیف محمد ضیاءآبادی

مشخصات نشر : تهران : موسسه بنیاد خیریه الزهرا سلام الله علیها ۱۳۸۸.

مشخصات ظاهری : شانزده، ۴۲۲ ص.

فروست : سلسله مباحث اعتقادی؛ ۸.

شابک : ۲۲۰۰۰ ریال(چاپ دوم) 978-964-2773-70-1

وضعیت فهرست نویسی : برون سپاری

یادداشت : چاپ قبلی: موسسه بنیاد خیریه الزهرا سلام الله علیها، ۱۳۸۶(بدون فروست).

یادداشت : کتاب حاضر در سالهای مختلف توسط ناشران متفاوت منتشر شده است .

یادداشت : چاپ دوم.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس

یادداشت : نمایه.

موضوع : حج

موضوع : حج -- احادیث

موضوع : حج -- جنبه های قرآنی

رده بندی کنگره : BP۱۸۸/۸/ض۹ح۳ ۱۳۸۸

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۵۷

شماره کتابشناسی ملی : ۲۵۶۴۶۰۳

اشاره

مقدمه ناشر

افراد بشر با توجه به عمر کوتاه خود، فرصت زیادی برای آزمون و خطا ندارند، از این رو باید بهترین و کوتاه ترین راه را برای رسیدن به سعادت و خوشبختی انتخاب کنند.

خداوند متعال از چنین راهی بهصراط مستقیم تعبیر کرده و می فرماید:

وَ أَنَّ هذا صِراطِی مُسْتَقِیماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبِیلِهِ. ⁽¹⁾1

کسانی که در این راه قرار می گیرند، برای آن که به بیراهه نروند و دچار سردرگمی و اضطراب نشوند، باید از پیشوایانی پیروی کنند که به دستور خداوند، هدایت و راهنمایی بشر را بر عهده گرفته، از کوتاه ترین راه و با بهترین شیوه، مردم را به مطلوب می رسانند.

وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَ أَوْحَیْنا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْراتِ وَ إِقامَ الصَّلاةِ وَ إِیتاءَ الزَّکاةِ وَ کانُوا لَنا عابِدِینَ. ⁽²⁾2

خداوند از مؤمنان خواسته است تا از رهبرانی پیروی کرده و آنان را به پیشوایی خود برگزینند که پاک و پاکیزه اند، ⁽³⁾3 به مردم دروغ نمی گویند ⁽⁴⁾4 و دلسوز مردم اند. ⁽⁵⁾5 در قرآن می فرماید:

أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی اْلأَمْرِ مِنْکُمْ ⁽¹⁾1

در زیارت جامعه هم می خوانیم:مَنْ أَتَاکُمْ نَجَا وَمَنْ لَمْ یَأْتِکُمْ هَلَک ⁽²⁾2.

پیمودنصراط مستقیم نیاز به شناخت مجموعه قوانین و مقرراتی دارد که از آن، در قرآن کریم با ناماسلام یاد شده است.

إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ اْلإِسْلامُ. ⁽³⁾3

و اسلام نیز ارکانی دارد که حج یکی از آنها است:

بُنِیَ الإِسْلامُ عَلَی خَمْسٍ، عَلَی الصَّلاةِ وَالزَّکَاةِ وَالصَّوْمِ وَالْحَجِّ وَالْوَلایَة. ⁽⁴⁾4

حج گزاران پیش از رفتن به این سفر نورانی از یک سو وظیفه دارند با مناسک حج آشنا شوند تا آن را صحیح و درست انجام دهند و از سوی دیگر نسبت به اسرار و معارف حج شناخت پیدا کنند تا به باطن و روح حج دست یابند.

انجام دادن درست این فریضه، تکلیف را از دوش انسان بر می دارد و دستیابی به روح و باطن حج زمینه ساز تکامل انسان می شود، در کتب لغت آمده است:حَجَّ فلانٌ أی افْلحَ فلانٌ؛انجام حج یعنی رستگاری و فلاح.

حج چشمه جوشان و زلالی است که جویندگان حق و فضیلت، اگر خود را در آنجا شستشو دهند، همچون روزی که از مادر متولد شده اند از گناه پاک و پاکیزه می شوند.

علما و دانشمندان و فقهای بزرگوار، هرکدام به سهم خود کوشیده اند تا مسلمانان را با ابعاد گوناگون حج آشنا کنند و راه را برای بهره وری بیشتر آنان هموار سازند. برخی

مناسک حج نوشته اند تا مردم را در صحیح و درست انجام دادن اعمال یاری دهند و برخی دیگر به بیان اسرار و معارف این مناسک نورانی پرداخته اند تا تشنگان معارف اسلامی را سیراب و آنها را در پیمودن مسیر کمال راهنمایی کنند.

استاد ارجمند حضرت آیةاللَّه آقای حاج سید محمّد ضیاءآبادی- دامت توفیقاته- از جمله عالمانی هستند که با تألیف کتابحج برنامه تکامل کوشیده اند مناسک معنوی حج را تبیین کنند تا زائران بیت اللَّه الحرام با معرفت و بصیرت در این مسیر طیّ طریق کرده، راه نجات را بیابند و در پایان پاک و پاکیزه و مهذّب به میهن خویش برگردند.

کتاب یادشده بارها چاپ و مورد استقبال جویندگان حقیقت قرار گرفته است. لیکن از آنجا که این کتاب در فضای گذشته و قبل از انقلاب به رشته تحریر درآمده بود و هم اکنون حج جمهوری اسلامی ایران با گذشته تفاوت های بسیار زیادی پیدا کرده است، لذا با کسب اجازه از معظم له و برای بهره برداری بیشتر حجاج بیت اللَّه الحرام، اقدام به تلخیص کتاب نموده، برخی مطالب غیر ضروری حذف و با ویرایش جدید به شکل کنونی آماده شد که خوشبختانه تأیید و تشویق ایشان را نیز به همراه داشت.

امید است خوانندگان عزیز، با خواندن این کتاب ارزشمند، با آمادگی بیشتری راهی دیار وحی شوند و به مناسک معنوی حج نیز با همان دقت و وسواسی که در انجام درست حج دارند بنگرند و در نتیجه با انجام حجی صحیح و کامل به تمامی اهداف این سفر معنوی و روحانی دست یابند ان شاء اللَّه.

معاون آموزش و پژوهش

بعثه مقام معظم رهبری

18 شعبان المعظم 1426 ه. ق.

1/ 6/ 1384 ه. ش.

بسمه تعالی

حضور مبارک حضرت حجةالاسلام والمسلمین آقای قاضی عسکر دام عزه الشریف

با سلام و عرض تشکر از عنایاتی که درباره تلخیص کتاب حج ابراز فرمودید، معروض می دارد از هر جهت شایسته تقدیر است. هرچند این حقیر دوست داشتم بعضی از قسمت ها برداشته نشود ولی نخواستم از نظر جناب عالی تخطّی کرده باشم و شاید هم صلاح در همان باشد که اعمال فرموده اید و البته قطعی است که در مقدمه اشاره به تلخیص شدن اصل کتاب خواهید فرمود. سلامت و سعادت دارین برای حضرت عالی از خداوند متعال مسألت دارم.

ملتمس دعا، سیّد محمّد ضیاءآبادی

مقدمه مؤلّف

الْحَمْدُ للَّهِ الَّذی جَعَلَ الْبَیْتَ مَثابَةً لِلنّاسِ وَامْناً وَصَلّی اللَّهُ عَلی مُحَمَّدٍ رَسُولِهِ الْمُصْطَفی الَّذی ارْسَلَهُ اللَّهُ شاهِداً وَمُبَشّراً وَنَذِیراً وَداعِیاً الَی اللَّهِ بِاذْنِهِ وَسِراجاً مُنِیراً. وَعَلی اهْلِ بَیْتِهِ الَّذِینَ اذْهَبَ اللَّهُ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَطَهِّرْهُمْ تَطْهِیراً.

در این دنیای یغماگر مادّی که آشکارا سرمایه های معنوی بشر به تاراج می رود، سجایای کریمه و فضایل عالی روحی، ارزش خود را از دست داده است و کم کم از صفحه حیات آدمیان برچیده می شود.

طبیعی است که در این اوضاع و احوال، زندگی برای انسان های آزاده و زنده دل، مانند تنفّس در هوای آلوده و متعفّن، بسیار رنج آور و دشوار است. بنابراین، آنها دائماً مترصّدند، تا از میان نعره های مشمئزکننده دنیاپرستان، ندایی لطیف و روحانی برخیزد و دعوتی ربّانی و آسمانی به گوششان برسد و خستگی را از جانشان بردارد و غبار افسردگی را از چهره قلبشان بزداید و در عالمی ماورای این عالم کسالت بار، سیرشان بدهد و از آب حیات انس با حقّ و اولیای حق، سیرابشان سازد.

آن ندا، ندای حجّ است و آن دعوت، دعوت ابراهیم خلیل است؛ دعوتی که هر سال، به هنگام رسیدن موسم حج، در میان مسلمانان هیجانی عجیب به وجود می آورد و جنبش و اهتزازی خارق العاده در قلوب و ارواح زنده دلان می افکند. آنان با مجذوبیّتی حیرت آور از جا کنده می شوند و رو به کعبه و خانه معبود می شتابند و با فریادلبّیک، اللَّهُمَّ لَبّیک فضای مکّه را پر می کنند. سر و پا برهنه و دل از علایق مادّی شسته، خود را به پای دیوار خانه محبوب می رسانند و آن را چون جان شیرین در بغل می گیرند و با اشتیاقی زایدالوصف، بر گرد آن می چرخند و

زمزمه های عاشقانه و شورانگیز از عمق جان سر می دهند و دردهای درونی خود را با خالق مهربان در میان می گذارند و با گوش دل، پذیرش ها و نوازش های کریمانهربّ البیت را می شنوند و با روحی سرشار از نشاط و بهجت معنوی بر می گردند.

حقّاً کعبه، در این دنیای پرطوفان، پناهگاه معنوی انسان است.

زنده دلانی که از فریادهای جان فرسای زندگی ماشینی به ستوه آمده اند و آهنگ های ملال انگیز سود و زیان مادّی پول پرستان، ملولشان ساخته و از تأمین حیات سعادتمندانه برای خود و دیگران، مأیوس شده اند، با پناهندگی به کعبه، آن چنان رَوح و راحت جان می یابند و آرام می شوند که تمام مشکلات و مصائب، در نظرشان آسان می نماید و راه های پرسنگلاخ زندگی، پیش پایشان هموار می گردد و با قلبی مطمئن و سینه ای گشاده در اثر اتّکا به قدرت لایزال الهی، برای مبارزه با سختی های حیات و به وجود آوردن زندگی انسانی، آماده می شوند.

البته، نیل به آثار حیات بخش اعمال عبادی عموماً و عمل حجّ خصوصاً، مشروط به این است که به دقایق و اسرار این دستورات عظیم آسمانی توجّه کامل بشود؛ وگرنه بسیار روشن است که صورت عاری از روح، آن نتایج عالی انسانی و اجتماعی را نخواهد داد.

و به طور قطع، قسمت عمده محرومیّت ما مسلمانان، از آثار فوق العاده عظیم دستورات دینی خود، معلول بی توجهی به روح قوانین الهی و اکتفا به صورت ظاهر آنهاست.

مردمی را می بینیم که مکّه می روند و عمره و حج بجا می آورند و ظواهر اعمال و مناسک را هم به خوبی می دانند، اما نه انقلابی در اخلاق و تکامل نفس و ترقّی روح و ارتباط با خدا در آنان حاصل می شود، و نه از نظر روابط اجتماعی و حفظ حقوق بشری، خود را مضبوط و منظّم می سازند.

بعضی از مردمی که به عزم زیارت بیت اللَّه و امتثال فرمان عظیم خدا، به جنب وجوش می افتند و مقدّمات سفر را فراهم می سازند، از کوچک ترین اشیای مورد حاجت در سفر، غفلت نمی کنند؛ از وسایل خواب و خوراک و پوشاک و ساک های بزرگ و کوچک برای حمل سوغاتی گرفته تا یادگرفتن مناسک حجّ و مسائل مربوط به احرام و طواف و سعی و رمی و سایر اعمال ظاهری که همه را با جدّ و اهتمام کامل، تهیّه و تحصیل می کنند، امّا از نظر درک روح حجّ و شناختن هدف و مقصود از این سیر و سفر الهی، چنان در حال غفلت و بی خبری می روند و بر می گردند که اصلًا حرفی از آن به میان نمی آورند و سؤالی نمی پرسند و برنامه ای نمی گذارند و احساس کمبودی

نمی کنند. گویی اصلًا شناختن آن حقایق و صورت خارجی دادن به آن مقاصد، در مرکز قلب و صحنه عمل، جزء برنامه اسلامی نیست و هیچ گونه دخالتی در امور آنها ندارد.

گویا تنها چیزی که از آنها خواسته اند، همین است که دو قطعه حوله بر خود بپوشند و کلمه لبّیک به زبان جاری کنند و چند بار گرد بیت بچرخند و بین صفا و مروه گردش کنند و در منی سر بتراشند و گوسفندی بکشند و سنگریزه هایی به ستون های بیابان منی بزنند و بعد برگردند و والسلام!

پس معلوم می شود که آنها روح حج را درک نکرده اند و هدف و معنای کار خود را نشناخته اند، و در نتیجه به این چنین تضادّ و تناقضی در عمل مبتلا شده اند.

بنابراین چاره ای نیست جز این که خود را به فراگیری و فهم مقصدها و هدف های انسانی و حیاتی برنامه های حکیمانه آسمانی، موظف بدانیم و در این راه، از خود سعی بلیغ و اهتمام کافی نشان بدهیم و از امام سیّد السّاجدین علیه السلام، به خاطر داشته باشیم که ضمن تشریح مقاصد عالی اعمال حج، از مردی که اعمال حجّ بجا آورده بود، سؤال فرمود:آیا در حین انجام آن عمل و این عمل، متوجّه معنی و مقصد کار بودی؟

آیا به هنگام خلع لباس از تن و پوشیدن جامه احرام و گفتن لبّیک، عزم خلع لباس گناه از روح و پوشیدن جامه تقوا و پرهیز را در دل داشتی؟ همچنین در طواف و سعی و وقوف در عرفات و مشعر و رمی جِمار و بیتوته در منی و تراشیدن سر و کشتن قربانی، چنین و چنان بودی؟

او در جواب تمام سؤالات امام علیه السلام می گفت:نه، این چنین که شما می فرمایید نبودم.

امام علیه السلام در پایان سخن فرمود:

فَما وَصَلْتَ مِنی وَلا رَمَیْتَ الْجِمارَ، وَلا حَلَقْتَ رَأْسَکَ، وَلا ادَّیْتَ نُسُکَکَ وَلا صَلَّیْتَ فِی مَسْجِدِ الْخَیْفِ، وَلا طُفْتَ طَوافَ الْافاضَةِ وَلا تَقَرَّبْتَ، ارْجِعْ فَانَّکَ لَمْ تَحُجَّ. ⁽¹⁾1

خلاصه مضمون آن که، این اعمال را چون به قصد تحقّق دادن به این مقاصد انجام نداده ای، در حقیقت کاری نکرده ای و حجّی بجا نیاورده ای. یعنی آن آثار عظیم اخلاقی و اجتماعی که باید از این اعمال به دست آید، نمی آید و آن درجات عالی روحی که باید تحصیل شود، نمی شود؛ وگرنه مسلّم است که موجب اسقاط تکلیف ظاهری می شود.

بنابراین، وظیفه هر مسلمان است که وقتی عزم حجّ و زیارت بیت محرّم کرده علاوه بر فراگرفتن آداب ظاهری این عبادت بزرگ- که در رسایل عملیّه مخصوص مناسک حج مضبوط است- توجّه کاملی نیز به شناخت دقایق و مقاصد باطنی آن آداب و اعمال کند تا رکن اصیل اسلام ⁽¹⁾1

در ظاهر و باطن وجودش تحقّق یابد و حقیقت حجّ و زیارت خدا در سرّ ضمیرش زنده شود و به راستی، خانه قلبش، خانه خدا و بیت الذّکر گردد.

فَاذا قَضَیْتُمْ مَناسِکَکُمْ فَاذْکُرُوا اللَّهَ کَذِکْرِکُمْ آبائَکُمْ أوْ اشَدَّ ذِکْراً. ⁽²⁾2

پس از فراغت از انجام مناسک حج، آن چنان به یاد خدا باشید که به یاد پدرانتان هستید، و بلکه بیش از پدرانتان، یاد خدا کنید (و او را در خلوت دل جا بدهید).

از این نظر، دیرزمانی بود می اندیشیدم که مقاله ای کوتاه با خواست خدا در این باب، به رشته تحریر درآورم، و آنچه را با فهم قاصر خود، در این زمینه، از آیات قرآن کریم و روایات رسول اکرم صلی الله علیه و آله وائمّه معصومین علیهم السلام وبیانات آقایان علما و بزرگان دین، به دست آورده ام، به صورت مجموعه مختصری، به عنوان ارمغان سفر، تقدیم حجّاج بیت محرّم کنم، که ان شاء اللَّه و به فضل و عنایت پروردگار، در این سفرِ سعادت ثمر، همراه زوّار خانه خدا، رفیقی منبّه و مونسی مذکّر باشد.

به امید آن که بهره ای از ثواب آن اعمال و احوال ملکوتی، در آن مواقف و شعائر الهی، عاید این حقیر فقیر نیز بگردد.

وللَّه الحمد که موفّقم فرمود و این اثر کوچک، به این صورت مشهود درآمد و همچون ران ملخی از موری ناتوان به درگاه سلیمان، تقدیم آستان اقدس حضرت ولیّ اللَّه اعظم، امام زمان، ارواحنا له الفدا گردید و یُرجی من کرمه المنّ بالقبول. فان الهدایا علی مقدار مُهدیها.

سید محمد ضیاءآبادی

بخش اول سرّ تشریع عبادت

اشاره

1- گوشه ای از اسرار تشریع عبادت.

2- عبادات از نظر اثرگذاری روحی مختلفند.

3- عمل زنده و با روح منظور است

4- حجّ بی روح، آثار زنده نخواهد داشت.

گوشه ای از اسرار تشریع عبادت

غرض از تشریع عبادت، توجه دادن انسان به موقف خاصّ و ممتازی است که در عالم هستی دارد و آن، شناخت مبدأ و آفریدگار جهان، به کمال مطلق است، و سپس حرکت و سیر روحی به سوی او، و ریختن همه گونه آلودگی های مادّی از نواحی وجود و تشدید جوهر نفس و منوّر شدن به نور حق است، و بالمآل، استغراق در فرح و سرور و بهجت بی پایان، از نیل به قرب جوار خدا که جمال مطلق و کمال بی حدّ است.

لازمه حتمی این توجّه، کوچک دیدن لذّات دنیا در جنب لذّت انس با خدا و قهراً بی اعتنا شدن نسبت به آنها و بی تفاوت بودن در اقبال و ادبار دنیا است که قرآن کریم می فرماید:

لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ وَلا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ. ⁽¹⁾1

این به خاطر آن است که برای آنچه از دست داده اید تأسف نخورید، و به آنچه به شما داده شده، دلبسته و شادمان نباشید.

هر چیز که در حیّز امکان دیدم با او همه هیچ بود و بی او همه هیچ

همه هیچند، هیچ، اوست که اوست چون همه هست ها، ز هستی اوست

و این همان فضیلت عالی زهد و انقطاع از دنیاست که مولود نور عرفان و توجّه کامل انسان، به عالم بالاست.

این که می بینیم، فساد اخلاق و عمل، دنیا را گرفته و جامعه بشر، در تنگنای زندگی حیوانی، به فشار افتاده و راه نجات، از هر طرف بر او مسدود شده است. برای همین است که انسان، پی به موقف خاصّ خود نبرده و خود را نشناخته و از مسیر عبادت و خداجویی- که وظیفه ای مخصوص به اوست- منحرف شده است و در لجنزار مادّه پرستی به تعب افتاده و کارش به فضاحت کشیده است.

عبادات از نظر اثرگذاری روحی مختلفند

سالکان طریق عبودیت و بندگی معتقدند که عبادات، از نظر خاصیت اثرگذاری در روح و تکمیل نفس، مختلفند1.

بعضی، اثر تطهیر و تخلیه دارند و بعضی، موجب تزیین و تحلیه جان می شوند.

برخی، از فضای روح بشر رفع ظلمت می کنند و بعضی، نور و صفا جلب می نمایند.

مثلًا، انفاقات و صدقات، از زکات و خمس و کفّارات و مظالم و خلاصه، ادای حقوق مالی، اثرش، تطهیر قلب از پلیدی و آلودگی حبّ مال است که می فرماید:

خُذ مِنْ امْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَکّیهِمْ بِها. ⁽²⁾2

از اموال آنها صدقه ای بگیر، تا به وسیله آن، آنها را پاک سازی و پرورش دهی.

و روزه گرفتن، مایه تقویت اراده و نیروی مقاومت در مقابل تمایلات نفسانی و تحصیل ملکه تقوا و مصونیت از غلبه شهوات است.

یا ایُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصّیامُ کَما کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ ⁽³⁾3.

ای افرادی که ایمان آورده اید، روزه بر شما نوشته شده، همان گونه که بر کسانی که قبل از شما بودند، نوشته شد، تا پرهیزگار شوید.

خاصیت نماز، تنویر جان آدمی به نور ذکر و مناجات با خدا و مقابل گشتن صفحه روح، با اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَاْلأَرْضِ ⁽¹⁾1

است که می فرماید:

اقِمِ الصَّلوةَ لِذِکْری. ⁽²⁾2

نماز را برای یاد من به پادار.

اما امتیاز عبادت حجّ، در میان انواع عبادات، این است که جامع الامرین است. هم خاصیّت تطهیر دارد و هم مایه تزیین است. هم رفع ظلمت حبّ مال از دل می کند و هم نورانیّت ذکر و انس با خدا می آورد.

در حج، انفاق مال، دور افتادن از اهل و عیال، جدا شدن از آسایش الفت گرفته در وطن، تعطیل کردن کسب و کار و مشاغل زندگی مادّی، تحمّل رنج سفر، معاشرت با افراد بدخو، و احیاناً تشنگی ها و آفتاب زدگی ها و بی خوابی ها و انجام اعمال نامأنوسی که طبع نمی پسندد و عقل سطحی فایده ای در آن نمی بیند، مانند سنگ زدن به ستون های بیابان منی و هروله کردن و از لباس معمولی خود، در آمدن و سرتراشیدن و امثال اینها، در پاک کردن دل انسان از پلیدی کبر و نخوت و خودخواهی و رام ساختن گردنکشان و خاضع کردن نافرمانان، فوق العاده مؤثّر است، و این، نمونه ای از خصیصه طهارت بخشی حج است.

اما جنبه تزیین و تحلیه حج، همان صفات فاضله روحی و اخلاقی است که در شخص حاجّ، به وجود می آید. نیز، آثار درخشان سیادت آفرینی که در جامعه مسلمین بارز می شود و امّت اسلامی را، حاکم بر جمیع ملل عالم می گرداند.

به خواست خدا، در مباحث آینده به شرح قسمت هایی از منافع و فواید روحی و اجتماعی این عبادت بزرگ، می پردازیم و گوشه ای از اسرار و رموز فوق حدّ احصای

این سفر پر از عجایب معنوی را، به قدر استعداد ضعیف و درک قاصر خود نشان می دهیم و از فضل خدا و عنایت ولیّ اعظمش مدد می خواهیم.

عمل زنده و با روح، منظور است

البتّه، ما آن حجّ و آن عبادتی را منشأ این همه آثار عظیم حیاتی معرّفی می کنیم که دارای روح و مغز باشد و با توجّه به دقایق و لطایف الهام بخش معنوی انجام شود؛ وگرنه هرگز نباید متوقّع باشیم که یک سلسله اعمال خشک و تشریفات عاری از حقیقت، خلّاق سعادت باشد و آفریننده عزّ و شرف گردد.

انَّ فِی ذلِکَ لَذِکْری لِمَنْ کانَ لَهُ قَلْبٌ اوْ أَلْقَی السَّمْعَ وَهُوَ شَهیدٌ. ⁽¹⁾1

به حقیقت، آن کس می تواند از برکات حقایق دینی برخوردار شود که صاحبدلی فهمنده یا مستمعی حاضر القلب باشد.

بلی، مایه تأسّف است که برخی از مردمی که به مکّه می روند، نه خود دارای فکری رشید و قلبی درّاک هستند و نه هنگام استماع حقایق از اهلش، حاضر القلبند قلبشان همراه گوششان نیست تا در مقام درک معنی و سرّ کار خود برآیند و مناسکی زنده و با روح، انجام بدهند، بلکه به همین مقدار که صورت ظاهر اعمال را، با شتابزدگی بجاآورند و از حال احرام و محدودیّت، خارج شوند و سپس با فکری آسوده و خاطری آرام، به تماشا و عکس برداری از مناظر و خرید اجناس سوغاتی یا تجارتی بپردازند، به همین مقدار، دلخوش می شوند و کار خود را، تمام شده و تکلیف حج را، به پایان رسیده می دانند و به زعم خود، هدف عالی قرآن را که می فرماید:

لِیَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُم. ⁽²⁾2

به حج بیایند و منافع خود را مشاهده کنند.

کاملًا به دست آورده اند و همچون روزی که از مادر تولّد یافته اند، پاک و مطهّر به خانه بر می گردند.

حجّ بی روح، آثار زنده نخواهد داشت

مسلّماً حجّ مرده و بی روح، حجّی نیست که بتواند از نظر فردی، خانه دل را، از رذایل تطهیر کند و به فضایل بیاراید و انسانی روحانی و الهی بسازد.

و نیز حجّی نیست که از نظر اجتماعی، عزّ و شرف به جامعه مسلمین بخشد و با ایجاد وحدت کلمه و تألیف قلوب، از شوکت اعدای دین بکاهد و امّت اسلامی را به سیادت و حاکمیّت جهانی برساند.

شاهد روشن بر عقیم بودن حجّ مسلمین در اعصار کنونی، همین است که می بینیم هر سال، این وظیفه بزرگ دینی با شکوه تمام انجام می شود و کنگره عظیم اسلامی، با صورتی کاملًا جالب و چشمگیر و پر سروصدا، تشکیل می گردد و پایان می یابد، ولی مع الاسف، محصولی نمی دهد و آثار درخشانطهارت فرد و سیادت امت که در کتاب و سنّت، از نتایج حتمی و قطعی حج به حساب می آید، مشهود نمی شود.

بخش دوم آثار اجتماعی حج

اشاره

1- حج، تراکم قوای متکثّره در نقطه واحده است.

2- کعبه، ضامن بقای جامعه بشری است.

3- کعبه، پناهگاه جامعه انسانی و خانه امن بشر است.

4- حج، حقّ واجب خدا بر انسان است.

5- حج، مایه قوّت دین است.

6- کعبه، عَلم و نشانه اسلام است.

7- حج، نابودکننده فقر و عصیان اجتماعی است.

8- تعطیل حج، مستلزم تسلط کفار بر مسلمین است.

9- هیچ عمل صالحی جای حج را نمی گیرد.

10- آثار درخشان حج در جوامع مسلمانان، کجاست؟

1- حج، تراکم قوای متکثّره در نقطه واحده است

اشاره

وَاذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجالًا وَعَلی کُلِّ ضامِرٍ یَأْتِینَ مِنْ کُلّ فَجّ عَمِیقٍ لِیَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَیَذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِی ایَّامٍ مَعْلُوماتٍ ⁽¹⁾1.

مردم را دعوت عمومی به حج کن تا پیاده و سواره بر مرکب های لاغر از هر راه دوری به سوی تو بیایند، تا شاهد منافع گوناگون خویش در این برنامه حیات بخش باشند، و در ایام معیّنی نام خدا را ببرند.

کلمه منافع، شامل انواع خیرات و مصالح، از مادّی و معنوی و دنیایی و آخرتی است و نشان می دهد که اجتماع عظیم امم و اقوام اسلامی در مجمع واحد، مانند دریایی است که از به هم پیوستن نهرها و رودهای بزرگ و کوچک، به وجود آمده باشد.

در نتیجه اتّحاد افکار و ائتلاف قلوب که مولود وحدت عقیده و توحید در عمل است، همه یک خدا را می پرستند؛ امّت یک پیغمبرند؛ معتقد به یک کتابند؛ همه در صف واحد رو به یک قبله می ایستند و دوش به دوش هم، بر گرد یک مرکز می چرخند و همه، یک برنامه و یک مسیر و یک هدف دارند.

این چنین وحدت در فکر و عمل، به طور قطع جمعیت ها را فشرده و متراکم می سازد و نیرویی شکننده و قهّار تولید می کند که کوه ها را از جا می کند و کوبنده ترین

قدرت های مخالف را از پا در می آورد و هر نقشه خائنانه ای را نقش بر آب می سازد و با اجرای قوانین متقن آسمانی و تحکیم مبانی عدل اجتماعی، یک زندگی سراسر سعادت و رضایت، توأم با عزّت و سیادت جهانی، به وجود می آورد.

غرض ز انجمن و اجتماع، جمع قواست چرا که قطره چو شد متّصل به هم، دریاست

ز قطره هیچ نیاید، ولی چو دریا گشت محیط گردد و از وی نهنگ خواهد خاست

ز فرد فرد، محال است کارهای بزرگ ولی ز جمع، توان خواست هر چه خواهی خواست

بی تردید تنها وسیله برای حلّ مشکلات زندگی، تعاون اجتماعی است؛ و تنها راه برای ایجاد تعاون، حس تفاهم میان افراد و اقوام است و عالی ترین عامل حسن تفاهم، تعالیم حقّه دینی است که تمام فاصله ها را از بین می برد و دل ها را به هم نزدیک می کند و شرق و غرب را به هم می پیوندد و سیاه و سفید، عرب و عجم، ترک و هندو، همه را با هم برادر و همدرد و شریک غم می گرداند و می گوید:

ایُّهَا النَّاسُ، انَّ رَبَّکُمْ واحِدٌ، وَانَّ اباکُمْ واحدٌ، کُلُّکُمْ لِآدَمَ، وَآدَمُ مِنْ تُرابٍ انَّ اکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ اتقیکُمْ ⁽¹⁾1 وَلَیْسَ لِعَرَبیّ عَلی عَجَمیّ فَضْلٌ الّا بِالتَّقْوی ⁽²⁾2.

مردم! پروردگار همه شما یکی است و پدر همه شما (آدمیان) یکی. همه از آدمید و آدم، از خاک است. به حقیقت، هر که در میان شما باتقواتر است، او در پیشگاه خدا گرامی تر است. عرب را بر عجم فضیلتی نیست، مگر به ملاک تقوا.

و می گوید:

الْمُؤْمِنُونَ اخْوَةٌ تَتَکافَؤُدِمائُهُمْ وَهُمْ یَدٌ عَلی مَنْ سِواهُمْ یَسْعی بِذِمَّتِهِمْ ادْناهُمْ ⁽³⁾3.

اهل ایمان، با هم برادرند. خون های آنها ارزش مساوی دارند. همه با هم در حکم یک دست و قدرت واحدی در مقابل بیگانه اند. پیمان کوچک ترین فردشان از نظر ارزش و احترام، در حکم پیمان عموم مسلمین است و وفای به آن پیمان بر همگی لازم است.

دعوت به حج، دعوت به توحید قواست

آری، قرآن می فرماید: ای پیغمبر (ابراهیم علیه السلام) اعلان دعوت حج کن، تا بیایند و کانون وحدت و اتّحاد اسلامی را، در خانه توحید ببینند و آشکارا تمرکز قوای متکثّر و تراکم نیروهای پراکنده را در نقطه ای واحد، در اثر یک دعوت آسمانی، از نزدیک مشاهده کنند.

لِیَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُم ⁽¹⁾1

بیایند تا آثار شگرف و اعجازآمیز برنامه حج، مشهودشان شود و باور کنند که چه منافع سرشار و بهره های عظیمی در جهات و جوانب مختلف زندگی، از طهارت روح و تهذیب اخلاق و تنظیم امور اقتصاد و سیاست و تحکیم اساس سیادت در سطح وسیع جهانی، بر اثر اجتماع و اتّحاد و طواف بر محوراللَّه نصیبشان می شود.

حج، سیر ارتقای انسان به سوی عالم بالاست

همچنین ببینند که از نظر سیر و سلوک باطنی و تقرّب به عالم قدس ربوبی، چه منافع عالی تری عاید انسان می شود.

نور هدایت الهی، بر دل های مستعدّ و قابل می تابد و آنها را از خاکدان طبیعت، بالا می کشد و منقطع از شواغل مادّی می سازد و اهلیّت انس با خدا و دلبستگی به خدا، در آدمی پدید می آید و با بیرون آمدن از لباس و گفتن لبّیک و چرخیدن بر گرد بیت و کشتن قربانی و دیگر اعمال، سیر تکاملی نفس و عروج روحانی قلب را نشان می دهد.

خدا می داند، چه دل های از خدا رمیده ای، در این بقعه مبارک، با خدا مأنوس شده اند و چه گمراهانی، از برکت این بیت شریف به راه آمده اند و انسان های صالح بهشتی شده اند و چه جان های آلوده و سیاهی، در این جا پاک و منوّر گردیده اند. ولذا خدا، در توصیف این خانه می فرماید:

مُبارَکاً وَهُدَیً لِلْعالَمِینَ. ⁽¹⁾1

موجب برکت و هدایت جهانیان است.

جاذبیّت کعبه، خارق العاده است

در آیه مورد بحث، چنان که ملاحظه می فرمایید، جمله یَأْتُوکَ رِجالًا وَعَلی کُلّ ضامِرٍ یَأْتِینَ مِنْ کُلّ فَجّ عَمِیق ⁽²⁾2

، جواب است برای جمله وأَذّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجّ ⁽³⁾3، و این، می فهماند که آن اعلام آسمانی و ندای الهی که به امر خدا، از حلقوم حضرت ابراهیم علیه السلام در عالم پخش شد و سپس، آن دعوت با بعثت حضرت خاتم النبیّین صلی الله علیه و آله تجدید و مؤکّد شد، آن چنان اثر گذاشت و کشش و جذبه ای خارق العاده در کعبه نهاد که با خاصیّت مغناطیسی عجیبی، از اقطار و اکناف عالم، مادّه های قابل و مستعد را به سوی خود جذب می کند. ⁽⁴⁾4

موسم حج که می شود، جنبش و اهتزازی عجیب، در زوایای مختلف عالم، به وجود می آید و سیل جمعیت، به سوی کعبه سرازیر می شود. مردم از راه های هوایی و دریایی و خشکی یَأْتُوکَ رِجالًا وَعَلی کُلّ ضامِرٍ یَأتِینَ مِنْ کُلّ فَجّ عَمِیقٍ ⁽⁵⁾5، سواره و پیاده و چه بسا با مرکب های ضعیف و لاغر و ناتوان، حتّی از نقاط واقع در درّه های عمیق و کوهستان، رو به مکّه می آورند؛ در حالی که نه تهدیدی در کار است و نه تطمیعی. نه تبلیغی می شوند و نه عوامل محرّک دیگری می بینند.

آنها با تمام موانع و مشکلاتی که سر راهشان ایجاد می شود، از پای نمی نشینند و عاشقانه پیش می روند و همه گونه مشقّات و مصایب را متحمّل می شوند تا خود را به پای دیوار کعبه برسانند. همین که چشمشان، به خانه معبودشان افتاد، همان جا به خاک می افتند و تمام سختی ها را فراموش می کنند و با سوز دل می گویند:

یا رَبّ الْبَیْتِ، الْبَیْتُ بَیْتُکَ وَالْعَبْدُ عَبْدُکَ.

آمدم بر درگهت اینک به صد فریاد و آه از بزرگان عفو باشد، وز فرودستان گناه

چه عاشقانه به دور کعبه می چرخند

امیرالمؤمنین علیه السلام، در توصیف ازدحام پراشتیاق حجّاج، در حال طواف، می فرماید:

یَرِدُونَهُ وُرُودَ الْانْعامِ، وَیَأْلِهُونَ الَیْهِ وُلُوهَ الْحَمامِ. ⁽¹⁾1

دیده اید، حیوانات تشنه وقتی به آب می رسند، چه سان با عجله می روند و یکدیگر را عقب می زنند، همچنین حجّاج و زائران بیت مکرّم، آنچنان آتش شوق کعبه از دیدن آن، در دل هایشان مشتعل می شود که گویی عقل و هوش از سرشان می پرد و همچون شترانِ عطشانِ به آب رسیده ای، با بی تابی و التهاب عجیب پیش می روند و یکدیگر را عقب می زنند، و مانند کبوترانی که به سوی بچّه و آشیانه بال و پر زنان و شتابان می روند، این دلباختگان نیز، با قلبی مشتاق و روحی موّاج از شور و هیجان، رو به سوی خانه معبود می دوند.

گرایش مردم به کعبه، یک گرایش عادی نیست

تأمّل در آیه شریفه وأَذّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجّ ⁽²⁾2

و گفتار امیرالمؤمنین علیه السلام و دیدن وضع گرایش مردم به کعبه در موسم حج، این حقیقت را بر انسان روشن می کند که به طور حتم،

این گرایش به کعبه در انسان، به شرط سلامت فطرت، یک گرایش عادی و معمولی نیست. این، یک مجذوبیّت خارق العاده و مستند به جعل و قرارداد الهی است، و رمزش، همان رمز گرایش و مجذوبیّت مردم به اهل بیت پیغمبر صلی الله علیه و آله است که نتیجه دعای حضرت ابراهیم علیه السلام و اجابت حضرت حق است. حضرت ابراهیم علیه السلام دعا کرد:

فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ. ⁽¹⁾

خدایا: دل های گروهی از مردم را متوجه آنها ساز.

بعد از این که ابراهیم علیه السلام، به امر خدا، همسرش هاجر و کودک شیرخوارش اسماعیل را، به بیابان خشک و سوزان حجاز آورد و بنا شد که آنها را در آن صحرا تنها بگذارد و برگردد، دست به دعا برداشت و مناجات کرد:

رَبَّنا انّی اسْکَنْتُ مِنْ ذُرّیَّتِی بِوادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ، رَبَّنا لِیُقِیمُوا الصَّلوةَ فَاجْعَلْ أَفئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِی الَیْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ یَشْکُرُونَ. ⁽²⁾2

پروردگارا! من بعضی از فرزندانم را در سرزمین بی آب و گیاهی، در کنار خانه ای که حرم توست، ساکن ساختم تا نماز را برپا دارند. تو دل های گروهی از مردم را متوجّه آنها ساز، و از ثمرات به آنها روزی ده. باشد که آنان شکر تو را به جای آورند.

چرا باید پاسداران معنویّت در وادی غیر ذی زرع اقامت کنند؟

ما چه می دانیم چه مصالحی در کار است؟ و چرا باید ذریّه ابراهیم علیه السلام به حکم خدا، در بیابان غیر ذی زرع و صحرای دور از مظاهر دنیا، مسکن گزینند؟ آیا برای این نیست که آنان، پاسداران معنویّت و روحانیّت جامعه انسان و نگاه دارنده نماز و ذکر خدا و رمز عبودیّت در عالمند؟ از این رو باید محیط زندگی شان، دور از تجمّل و منظره های غفلت آور دنیایی باشد، تا بتوانند یاد خدا و آخرت را در دل ها زنده نگه دارند، رَبَّنا

لِیُقِیمُوا الصَّلوةَ. ⁽¹⁾1

بنابراین باید ذرّیّه ابراهیم علیه السلام و رهبران معنوی، در وادی غیر ذی زرع و محیط عاری از تجمّلات و تلذّذات مادّی باشند، و به جای همه چیز، مجاورت بیت محرّم و مؤانست با خدا را برگزینند و فکر و ذکرشان خدا و همه چیز و همه کسشان، خدا باشد.

این چنین که شدند، قهراً دل های بشری- که به حکم اصل فطرت، گرایش به معبود دارند و مجذوب خالقند- به سوی خانه معبود و پاسداران آن، متمایل می شوند و رو به آن سو به حرکت در می آیند، و نه تنها از نثار ثمرات مادّی و اموال دنیوی، در این راه مضایقه نمی کنند، بلکه میوه دل ها و ثمرات قلوب خود را، از عواطف و احساسات پاک و محبّت ها و مودّت های صادقانه و بااخلاص، نثار خانه معبود و مَقْدم ذریّه ابراهیم علیه السلام می کنند که فرد اجلای آن ذریّه محبوب، وجود اقدس حضرت ختمی مرتبت صلی الله علیه و آله و اهل بیت اطهار علیهم السلام است، و سرازیر شدن سیل عواطف و احساسات مردم عارف، به سوی آن خاندان پاک، به عیان مشهود و روشن تر از آفتاب آسمان است.

چه سرمایه بزرگی، به مسلمانان اعطا شده است!

منظور از مطالب گذشته این بود که گرایش و مجذوبیّت انسان ها به خانه خدا و مرکز توحید، بدون این که محتاج به عامل محرّکی باشند، از یک طرف، و آن اجتماع بزرگ امّت اسلامی، در زمان و مکان واحد، برای انجام یک سلسله اعمال عبادی مشترک که در ایجاد تفاهم و اتّحاد افکار و ائتلاف قلوب فوق العاده الهام بخش و مؤثّر است، از طرف دیگر، یک سرمایه عظیم آسمانی است که از طرف خداوند منّان، به مسلمانان اعطا شده است که اگر به هوش باشند و آن چنان که شایسته است به انجام رسانند، عالی ترین منافع انسانی از ملکات فاضله اخلاقی و قدرت مبارزه با بیگانگان و فداکاری در راه ریشه کن ساختن دستگاه های ضدّ خدا، و به وجود آوردن یک زندگی سراسر سعادت توأم با معنویّت و طهارت، در دنیا و عقبی عایدشان خواهد شد. این نمونه ای از

منافع حج است که آیه شریفه می فرماید:

وَاذّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجّ ... لِیَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ ⁽¹⁾1.

مردم را دعوت عمومی به حج کن تا بیایند ... و شاهد منافع گوناگون خویش در این برنامه حیات بخش باشند.

2- کعبه، ضامن بقای جامعه بشری است

جَعَلَ اللَّهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرامَ قِیاماً لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرامَ وَالْهَدْیَ وَالْقَلائِدَ، ذلِکَ لِتَعْلَمُوا انَّ اللَّهَ یَعْلَمُ ما فِی السَّمواتِ وَما فِی الْارْضِ وَانَّ اللَّهَ بِکُلّ شَیْ ءٍ عَلِیمٌ. ⁽²⁾2

خداوند، کعبه- بیت الحرام- را وسیله ای برای استواری و سامان بخشیدن به کار مردم قرار داد، و ماه حرام، و قربانی های بی نشان، و قربانی های نشان دار را. این گونه احکام (حساب شده و دقیق)، به خاطر آن است که بدانید خداوند، آنچه در آسمان ها و آنچه در زمین است، می داند، و خدا به هر چیزی داناست.

کعبه، در این آیه مبارکه، به الْبَیْتَ الْحَرامَ (خانه محترم) توصیف شده و با صفت قِیاماً لِلنَّاسِ (وسیله برپا بودن مردم) معرّفی گردیده، و ماه ذیحجّه به، الشَّهْرَ الْحَرامَ (ماه محترم) متّصف شده، و هَدْی و قَلائد (قربانی و تقلید، تقلید یعنی آویختن چیزی به گردن حیوان، از گاو و گوسفند و شتر، تا نشانه انتخاب آن حیوان برای قربانی باشد) علامت احترام و تجلیل از آن خانه به حساب آمده و همه اینها، وسیله بقا و صیانت انسان ها از تباهی و فساد، نشان داده شده است. از این رو از تمام این اوصاف و عناوین، این مطلب استفاده می شود که علّت و سبب و ملاک قیام بودن آن خانه و تکیه گاه بودنش برای حیات و بقای مردم، همانا حرمت و جلالت و قداستی است که در نظر عموم مردم دارد. ⁽³⁾3

هر چه که محبوبِ عمومی شد، وسیله اتّحاد اجتماعی خواهد بود؛ و اتّحاد اجتماعی نیز خلّاق سعادت دو جهانی خواهد شد.

آری، کعبه خانه ای است که مورد تقدیس و احترام همگانی است؛ مرکزی است که قبله است و تمام مسلمانان از تمام نقاط جهان به هنگام نماز و عرض بندگی به پیشگاه خدا، رو به سوی آن می ایستند، و ذبایح خود را از گاو و گوسفند و شتر، وقتی پاک و حلال می دانند که رو به سمت کعبه، سر بریده شوند. مردگان خود را، به سمت کعبه، در میان قبر می خوابانند. حالات شریفه و اعمال صالحه خود را، از هر قبیل که باشد، وقتی در درجه کمال فضیلت می شناسند که در حال مواجهه با سمت کعبه انجام شود، و آن چنان قداست و حرمت، برای کعبه قائلند که در دورترین نقاط عالم و در مخفی ترین مکان ها هم که باشند، به هنگام قضای حاجت مراقبند، رو به سمت کعبه یا پشت به سمت کعبه نباشند و استقبال و استدبار کعبه را در آن حال حرام می دانند (شیعه در این مسأله متّفقند)، و در کار تجلیل و تقدیس و احترام از آن خانه، تا حدّ قربانی دادن و فداکاری کردن و از نفایس و اموال خود گذشتن پیش می روند.

حال، یک چنین نقطه ای که بیت حرام و خانه محترم به احترام عمومی است، وقتی هدف مشترک واقع شد و محور فعّالیّت همگانی قرار گرفت، بدون تردید، عامل ابقای امّت و جامع شمل جمعیت خواهد بود و مرجع و پناهگاه ستمدیدگان و خانه امن ترسیدگان خواهد شد.

بدیهی است که این همه آثار حیاتی، معلول همان حرمت و قداستی است که خدا، در آن خانه جعل فرموده و آن را به طور خارق العاده و اعجازآمیز، محبوب و محترم ساخته و دل ها را به سوی آن متمایل گردانیده است.

ذلِکَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ ما فِی السَّمواتِ وَ ما فِی الْأَرضِ ⁽¹⁾1.

این حرمت و محبوبیّت و این تجلیل و تقدیس همگانی که سرچشمه حیات سراسر سعادت جامعه انسان است، دلیل روشنی بر وجود مدبّری علیم و حکیم است که عالِم به

جمیع مصالح و نیازمندی های انسان در زندگی فردی و اجتماعی است.

او می داند که جامعه بشر، نیاز به مرکز و مرجع واحدی دارد که مورد احترام و محبوب جهانی باشد. خانه امید بشر و مأمن انسان باشد تا همه در آن جا جمع شوند و دل به دل و دست در دست هم، با نیروی شگرف اتّحاد، گره از جمیع مشکلات بگشایند و راه زندگی را با سعادت و سلامت بپیمایند؛ و لذا کعبه را چنین محلّی قرار داده و در آن، جعل حرمت و محبوبیّت فرموده است.

همین امر، کافی است که ما را به علم و تدبیر حکیمانه اش، متوجّه سازد و بفهماند که علم خدا، محیط به تمام ذرّات کائنات است و همه چیز روی حساب دقیق، برای هدف و غایت مخصوصی به وجود آمده و بر اساس حکمت و مصلحتی در جریان است.

وَانَّ اللَّهَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلیم ⁽¹⁾1.

3- کعبه، پناهگاه جامعه انسانی و خانه امن بشر است

اشاره

وَاذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَامْناً. ⁽²⁾2

و به خاطر بیاورید هنگامی را که خانه کعبه را محل بازگشت و مرکز امن و امان برای مردم قرار دادیم.

بی تردید، جامعه بشر به هنگام بروز اختلاف و پیش آمدن تعدّیات، نیاز به یک مرجع و ملجأ بین المللی دارد که مورد احترام عمومی باشد و همه، خود را موظّف به خضوع و تسلیم در برابر آن بدانند، تا اگر فرد یا ملّت ستمدیده ای، به آن جا پناهنده شد، تمام ملل به حمایت او برخیزند و برای حفظ حرمت آن مرجع، داد او را از ظالم بگیرند و ظالم را سر جایش بنشانند.

جامعه انسان ها، یک خانه امن، و امان خانه جهانی لازم دارد تا وقتی انسان ترسیده، و یا قوم وحشت زده ای، خود را به آستان آن مأمن رسانید و فریاد استمداد کشید، از همه

جا به فریاد او جواب لبّیک بگویند و به او امان دهند و موجبات ترس و وحشتش را برطرف کنند.

همین نیاز است که بشر متمدن را، وادار به تشکیل سازمان ملل متحد کرد. حالا تا چه مقدار دارای واقعیت است، کاری به آن نداریم.

به همین جهت، در عالم اسلام، این نیاز حتمی جامعه انسان مورد عنایت واقع شده و حضرت حق عزّوجل، خانه کعبه را بعد از جعل حرمت و احترام عمومی درباره اش، مرجع و مأمنی جهانی قرار داده و خانه امن مردم معرفی فرموده است، تا نتیجه آن باشد که امّت اسلامی- که نهایت درجه احترام و ستایش برای آن خانه قائلند و صبح و شام و در خلال ساعات شبانه روز چندین بار، رو به کعبه می ایستند و با انجام رکوع و سجود به سمت آن و تعظیم در برابر آن، خود را طالب و دوستدار جدّی کعبه و خانه امن بشر و تمام لوازم و مقتضیات آن، نشان می دهند- در هیچ شرایطی راضی نشوند که فردی مورد ظلم و ستم واقع شود، یا کسی با ترس و وحشت و اضطراب زندگی کند.

مسلماً این چنین ملّتی با جدّ تمام، حامی مظلومان و امان بخش وحشت زدگان خواهند بود. نه تنها در میان خودشان هیچ گونه ظلم و ارعاب، دیده نخواهد شد، بلکه در سطح سیاست جهانی نیز، به عنوان یک ملت دادرس، مصلح و به وجودآورنده امنیّت همه جانبه شناخته خواهند شد پس کاملًا صحیح و درست است که کعبه، عامل ایجاد و ضامن بقای صلح و امان جهانی است.

جَعَلَ اللَّهُ الْکَعْبَةَ الْبَیتَ الحَرامَ قِیاماً لِلنّاسِ ⁽¹⁾1،

واذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثابَةً لِلنّاسِ وَامْناً ⁽²⁾2.

بنابراین، بی شکّ و تردید باید گفت، حیات بشر وقتی سعید و دارای خیرات و برکات است که کعبه، سرِپا باشد و حج، با شرایط کاملش انجام شود.

تعطیل حج و از هم پاشیدن جامعه آدمیان

اگر خدای ناخواسته، روزی کعبه متروک گردد و حج تعطیل شود، یا صورت ظاهری از حج، بی مغز و بی روح باقی بماند، کاخ سعادت جامعه انسان، فرو می ریزد و خیر و برکت و آسایش، از زندگی بشر رخت بر می بندد و ظلم و فساد و ناامنی، عالمگیر می شود.

پیش بینی روایات درباره متروکیّت کعبه و آثار شوم آن

اخبار مَلاحِم ⁽¹⁾1، در عداد حوادث شومی که در آخرالزّمان، عامل گسترش ظلم و ستم بر جوامع بشری می شود. تعطیل حجّ و متروکیّت بیت را، نشان می دهند.

امام صادق علیه السلام، ضمن بیان مفصّلی که درباره وقایع و فتنه های قبل از ظهور حضرت ولیّ عصر عجّل اللَّه تعالی فرجه الشریف دارند، می فرمایند:

وَرَأَیْتَ بَیْتَ اللَّهِ قَدْ عُطّلَ وَیُؤْمَرُ بِتَرْکِهِ ⁽²⁾2.

وقتی دیدی (خطاب به راوی است) خانه خدا، تعطیل گشته و امر به ترک حج می شود.

و در آخر روایت می فرماید:

فَکُنْ عَلی حَذَرٍ وَاطْلُبْ إِلَی اللَّهِ النَّجاةَ وَاعْلَمْ انَّ النَّاسَ فِی سَخَطِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ ....

حاصل مضمون آن که:

در چنین موقعی مردم مشمول غضب خدا شده و استحقاق عذاب پیدا کرده اند. تو پیوسته برحذر باش و تضرّع به درگاه خدا ببر، تا به هنگام نزول عذاب الهی، در امان باشی.

4- حجّ، حقّ واجب خدا بر انسان است

اشاره

حج حق واجب خدا بر انسان و سپاسگزاری انسان به درگاه ایزد منّان است:

وَللَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ الَیْهِ سَبِیلًا وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ. ⁽¹⁾1

و برای خدا بر مردم است که آهنگ خانه او کنند، آن ها که توانایی رفتن به سوی آن دارند و هر کس کفر ورزد و حج را ترک کند، به خود زیان رسانده، خداوند از همه جهانیان بی نیاز است.

تعبیر خاصّ قرآن در موضوع حج

عبارت مخصوص و تعبیر ویژه ای که قرآن کریم در امر حج به کار می برد شایان دقّت است. این عبارت، موقعیّت بسیار بزرگ حج را آشکار می کند. خداوند می فرماید:

وَللَّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ. ⁽²⁾2

زیارت کعبه و اجتماع بر گرد آن خانه، حقّ خدا بر مردم است.

در واقع، مگر نه این که قضای وجدان چنین است که، هر ولیّ نعمت و صاحب انعام و احسانی، بر انسان حق پیدا می کند و آدمی، خود را مدیون او می داند و همواره دنبال فرصتی می گردد تا حقّ او را ادا کند و احسان و انعام او را تا حدّ امکان جبران کند و حدّاقل، برای عرض تشکّر، به خانه اش برود و به قدر شایستگی خود هدیه ای ببرد؟

منعم حقیقی خداست و شکرش واجب عقلی است

خدای منّان، ولیّ نعمت آدمیان است؛ آن هم نعمت های بی حدّ و حصری که به شماره و احصا در نمی آید:

وَإِنْ تَعُدّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها. ⁽³⁾3

اگر نعمت های خدا را بشمارید، هرگز آنها را شماره نتوانید کرد.

الَمْ تَرَوْا انَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَکُمْ ما فِی السَّمواتِ وَما فِی الْارْضِ وَاسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ

ظاهِرَةً وَباطِنَةً. ⁽¹⁾1

آیا ندیدید (فکر نکردید) که خدا آنچه را در آسمان ها و آنچه را در زمین است، مسخّر شما گردانیده و به وفور، نعمت های ظاهر و باطن خود را در اختیار شما قرار داده است؟

حال، آیا چنین ولیّ نعمت بی همتایی، این حق را بر گردن شما انسان ها ندارد که برای عرض تشکر و سپاسگزاری از آن همه انعام و احسانش، به خانه اش بروید و هر یک به قدر استعداد خود، هدیه به درگاهش ببرید؟

ناگفته پیداست که زیارت بیت و تقدیم قربانی، نه برای این است که نفعی عاید خدا شود وبر عزّت و جاه و جلال او بیفزاید: سبحانه وتعالی عمّا یتوهّمه الجاهلون علوّاً کبیراً.

بلکه دعوت به زیارت و آوردن قربانی، لطف و عنایت دیگری از طرف خداوند منّان درباره انسان است.

دعوت به حج، منّت گذاری خدا بر انسان است

خلاصه این که، اوّلًا: خدا با دعوت انسان به عبادت و به خصوص زیارت بیت مکرّمش، منّت بر انسان نهاده و او را در رتبه شرف و کرامت انسانی اش نگه داشته و از سقوط به عالم حیوان، مصون فرموده، و برای این که فطرت خواب رفته او را بیدار کند و عاطفه حق شناسی اش را به تحرّک درآورد، تا با شوق و میل، رو به خانه معبود برود، با عبارت خاصّ وَللَّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ ⁽²⁾2، فرمان آسمانی خود را صادر فرموده. یعنی:

تو انسان هستی و فطرتاً حق شناسی. من هم خالق و رازق و منعم علی الاطلاق تو هستم.

پس این حق را بر تو دارم که به عنوان تشکّر و سپاسگزاری به خانه ام بیایی و قربانی به درگاهم بیاوری تا شرف آدمی و کرامت انسانی تو محفوظ بماند.

زیارت کعبه، چه تجارت پرسودی است

ثانیاً: رفتن بنده مسکین به درگاه ربّ العالمین، و بردن یک هدیه بی ارزش به آستان اقدسش، بهانه و وسیله ای می شود که به اضعاف مضاعف و فوق حدّ تصوّر، رحمات و

برکات آسمانی اش را بر او نازل کند و با دست پر از انواع نعم و الطاف الهی از دنیایی و آخرتی، از حرم مکرّمش برگرداند.

گوشه ای از برکات اعجاب انگیز حج از لسان روایات

برای پی بردن به عظمت خیرات و عطیّاتی که از طرف حضرت باری تعالی به حجّاج و زوّار بیت، اعطا می شود، لازم است به روایاتی که در باب فضل حجّ و عمره و ثواب آنها رسیده است، مراجعه شود.

از باب نمونه به این روایات توجه فرمایید:

به محض نیّت حج، باب رحمت مفتوح می شود

عَنْ سَعْدِ الْاسْکافِ قالَ: سَمِعْتُ أباجَعْفَرَ علیه السلام یَقُولُ: انَّ الْحاجَّ اذا اخَذَ فِی جِهازِهِ لَمْ یَخْطُ خُطْوَةً فِی شَیْ ءٍ مِنْ جِهازِهِ الّا کَتَبَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ لَهُ عَشْرَ حَسَناتٍ وَمَحی عَنْهُ عَشْرَ سَیّئاتٍ وَرَفَعَ لَهُ عَشْرَ دَرَجاتٍ حَتّی یَفْرُغَ مِنْ جِهازِهِ مَتی ما فَرَغَ ... ⁽¹⁾1

راوی حدیث می گوید: از امام باقر علیه السلام شنیدم که می فرمود: شخصی که عازم حج است و به انجام کارهای مقدّماتی پرداخته است (در طول مدّت فراهم کردن مقدمات سفر)، در هر قدمی که بر می دارد و کاری از کارهای مربوط به حج را انجام می دهد، خدای ذوالمنّ والکرم، ده حسنه برایش می نویسد و ده سیّئه از او می آمرزد و ده درجه (از درجات اخروی) برای او بالا می برد، تا آن ساعتی که از امور مقدّماتی فارغ گردد و از خانه خارج شود و قدم در راه گذارد و به بهره های عالی تر برسد.

حجّاج از نظر بهره برابر نیستند

قال ابوعبداللَّه علیه السلام: الْحُجَّاجُ یَصْدُرُونَ عَلی ثَلثَةَ اصْنافٍ، صِنْفٌ یُعْتَقُ مِنَ النَّارِ وَصِنْفٌ یَخْرُجُ مِنْ ذُنُوبِهِ کَهَیْئَةِ یَوْمٍ وَلَدَتْهُ امُّهُ وَصِنْفٌ یُحْفَظُ فِی اهْلِهِ وَمالِهِ

فَذلِکَ ادْنی ما یَرْجِعُ بِهِ الْحاجُّ. ⁽¹⁾1

حاجیان که باز می گردند سه دسته اند: دسته ای از آتش آزاد می شوند؛ دسته ای از گناهان خود خارج می گردند مانند، روزی که از مادر تولّد یافته اند؛ و دسته سوّم با مصونیّت مال و عیال بر می گردند و این کم ترین بهره ای است که عاید شخص حاجّ می شود.

علّت اختلاف در بهره چیست؟

واضح است که سبب اختلاف در بهره و ثواب، اختلاف در نیّت و تفاوت در مراتب معرفت ربّ البیت و درک لطایف و اسرار عبادت و اثر گرفتن روح از مناسک حج است.

کسی که با نیّت پاک و فقط برای خدا و جلب رضای او می رود، با انجام هر قسمتی از مناسک حج می کوشد تا پله ای از پلّه های نردبان قرب خدا را بالا رفته و بندی از بندهای اسارت نفس را از پای عقل بگشاید تا به حول و قوّه پروردگار، وقتی بر می گردد، دامی از دام های شیطان بر سر راهش نباشد و زنجیری از زنجیرهای دنیای حیله گر و مکّار، به گردنش نیفتد و به دوزخش نکشاند.

این آدم از مکّه بر می گردد، در حالتی که بیمه خدایی شده و برای همیشه از آتش نجات یافته است که فرمود:صِنْفٌ یُعْتَقُ مِنَ النّارِ.

اما فرد دیگری می رود برای این که فقط تکلیفی از گردنش ساقط شود و ذمّه اش از واجبی از واجبات دین فارغ گردد، بدون این که توجّه به روح عمل داشته و در فکر ازاله رذایل از نفس و تحصیل فضایل قلب باشد. این آدم به برکت حج، گناهان گذشته اش آمرزیده می شود، امّا چون نفس بداندیشش هنوز از خاصیّت گناه انگیزی تخلّص نیافته است، باید شدیداً مراقب آینده اش باشد که مبادا وسوسه های شیطان و تسویلات نفس امّاره اش، بار دیگر آلوده اش کند و به آتشش بکشاند.

ولذا درباره این دسته فرمود:صِنْفُ یَخْرُجُ مِن ذُنُوبِهِ کَهَیْئَةِ یَومٍ وَلَدَتْهُ امُّه.

فرد سومی هم می رود برای اینکه خود را از فشار توبیخ و ملامت مردم برهاند و

علاوه بر این که عنوانی بر عنوان های اجتماعی اش افزوده می شود و کلمه حاجّ بر سر اسمش می آید، شاید ضمن سیاحت، تجارتی هم بکند و سود و بهره مادّی هم ببرد، و نظایر این دواعی و اغراض که احیاناً در قیافه دواعی دینی هم خودنمایی می کند، فراوان است.

به هر حال این فرد هم، بی بهره از برکات حج نمی ماند، منتها بهره او منحصر به فایده دنیوی خواهد بود و آن مصونیّت اهل و عیال و اموال از خطرات است تا از مکه برگردد که فرمود: وَصِنْفٌ یُحْفَظُ فِی اهلِهِ وَمالِهِ.

حج، بازار آخرت است

قالَ ابوجعفر علیه السلام: الْحَجُّ وَالْعُمْرَةُ سُوقانِ مِنْ اسْواقِ الْآخِرَةِ اللّازِمُ لَهُما مِنْ اضْیافِ اللَّهِ تَعالی انْ ابْقاهُ ابْقاهُ وَلا ذَنْبَ لَهُ وَانْ اماتَهُ ادْخَلَهُ الْجَنَّةَ. ⁽¹⁾1

حجّ و عمره، دو بازار از بازارهای آخرتند. واردشونده به آنها، از میهمان های خداوند متعال است. اگر او را زنده و باقی نگه دارد، باقی اش نگه می دارد، در حالی که عاری از گناه گشته، و اگر هم او را بمیراند، داخل بهشتش می کند.

حُجّاج، میهمانان خدا هستند

عَنْ أبی عَبْدِاللَّهِ علیه السلام قالَ: الْحاجُّ وَالْمُعْتَمِرُ وَفْدُ اللَّهِ. انْ سَأَلُوهُ اعْطاهُمْ وَانْ دَعَوْهُ اجابَهُمْ وَانْ شَفَعُوا شَفَّعَهُمْ وَانْ سَکَتُوا ابْتَدأَهُمْ وَیُعَوَّضُونَ بِالدّرْهَمِ الْفَ الْفَ دِرْهَمٍ. ⁽²⁾2

حاجی و معتمر (عمره بجاآورنده) میهمان خدا هستند. اگر سؤال کنند (درخواستی نمایند)، عطاشان فرماید و اگر دعا کنند و او را بخوانند، اجابتشان کند و اگر از کسی شفاعت کنند، شفاعتشان را بپذیرد و اگر هم سکوت کنند و چیزی نخواهند، (میزبان کریم) خود، ابتدا، بذل عنایت می فرماید و در ازای هر درهم، هزار هزار درهم عوض می دهد.

نگاه به کعبه هم رحمت انگیز است

عَنْ أَبی عَبْدِاللَّهِ علیه السلام قالَ: مَنْ نَظَرَ الَی الْکَعْبَةِ لَمْ یَزَلْ تُکْتَبُ لَهُ حَسَنَةٌ وَ تُمْحی عَنْهُ سَیّئَةٌ حَتَّی یَنْصَرِفَ بِبَصَرِهِ عَنْها. ⁽¹⁾1

هر که به کعبه نگاه کند (مادام که چشمش به کعبه است)، مرتّب حسنه ای برایش نوشته می شود و سیّئه ای از او محو می شود تا (لحظه ای) که چشمش را از کعبه برگرداند.

و در روایت دیگری است:

وَ قالَ: مَنْ نَظَرَ الَی الْکَعْبَةِ کُتِبَتْ لَهُ حَسَنَةٌ وَمُحِیَتْ عَنْهُ عَشْرُ سَیّئاتٍ. ⁽²⁾2

و فرمود: هر که نظر به کعبه کند، حسنه ای برایش نوشته می شود و ده گناه ازاو محومی گردد.

پیرامون کعبه، باران رحمت و مغفرت می بارد

عَنْ ابِی عَبْدِاللَّه علیه السلام قالَ: انَّ للَّهِ تَعالی حَوْلَ الْکَعْبَةِ عِشْرِینَ وَمِأَةَ رَحْمَةً مِنْها سِتّونَ لِلطَّائِفِینَ وَارْبَعونَ لِلْمُصَلّینَ وَعِشْرُونَ لِلنّاظِرِینَ. ⁽³⁾3

از امام صادق علیه السلام است که فرمود: پیوسته خداوند متعال در اطراف کعبه 120 رحمت نازل می فرماید. 60 رحمت از آن برای طواف کنندگان است و 40 رحمت برای نمازگزاران و 20 رحمت برای نظرکنندگان به کعبه.

چه مبارک عملی است، طواف خانه حق

قَدِمَ رَجُلٌ عَلی ابِی الْحَسَنِ علیه السلام فَقالَ: قَدِمْتَ حاجّاً؟ فَقالَ: نَعَمْ فَقالَ: تَدْرِی ما لِلْحاجّ؟ قالَ: لا قالَ: مَنْ قَدِمَ حاجّاً وَطافَ بِالْبَیْتِ وَصَلَّی رَکْعَتَیْنِ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ سَبْعِینَ الْفَ حَسَنَةٍ وَمَحا عَنْهُ سَبْعِینَ الْفَ سَیِّئَةٍ وَرَفَعَ لَهُ سَبْعِینَ الْفَ دَرَجَةٍ وَشَفَّعَهُ فِی سَبْعِینَ الْفَ اهْلِ بَیْتٍ وَقَضی لَهُ سَبْعِینَ الْفَ حاجَةٍ وَکَتَبَ لَهُ عِتْقَ

سَبْعِینَ الْفَ رَقَبَةٍ قِیمَةُ کُلّ رَقَبَةٍ عَشَرَةُ آلافِ دِرْهَمٍ. ⁽¹⁾1

مردی بر امام کاظم علیه السلام وارد شد. امام از او سؤال کرد: به عزم حج آمده ای؟ عرض کرد: بله.

فرمود: آیا می دانی برای آدم حاجّ چه فضیلتی است؟ گفت: خیر، فرمود: کسی که به حج بیاید و بر گرد بیت طواف کند و دو رکعت نماز بجاآورد، خدا می نویسد برای او 70 هزار حسنه و محو می کند از او 70 هزار سیّئه و بالا می برد برای او 70 هزار درجه و می پذیرد شفاعت او را درباره 70 هزار خانواده و قضا می کند برای او 70 هزار حاجت و می نویسد برای او ثواب آزاد ساختن 70 هزار بنده که قیمت هر بنده ای 10 هزار درهم باشد.

البته باید متوجّه بود که ترتّب این همه فضیلت و ثواب بر حج، مشروط به شرایطی است که به خواست خدا در مباحث آینده به آن اشاره خواهد شد.

راستی که تارک حج، فاقد رمز انسانیّت است

حال که دانسته شد رفتن به زیارت خانه خدا به عنوان عرض تشکّر و سپاس به آستان اقدس حضرت حق، ولیّ نعمت مطلق، شرط ادب آدمی و مقتضای انسانیّت انسان و ممیّز او از حیوان است، باید متذکّر شد که علاوه بر این، وسیله ای برای جلب عنایات بی پایان پروردگار و به دست آوردن خیرات و برکات دنیایی و عقبایی است که از شدّت عظمت و کثرت، موجب اعجاب و حیرت می شود.

بنابراین، تا چه اندازه دوری از انسانیت و آدمیت، بلکه بی شرمی و وقاحت است که نه تنها آدمی خود را موظّف به زیارت ولیّ نعمت و عرض سپاس به آستان او نداند، بلکه وقتی هم که او دعوتش کند، اعتنایی نکند و دعوتش را به چیزی نگیرد. راستی که این وقاحت، منبعث از کفر درونی آدمی است. قرآن کریم نیز از این سوء ادب و بی مبالاتی، تعبیر به کفر فرموده:

وَمَنْ کَفَرَ فَانَّ اللَّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ. ⁽²⁾2

هرکس کفر بورزد (و از انجام حج سر باز زند)، به طور مسلّم، خدا بی نیاز از جهانیان است.

نرفتن مردم به زیارت کعبه، زیانی به خدا نمی زند، چرا که خدا احتیاج به کسی ندارد، بلکه این، خسران و زیان فوق العاده بزرگ و هلاکت باری است که دامن مردم را می گیرد و محروم از سعادتشان می سازد.

گر جمله کائنات کافر گردند بر دامن کبریاش ننشیند گرد

کفر تارک حج به چه معنی است؟

باید دانسته شود که کفر، در قرآن کریم و روایات، اقسام یا مراتب مختلف دارد.

یک قسم یا یک مرتبه اش کفر به فروع است که به معنی ترک واجبات و ارتکاب محرّمات است.

این قسم از کفر موجب خلود در جهنّم نیست، مگر اینکه کاشف از بی اعتقادی نسبت به اصلی از اصول عقاید شود که در این صورت، کفر، به معنی الحاد و جُحود خواهد بود و مستوجب خلود در جهنّم خواهد شد.

دروافی نقل می کند که راوی، از امام کاظم علیه السلام، درباره کفر تارک حج سؤال کرد.

قالَ: قُلْتُ: فَمَنْ لَمْ یَحُجَّ مِنَّا فَقَدْ کَفَرَ؟ قالَ: لا وَلکِنْ مَنْ قالَ لَیْسَ هذا هکذا فَقَدْ کَفَرَ. ⁽¹⁾1

می گوید: گفتم: پس (بنا بر فرموده خدا و من کفر فانّ اللَّه غنیّ عن العالمین) اگر کسی از ما، حج نرود کافر شده است؟ فرمود: نه؛ ولکن کسی که بگوید این، چنین نیست (یعنی بگوید حج واجب نیست و منکر وجوبش بشود)، کافر شده است.

فیض، رحمة اللَّه علیه، در بیان روایت می فرماید:إنّما لم یکفر تارک الحجّ لأنّ الکفر راجع إلی الاعتقاد دون العمل فقوله تعالی ومن کفر، أی ومن لم یعتقد فرضه أو لم یبال بترکه فإنّ عدم المبالاة یرجع إلی عدم الاعتقاد:

این که تارک حج، کافر (به معنی معهود) نیست، برای این است که کفر (به معنی انکار و الحاد) درباره اعتقاد است نه عمل. پس فرموده خدای تعالی: ومَنْ کَفَرَ، یعنی

کسی که معتقد به وجوب حج نباشد یا نسبت به ترکش بی مبالات باشد (هیچ گونه ترسی از ترک حج نداشته باشد) کافر است؛ زیرا مسلّم است که بی پروایی و بی مبالاتی، ریشه از بی اعتقادی می گیرد (و این کفر است).

و همچنین مرحوم فیض در بیان روایتی که می فرماید: کسی که بدون عذر، تارک حج باشد و بمیرد، یهودی یا نصرانی مرده است، می گوید:

وإنّما یموت یهودیّاً أو نصرانیّاً لأنّه لو اعتقدها لأتی بها مع عدم المانع والاستطاعة وتوقّع الفوت بالموت. ⁽¹⁾1

چرا تارک حج، یهودی یا نصرانی می میرد؟ برای این که اگر معتقد به وجوبش بود، با وجود استطاعت و نبودن مانع و احتمال فرا رسیدن مرگ و از دست رفتن فرصت حج، مسلّماً مسامحه در انجامش نمی کرد و اقدام به اتیانش می نمود. یعنی سهل انگاری و بی اعتنایی در امر حج، با آن همه جدّ و تأکید خدا، کشف از بی اعتقادی نسبت به وجوبش می کند و بنابراین یهودی یا نصرانی می میرد.

تارک حج، روز قیامت در صف یهود یا نصاری محشور می شود

پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله ضمن وصایایی که به امیرالمؤمنین علیه السلام دارند، می فرمایند:

یا عَلیُّ تارِکُ الْحَجّ وَهُوَ مُسْتَطِیعٌ کافِرٌ، قالَ اللَّه تَبارَکَ وَتَعالی وَللَّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ الَیْهِ سَبِیلًا وَمَنْ کَفَرَ فَانَّ اللَّهَ غَنیٌّ عَنِ العالَمِینَ. یا عَلِیُّ مَنْ سَوَّفَ الْحَجَّ حَتّی یَموتَ بَعَثَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیامَة یَهُودِیّاً اوْ نَصْرانِیّاً. ⁽²⁾2

یا علی، ترک کننده حج با وجود استطاعت، کافر است. خدا فرموده است:و برای خدا بر مردم است که آهنگ خانه او کنند، آنها که توانایی رفتن به سوی آن دارند، و هر کس کفر ورزد و حج را ترک کند، به خود زیان رسانده است. خداوند از همه جهانیان بی نیاز است.

یا علی، هر که حج را تأخیر اندازد تا بمیرد، خدا در روز قیامت، او را یهودی یا نصرانی بر می انگیزد (با یهود و نصاری محشورش می گرداند.)

تارک حج در قیامت، نابینا خواهد بود

قالَ: سَأَلْتُ ابَالْحَسَنَ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّه تَعالی وَمَنْ کانَ فِی هذِهِ أَعْمی فَهُوَ فِی الْآخِرَةِ اعْمی وَاضَلُّ سَبِیلًا، فَقالَ: نَزَلَتْ فِیمَنْ سَوَّفَ الْحَجَّ حَجَّةَ الاسْلامِ وَعِنْدَهُ ما یَحُجُّ بِهِ فَقالَ الْعامَ احُجُّ الْعامَ احُجُّ حَتّی یَمُوتَ قَبْلَ انْ یَحُجَّ. ⁽¹⁾1

راوی می گوید: از امام علیه السلام سؤال کردم از آیه شریفه وَمَنْ کانَ فِی هذِهِ أَعْمی تا آخر آیه یعنی هر که در این دنیا نابینا باشد در آخرت نیز نابینا خواهد بود و گمراه تر (مقصود راوی این بوده که آن نابینایی در دنیا که مستوجب نابینایی در آخرت است، کدام است). امام فرمود: این آیه درباره کسی نازل شده است که حجّ واجب و حَجّةالاسلام را با داشتن مال و استطاعت تأخیر بیندازد و بگوید امسال حج می روم و امسال حج می روم (چندان امسال و امسال کند)، تا بمیرد پیش از آن که حج بجا آورد (این آدم است که هم در دنیا کور است و هم در آخرت کور است.)

5- حج، مایه قوّت دین است

فَرَضَ اللَّهُ ... وَالْحَجَّ تَقْوِیَةً لِلدّینِ. ⁽²⁾2

و حج را (خدا واجب کرده) تا موجب قوّت دین باشد.

بدیهی است، هر بنیه و سازمانی که به اقتضای طبیعت این عالم، بر اثر عوامل مُضعف، رو به ضعف و سستی برود، احتیاج به عامل تقویت دارد تا ضعف آن را جبران کند و به حال اوّلش برگرداند. دین هم که سرمایه سعادت دو جهانی انسان است، بر اثر تبلیغات سوء بیگانگان از خارج، و طغیان تمایلات و شهوات از داخل و فراهم بودن زمینه برای اجرای هوس ها و تمنّیات نفس، از طریق مؤسّسات دعوت کننده به گناه، قهراً

قدرت معنوی اش در وجود انسان و جامعه مسلمانان، رو به ضعف و کاهش می گذارد و زیر پرده هایی از غفلت و انهماک در دنیا، مشرف به زوال و نابودی می شود، و نزدیک می گردد که به کلّی، سرمایه حیات از دست مسلمین برود و به هلاک ابدی مبتلا شوند.

اما ناگهان نسیم لطف و عنایت می وزد، و ندای للَّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ البَیْتِ، .⁽¹⁾

پرده گوش ها را می نوازد و تکان در دل ها می افکند و کاروان های حج، با جنب و جوشی چشمگیر، از تمام بلاد مسلمین به راه می افتند.

بار دیگر، امّ القری، همچون مادری مهربان، فرزندان دورافتاده خود را به دامن می گیرد و در آغوش پرمهر خود می فشارد و در ظرف چند روز محدود، خاطرات روح افزای عبودیّت و بندگی و خدادوستی را، با نشان دادن صحنه های زنده و حسّاس آن، در دل ها تجدید می کند و سفر پرخطر مرگ و بی اعتباری دنیا و جدایی از مال و عیال و مراحل هولناک برزخ و محشر را به طور مجسّم، مقابل چشم ها می آورد و زحمات طاقت فرسای انبیا و اولیای خدا را، در راه تأسیس و تحکیم مبانی دین تذکّر می دهد و خلاصه پرده های ضخیم غفلت را، از قلوب انسان ها بر می دارد و نور ایمان و توجه به خدا و آخرت را در فضای جان ها، آشکار و عیان می سازد و فرزندان خود را، از غذاهای معنوی و روحی اشباع می کند و با دینی محکم و ایمانی قوی، به وطن هایشان بر می گرداند تا برای مبارزه با ایادی ابلیس و سازمان های ضدّ خدا و مروّجان فساد و حفظ گوهر ایمان و سرمایه حیاتی دین، کاملًا آماده و نیرومند و بانشاط شوند.

بنابراین، باید تصدیق کرد که بقای دین در اجتماع مسلمین، بسته به بقای کعبه و احیای مناسک حج است.

و لذا امام صادق علیه السلام می فرمایند:

لا یَزالُ الدّینُ قائِماً ما قامَتِ الْکَعْبَةُ. ⁽²⁾2

همواره، دین برپاست مادام که کعبه سرِپاست.

معروف است که یکی از رؤسای ممالک مسیحی، حدود 75 سال پیش، روزی در مجلس مهمّی بیان کرد که نفوذ در مسلمان ها تا وقتی سه چیز در آنها محکم و برقرار است و نسبت به آن ایمان دارند، ممکن نیست یا بسیار مشکل است، و از جمله، مسأله حج را نام برد. ⁽¹⁾1

لسان روایات نیز، کعبه را در ردیف قرآن و عترت علیهم السلام، از حُرُمات خدا به حساب آورده اند. یعنی کعبه، رکن اصیلی است که حرمت و قداست آن، فوق سایر موضوعات دینی و شعائر الهی است. در واقع، کعبه مصونیّت خاصّ آسمانی دارد و حریم مقدّس خدا و ضامن بقای اسلام و مورد تقدیس و احترام از نظر عموم مسلمانان جهان است.

قال الصّادق علیه السلام: انَّ للَّهِ حُرُماتٍ ثَلاثاً لَیْسَ مِثْلَهُنَّ شَیْ ءٌ، کِتابُهُ وَهُوَ نُورُهُ وَحِکْمَتُهُ، وَبَیتُهُ الّذِی جُعِلَ لِلنَّاسِ قِبْلَةً لا یَقْبَلُ اللَّهُ مِنْ احَدٍ تَوَجُّهاً الی غَیْرِهِ، وَعِتْرَةُ نَبِیّکُمْ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ⁽²⁾2.

به حقیقت، برای خدا سه چیز محترم است که (از نظر اصالت در حرمت)

شبه و نظیر ی ندارند:

1- کتاب او (قرآن) که نور و حکمت اوست.

2- خانه او (کعبه) که قبله مردم قرار داده شده است و خدا از احدی (اعمال عبادی را) که رو به غیر آن بیاورد، نمی پذیرد.

3- عترت پیغمبر شما، (اهل بیت و ائمه اطهار علیهم السلام).

6- کعبه، عَلَم و نشانه اسلام است

جَعَلَهُ سُبْحانَهُ وَتَعالی لِلِاسْلامِ عَلَماً. ⁽³⁾3

خداوند سبحان، کعبه رانشانه اسلام قرار داده است.

همچنان که در بیابان ها، برای هدایت و راه یابی گمگشتگان، نشانه و علامتی نصب

می کنند تا راه را بیابند و از حیرت و ضلالت و گمراهی به درآیند، همچنین خداوند حکیم، کعبه را عَلَم و نشانه اسلام قرار داده است، تا کسانی که در شناخت حقیقت اسلام و برنامه تربیتی آن دچار اشتباه و انحراف می شوند، با دیده تحقیق و تفکّر در مناسک حجّ و موقعیت بیت بنگرند و مشخّصات اسلام واقعی را، عاری از هر گونه پیرایه های بی اساس، در چهره حج بخوانند و بدانند که اسلام، دین توحید خالص است و از همه گونه شرک و توجه به غیر خدا مبرّاست.

اسلام، آیین رشد عقل است؛ آیین دور ریختن تجمّلات کودکانه دنیایی و وجهه همّت قرار دادن قرب به مبداً هستی. اسلام، بنیانگذار مساوات عمومی است، چنان که پست و شریف و غنیّ و فقیر و مرد و زن، در برابر قانون حقّ و عدالت مساوی اند. اسلام، ارائه کننده برنامه اخوّت و برادری، بر اساس وحدت ایمانی است با وحدتی که عمیق ترین و استوارترین و وسیع ترین وحدت های بشری است.

اسلام، دین تحرّک و جنبش و فعّالیّت دائم است؛ فعّالیّت به منظور حفظ شوکت و سیادت جهانی امّت اسلامی در تمام سطوح زندگی، از فرهنگ گرفته تا اقتصاد و نیروی نظامی.

و بالاخره اسلام، دین جهاد و رمی جمرات و کوبیدن مظاهر فساد و از سر راه برداشتن طاغوت ها و عمّال شیطان است؛ دین فداکاری و تَضحِیه و از جان گذشتن در این راه و قربانی دادن که:

وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی فَطَرَ السَّمواتِ وَالْارْضَ. ⁽¹⁾1

همه را ریختن و به کمال مطلق پیوستن.

این، روح اسلام است و چهره حج، نماینده این روح است:

جَعَلَهُ لِلْاسْلامِ عَلَماً.

7- حج، نابودکننده فقر و عصیان اجتماعی است

وَحَجُّ الْبَیْتِ وَاعْتِمارُهُ فَانَّهُما یَنْفِیانِ الْفَقْرَ وَیَرْحَضانِ الذَّنْبَ. ⁽¹⁾1

عمره و حج، فقر را می زدایند و گناه را می شویند.

بعید نیست، از اطلاق کلمهفقر و ذنب این تعمیم را بفهمیم که حجّ، بی نیازی مطلق و طهارت همه جانبه را برای جامعه مسلمین به ارمغان می آورد، به گونه ای که هیچ گونه احساس احتیاج نسبت به ملل بیگانه نکنند و در فرهنگ و اقتصاد و قدرت نظامی و سایر شؤون تدبیر و اداره امور کشوری، غنی و بی نیاز شوند.

همچنین، دزدی و بی عفتی و رشوه خواری و اجحاف و تعدّی، از اجتماعشان، به کلّی رخت بربندد تا ملتی غنی و طاهر شوند.

8- تعطیل حج، مستلزم ضعف نیروی دین و استیلای کفّار بر مسلمین است

اشاره

با توجّه به آثار حیاتی حج، از نظر حفظ سیادت جهانی امّت اسلامی که در گذشته بیان شد، بدیهی است که اگر بر اثر تسامح و سهل انگاری دولت های اسلامی، این وظیفه فوق العاده حسّاس دینی، تعطیل شود یا تنها صورتی از آن باقی بماند، به طور قطع قدرت معنوی ایمانی که علی الدّوام از طرف دشمنان دین بالاخصّ یهودیّت و مسیحیّت از راه های گوناگون در حال تضعیف است، در جامعه مسلمانان، رو به کاهش و ضعف و سستی بیشتری می رود، و بالاخره در نتیجه تبلیغات پیگیر و مداوم آنان، رنگ اسلام از شؤون حیاتی مسلمانان، زایل شده و در مرحله فکر و اخلاق و عمل، به رنگ کفر و یهودیّت و نصرانیّت در می آید.

دولت های اسلامی وظیفه دارند مردم را به انجام حج، مجبور کنند

اهمّیت موضوع حجّ و جنبه حیاتی آن از نظر سیاست جهانی اسلام، تا حدّی است که فرموده اند:

لَوْ انَّ النّاسَ تَرَکُوا الْحَجَّ لَکانَ عَلَی الْوالِی انْ یُجْبِرَهُمْ عَلی ذلِکَ، وَعَلَی الْمُقامِ عِنْدَهُ ... فَانْ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ امْوالٌ، انْفَقَ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْتِ مالِ الْمُسْلِمِینَ. ⁽¹⁾1

اگر مردم از انجام حج تخلّف کنند، بر زمامداران مسلمین است که آنان را اجبار به حجّ و اقامت در مکه نمایند (مرکز توحید و کنگره عظیم جامعه مسلمین خالی نماند و از هیبت اسلام نکاهد) و اگر مردم، قدرت مالی برای رفتن به مکه نداشته باشند، بر حاکم و دولت اسلامی لازم است که از بیت المال و صندوق حکومت، هزینه سفر حجّاج را تأمین کند (نه این که از راه های گوناگون بر مشکلات سفر بیفزاید و مردم عازم را هم منصرف کند.)

قال الصّادق علیه السلام: لَوْ عَطَّلَ النّاسُ الْحَجَّ لَوَجَبَ عَلَی الْامامِ انْ یُجْبِرَهُمْ عَلَی الْحَجّ، انْ شائُوا وَانْ ابَوا، فَانَّ هذَا الْبَیْتَ انَّما وُضِعَ لِلْحَجّ ⁽²⁾2.

اگر مردم، حج را تعطیل کنند، بر پیشوا و زمامدار ملت واجب است که مردم را بر انجام حج، مجبور سازد، چه آنان مایل باشند یا نباشند؛ چرا که این خانه، برای حج قرار داده شده است.

تعطیل حج عذاب خدا را نزدیک می کند

در روایات زیادی آمده است که در صورت تعطیل شدن حج، عذاب نازل می شود:

عَنْ أبِی عَبْدِاللَّه علیه السلام قالَ: لَوْ تَرَکَ النَّاسُ الْحَجَّ لَما نُوظِرُوا الْعَذابَ أَو قالَ: انْزِلَ عَلَیْهِمُ الْعَذابُ. ⁽³⁾3

اگر مردم حجّ را رها کنند، از عذاب مهلت داده نمی شوند، یا فرمود: (تردید از راوی است) عذاب بر آنها نازل می شود.

اللَّهَ اللَّهَ فِی بَیْتِ رَبّکُمْ، لا تُخَلُّوهُ ما بَقیتُمْ فَانَّهُ انْ تُرِکَ لَمْ تُناظَرُوا ⁽⁴⁾4

از خدا بترسید، از خدا بترسید، درباره خانه پروردگارتان (کعبه). آن را تا زنده هستید خالی نگذارید که اگر رها شود (مردم از رفتن به حج، خودداری کنند)، مهلت داده نخواهید شد (به عذاب خدا مبتلا خواهید گشت).

عَنْ أبِی عَبْدِاللَّه علیه السلام قالَ: وَانَّ اللَّهَ لَیَدْفَعُ بِمَنْ یَحُجُّ مِنْ شِیعَتِنا عَمَّنْ لا یَحُجُّ مِنْهُمْ وَلَوْ اجْمَعُوا عَلی تَرْکِ الْحَجّ لَهَلَکُوا. ⁽¹⁾1

به حقیقت که خدا به برکت حجّاج شیعیان ما، از تارکان حج، دفع بلا می کند و اگر همه اجماع بر ترک حج کنند، هلاک خواهند شد.

9- هیچ عمل صالحی جای حج را نمی گیرد

اشاره

هیچ عمل صالحی جای حج را نمی گیرد و انفاقات مستحبّ دیگر نیز جای حجّ مستحبّی را نمی گیرد.

از جمله ادلّه روشن بر این که حج، در حفظ اساس دین، نقش مهمّی را ایفا می کند و از ارکان اصلی اسلام و عامل احیای جامعه مسلمین است و به هیچ عنوان نباید تعطیل یا تضعیف شود، روایاتی است که هیچ عمل خیری را، جانشین حج نمی شناسند و انفاق در راه حج را، اگرچه مستحب باشد، افضل انفاقات معرفی می کنند.

قَالَ قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِنَّ نَاساً مِنْ هَؤُلَاءِ الْقُصَّاصِ یَقُولُونَ إِذَا حَجَّ الرَّجُلُ حَجَّةً ثُمَّ تَصَدَّقَ وَ وَصَلَ کَانَ خَیْراً لَهُ فَقَالَ کَذَبُوا لَوْ فَعَلَ هَذَا النَّاسُ لَعُطِّلَ هَذَا الْبَیْتُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَ هَذَا الْبَیْتَ قِیَاماً لِلنَّاسِ. ⁽²⁾2

راوی حدیث می گوید خدمت امام صادق علیه السلام عرض کردم: مردمی از این دسته سخنگویان در مجالس می گویند: وقتی که مرد، یک بار حج بجاآورد، برای او بهتر است که بعد از آن (به جای حجّ مستحبّی)، به دادن صدقات و انفاقات مستحبّ بپردازد. امام فرمود: دروغ گفته اند. اگر مردم چنین کنند، بیت (کعبه) متروک می شود (حج تعطیل می گردد)، و حال آن که خدا این خانه

را برپادارنده مردم قرار داده است.

انفاق یک کوه طلای سرخ در راه خدا، با حج برابری نمی کند

لَمَّا أَفَاضَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله تَلَقَّاهُ أَعْرَابِیٌّ بِالْأَبْطَحِ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّی خَرَجْتُ أُرِیدُ الْحَجَّ فَعَاقَنِی وَ أَنَا رَجُلٌ مَیِّلٌ یَعْنِی کَثِیرَ الْمَالِ فَمُرْنِی أَصْنَعُ فِی مَالِی مَا أَبْلُغُ بِهِ مَا یَبْلُغُ بِهِ الْحَاجُّ قَالَ فَالْتَفَتَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِلَی أَبِی قُبَیْسٍ فَقَالَ لَوْ أَنَّ أَبَا قُبَیْسٍ لَکَ زِنَتَهُ ذَهَبَةٌ حَمْرَاءُ أَنْفَقْتَهُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ مَا بَلَغْتَ مَا بَلَغَ الْحَاجُّ. ⁽¹⁾1

مردی به حضور پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله شرفیاب شد و این، موقعی بود که آن حضرت فراغت از اعمال حج پیدا کرده و رو به مکه می آمدند. عرض کرد: یا رسول اللَّه! من به قصد حج، از خانه خارج شدم، ولی مانعی پیش آمد و موفق به انجام حج نشدم. من مردی ثروتمندم و مال فراوان دارم. دستورالعملی بفرمایید که با انجام آن، به ثواب حج نایل شوم. رسول خدا صلی الله علیه و آله، توجّهی به کوه ابوقبیس کردند و فرمودند: اگر تو به قدر این کوه، مالک طلای سرخ باشی و تمام آن را در راه خدا انفاق کنی، به اجر و ثوابی که شخص حاج رسیده است، نخواهی رسید.

یکِ بهتر از دو میلیون

عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ هُوَ یَقُولُ دِرْهَمٌ فِی الْحَجِّ أَفْضَلُ مِنْ أَلْفَیْ أَلْفٍ فِیمَا سِوَی ذَلِکَ مِنْ سَبِیلِ اللَّهِ. ⁽²⁾2

ابوبصیر می گوید: شنیدم از امام صادق علیه السلام که می فرمود: یک درهم انفاق در راه حج، از انفاق دو هزار هزار (دو میلیون) درهم در غیر حج، از راه های خدایی دیگر بهتر است.

نه خود، ترک حج کنید و نه موجب انصراف دیگران بشوید

قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام مَا مِنْ عَبْدٍ یُؤْثِرُ عَلَی الْحَجِّ حَاجَةً مِنْ حَوَائِجِ الدُّنْیَا إِلَّا نَظَرَ إِلَی الْمُحَلِّقِینَ قَدِ انْصَرَفُوا قَبْلَ أَنْ تُقْضَی لَهُ تِلْکَ الْحَاجَةُ. ⁽³⁾3

هرکسی که کاری از کارهای دنیا را بر رفتن حج، مقدّم دارد که به آن کارش برسد، خواهد دید

که حاجیان با سرهای تراشیده برگشتند و او هنوز به حاجتش نرسیده است.

قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام لِیَحْذَرْ أَحَدُکُمْ أَنْ یُعَوِّقَ أَخَاهُ مِنَ الْحَجِّ فَتُصِیبَهُ فِتْنَةٌ فِی دُنْیَاهُ مَعَ مَا یُدَّخَرُ لَهُ فِی الْآخِرَةِ. ⁽¹⁾1

برحذر باشید (بترسید) از اینکه سبب تأخیر و عقب افتادن حجّ برادرتان گردید که در این صورت، علاوه بر آنچه در آخرت (عذاب) برای شما ذخیره خواهد شد، در همین دنیا نیز فتنه (گرفتاری و بلا) گریبانگیر شما خواهد گشت.

رُوِیَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ رَجُلًا اسْتَشَارَنِی فِی الْحَجِّ وَ کَانَ ضَعِیفَ الْحَالِ فَأَشَرْتُ عَلَیْهِ أَنْ لَا یَحُجَّ فَقَالَ مَا أَخْلَقَکَ أَنْ تَمْرَضَ سَنَةً فَقَالَ فَمَرِضْتُ سَنَةً. ⁽²⁾2

اسحاق بن عمّار می گوید: خدمت امام صادق علیه السلام عرض کردم: مردی با من در موضوع رفتن حج، مشورت کرد و ضعیف الحال بود. من صلاح در نرفتن دیدم و گفتم نرود. فرمود: تو سزاوار این هستی که (به جرم همین عمل که مانع از حجّ دیگری شده ای)، یک سال مریض شوی. می گوید: (همچنین شد) من یک سال مریض شدم.

برکات حج، شامل حال تمام جهانیان می شود

امام ابوالحسن الرضا علیه السلام ضمن بیان حِکَم و اسراری از حج، می فرماید:

وَمَا فِی ذَلِکَ لِجَمِیعِ الْخَلْقِ مِنَ الْمَنَافِعِ لِجَمِیعِ مَنْ فِی شَرْقِ الْأَرْضِ وَ غَرْبِهَا وَ مَنْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ مِمَّنْ یَحُجُّ وَ مِمَّنْ لَمْ یَحُجَّ مِنْ بَیْنِ تَاجِرٍ وَ جَالِبٍ وَ بَائِعٍ وَ مُشْتَرٍ وَ کَاسِبٍ وَ مِسْکِینٍ وَ مُکَارٍ وَ فَقِیرٍ وَ قَضَاءِ حَوَائِجِ أَهْلِ الْأَطْرَافِ، تا آخر روایت. ⁽³⁾3

حاصل مضمون حدیث آنکه:

منافع و آثار حیاتی حج، تمام اهل زمین از شرق و غرب و برّ و بحر را فرا می گیرد، چه آنها که حج بجا می آورند و چه آنها که بجا نمی آورند، از تجّار و کسبه و مساکین و حاجتمندان و خلاصه تمام طبقات از عموم جوامع بشری، مشمول برکات وسیع حجّ اسلام می شوند و آن اجتماع مبارک الهی، در تأمین سعادت و آسایش جهانی، اثر می گذارد.

زیرا مجتمعی از سران ملل و ممالک اسلامی، به وجود آمده که بر اساس وحدت فکر و اعتقاد و عمل و تشدید مهر و محبت و صفا و صمیمیت و تصمیم بر اجرای قانون حقّ و تثبیت عدل اجتماعی و حفظ حقوق بشری، تشکیل یافته است، و اعضای آن از این اجتماع و هماهنگی، هدفی جز امتثال امر خدا و تحصیل رضای پروردگار و تقرّب به درگاه حضرت حق ندارند. بنابراین، طبیعی است که عنایت ربّانی، شامل حالشان می شود و با به دست آوردن شوکت و سیادت جهانی که مولود اتحاد حقیقی ملل اسلامی است، روابط حسنه تِجاری و فرهنگی توأم با حفظ قدرت و عزّت ایمانی، با سایر ملل برقرار می سازند و تدریجاً معارف آسمانی خود را به دیگران عرضه می دارند. برنامه متین و سعادت آفرین قرآن را، در زندگی آنان تنفیذ می کنند و بالمآل، آثار درخشان تبعیّت از قرآن همه جا را می گیرد و شرق و غرب و برّ و بحر را غرق در خیر و صلاح و سعادت می کند.

ولذا قرآن می فرماید:

جَعَلَ اللَّهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرامَ قِیاماً لِلنّاسِ. ⁽¹⁾1

خدا کعبه را که خانه محترم است، برپادارنده مردم قرار داده است.

و برای همین خیرات جهانی و منافع حیاتی عالمگیر حج است که در مباحث گذشته دیدیم، آیات قرآن و روایات معصومین علیهم السلام، با چه جدّ و اهتمامی، افراد بشر را دعوت به حجّ و زیارت بیت می کنند و هیچ عمل نیکی را جانشین حج نمی شناسند و متخلّفان را کافر و مستحقّ اشدّ انواع عذاب دنیوی و اخروی معرّفی می کنند.

10- آثار درخشان حجّ، در جوامع مسلمانان، کجاست؟!

اشاره

آری، این همه فواید و منافع عالی که بیان شد، نمونه ای از آثار حیاتی و اسرار اجتماعی حجّ است که برنامه دینی معمول و هر ساله در میان ما مسلمانان است.

هر ساله، این برنامه تکرار می شود و آن اجتماع عظیم، با شور و حرارتی زایدالوصف، تشکیل می یابد و انبوه جمعیت ها، از ملت های مختلف عالم به هم می پیوندند، اما با کمال تأسّف، بدون این که تفاهمی میانشان حاصل شود و افکار یکدیگر را بخوانند و از دردهای درونی هم باخبر گردند و از آنچه در داخل کشورهای اسلامی می گذرد و از نقشه های خائنانه ای که از خارج برای نابودی آنها طرح می شود، مطّلع شوند، بلکه احیاناً با سوءظنّ و بدبینی نسبت به هم، با هم روبه رو می شوند و با دل های رمیده و ترسیده از یکدیگر، صورت بی روحی از اعمال حج را انجام می دهند و از هم جدا می شوند.

و آن سرمایه بزرگ و آن نیروی کوبنده و قهّار، بدون بهره برداری از دست می رود و متلاشی می شود، مانند دریایی بیکران که از بهم پیوستن رودها و نهرها و دریاچه ها به وجود آید و امواج پرجوش و خروشش، چشم ها را خیره و گوش ها را پرسازد و دل ها را از وجد و سرور و بهجت به اهتزاز درآورد، امّا ناگهان یکباره بخار شود و نابود گردد.

راستی حیرت آور است! نیروی دین و ایمان، آن مجمع بزرگ و آن کنگره عظیم را در زمان و مکان واحدی با سهولت و بی زحمت، تشکیل می دهد و به دست جامعه مسلمانان می سپارد، امّا تبلیغات سوء بیگانگان و نقشه های مخرّب استعمارگران، چگونه اثر کرده و از راه های گوناگون، موجبات تفرقه و تشتّت به وجود آورده و شکاف های عمیق بین امت واحده آنچنان ایجاد شده که اصلًا به هم نمی پیوندند. در عین اجتماع، از هم متفرّقند؛ در عین وصل، در حال فصلند و در عین نزدیکی، دور از یکدیگرند.

اجْتَمَعُوا ان لا یَجْتَمِعُوا. و این وضع، آن چنان دردناک و اسف انگیز است که دورنمای آن، چهارده قرن قبل، رسول خدا صلی الله علیه و آله را متأثر و غمگین ساخته است، طوری که آن روز در مجمع عمومی مسلمین که در ملازمت حضرتش به حج آمده و در مسجدالحرام

مجتمع بودند، نگرانی خود را از آینده امت اسلامی، به زبان آورد و حوادث و وقایع تلخ غم انگیز بسیاری، به مردم، گوشزد فرمود.

نگرانی پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله از وضع حجّ در آخرالزّمان

از عبداللَّه بن عبّاس روایت شده که می گوید در حجّةالوداع که همراه رسول خدا صلی الله علیه و آله حج بجاآوردیم، پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله باب کعبه را گرفت و در حالتی که رو به مردم کرده بود، مطالبی درباره حوادث آینده در زمان های بعد بیان فرمود که از آن جمله، مطلب مربوط به حج است که می فرماید:

یَحُجُّ أَغْنِیَاءُ أُمَّتِی لِلنُّزْهَةِ وَ یَحُجُّ أَوْسَاطُهَا لِلتِّجَارَةِ وَ یَحُجُّ فُقَرَاؤُهُمْ لِلرِّیَاءِ وَ السُّمْعَةِ فَعِنْدَهَا یَکُونُ أَقْوَامٌ یَتَعَلَّمُونَ الْقُرْآنَ لِغَیْرِ اللَّهِ فَیَتَّخِذُونَهُ مَزَامِیرَ وَ یَکُونُ أَقْوَامٌ یَتَفَقَّهُونَ لِغَیْرِ اللَّهِ. ⁽¹⁾1

مضمون حدیث آن که:

روزگاری می آید که قدرت ایمان در مسلمانان، رو به ضعف و کاهش می گذارد، هوا به جای خدا در دل ها حاکم می شود؛ دنیا منتهای آمال و آرزوها می گردد؛ تمام حرکت ها و فعّالیّت ها بر محور دنیا می چرخد؛ تا آن جا که وظایف دینی و اعمال عبادی هم برای نیل به دنیا انجام می شود، به حدّی که عالی ترین شعار الهی (حجّ خانه خدا) که بهترین وسیله ارشاد بشر به سوی معنویّت و روحانیت و خلع لباس دنیادوستی از جان آدمی است، صورت دیگر به خود می گیرد و ثروتمندان امت، برای تفریح و تفرّج، به مکه می روند؛ و متوسّطان آنان، برای خرید و فروش و تجارت و فقرا و مستمندان برای کسب آوازه و شهرت.

و نیز فرمود:

در آن زمان، چنان می شود که مردمی علوم قرآنی می آموزند برای غیر خدا، تلاوت قرآن می کنند به آهنگ غناء، بحث و فحص در علم به احکام دینی می کنند برای رسیدن به منافع مادّی و شئون دنیایی.

تا آخر حدیث که مطالب حزن آور دیگری فرمودند.

پس ناچاریم که به این واقعیّت تلخ، معترف باشیم

تا این جا، با تأمّل در مضامین آیات و روایات، با پاره ای از منافع اجتماعی حج، آشنا شدیم و دانستیم که دستور حجّ اسلام از نظر واقع بینی و حقیقت شناسی، یک مکتب تربیتی خلّاق و سازنده است که به راستی می تواند در دامن خود، انسان های نمونه و سرمشق های عالی بپروراند و امّت اسلامی را با برنامه زنده و آموزنده آسمانی اش، امّتی توانگر و توانا از جمیع جهات بسازد، که ملاذ و مرجع عالم باشند و هر قدرت ظَلّام و جَبّاری را، در برابر نیروی عدل توحیدی خود، به زانو درآورند و از سر راه بشر بردارند و دنیا را، زیر پرچم سیادت و حکومت عادلانه خود، به صلح و صفا و آرامش مطلق بکشانند.

حال که این حقیقت را فهمیدیم، ناچاریم به این واقعیّت تلخ معترف باشیم و با تأثّر شدید اقرار و اذعان کنیم که، پس علّت این ضعف و زبونی و انحطاط اسف انگیز مسلمین، با وجود داشتن آن برنامه های عالی ارتقا و تفوّق جهانی، همانا واجد نبودن روح آن برنامه ها، و از دست دادن مغز و حقیقت دستورهای عزّت بخش و قدرت آفرین آسمانی است.

بخش سوم اسرار روحی حج

اشاره

1- بذل عنایت درباره انسان.

2- حج، نمایشی جامع از سیر روحی انسان های کامل است.

3- چرا خانه خدا در مناطق دلپذیر و مصفّا بنانشده؟

4- صحنه امتحان خدا سنگین است.

1- بذل عنایت درباره انسان

خداوند علیم حکیم، جلّت عظمته، آدمی را از خاک آفرید، به این منظور که او را، در طیّ چند سال عمر دنیایی، در دامن تعلیمات آسمانی پیغمبرانش بپروراند و تیرگی ها را از وجود او بزداید و عاقبت، او را موجودی پاک و منوّر و عالی بسازد و در اعلی علّیّین به قرب جوار خود که کلّ الکمال و حقّ الجمال است، برساند.

از طرفی، انسان، تا در عالم خاک است و در ظلمات خاکدان طبیعت فرو رفته، شایسته آن نیست که تقرّب به خدا بجوید و خود را با فرشتگان پاک و آویختگان به عرش اعلا، قرین و جلیس گرداند. بلکه اگر به حال خود رها شود، در مسیر حیات دنیوی، در لجنزار شهوات حیوانی غوطه ور می شود و بالمآل، موجودی پست و منحطّ و مستحقّ مطرودیّت از جوار عزّ و شرف می گردد و با شیاطین و دورافتادگان از درگاه الهی، هم مجلس و هم عذاب می شود.

امّا سبحان الخالق المنّان، حاشا از کرم و رحمت بی پایانش که موجود مستعدّی را به کمال رهبری نکند و استعدادش را در وجودش بمیراند.

بلکه همان دست لطف و عنایتی که خاک را از عالم جمادی حرکت داده و از نبائیّت و حیوانیّت گذرانیده و به این مرحله از انسانیّت رسانیده که می تواند با یک سیر ارتقایی به اعلی علیّین سعادت برسد و با ملکوتیان و مقرّبان درگاه خدا، همراز و دمساز شود، همان دست عنایت، در این مرحله نیز، لطفش را شامل حال کرده و از پرورش و

هدایت انسان، دریغ نفرموده و او را با رأفت و رحمتی خاصّ، در کَنَف حمایت ربوبی خود، درآورده است. و برای این که او را، مناسب با عالم طبع و حسّ، بپروراند تا آماده عالم ماورای طبع و حسّش بسازد، خانه ای از سنگ و گل در این عالم سنگ و گل، بنا کرده و آن را، خانه خود نامیده و بندگان وامانده و بی پناه خود را، به خانه خود دعوت کرده است تا برکات و رحمات خاصّه اش را در کنار آن خانه، به دامن بندگانش بریزد.

آری، دعوت کرده است تا بندگان خاک نشین، از همه جای عالم، بار سفر ببندند و به عزم زیارت خالق مهربان، به آن جا بروند و بدن های خود را، بر گرد جسم آن خانه طواف بدهند و دل های خود را با صاحب خانه مرتبط سازند تا کم کم، آمادگی برای زیارتربّ العالم وملک العرش پیدا کنند و مرکز جان خود را،خلوتخانه حقّ و کعبه حقیقی بسازند که فرمود:

لَمْ یَسَعْنِی ارْضِی وَلا سَمائِی وَوَسِعَنِی قَلْبُ عَبْدِی الْمُؤْمِنِ اللّیّنِ الْوادِعِ. ⁽¹⁾1

زمین و آسمان من، گنجایش مرا نداشت (اما) قلب نرم و آرام بنده با ایمانم، مرا در خود گنجانید.

آن کس که با پا به کعبه رود، کعبه را طواف کند، و آن کس که با دل رود، کعبه او را طواف کند.

حقّاً لطف و عنایتی از این بالاتر نمی شود که خداوند سبحان و منزّه از نقصِ جسمیّت و احتیاج به مکان، خود را، هم نشین خاکیان معرّفی فرموده و در ردیف خانه های سنگ و گلی خاک نشینان، یک خانه سنگی برای خود انتخاب کرده و خود را همسایه دیوار به دیوار بندگان نشان داده که من هم با شما هستم؛ در میان شما هستم؛ دامن به دست شما داده ام؛ همه چیز خود را از من بخواهید.

حتی در میان شهرها و دهکده ها و بیابان ها، مسجدها را خانه خود معرّفی کرده تا در همه جا مردم دسترسی به او داشته باشند. نگفته حتماً باید در آسمان به عرش بیایید تا به

داد شما برسم. یا حتماً باید در سرزمین حجاز به مکه و کعبه بیایید تا به حرفتان گوش بدهم. خیر، در هر نقطه عالم که هستید، هر گوشه ای را که به اختیار خودتان به نام من اختصاص دادید، من همان جا را به عنوان خانه خود می پذیرم و در همان جا از شما پذیرایی می کنم.

در هر ساعتی از ساعات روز و شب، در خانه خودتان هم که هستید، رو به سمت کعبه و خانه من بِایستید و آهنگ نماز کنید. همین رو به خانه من ایستادن را به منزله آمدن به خانه ام حساب می کنم و همان جا به ندای شما، لبّیک می گویم و به خواسته های شما توجّه می کنم.فَسُبْحانَ اللَّهِ الْمَلِکِ الرَّئُوفِ الرَّحِیمِ وَلا الهَ الّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْکَرِیم.

بله، می خواهد ما را، با این پذیرایی ها و عطیّه و بخشش ها، بپروراند و آماده حرکت از این دهکده ویران و رسیدن به مرکز و پایتخت و عرش عظیم کند.

که ای بلندنظر شاهباز سدره نشین نشیمن تو، نه این کنج محنت آباد است

تو را ز کنگره عرش می زنند صفیر ندانمت که در این دامگه چه افتاده است

آری، این است هدف، تا ما چه مقدار فهمیده و چه قدر پیش رفته باشیم.

2- حجّ، نمایشی جامع از سیر روحی انسان های کامل در مسیر تقرّب به خداست

اشاره

باید توجّه داشت که صورت اعمال حجّ و تمام عبادات، در واقع، تشریح مقامات روحی و معنوی انبیا و اولیای خدا علیهم السلام است؛ تجزیه و تحلیلی است از سیر روحانی سالکین الی اللَّه و سفرکنندگان به سوی خدا، که چگونه مراحل و منازل بندگی و عبودیّت را پیموده اند و سرانجام، به مقام قرب ربوبی رسیده اند. ⁽¹⁾1

روشن است که حقیقت عبادت، همانا حرکت روح انسان به سوی خداست، وگرنه تنها صورت ظاهر اعمال بدنی، در صورتی که عاری از توجّه قلب باشد، عبادت حقیقی

محسوب نمی شود و فاقد ارزش های واقعی است.

قالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله:انَّما فُرِضَتِ الصَّلوةُ وَامِرَ بِالْحَجِّ وَالطَّوافِ وَاشْعِرَتِ الْمَناسِکُ لِاقامَةِ ذِکْرِ اللَّهِ، فَاذا لَمْ یَکُنْ فی قَلْبِکَ لِلْمَذْکُورِ الَّذِی هُوَ الْمَقْصُودُ وَالْمُبْتَغی عَظَمَةٌ وَلا هَیْبَةٌ فَما قِیمَةُ ذِکْرِکَ. ⁽¹⁾1

منظور ازوجوب نماز و حجّ و طواف و دیگر مناسک، به پاداشتن یاد خداست. پس وقتی قلب تو از هیبت و عظمت خدا که مقصود و مطلوب اصلی از عبادات است خالی شد، در این صورت، تنها ذکر زبانی (و اعمال خشک بدنی) چه ارزشی خواهد داشت؟!

صورت اعمال حج، نماینده سیر منظّم روح انسان کامل است که مراحل عبودیّت را دقیقاً می پیماید و خود را از تمام علایق مادّی و زخارف دنیوی، منقطع می سازد و از توغّل و فرورفتگی در ظلمت عالم نفس، بالا می کشد و به استغراق در نورانیت عالم ربّ می رساند. ⁽²⁾2

حجّ واقعی، حرکتی است که در روح حاصل می شود؛ سیر و تحوّلی است که در جوهر نفس انجام می گیرد. حساب حج، حساب تکامل و تبدیل ناقص به کامل است؛ از قوّه به فعل آوردن و خام را به حدّ پختگی رسانیدن و مانند کیمیا، فلزّی را به فلزّ دیگر مبدّل ساختن، و نه حساب بازی و سرگرمی که بعضی پنداشته اند.

درک و شعورهای سطحی کجا و سیر و تحوّل های تکان دهنده سالکین الی اللَّه کجا؟

آیا همین اعمال حجّ ما بود که امام صادق علیه السلام را، از خود بی خود می ساخت؟

مالک بن انس (پیشوای فرقه مالکیّه) می گوید: یک سال با آن حضرت، به حج رفتم.

به هنگام احرام که سوار بر مرکبش بود، هر چه می خواست بگوید لبّیک صدا در گلویش قطع می شد و از مرکبش سرازیر می شد. گفتم:فرزند رسول خدا! لبّیک بگو و ناچار باید بگویی. فرمود:

یَا ابْنَ أَبِی عَامِرٍ کَیْفَ أَجْسُرُ أَنْ أَقُولَ لَبَّیْکَ اللَّهُمَّ لَبَّیْکَ وَ أَخْشَی أَنْ یَقُولَ عَزَّ وَ جَلَّ لِی لَا لَبَّیْکَ وَ لَا سَعْدَیْکَ. ⁽¹⁾1

ای پسر ابی عامر! چگونه جرأت کنم که بگویم لبّیک اللّهم لبّیک در حالی که ترس آن دارم که خدای عزّ وجل جوابم دهد لا لبّیک و لا سعدیک (نه، قبولت نمی کنیم و راهت نمی دهیم).

سیر روحی لازم است، حج، تنها سیر جسمانی نیست

این گونه حالات و بیانات از بزرگان دین، هشدار دادن به غافلان است که خدا از شما حجّی خواسته است که حجّ جان باشد و روح را حرکت بدهد و از خاکدان طبیعت به کعبه حقیقت برساند. نه فقط بدن را، از وطن حرکت دهد و به جدّه و مکه برساند و در منی و عرفاتی بگرداند و بار دگر به وطن برگرداند!

آن حرکت، رساننده به کمال است که حرکت جوهری باشد نه حرکت مکانی.

سنگ سیاهی را برداریم از این شهر به آن شهر و از این بیابان به آن بیابان، از نجف به کربلا و از کربلا به مدینه و از مدینه به مکه سیرش بدهیم و برگردانیم. باز همان سنگ سیاه است که بود. حرکت مکانی او را به کمالی نمی رساند.

اما اگر همان سنگ در گوشه ای بیفتد و تحت شرایط و عواملی، جوهرش رو به تکامل برود، بعد از سال ها، تبدیل به لعل و یاقوت و فیروزه و الماس می شود و بی آن که مکانش عوض شده باشد، جوهرش عوض می شود.

آری، این چنین سیر و حرکت جوهری است که هر موجودی را به کمال می رساند.

خوشا اگر آدمی می توانست یک چنین حجّ جوهری انجام دهد. جوهر جانش را مُحْرِم سازد و به پای کعبه و بیت اللَّه برساند؛ با دست دل حجرالاسود را استلام کند؛ قلبش در دامن کوه عرفات مقیم گردد و روحش به مشعرالحرام خدا واصل شود؛ با کارد یقین و رضا و تسلیم، سر گوسفند هوای نفس را ببرد و خون شهوات حیوانی را بریزد و وقتی برگشت، راستی لعل و یاقوت آسمانی شده باشد، او حاجی است، وگرنه:

حاجی تو نیستی، شتر است، از برای آنک بیچاره خار می خورد و بار می برد

حجّ حضرت ابراهیم علیه السلام، یک حجّ روحی بود

اگر می بینیم حضرت ابراهیم خلیل علیه السلام، تا آن درجه از رضا و تسلیم رسیده است که وقتی از طریق الهامات الهی، مأمور به ذبح فرزند می شود، بی درنگ آستین بالا می زند و فرزند جوان و پیوند دلش را، به زمین می خواباند و کارد برنده به گلویش می گذارد و جز امتثال فرمان خدا و عرض عبودیّت به پیشگاه حضرت معبود به چیزی نمی اندیشد، این درجه از عرفان و راه یابی به ساحت قدس ربوبی نتیجه سیر واقعی و حجّ حقیقی آن حضرت است. هم او که راستی عازم حجّ و زیارت خدا شد. از روی صدق و صفا، لباس لذّات و تمایلات دنیایی را، از قامت جان برانداخت و یک جامه سرتاسری تسلیم در برابر امر خدا، بر خود پوشید و از صمیم دل، به دعوت حضرت حق، لبّیک اجابت گفت.

قدم در حریم حرم نهاد و در دامن کوه عرفان و معرفت خالق سبحان، مقیم گشت و مشاعر روح و جان خود را، غرقگاه سلطان عالم هستی قرار داد و همه چیز دنیا را سنگریزه ای بی ارزش دید، در آن حال بود که فرزند جوانش، اسماعیل را به امر خدا، به قربانگاه کشاند و در بیابان منی بر زمین خواباند و کارد به گلویش کشید که:

انّی وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی فَطَرَ السَّمواتِ وَالْارْضَ. ⁽¹⁾1

من، به حق، چهره جانم را از همه چیز برگردانیده ام، از مال و جان و فرزند، گذشته و یک جا، رو به خدای آفریننده آسمان ها و زمین، آمده ام.

آری، به این حال رسیدن، طیّ مراحل، لازم دارد؛ گذشتن از لذّات و پانهادن بر روی تمایلات و رمی جمرات و سنگ زدن به شیاطین اغواگر مظاهر دنیا می خواهد، تا به جایی برسد که به راستی، خدا و رضای خدا را محبوب تر از فرزند و جان خود بداند.

شبهه یک مرد مادّی مسلک، در سیزده قرن پیش

ابن ابی العوجا مردی کافر، معروف به زندقه و الحاد، و در عین حال، سخنوری بی باک و هتّاک و بدزبان بوده است که علما و دانشمندان، از مجالست و برخورد با او گریزان بودند و برای پرهیز از شرّ زبانش، از او فاصله می گرفتند.

روزی در موسم حج، ابن ابی العوجا و جمعی از مُلحدان و همفکرانش در مسجدالحرام نشسته بودند و ناظر اعمال حجّاج و سعی و طواف آنان بودند و با دیده استهزا می نگریستند و می خندیدند.

در نقطه دیگر مسجد نیز، حضرت امام صادق علیه السلام نشسته بود، در حالی که جمعیت انبوهی از شیعیان، اطراف امام خود را گرفته بودند و از منبع سرشار علوم آسمانی حضرتش بهره مند می شدند.

ملحدان، رو به ابن ابی العوجا کرده و گفتند: الان موقع مناسبی است برای مجادله کردن با این مرد که نشسته و دیگران، دورش را گرفته اند و شدیداً مفتون عظمت و جلالت او هستند. چه خوب می شود اگر بتوانی او را در میان همین مردم، شرمنده و خجلت زده کنی.

ابن ابی العوجا به خود بالید و گفت: بله. الان می روم و مستأصلش می کنم.

از جا حرکت کرد و خود را به مجلس امام رسانید و گفت:

یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ إِنَّ الْمَجَالِسَ أَمَانَاتٌ وَ لَابُدَّ لِکُلِّ مَنْ کانَ بِهِ سُعَالٌ أَنْ یَسْعَلَ، فَتَأْذَنُ لِی فِی السُّؤالِ؟

ای اباعبداللَّه، مسلّم است که مجلس ها امانت است (ظاهراً منظورش امان خواستن از امام بوده که سخنان کفرآمیزش خشم مردم را برنینگیزد و منجر به قتلش نشود) هر که خِلطی در سینه دارد و آزارش می دهد، ناچار باید با سرفه، آن را از سینه بیرون افکند. (یعنی هرکس شبهه ای در دل دارد و ناراحتش می سازد و محتاج به سؤال است، چاره ای جز اظهار آن شبهه و طرح آن سؤال ندارد) آیا اجازه پرسش می دهید؟

امام علیه السلام، اجازه پرسیدن دادند و مرد زندیق آغاز سخن کرد و آنچه در دل داشت از

کفر و الحاد و خباثت، توأم با بی پروایی و وقاحت، در قالب الفاظی مسجّع و عباراتی به ظاهر، فریبنده و گیرا، در آن محضر پاک و منوّر، علنی ساخت. تمام مناسک حج را به تمسخر گرفت و به مقام مقدس حجّاج و زوّار عالی قدر بیت معظّم اهانت کرد و با بی حیایی تمام گفت:

إِلَی کَمْ تَدُوسُونَ هَذَا الْبَیْدَرَ وَ تَلُوذُونَ بِهَذَا الْحَجَرِ وَ تَعْبُدُونَ هَذَا الْبَیْتَ الْمَرْفُوعَ بِالطُّوبِ وَ الْمَدَرِ وَ تُهَرْوِلُونَ حَوْلَهُ هَرْوَلَةَ الْبَعِیرِ إِذَا نَفَرَ مَنْ فَکَّرَ فِی هَذَا أَوْ قَدَّرَ عَلِمَ أَنَّ هَذَا فِعْلٌ أَسَّسَهُ غَیْرُ حَکِیمٍ وَ لَا ذِی نَظَرٍ فَقُلْ فَإِنَّکَ رَأْسُ هَذَا الْأَمْرِ وَ سَنَامُهُ وَ أَبُوکَ أُسُّهُ وَ نِظَامُهُ. ⁽¹⁾1

تا کی شما این خرمن را می کوبید و به این سنگ پناهنده می شوید و این خانه از سنگ و گل برافراشته را می پرستید و همچون شتران رمیده بر گرد آن جست و خیز می کنید؟ هرکس در این برنامه و تشریفات این خانه بیندیشد می فهمد که، این کاری است که دستوردهنده اش خالی از حکمت و رأی و بینش بوده است. پس جوابم را بده که تو در رأس این امر، واقع شده ای و شخصیت برجسته این قومی، و پدرت بنیانگذار این مسلک و نگهدار آن بوده است.

ملاحظه می شود که آنچه را مردم به اصطلاح روشنفکر، در مغزهای خود می پرورانند و احیاناً به زبان و قلم می آورند و در خیال خود، ابتکار فکری به خرج می دهند و اکتشاف نوینی به بازار تمدن عرضه می کنند و پرده های اوهام و خرافات را پاره کرده و شاهکار بدیعی از تجدّد فکر و رشد عقل، از خود نشان می دهند و دیگران را به ارتجاع و کهنه پرستی می شناسند، روشنفکرنمای سیزده قرن پیش، ابن ابی العوجا با بیانی داغ و مهیّج و الفاظی منظّم و مسجّع، خلاصه کرد و در حضور امام وقت و حجّت زمان، حضرت امام جعفر صادق علیه السلام، ابراز کرد تا روشنفکران امروز، به فکر روشن خود ننازند و این گونه ادراکات عالی (!) را، به غلط، محصول تمدّن و تکامل مغز بشر ندانند. و بدانند که این یاوه سرایی ها، در هر زمان، معلول جهل و غرور و خودخواهی دسته ای معلوم الحال بوده و هست، و بلکه گوی سبقت در میدان هذیان گویی و هتّاکی به

مقدّسات دینی را 1300 سال و بلکه هزاران سال پیش، امثال ابن ابی العوجاها و ابن مقفّع ها، ربوده اند.

باری، ابن ابی العوجا که فردی ملحد و مادّی بود و به ارزش هر کار، از دریچه منفعت مادی آن کار می نگریست و اعمال حج و سعی و طواف و استلام حجر را، کاری عاری از منافع صوری می دید، وقیحانه لب به اعتراض و اهانت نسبت به حجّاج مسلمان گشود و آنچه در باطن داشت، ظاهر ساخت.

امّا، امام صادق علیه السلام که نورانیّت فکر مقدّسش، همچون آفتاب بر فضای جان ها، تابیده و دنیا و حیات مادی را، آن چنان که هست، به انسان های پاکدل معرفی فرموده است، به طوری که تربیت شدگان مکتب توحید و عرفان آن حضرت، دنیا را، بی ارزش تر از آن می دانند که هدف و غایت فعالیت انسان باشد، بلکه در همه جا خدا را می جویند و از همه کار، رضای خدا را می خواهند، در مقابل افکار کودکانه ابن ابی العوجا و گفتار جاهلانه اش، با وقار و متانت خاص حضرتش، جملاتی فرمود که ریشه خباثت نفس او و همفکران او را، نشان داد و از پایان شوم و عاقبت وخیمی که در انتظار آنان است، باخبرش کرد که بدان:

إِنَّ مَنْ أَضَلَّهُ اللَّهُ وَ أَعْمَی قَلْبَهُ اسْتَوْخَمَ الْحَقَّ وَ لَمْ یَسْتَعِذْ بِهِ وَ صَارَ الشَّیْطَانُ وَلِیَّهُ وَ رَبَّهُ وَ قَرِینَهُ یُورِدُهُ مَنَاهِلَ الْهَلَکَةِ ثُمَّ لَا یُصْدِرُهُ الخ. ⁽¹⁾1

هر کسی را که خدا (به کیفر طغیان و عصیان) گمراهش کند و چشم دلش را نابینا سازد (توفیق درک حقایق از او بر گیرد و در اثر خذلان و به حال خود رها شدن، در ظلمات و تیرگیهای آلودگی به شهوات نفسانی غوطه ور گردد و مانند جُعَل، انس به قاذورات پیدا کرده و همچون خُفّاش، از نور، گریزان شود. مسلّم، این چنین مزاج آلوده و منحرف، ذائقه حق شناسی از او سلب می شود) حق، در ذائقه او تلخ و ناگوار می آید و طعم حق را، مطبوع و گوارا نمی یابد.

(زمام تفکر و تشخیص و تصمیمش، به دست شیطان عَنود می افتد) شیطان، ولیّ و اختیاردار او می شود و عاقبت، او را به سرچشمه های هلاکت و بدبختی، واردش می کند و هرگز از آن مهلکه، بازش بر نمی گرداند.

بعد، بیانی فرمود که خلاصه مضمونش این است:

این (کعبه) خانه ای است خداوند حکیم، آن را وسیله امتحان بندگان قرار داده و آنان را مأمور به تعظیم و زیارت آن فرموده است، تا میزان روشنی برای اخلاص و تسلیم در امر عبادت و بندگی و خضوع در پیشگاه خدا، در میان بشر باشد و افراد خالص الایمان و منقادِ در برابر فرمان حضرت خالقِ سبحان، از مردم منافق بی ایمان جدا شوند.

این خانه قرارگاه پیغمبران و قبله گاه نمازگزاران و راه رسیدن به مغفرت و رضای حضرت ایزد منّان است. پس منظور، نه پرستش سنگ است و عبادت بیت، بلکه معبود به حق، اللَّه است که خالق جسم و جان آدمیان است و آفریدگار زمین و آسمان.

تعظیم این خانه و استلام این حجر، به قصد اطاعت امر اوست.

سپس امام علیه السلام، در جواب سؤال دیگر ملحد که علی رغم فطرت خود، در وجود خالق حکیم عالَم نیز شبهه داشت، شواهد روشنی از آثار احاطه و قیّومیّت حضرت حق، طوری بیان فرمود که مرد زندیق از شدت حیرت، دم فروبست و با ذلت و مسکنت تمام از جا برخاست و پیش یارانش آمد و مانند کسی که از زیر بار سنگینی بیرون آمده و خسته و ناتوان شده است، نشست و گفت:

سَأَلْتُکُمْ انْ تَلْتَمِسُوا لِی جَمْرَةً فَالْقَیْتُمُونِی عَلی جَمْرَةٍ.

من از شما سنگریزه ای خواستم که با آن بازی کنم و دورش بیفکنم، شما مرا در میان دریایی از آتش افروخته و شعله ور افکندید که رهایی و تخلّص از آن، برایم محال می نمود.

یعنی من یک کسی را می خواستم که بازیچه ای در دست من باشد و با زبانم او را بکوبم. شما مرا به دست کسی انداختید که با بیان آتشینش نزدیک بود همه چیزم را بسوزاند و نابود کند.

گفتند: خاموش باش! تو امروز با این واماندگی و بیچارگی ات، ما را رسوا کردی.

تاکنون کسی را ناتوان تر از تو در مجلس او ندیده بودیم. گفت:

ابِی تقُولُونَ هذا؟ أَنَّهُ ابْنُ مَن حَلَقَ رُئُوسَ مَن تَرَوْنَ.

آیا به من چنین حرفی می زنید؟ او پسر کسی است که سرهای تمام این جمعیت را که می بینید، تراشیده است.

این جمله به قدرت بیان و نفوذ کلام پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله اشاره دارد؛ چون در میان عرب متکبّرِ پرنخوت، تراشیدن سر، علامت ذلت و خواری بود. به این آسانی نمی شد کسی را وادار به سرتراشی کرد. حال، مرد ملحد، منظورش این بوده که شما مرا ملامت می کنید که چرا در مقابل زبان و بیان جعفر بن محمد علیهما السلام، تسلیم شدم. مگر او را نمی شناسید؟ او پسر همان کسی است که چنان بیانش نافذ و اراده اش قاطع بوده است که روز عید قربان، ملت عرب و سایر ملل و اقوام عالم را وادار به سرتراشی کرده است. ⁽¹⁾1

این بود شبهه یک مرد مادّی به نام ابن ابی العوجا در سیزده قرن پیش که در هر عصری، از زبان و قلم همفکران او، یعنی مادّی مسلکان، به عبارات گوناگون تراوش می کند و مایه بازارگرمی مشتی سبک مغزان بی خرد می شود.

آری، این کوتاه فکران معاند، تنها صورت ظاهر کار را می بینند و خانه ای از سنگ و گل خالی از زینت و زیور؛ بیابان هایی خشک و سوزان را مشاهده می کنند و مراسمی به ظاهر بی فایده و نامطبوع را می نگرند. پیش خود می گویند، آخر اگر این خانه، خانه خداست، پس چرا باید این چنین ساده و عاری از همه گونه تجمّل باشد و در منطقه ای خشک و سرزمینی پر از سنگ و خاک، با آب و هوایی دور از لطافت و صفا واقع شود و دستورالعمل هایی این چنین که عقل و طبع، آن را نپسندد، داشته باشد؟ آیا نمی شد که خدا قصری رفیع و بنایی مجلّل در منطقه ای خوش آب و هوا، پر از اشجار مثمر و انهار جاری، گلزارهای فرح انگیز و سایر موجبات تفریح و تفرّج، به نام خود برگزیند و دستورالعمل هایی مطبوع و عقل پسند صادر و مردم را به آن قصر زیبا و آن منطقه مصفّا، دعوت کند و انجام آن وظایف را بخواهد؟

بیابان های تفتیده و سوزان حجاز چرا؟ خانه سنگ و گلی برای چه و آن اعمال شاقّ خالی از منفعت به چه منظور؟

بله، به قول شاعر عرب:

قُلْ لِلَّذِی یَدَّعِی فِی الْعِلْمِ فَلْسَفَةٌ حَفِظْتَ شَیْئاً وَغابَتْ عَنْکَ اشْیاءٌ

بگو به آن کسی که ادعای فهم و علم و درایت دارد، یک چیز را حفظ کرده ای و چیزهای فراوان دیگری از نظرت پنهان مانده و از درکش عاجز گشته ای. تو، جسم را می بینی و از روح لطیف آن بی خبری. تو، بیت را می بینی و از ربّ البیت در حجابی. تو بیابان خشک عرفات و مشعر را می بینی و از حلاوت راز و نیازهای عاشقانه و اشک و آه های پرسوز و گداز دلباختگان به آن محبوب جمیل پنهان از چشم سر و پیدا به چشم جان، به کلی بی اطلاعی.

3- چرا خانه خدا، در مناطق دلپذیر و مصفّا بنا نشده است؟

خطبه قاصعه امام امیرالمؤمنین علیه السلام، به سؤال بالا و سؤالات دیگری مشابه آن، پاسخ می دهد. اینک ما، قسمتی از آن خطبه را که مربوط به حجّ است، جمله به جمله، نقل و ترجمه می کنیم، تا به رمز تشریع حجّ و تعظیم شعائر الهی، از طریق بیان امام، آشنا شویم.

أَ لا تَرَوْنَ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ اخْتَبَرَ الْأَوَّلِینَ مِنْ لَدُنْ آدَمَ صَلَواتُ اللَّه عَلَیْه إِلَی اْلآخِرِینَ مِنْ هَذَا الْعَالَمِ بِأَحْجَارٍ لا تَضُرُّ وَ لا تَنْفَعُ وَ لا تُبْصِرُ وَ لا تَسْمَعُ فَجَعَلَهَا بَیْتَهُ الْحَرَامَ الَّذِی جَعَلَهُ لِلنَّاسِ قِیَاماً ثُمَّ وَضَعَهُ بِأَوْعَرِ بِقَاعِ الْأَرْضِ حَجَراً وَ أَقَلِّ نَتَائِقِ الدُّنْیَا مَدَراً وَ أَضْیَقِ بُطُونِ الْأَوْدِیَةِ قُطْراً بَیْنَ جِبَالٍ خَشِنَةٍ وَ رِمَالٍ دَمِثَةٍ وَ عُیُونٍ وَشِلَةٍ وَ قُرًی مُنْقَطِعَةٍ لا یَزْکُو بِهَا خُفٌّ وَ لا حَافِرٌ وَ لا ظِلْفٌ.

آیا نمی بینید که خداوند سبحان، پیشینیان را، از زمان آدم علیه السلام تا آخرین نفر از این جهان، به وسیله سنگ هایی آزمایش فرموده است که نه زیان دارند و نه سودی می رسانند. نه می بینند و نه می شنوند. پس آنها را بیت الحرام خود قرار داد (خانه محترمی که پاسداری حرمتش بر همه کس لازم است)؛ خانه ای که وسیله برپا بودن (صلاح و سداد زندگی اجتماعی) مردم است.

آن خانه را در نقطه ای قرار داد که سخت ترین نقاط زمین است و کم خاک ترین جاهای بلند دنیا و تنگ ترین درّه ها، بین کوه های ناهموار و شن های نرم و چشمه های کم آب و آبادی های دور از هم که آن جا (از آن جهت که سرزمینی فاقد هوای مناسب و خالی از آب و گیاه است) نه شتر فربه می شود، نه اسب و استر و نه گاو و گوسفند.

ثُمَّ أَمَرَ آدَمَ علیه السلام وَ وَلَدَهُ أَنْ یَثْنُوا أَعْطَافَهُمْ نَحْوَهُ فَصَارَ مَثَابَةً لِمُنْتَجَعِ أَسْفَارِهِمْ وَ غَایَةً لِمُلْقَی رِحَالِهِمْ تَهْوِی إِلَیْهِ ثِمَارُ الْأَفْئِدَةِ مِنْ مَفَاوِزِ قِفَارٍ سَحِیقَةٍ وَ مَهَاوِی فِجَاجٍ عَمِیقَةٍ وَ جَزَائِرِ بِحَارٍ مُنْقَطِعَةٍ حَتَّی یَهُزُّوا مَنَاکِبَهُمْ ذُلُلًا یُهَلِّلُونَ للَّهِ حَوْلَهُ وَ یَرْمُلُونَ عَلَی أَقْدَامِهِمْ شُعْثاً غُبْراً لَهُ.

آن گاه آدم علیه السلام و فرزندانش را امر فرمود تا رو به سوی آن آرند و سرانجام خانه کعبه، محلّی برای منفعت بردن در سفرهای فرزندان آدم و مقصدی برای بار انداختنشان شد. (که علاوه بر سود اخروی، منافع عظیم دنیوی نیز عایدشان می شود.) میوه های دل ها، در آن جا، فرود می آید (عواطف ایمانی و احساسات پرشور صاحبدلان و مشتاقان، به دامن کعبه سرازیر می شود.) از بیابان های بی آب و گیاه، از درّه های ژرف و راه های دور، از جزایر و سواحل دریاها (با رنج و تعب می آیند و خود را، به کعبه می رسانند، در حالی که نخوت و کبر را از خود ریخته اند) غبارآلود و موپریشان، با بازوان و شانه های لرزان (از شدت انکسار و تذلّل) لا اله الا اللَّه گویان، دور بیت، می چرخند.

قَدْ نَبَذُوا السَّرَابِیلَ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَ شَوَّهُوا بِإِعْفَاءِ الشُّعُورِ مَحَاسِنَ خَلْقِهِمُ ابْتِلاءً عَظِیماً وَ امْتِحَاناً شَدِیداً وَ اخْتِبَاراً مُبِیناً وَ تَمْحِیصاً بَلِیغاً جَعَلَهُ اللَّهُ سَبَباً لِرَحْمَتِهِ وَ وُصْلَةً إِلَی جَنَّتِهِ.

لباس ها (و تجمّلات دنیایی) را پشت سر افکنده اند و بر اثر نتراشیدن سرها و رهاکردن موها، زیبایی های خلقت خود را، از دست داده اند (گویی که در راه جلب رضای حضرت معبود، از خود بی خود شده اند و همه چیز خود را فانی در راه او ساخته و جز او به چیز دیگری نمی اندیشند و جمال دیگری نمی جویند). این صحنه، صحنه روشنی است برای امتحان و امتحان بزرگی است برای اطاعت و اخلاص بندگان، که خداوند حکیم، آن را وسیله نیل به رحمت و وصول به جنّتش قرار داده است.

وَ لَوْ أَرَادَ سُبْحَانَهُ أَنْ یَضَعَ بَیْتَهُ الْحَرَامَ وَ مَشَاعِرَهُ الْعِظَامَ بَیْنَ جَنَّاتٍ وَ أَنْهَارٍ وَ سَهْلٍ وَ قَرَارٍ جَمَّ الْأَشْجَارِ دَانِیَ الثِّمَارِ مُلْتَفَّ الْبُنَی مُتَّصِلَ الْقُرَی بَیْنَ بُرَّةٍ سَمْرَاءَ وَ رَوْضَةٍ خَضْرَاءَ وَ أَرْیَافٍ مُحْدِقَةٍ وَ عِرَاصٍ مُغْدِقَةٍ وَ رِیَاضٍ نَاضِرَةٍ وَ طُرُقٍ عَامِرَةٍ لَکَانَ قَدْ صَغُرَ قَدْرُ الْجَزَاءِ عَلَی حَسَبِ ضَعْفِ الْبَلاءِ.

اگر خدا می خواست، می توانست خانه محترم و عبادتگاه باعظمت خود را در سرزمینی خرّم، در میان باغ ها و جویبارهای شاداب پر از اشجار سرسبز و میوه های فراوان و کاخ های به هم پیوسته و آبادی های به هم متّصل، قرار دهد. اما در این صورت مقدار پاداش بندگی، به نسبت آسانی و سبکی امتحان، ناچیز و اندک می شد (و آن سعادت و کمال مطلوبی که باید عاید یک بنده مطیع با اخلاص گردد، نمی گردید).

وَ لَوْ کَانَ الْأَسَاسُ الْمَحْمُولُ عَلَیْهَا وَ الْأَحْجَارُ الْمَرْفُوعُ بِهَا بَیْنَ زُمُرُّدَةٍ خَضْرَاءَ، وَ یَاقُوتَةٍ حَمْرَاءَ، وَ نُورٍ وَ ضِیَاءٍ، لَخَفَّفَ ذَلِکَ مُصَارَعَةَ الشَّکِّ فِی الصُّدُورِ وَ لَوَضَعَ مُجَاهَدَةَ إِبْلِیسَ عَنِ الْقُلُوبِ وَ لَنَفَی مُعْتَلَجَ الرَّیْبِ مِنَ النَّاسِ.

و اگر پایه های کعبه و سنگ های دیوار آن، از زمرّد سبز و یاقوت سرخ و بُلورهای نورافکن ساخته و پرداخته شده بود، این چنین ساختمان زیبا و جالب، باعث می شد که نبرد، با شکّ و تردید در میدان دل ها، سبک گردد؛ کشتی گیری و زورآزمایی با شیطان، آسان شود و (با این شرایط، راه وسوسه شیطان به دل ها، بسته می شد و طبعاً) زمینه ای برای مجاهده با ابلیس، در قلوب آدمیان، باقی نمی ماند (و در نتیجه، مجاهدان در راه خدا، از غیر مجاهدان امتیاز پیدا نمی کردند).

یک منطقه خوش آب و هوا و بوستان و گلستان دلپذیر و مصفّا، پر از انواع وسایل تفریح و تفرّج، موّاجِ از شادابی و نشاط و تنعّم، طبیعی است که همه را به سوی خود جلب می کند. از مُلحد بی دین گرفته تا مؤمن متّقی، از زاهد تارک دنیا، تا حریص فرو رفته و غرق در دنیا، همه و همه بار سفر بسته و رو به آن دیار می آورند و به سعی و طواف و بیتوته و وقوف در میان آن مناظر دلکش زیبا و چمنزارهای پرگل و دلربا، می پردازند.

هیچ معلوم نمی شود چه کسی برای اطاعت امر خدا آمده و چه کسی برای تبعیّت از هوا.

مخصوصاً عنوان حجّ و زیارت چه بهانه خوبی می شد برای تیپ مسلمان نماهایی که در دل، هوس هماهنگی با مُترفین و عیّاش پیشگان دارند و به ظاهر پای بند به قیود اسلامند.

همین که موسم حج می رسید، به بهانه حجّ و طواف بیت اللَّه زنجیر از پا می گشودند و با کمال آرامش خاطر، به کام دل می رسیدند.

البتّه، بدیهی است که در این صورت، کسی شکّ و تردید در امر حج به دل راه نمی داد و شیطان، حاجت به وسوسه و تشکیک پیدا نمی کرد، تا با مجاهده شدید مردم باایمان، روبرو گردد و محتاج به کشتی گرفتن با مؤمنان بشود؛ چون با آن شرایط، همه با شوق و اشتیاق فراوان، در لفّافه عنوان حجّ و زیارت، عازم خانه خدا می شدند؛ اما در واقع بنده شیطان بودند.

در آن هنگام، موضوع آزمایش و امتحان، به کلی منتفی می شد و اساساً زمینه ای برای بروز کفر و ایمان و اخلاص و ریا، باقی نمی ماند. به فرموده امام امیرالمؤمنین علیه السلام (قسمت سابق همین خطبه):

فَکَانَتِ النِّیَّاتُ مُشْتَرَکَةً وَالْحَسَنَاتُ مُقْتَسَمَةً.

نیت ها، مشترک (بین خدا و هوا) می شد و عبادت ها (بین دنیا و آخرت) تقسیم می گردید (یعنی خداپرست و هواپرست، آخرت خواه و دنیاطلب، به هم مشتبه می شدند).

وَ لَکِنَّ اللَّهَ یَخْتَبِرُ عِبَادَهُ بِأَنْوَاعِ الشَّدَائِدِ وَ یَتَعَبَّدُهُمْ بِأَنْوَاعِ الْمَجَاهِدِ وَ یَبْتَلِیهِمْ بِضُرُوبِ الْمَکَارِهِ إِخْرَاجاً لِلتَّکَبُّرِ مِنْ قُلُوبِهِمْ وَ إِسْکَاناً لِلتَّذَلُّلِ فِی نُفُوسِهِمْ وَ لِیَجْعَلَ ذَلِکَ أَبْوَاباً فُتُحاً إِلَی فَضْلِهِ وَ أَسْبَاباً ذُلُلًا لِعَفْوِهِ. ⁽¹⁾1

اما خداوند، با انواع شداید و سختی ها (که در باب حج، مقرّر فرموده) بندگان خودرا در معرض آزمایش درآورده، و آنان را با کوشش های گوناگون، به عبادت خود واداشته، و به انجام اعمال مختلفی که پسندیده طبع انسان نیست، موظف فرموده است، تا رذیله کبر و طغیان و گردن کشی، از دل های بندگان خارج شود و روح تذلّل و عبودیّت، در نفوسشان جایگزین گردد.

این جاست که صحنه لغزنده امتحان، پیش می آید و شیطان اغواگر، به وسوسه می پردازد و دستور حج را، یک دستور ارتجاعی عاری از حکمت و فایده عقلانی نشان می دهد و افکار و عقول را، مضطرب می کند و میدان نبرد با شک و تردید و مجاهده با ابلیس، به وجود می آید.

در این میدان است که قهرمانان تسلیم و اخلاص، از شکّاکان و منافقان شناخته

می شوند و با قدرت ایمان و قوّت یقین خود، شیطان ناپاک را بر زمین می کوبند و لبّیک گویان، رو به خانه معبود می روند و با نغمه توحید و آهنگ عبودیّت خود، درّه های سوزان حجاز را پر از سطوت و هیبت می سازند و دنیای هوسباز شهوت آلود را در برابر نیروی تسلیم و اخلاص خود می لرزانند. آری، پیروزی در این امتحان است که درهای فضل و احسان خدا را به روی بندگان باایمان می گشاید و موجبات عفو و بخشش او را فراهم می آورد.

4- ابراهیم علیه السلام و صحنه امتحان عجیب خدا

اشاره

فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ قالَ یا بُنَیَّ إِنِّی أَری فِی الْمَنامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ فَانْظُرْ ما ذا تَری قالَ یا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِی إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِینَ؛ فَلَمَّا أَسْلَما وَ تَلَّهُ لِلْجَبِینِ؛ وَ نادَیْناهُ أَنْ یا إِبْراهِیمُ؛ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْیا إِنَّا کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ؛ إِنَّ هذا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِینُ ⁽¹⁾1.

هنگامی که با او (اسماعیل) به مقام سعی و کوشش رسید، (سیزده ساله شد) . ⁽²⁾، گفت: پسرم، من در خواب دیدم که تو را ذبح می کنم، نظر تو چیست؟ گفت: پدرم، هر چه دستور داری اجرا کن، به خواست خدا مرا از صابران خواهی یافت. هنگامی که هر دو تسلیم شدند و ابراهیم جبین او را بر خاک نهاد، او را ندا دادیم که: ای ابراهیم! آن رؤیا را تحقق بخشیدی و به مأموریت خود عمل کردی. ما این گونه نیکوکاران را جزا می دهیم. این مسلّماً همان امتحان آشکار است.

راستی که صحنه دشوار و تکلیف عجیبی است. فرزندی محبوب و جوانی زیبا با قامتی افراشته و چهره ای جذّاب و روحی مؤدّب، در قلب پدری سالخورده و مهربان، جا گرفته و او را، از هر جهت مجذوب آراستگی صورت و سیرت خود ساخته است.

ناگهان، فرمانی لرزاننده و تکلیفی طاقت فرسا و کمرشکن، از جانب حضرت معبود می رسد که باید همین فرزند دلبند خود را، قربانی راه ما قرار دهی و او را با دست خود ذبح کنی.

آه! چه تکلیف عجیبی و چه دستور غریبی! انسان از شنیدن آن بر خود می لرزد و از تصوّر آن، تاب و توان از دست می دهد.

چگونه ممکن است که پدری مهربان، در کمال عقل و هوش و درایت، با قلبی موّاج از مهر و محبّت و عطوفت، یگانه فرزند عزیز و پیوند دلش را بر زمین بخواباند و با دست خود، تیغ برنده، بر گلوی او بگذارد و رگ های او را ببرد؟

آری، این کار، کاری است که نه طبع آن را می پسندد و نه عقل برای آن توجیه و تفسیری می آورد، بلکه طبع آدمی، شدیداً از این عمل متنفّر است و عقل، آن را تقبیح و تحذیر می کند.

امّا این جا وادی دیگری است که در آن، نه مرکب نفس را یارای تاخت و تاز است و نه قاضی عقل را قدرت اظهار نظر می ماند. آن وادی، وادی عشق به خالق است و میدان حبّ حضرت معبود که تنها محبوب اصیل است و محبّت باقی محبوبات، طفیل محبت او و مشروط به اذن و رضای اوست.

آن جا بود که به محض اشاره از جانب حضرت او، بی درنگ و بی تسامح و تعلّل، دامن همّت به کمر زد و آماده امتثال فرمان شد. مطلب را با فرزند عزیزش در میان گذاشت تا هم ملاک کار پدر روشن گردد و هم گوهر اخلاص پسر، از کمون فطرت پاک و قلب تابناکش، بارز شود و با صفایی تمام بگوید:

یا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِی إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِینَ. ⁽¹⁾1

پدرم، هر چه دستور داری اجرا کن. به خواست خدا مرا از صابران خواهی یافت.

به به از این اخلاص، تا ابد، درود و رحمت حق بر این تسلیم که:

فَلَمَّا أَسْلَما وَتَلَّهُ لِلْجَبِینِ. ⁽²⁾2

تسلیم شدند و به پیشانی او را خوابانید.

پسر، گردن کشید و رو بر خاک زمین نهاد. پدر، آستین بالا زد و کارد بر حلق پسر

گذارد. صحنه ای تکان دهنده به وجود آمد که دنیا را در برابر قدرت ایمان و نیروی محبت به خدا، به اعجاب و تحیّر واداشت.

در جلالت و عظمت این دو روح موحّد مخلص، همین بس که خدا اسلام و اخلاصشان را بستاید و توحیدشان را تصدیق کند:

وَ نادَیْناهُ أَنْ یا إِبْراهِیمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْیا ⁽¹⁾1

و از جانب خود، فدا برای اسماعیل عنایت فرماید:

وَ فَدَیْناهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ ⁽²⁾2

و شهادت به دشواری امتحان نیز بدهد که:

إِنَّ هذا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِینُ ⁽³⁾3.

آری، به حقیقت که این، حقیقت تسلیم و لبّ عبودیّت است. توحید خالص و عاری از همه گونه شرک در عبادت است. نه عقل، در این کار شریک است و نه نفس، دخیل. خالصاً لوجه اللَّه الکریم:

إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ ⁽⁴⁾4.

خدا هم برای تشکّر از این تسلیم، فرمود:

سَلامٌ عَلی إِبْراهِیمَ ... إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِینَ ⁽⁵⁾5.

وقتی هدف که بروز روح خدادوستی آن دو بنده بااخلاص خدا بود، حاصل شد، گوسفندی به عنوان فداء و قربانی اسماعیل از طرف خدا آمد و به جای او ذبح شد.

اسماعیل که با بدنی زنده و سالم از روی زمین برخاست، ملقّب به لقب افتخارآمیز

ذبیح اللَّه یعنی کشته راه خدا شد؛ چرا که خود را با نیّت پاک، در اختیار فرمان خدا گذاشت و راضی شد که در راه رضای خدا کشته شود. خدا هم این نیّت پاک و خالص را از او پذیرفت و او را به عنوان فداء و قربانی خود قبول فرمود.

حاصل آن که: در اوامر امتحانی پروردگار، به خود کار که بنگریم، چه بسا مصلحتی در آن نبینیم و فایده ای برای آن نفهمیم، و چه بسا احیاناً ضرر و زیانی هم از بعض جهات مشاهده کنیم، مانند تحریم صید ماهی در روز شنبه که در داستان اصحاب سبت آمده است، که نه تنها فایده ای در آن به نظر نمی رسد، بلکه لطمه اقتصادی هم به دنبال دارد. یا تحریم خوردن آب از نهر معهود برای لشکریان طالوت که تشنه و گرمازده، کنار آب روان رسیدند و مأموریّت یافتند که فشار عطش را بر خود هموار کنند و تشنه بگذرند.

و همچنین مقیّد کردن بنی اسرائیل به این که حتماً از درب تنگ و کوتاه شهر وارد شوند و به سمت دروازه های بلند و فراخ دیگر نروند و نیز، با حال رکوع و گفتن کلمهحطّة داخل شوند. و همچنین دستور ذبح اسماعیل علیه السلام به دست پدرش ابراهیم علیه السلام.

در هیچ یک از این موارد، فایده محسوس و معقولی در اعمالی که مورد امر و نهی واقع شده است، دیده نمی شود، اما عالی ترین فایده و مصلحت، در این گونه موارد، در صدور امر یا نهی از جانب خداست که به دنبالش اطاعت و تسلیم از ناحیه عبد است.

نتیجه تسلیم و تعبّد هم، تقرّب به خدا و تحصیل رضای خداست که غایت الغایات و منتهای آمال العارفین است:

وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَکْبَرُ ⁽¹⁾1.

حال این مطلب روشن شد و سرّ اوامر امتحانی خدا، تا حدّی به دست آمد و معلوم گردید که یک سلسله از اعمال عبادی، صرفاً بر اساس تعبّد و اخلاص در بندگی و اطاعت امر خدا، استوار است، بدون این که فایده و منفعتی از منافع بهداشتی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی از تکلیف به آن اعمال، در نظر باشد. تنها فایده آنها همانا تجلّی قلب سلیم، و بارز گشتن روح خاضع عبد مطیع است که کمال نهایی انسان در سیر تکاملی اش، نیل به

همین درجه از عرفان و حق شناسی است که پی به واقعیت مخلوقی خود ببرد و سر به آستان خالق بگذارد و تسلیم بی چون و چرای فاطِرِ السَّماواتِ وَ اْلأَرْضِ ⁽¹⁾1

گردد و بالمآل، از جمیع سعادات و لذّات جاودان، برخوردار شود.

این مطلب که روشن شد، اینک به بحث اصلی خود بر می گردیم که گفتیم در باب حجّ و مناسک آن نیز دستوراتی داده شده و اعمال و وظایفی مقرّر گردیده که از نظر بارز ساختن اخلاص و تسلیم بندگان خدا، عاملی بسیار قویّ و میزانی فوق العاده دقیق است، و یکی از امتیازات عبادت حج، نسبت به سایر عبادات، همین است که جنبه تعبّد، در آن روشن تر است و رمز عبودیّت در خلال امتثال آن اوامر بهت انگیز، ظهور بیشتری دارد. به همین جهت در رجم شیطان رجیم و سرکوب ساختن وسوسه آن لعین، بسیار مؤثر است؛ زیرا تمام همّت آن رانده شده پلید این است که با ایجاد شک و القای شبهات گوناگون در ذهن آدمیان، بندگان را از اطاعت امر خدا، باز دارد و مانند خودش مطرود از رحمت حق سازد. بنابراین از راه های مختلف، در دل ها وسوسه می افکند و افکار را مشوّش و تصمیمات را سست می کند.

این جاست که بنده بااخلاص و عبد مطیع، با نور ایمان و الهام خدا، به خود می آید و می فهمد که دزد غارتگر، شیطان، به طمع ربودن گوهر ایمان، سر راهش آمده و در بیابان منی قصد چپاول دارد. پس بی درنگ، دست به کار دفع و طرد او می شود و آن وسواس ناپاک را از فضای قلب خود می راند.

إِنَّ الَّذِینَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّیْطانِ تَذَکَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ. ⁽²⁾2

پرهیزگاران هنگامی که گرفتار وسوسه های شیطان شوند، به یاد خدا و پاداش و کیفر او می افتند، و در پرتو یاد او، راه حق را می بینند و ناگهان بینا می گردند.

آری، مؤمن با هوش و ذکاوت، در همان جا به مبارزه با شیطان بر می خیزد و با سنگ اخلاص و تسلیم، بر سر و مغز آن دشمن دیرین آدم و آدمزادگان می کوبد و بینی

او را به خاک می مالد و می گوید: همین شبهه و تردید از شیطان است که روزی در همین بیابان منی سر راه بر ابراهیم خلیل علیه السلام گرفت و با وسوسه اش خواست آن مرد خدا را از اطاعت امر مولایش که مکلّف به ذبح فرزند بود، باز دارد؛ ولی از دست آن مرد الهی سنگ خورد و ناامید برگشت.

امروز هم می خواهد مرا با تشکیک مفسده انگیزش نسبت به مأموریت و وظیفه الهی ام که سنگ زدن بر ستون های بیابان منی و سعی کردن بین دو کوه مروه و صفاست، سست و مردّد سازد و از اطاعت امر مولایم باز دارد و عاقبت به شقاوت و بدبختی و محرومیت دائم مبتلایم کند.

ولی من هم که به توفیق خدا درس اخلاص از مکتب عباد مخلصین آموخته ام، خدا را مالک مطلق و خود را مملوک صرف او می شمارم و وظیفه ای جز امتثال فرمان او ندارم. و تمام فایده را در رضای او می دانم و بس.

اگر هاجر، آن مادر مهربان، برای به دست آوردن آب جهت فرزندش، هفت بار از این کوه به آن کوه رفت و برگشت ⁽¹⁾1، من بنده باایمان، برای به دست آوردن رضای خالق سبحان، هفت بار که سهل است، اگر بگوید تمام عمر از صفا به مروه و از مروه به صفا برو، خواهم رفت. اگر هاجر در میان این کوه ها، در جست وجوی آب بود، من در میان همین کوه ها، به امر خدا، در جست وجوی رضای خدا هستم.

اگر آن روز، حضرت ابراهیم علیه السلام، به امر خدا، سنگ بر شیطان زد تا مأموریت خود را انجام دهد و رضای خدا را به دست آورد، ⁽²⁾2 من هم امروز، به امر خدا، سنگ بر ستون های بیابان منی می زنم تا با اطاعت امر خدا، رضای خدا را به دست آورم؛ چرا که می دانم این سنگ زدن ها، اطاعت از امر خداست، و اطاعت امر خدا، دماغ شیطان به خاک مالیدن است. چنان که غزالی می گوید:

واعلم أنّک فی الظاهر ترمی الحصی إلی العقبة وفی الحقیقة ترمی به وجه

الشیطان وتقصم به ظهره إذ لا یحصل إرغام أنفه إلّابامتثالک أمر اللَّه تعظیماً له بمجرد الأمر من غیر حظّ النفس والعقل فیه. ⁽¹⁾1

بدان، اگرچه به ظاهر، تو سنگریزه ها را به جمره عقبه (یکی از ستون های سنگی در بیابان منی می زنی، اما در حقیقت، با همان سنگریزه ها به صورت شیطان می کوبی و پشت او را می شکنی.

زیرا یگانه راه به خاک مالیدن بینی شیطان، همانا محض اطاعت امر و تعبّد در مقابل فرمان خداست، بدون این که حظّی از حظوظ نفسانی یا فایده ای از فواید عقلانی از خود آن کار، ملحوظ شده باشد.

خلاصه

نتیجه بحث آن که، مناسک حج از آن نظر که مشتمل بر اعمال نامأنوس و غیر قابل توجیه از نظر طبع و عقل ابتدایی است، وسیله امتحان و صحنه آزمایش عظیمی برای مدّعیان اسلام و ایمان است. تا اندازه تسلیم و انقیادشان در مقابل اوامر الهی آشکار شود.

آنهایی که سلیقه و ابتکار فکری خود را، در همه جا، حتی مقرّرات آسمانی، می خواهند اعمال کنند و احکام متقنه شرع مطهّر را با تحوّلات زمان، متحوّل سازند، شناخته شوند و نفاق درونی و کفر باطنی شان، بر همه کس معلوم گردد، تاسیه روی شود هر که در او غِش باشد.

عبادت حج، مَحَکی است کهنفس و عقل پرستان را، ازخداپرستان جدامی سازد و با کمال وضوح نشان می دهد که بیابان عرفات و مشعر و منی و کوه مروه و صفا، نه ریاکاری های نفس پرستان رامی پذیرد، ونه به فلسفه بافی های عقل پرستان، میدان می دهد.

بلکه آن جا، جولانگاه توسن عشق است و جلوه گاه محبّت معبود.

وَما أُمِرُوا إِلّا لَیَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدّینَ. ⁽²⁾2

و به آنها دستوری داده نشده بود جز این که خدا را بپرستند، در حالی که دین خود را برای او خالص می کنند.

بخش چهارم طیّ مراحل

اشاره

1- آغاز سفر و طیّ مراحل.

2- مرحله اوّل: اصلاح نیّت و اخلاص.

3- مرحله دوّم: توبه.

4- مرحله سوّم: انقطاع از هر چه غیر خداست.

5- اتّخاذ رفیق و همسفر.

6- حُسن خُلق در سفر.

1- آغاز سفر و طیّ مراحل

با توجّه به مباحث گذشته که اجمالی از اسرار حجّ و اهداف عالی آن معلوم شد، اینک مقتضی است که بار سفر بسته و این سیر عجیب آسمانی را علاوه بر عالم جسم، در عالم نفس خود نیز آغاز کنیم و به موازات حجّ بدن، حجّ روح را هم محقّق سازیم و همچنان که مراقب آداب ظاهری و شرایط صحّت آن هستیم، با دقّت بیشتری مواظب حالات باطنی و آثار روحی و شرایط مقبولیّت آن نیز باشیم و مکرّراً تذکّرات آموزنده امام سجّاد علیه السلام ⁽¹⁾1 را به خاطر بیاوریم و با آمادگی کامل حرکت کنیم.

گاهِ آن آمد که با مردان سوی میدان شویم یک ره از ایوان برون آییم و بر کیوان شویم

راه بگذاریم و قصد حضرت عالی کنیم خانه پردازیم و سوی خانه یزدان شویم

طبل جانبازی فروکوبیم در میدان دل بی زن و فرزند و بی خان و سر و سامان شویم

مُلحدان گر جادوی فرعونیان حاضر کنند ما به تکبیری، عصای موسیِ عمران شویم

حسرت آن روز چون بر دل همی صورت کنیم آه اگر در منزلی ما صید گورستان شویم

رو که هر تیری که از میدان حکم آید به ما هدیه جان سازیم آن گه سوی آن پیکان شویم

چون بدو باقی شدیم از بود خود فانی شدیم چون بدو دانا شویم آنگه ز خود نادان شویم ⁽¹⁾1

2- مرحله اوّل: اصلاح نیّت و اخلاص

اذا ارَدْتَ الْحَجَّ فَجَرِّدْ قَلْبَکَ للَّهِ تَعالی مِنْ کُلِّ شاغِلٍ. ⁽²⁾2

چون اراده حج کردی، دل را از هر چه که از خدایت باز دارد برهنه و عریان ساز.

صاحبدلان از زُوّار بیت محرّم، بعد از تفهّم و شناختن معنی و موقعیّت حجّ و عزم زیارت، پیش از پرداختن به تهیّه اسباب سفر، به آماده ساختن قلب و اصلاح نیّت خود می پردازند و قبل از هر کاری، به کار دل می رسند. عوامل و موجبات و انگیزه ها را زیر و رو می کنند تا ببینند در این تصمیم حج، غیر خدا هم دخالت دارد یا حقّا خالصاً لوجه اللَّه است.

موضوع، عبادت و عرض بندگی به ساحت قدس خداست. باید از هر چه مربوط به هواست برکنار باشد و صرفاً به قصد امتثال امر خالق یکتا، به عمل بیاید و منظور، تحصیل ثواب آخرت و فرار از عقاب باشد. ⁽³⁾3

3- مرحله دوّم: توبه

ثُمَّ اغْتَسِلْ بِماءِ التَّوْبَةِ الْخالِصَةِ مِنَ الذُّنُوبِ. ⁽⁴⁾4

پس با آب توبه خالص، خود را از گناهان، شست وشو ده.

شکّی نیست که آلودگان و ناپاکان را، به جایگاه پاکان راهی نیست. تحصیل طهارت، اوّلین شرط آهنگ خانه معبود است. همچنان که فرموده اند:لا صَلوةَ الّا بِطَهورٍ ⁽¹⁾1

نماز که معراج و پرواز انسان است و رو به جمال اعلی رفتن، جز با طهارت و پاکی، میسّر نخواهد بود. پس حج که طواف بر گرد آن جمال است و یکی از اجزایش نماز است، به طور مسلّم و به طریق اولی باید رکن عمده اش تحصیل طهارت باشد تا حجاج با آب توبه خالص و کامل، خود را از جمیع گناهان که اهمّ آنهامَظالم عباد است و تضییعحقوق النّاس، شست وشو دهند و تطهیر کنند.

حقوق مردم را، اگرحقّ مالی است، مانند خمس و زکات و مظالم و کفّارات و دیون (بدهکاری ها به اشخاص) باید بپردازند و اگرحقّ عِرضی است، مانند غیبت و تهمت و هتک حرمت و آزار و اذیّت، باید از صاحبانش حلّیّت بخواهند؛ زیرا هر حقّی که بر گردن طالب حج است، مانند طلبکاری سمج، گریبانش را گرفته و می گوید: کجا می روی؟ آیا به خانه خدا می روی، در حالی که فرمانش را در خانه ات زیر پا می گذاری؟! تو که با بی اعتنایی به امر و نهیش بی حرمتی ها نسبت به او و اولیایش روا داشته ای، حالا با چه رویی وارد خانه اش می شوی و کنار سفره اش می نشینی؟!

تو اگر راستی، بنده مطیع و فرمانبرداری و برای عرض بندگی می روی از همین جا شروع به اطاعت کن و حقوقی که بر ذمّه ات نهاده است، ادا کن.

والدین و اقارب و ارحام و همسایگان و دیگر ذوی الحقوق را از خود، راضی و خشنود گردان.

لغزش هایی را هم که بین خود و خدا داشته ای، به یاد بیاور و از صمیم قلب، اظهار ندامت بر گذشته و عزم بر ترک در آینده و استغفار جدّی کن.تائب واقعی باش تا داخل در زمرهمتطهّرین گردی و موردمحبّت حضرت معبود واقع شوی که:

انَّ اللَّهَ یُحِبُّ التَّوابِینَ ویُحِبُّ المُتَطَهِّرینَ ⁽²⁾2.

محقّقاً، خدا توبه کاران و پاک شدگان را دوست می دارد.

و بسیار بجاست که دستور توبه ای را که از رسول اکرم صلی الله علیه و آله با کیفیت خاصّی منقول است، به جا بیاورد و از برکات عظیمه آن برخوردار شود. ⁽¹⁾1

4- مرحله سوم: انقطاع از هر چه غیر خداست

وَوَدّعِ الدُّنْیا وَالرَّاحَةَ وَالْخَلْقَ. ⁽²⁾2

دنیا و آسایش و دلبستگی به خلق را واگذار و با همه، تودیع کن.

از مقدّمات این سفر، که سیر به سوی خداست، انقطاع تامّ و تمام از ماسوای خداست. باید چنین فرض کند که به سفر مرگ می رود و دیگر بر نمی گردد.

رو به حرم خاصّ حضرت ربّ العالمین کرده و به دیدار ملک العرش می رود. با چنان مقصد اعلی، دل به مغازه و خانه و زن و فرزند بستن، راستی که حاکی از نبود شناخت و فقدان معرفت است.

آری، سزاوار است، با استعانت از حول و قوّه پروردگار و ایجاد اشتیاق به سعادت ها و مثوبات عالم آخرت در دل، دل از تمام علایق و دوست داشتنی ها برکند و برای امتثال امر خدا و تسهیل کار بازماندگان، وصیّتی جامع و قاطع بنویسد.

امر صِغار و ثلث اموال و دیگر مطالب را واضح و روشن کند که اگر از روی مشیّت حضرت حق، در اثنای سفر، به رحمت ایزدی پیوست، کارها روبه راه باشد و کسی به زحمت نیفتد.

چه بجا و مناسب است که آدمی، از این قطع علایق اختیاری حجّ، به لحظه قطع علایق اضطراری مرگ، منتقل شود که عاقبت، لحظه ای می رسد که خواه ناخواه از دوستان جدایش می کنند.

همچنان که در سفر حج، توشه ای به قدر طول سفر و مرکبی برای انتقال به مکه، لازم دارد، در سفر مرگ نیز توشه ای به قدر طول سفر و مرکبی برای انتقال به عالم قبر می خواهد. اما چه نزدیک و قطعی است آن انتقال و چه طولانی است آن سفر.

آه مِنْ قِلَّةِ الزّادِ وَطُولِ الطَّریقِ وَبُعْدِ السَّفَرِ. ⁽¹⁾1

باری، کارهایش را به خدا واگذار کند و اهل و عیال خود را به نگهبان و نگهدار حقیقی بسپارد و رو به راه آورد.

فَاللَّهُ خَیْرٌ حافِظاً وَ هُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ. ⁽²⁾2

پس خدا بهترین نگهبان و مهربان ترین مهربانان است.

امام سجاد علیه السلام فرموده است در سفر این دعا را بخواند تا در امان پروردگار باشد:

بِسْمِ اللَّهِ وَبِاللَّهِ وَمِنَ اللَّهِ والَی اللَّهِ وَفِی سَبیلِ اللَّهِ. اللَّهُمَّ الَیْکَ اسْلَمْتُ نَفْسی والَیْکَ وَجَّهْتُ وَجْهِی وَالَیْکَ فَوَّضْتُ امْرِی فَاحْفَظْنِی بِحِفْظِ الْایمانِ مِنْ بَیْنِ یَدَیَّ وَمِنْ خَلْفی وَعَنْ یَمِینِی وَعَنْ شِمالِی وَمِنْ فَوْقِی وَمِنْ تَحْتِی وَادْفَعْ عَنّی بِحَوْلِکَ وَقُوَّتِکَ فَانَّهُ لا حَوْلَ وَلا قُوَّةَ الّا بِاللَّهِ العَلِیّ الْعَظِیمِ.

از امام سجاد علیه السلام منقول است که می فرمود:

من با گفتن این کلمات و سپردن خود به خدا ترس و باکی نخواهم داشت، هرچند جنّ و انس، برای زیان رساندن به من همدست و مجتمع شوند (صدمه ای به من نخواهد رسید). ⁽³⁾3

5- اتّخاذ رفیق

مطلب مهمّ دیگری که رعایتش لازم و مناسب با مرحله انقطاع است، موضوعرفیق و همسفر در این سیر و سلوک روحانی است.

به همان اندازه که موجبات مشغله قلبی و اسباب دل مشغولی در این سفر، مضرّ به حال انسان است و باید بکوشد تا چیزی یا کسی که او را از یاد خدا باز می دارد و به

بیهوده گویی و بیهوده کاری و باطل گذرانی وادارش می کند، همراهش نباشد، به همان مقدار و بیشتر، موجبات تذکّر و اسباب یادآوری خدا و توجّه به دقایق و اسرار حجّ و ایجاد حالات خوشِ روحی، برای این مسافر الهی بسیار لازم و سودمند است، و باید در این امر، سعی بَلیغی کند تا با کسی رفیق وهمسفرشود که بارفتاروگفتار و حالات معنوی اش دائم او را در حال توجّه نگه دارد و از عارض شدن حال غفلت و بطالت، مانع گردد.

از رفاقت و همسفرشدن با اشخاص بطّال و خوشگذران که حتّی در این سفر روحانی هم- که ایّام معدودی بیش نیست و شاید در تمام مدت عمر، بیش از یک بار نصیب انسان نشود-، نمی توانند از بذله گویی ها و تفریح های همیشگی خود، دست بردارند و به کار مهمّ و مقصد فوق العاده عظیمی که برای آن، ترک وطن کرده و سر به بیابان های مکه و حجاز گذاشته اند، بپردازند، شدیداً بپرهیزد که این سفر، غیر سفرهای دیگر است و مقصد، فوق مقاصد عادی بشر است. هدف، بی نهایت گران مایه و از دست دادنش، موجب خسران غیرقابل جبران است.

جدّاً باید مراقب خود باشد و هر لحظه اش را مغتنم بشمارد و به رایگان از دست ندهد و به خود بگوید:

حال که این توفیق بسیار بزرگ الهی نصیبت شده و رو به خانه حقّ می روی، از کجا که بار دیگر، عمر، وفایی کند و چنین موفّقیّتی نصیبت شود. بکوش و بهره خود را بگیر.

از مقدار خواب و خوراک معمولی ات کم کن. از تفریحات زاید، بپرهیز. از کمبود کمّ و کیف غذا و مسکن، نگران مباش. از خرید سوغاتی، کوتاه بیا. این همه بگذار تا وقت دگر که با چنین سفری مناسب نیست.

انْتَهِزوا الْفُرَصَ فَانَّها تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ. ⁽¹⁾1

فرصتهای زودگذر را مغتنم بشمارید که همچون ابر زودگذر، از بالای سر، رد می شود. یک وقت به خود می آیید که ابر بهاری رفت و باران رحمت به شما نرسید.

مکن عمر ضایع به افسوس و حیف که فرصت عزیز است و الوقت ضیف

خواب و خورت ز مرحله عشق دور کرد آن دم رسی به دوست که بی خواب و خور شوی

این فرصت کم را از دست مده و غافل مشو و کمال استفاده را از آن ببر. آن قدر در دل خروارها خاک و سنگ بخوابی که جمجمه ات لانه مار و مور گردد و گوشت های بدنت خوراک کرم های زیر زمین شود.

خشت بالین گور یاد آور ای که سر در کنار احبابی

خفتنت زیر خاک خواهد بود ای که در خوابگاه سنجابی

کی دعای تو مستجاب شود که به یک روی در دو محرابی

6- حُسن خُلق

وَاحْسِنِ الصُّحْبَةَ. ⁽¹⁾1

نیکو مصاحبت کن.

خوش رویی و خوش خویی در همه جا و با همه کس، نیکوست، اما در سفر حجّ و با همسفران حج، به مراتب نیکوتر است؛ زیرا سفر، سفر به سوی خداست و همگی میهمانان خدا هستند. اکرام مهمان، اکرام میزبان است.

قال الصّادق علیه السلام:

انَّ الْخُلْقَ الْحَسَنَ یُمِیثُ الْخَطِیئَةَ کَما تُمِیثُ الشَّمْسُ الْجَلِیدَ. ⁽²⁾2

خُلق نیکو، گناه را آب می کند، آن چنان که آفتاب، یخ را آب می کند.

و حسن خُلق، نه تنها آن است که آزارش به کسی نرسد؛ بلکه وقتی در حدّ تمام است که، آزار دیگران را نیز تحمل کند، بلکه بالاتر، در مقابل ایذای آنان، فروتنی و تواضع کند و خدمتگزاری و احسان و احترام، از خود نشان بدهد.

دقیقاً مواظب باشد که کوچک ترین کلمه ناروا و رفتار ناپسند، از درشتگویی و ترشرویی، از او صادر نشود و چنین فرض کند که همه نسبت به او، حقّ اذیّت دارند و او نسبت به احدی، حقّ آزار ندارد و همه را به حساب خدا بگذارد و جبران آن را از خدا بخواهد.

وقتی فکر این چنین شد، تمام ناملایمات و دشواری ها در نظرش آسان می آید و هر تلخی در ذایقه اش شیرین می شود و از تحمّل آزار دیگران نیز لذّت می برد و می گوید:

به حلاوت بخورم زهر که شاهد ساقی است به ارادت بکشم درد که درمان هم از اوست

جمال کعبه، چنان می دواندم به نشاط که خارهای مغیلان، حریر می آید

بخش پنجم مواقف

اشاره

1- موقف اول: میقات.

2- موقف دوم: مطاف.

3- موقف سوم: مسعی.

4- موقف چهارم: عرفات.

بشارت: امام عصر ارواحنا فداه در عرفات است.

5- موقف پنجم: مشعرالحرام.

مشعر یا میعاد دلباختگان خدا.

به به، چه مبارک معبدی و چه فرخنده شبی.

دل شب، محرم سرّ اللَّه است.

6- موقف ششم: منی یا قربانگاه.

7- رمی جمرات در منی و اسرار آن.

8- قربانی در منی و اسرار آن.

جنبه اجتماعی قربانی در منی بیش از جهات دیگرش منظور است.

یک دین زنده، هممسجد می خواهد و هممسلخ.

اسرار روحی قربانی.

در قربانی، منافع اقتصادی نیز ملحوظ شده است.

9- حلق و تقصیر در منی و اسرار آن.

10- بیتوته در منی

11- شب های منی و خلوت با خدا.

12- موقف هفتم: زیارت بیت و استلام حجر.

13- چند تذکر لازم.

مراحل، طی شد و اینک به مواقف رسیده ایم:

1- موقف اوّل:

اشاره

⁽¹⁾1 میقات

میقات، محلّی است که در شرع مقدّس، برای احرام عمره و حج، معیّن شده است و آن، پنج موضع است:

1- مسجد شجره یا ذوالحُلَیفه: میقات کسانی است که از راه مدینه به مکه می روند.

2- جُحفه: میقات کسانی است که از سمت شام و مصر، به سوی مکه می روند.

3- وادی عقیق: که در شمال شرقی مکه است. میقات مردمی است که از راه نجد و عراق، عازم مکه می شوند.

4- یَلَملَم: میقات است برای کسانی که از طریق یمن، رهسپار مکه اند.

5- قَرْن المنازل: میقات مسافرانی است که از راه طائف، به مکه می روند.

کسانی که از جهات و جوانب مختلفه عالم، به قصد زیارت خانه خدا می روند، موظّفند هنگام رسیدن به میقات یا محاذات میقات، توقف کنند و اعمال احرام را که اولین قسمت از اعمال عُمره و حجّ است، بجاآورند ومُحرِم شوند. لباس معمولی خود را از تن برکنند و دو جامه احرام، بر خود بپوشند و لبّیک بگویند و رو به حرم بروند.

میقات آستانه سرمنزل مقصود و باب ورود به حرم کبریای حضرت حقّ است.

توقّف، به انتظار اذن دخول و شست وشو دادن خود، از اوساخ و آلودگی ها و آمادگی برای شرفیابی به ساحت اقدس امنع سلطان السلاطین، ملک الملوک، ربّ العالمین، جلّ و علا، مقتضای ادب بندگی و رسم عبودیّت است.

ولذا، غسل قبل از احرام، از وظایف مستحبّ انسان قاصد کعبه است.

بعد از غسل، همه گونه لباس ها و تجمّلات گوناگون، که مردم دنیا بر خود می آویزند و با همان ها برای خود، تشخّصی قائل می شوند و از یکدیگر حریم می گیرند، باید ریخته شود و به جای همه آنها، دو قطعه پارچه سفید بی رنگ ساده و نادوخته (برای مردها) بر خود بپیچند.

همچون مرده های کفن پوش، از دنیا، منخلع گشته و خواست خود را فانی در خواست خدا کرده و وارد میدان تسلیم و انقیاد مطلق شوند.

لباس طغیان و عصیان را من جمیع الجهات، از خود دور کنند و ملبّس به لباس تقوا و طهارت، آماده اجابت دعوت، به شراشر وجود از روح و جسد بگویند:

لَبَّیْکَ اللَّهُمَّ لَبَّیْکَ لَبَّیْکَ لا شَرِیکَ لَکَ لَبَّیْکَ انَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَکَ وَالْمُلْکَ لا شَرِیکَ لَکَ لَبَّیْکَ. ⁽¹⁾1

آری، این احرام است که بعد از این، شخص مُحْرم، وارد در حریم قداست گشته و واجد موقعیّت خاصّی می شود که جدّاً باید قدر خود را بشناسد و رعایت حرمت کند و

احترام بارگاه حضرت سلطان و موکّلین حرم را نگه دارد و دقیقاً مراقب دست و پا و چشم و گوش و بینی و زبان و تمام نواحی وجود خود باشد ⁽¹⁾1 که کوچک ترین بی حرمتی، مستلزم مطرودیّت و محرومیّت و احیاناً موجب کیفر و گوشمالی خواهد بود. به همین جهت، اولیای دین و مقرّبان حضرت، در وقت احرام و گفتن لبّیک، به کلّی، خود را می باختند. رنگ از رخسارشان می پرید و بدن می لرزید و صدا در گلو می پیچید و گاهی بی هوش می شدند و در جواب مردم که به تعجّب، از علت تغییر حال سؤال می کردند، می فرمودند: می ترسم قبولم نکنند و به لبّیکم، جواب لا لبّیک و لا سعدیک بگویند ⁽²⁾2.

تَلْبِیَه، ذکر مخصوص زُوّار خدا و بار سفر بستگان به سوی خانه معبود یکتاست.

تلبیه، نغمه عاشقانه ای است که از حنجره طایر گلشن قدسی و روح انسانی بر می خیزد و پاسخ به ندای سروش غیبی و دعوت کننده آسمانی می دهد.

تلبیه، آهنگی است شورانگیز و نوایی است پرسطوت که از گفتن و شنیدنش، هیبتی عجیب، سراپای انسان را فرا می گیرد. دل فرو می ریزد و بدن می لرزد و سیلاب اشک از دیدگان، سرازیر می شود. خود را مهمان دعوت شده حضرت اکرم الاکرمین و محفوف فرشتگان مقرّب ربّ العالمین می بیند که به استقبال این مهمان تازه وارد آمده و خوشامد می گویند. در این موقع است که حالی روحانی و شوری الهی در آدمی پدید می آید و از عمق جان می گوید:

لَبَّیْکَ اللَّهُمَّ لَبَّیْکَ لَبَّیْکَ لا شَرِیکَ لَکَ لَبَّیْکَ انَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَکَ وَالْمُلْکَ لا شَریکَ لَکَ لَبَّیْکَ.

این آهنگ روح افزای آسمانی در موسم حج، از حلقوم صدها هزار عاشق دلباخته حقّ و دل های موّاج از محبت ربّ، بر می آید و درّه های کوهستانی مکه را پر می کند و روح را از تنگنای عالم مادّه و خاک، بالا می کشد و در فضای بلند و وسیع و منوّر الهی به پرواز در می آورد.

و هر چه بیشتر مکرّر می شود، حلاوت مخصوص آن، در جان آدمی، راسخ تر و عمیق تر می گردد و بر شادابی و لطافت روح، می افزاید. ولذا تکرار تلبیه بعد از مقدار واجبش که یک بار است، از مستحبّات در حال احرام وشعار مُحرِم است.

إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَمَّا أَحْرَمَ أَتَاهُ جَبْرَئِیلُ علیه السلام فَقَالَ لَهُ مُرْ أَصْحَابَکَ بِالْعَجِّ وَ الثَّجِّ وَ الْعَجُّ رَفْعُ الصَّوْتِ بِالتَّلْبِیَةِ وَ الثَّجُّ نَحْرُ الْبُدْنِ. ⁽¹⁾1

وقتی رسول خدا صلی الله علیه و آله محرم شد، جبرئیل آمد و به آن حضرت گفت: همراهان خود را امر کن صدا به گفتن لبّیک بلند کنند، و شتر قربانی نمایند.

عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَنْ لَبَّی فِی إِحْرَامِهِ سَبْعِینَ مَرَّةً إِیمَاناً وَ احْتِسَاباً أَشْهَدَ اللَّهُ لَهُ أَلْفَ أَلْفِ مَلَکٍ بِبَرَاءَةٍ مِنَ النَّارِ وَ بَرَاءَةٍ مِنَ النِّفَاقِ. ⁽²⁾2

از امام باقر علیه السلام روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر که هفتاد بار از روی ایمان و اخلاص، لبّیک بگوید، خدا هزارهزار ملک را شاهد دوری او از آتش جهنم و نفاق، قرار می دهد.

حال از همه چیز بهتر، اشتغال به این ذکر الهی و سیراب کردن روح از این آب حیات آسمانی به تبعیت از ولیّ حق امام صادق علیه السلام است:

لَبَّیْکَ اللَّهُمَّ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ لَاشَرِیکَ لَکَ لَبَّیْکَ، إِنَّ الْحَمْدَ وَ النِّعْمَةَ لَکَ وَ الْمُلْکَ، لَاشَرِیکَ لَکَ لَبَّیْکَ، ذَا الْمَعَارِجِ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ دَاعِیاً إِلَی دَارِ السَّلَامِ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ غَفَّارَ الذُّنُوبِ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ أَهْلَ التَّلْبِیَةِ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ مَرْهُوباً وَ مَرْغُوباً إِلَیْکَ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ تُبْدِئُ وَ الْمَعَادُ إِلَیْکَ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ کَشَّافَ الْکُرَبِ الْعِظَامِ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ عَبْدُکَ وَ ابْنُ عَبْدَیْکَ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ یَا کَرِیمُ لَبَّیْکَ. ⁽³⁾3

حفظ زبان، از مهمّات حال احرام است

شخص محرم در حال احرام، باید شدیداً مراقب زبان خود باشد؛ زیرا عمده معاصی، از ناحیه زبان، دامنگیر آدم می شود و ممکن است در اثر کوچک ترین غفلت و یک گردش ساده زبان، اعمال انسان، تباه شود و بدبختی و حرمان، بار آورد.

زبان، جِرمش کوچک و جُرمش عظیم است. کارش سبک و بارش سنگین است.

به آسانی، در دهان می چرخد و جمله ای می گوید؛ ولی پلیدی و آلودگی آن، چنان وزر و وبالی بر دوش آدم می گذارد که رهایی از فشار عذابش به این آسانی برای انسان میسّر نمی شود. لذا پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرماید:

وَ هَلْ یَکُبُّ النَّاسَ عَلَی مَنَاخِرِهِمْ فِی النَّارِ إِلَّا حَصَائِدُ أَلْسِنَتِهِمْ. ⁽¹⁾1

آیا علّت افتادن مردم، با صورت در میان آتش، چیزی جز دروشده های زبانشان است؟ (یعنی زبان مردم است که مردم را جهنّمی می سازد.)

و نیز می فرماید:

لَا یَسْتَقِیمُ إِیمَانُ عَبْدٍ حَتَّی یَسْتَقِیمَ قَلْبُهُ وَ لَایَسْتَقِیمُ قَلْبُهُ حَتَّی یَسْتَقِیمَ لِسَانُهُ. ⁽²⁾2

ایمان بنده مستقیم نخواهد شد تا قلبش مستقیم گردد و قلبش مستقیم نخواهد گشت تا زبانش مستقیم شود.

باز هم از رسول اکرم صلی الله علیه و آله منقول است:

مَنْ کَانَ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَلْیَقُلْ خَیْراً أَوْ لِیَسْکُتْ. ⁽³⁾3

هرکس که ایمان به خدا و روز بازپسین دارد، یا باید سخن نیک بگوید یا ساکت شود.

و نیز فرموده است:

رَحِمَ اللَّهُ عَبْداً تَکَلَّمَ خَیْراً فَغَنِمَ أَوْ سَکَتَ عَنْ سُوءٍ فَسَلِمَ ⁽¹⁾1.

مشمول رحمت حق گردد آن بنده ای که تکلّم به کلام نیک کند و از برکات آن بهره مند شود و یا از سخن زشت، لب فرو بندد و از عواقب شوم آن سالم بماند.

پس بر حجّاج محترم است که در همه حال و مخصوصاً در حال احرام، شدیداً مواظب گفتار خود باشند و عمل فوق العاده بزرگ و عزیز خود را فاسد و بی ارزش نسازند. از دروغ و غیبت و دشنام و ناسزا، قسم خوردن و خودستایی و عیب جویی و استهزا، شوخی های رکیک و نیشدار و دل آزار، بپرهیزند و این آیه کریمه قرآن را برای یکدیگر بخوانند:

فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِی الْحَجِّ. ⁽²⁾2

در اثنای حج، همبستری و گناه و جدال جایز نیست.

قال رسول اللَّه صلی الله علیه و آله:

انَّ الرَّجُلَ لَیَتَکَلَّمُ بِکَلِمَةٍ فَیُضْحِکُ بِها جُلَسائَهُ یَهْوی بِها ابْعَدَ مِنَ الثُّرَیّا. ⁽³⁾3

چه بسا، مرد سخنی می گوید و هم نشینان خود را می خنداند، در حالتی که بر اثر همان سخن، بیش از فاصله زمین تا آسمان، از رحمت خدا، دور می شود.

(البتّه لطیفه گویی های ضمن صحبت برای انبساط روح و ادخال سرور در دل همراهان، بسیار خوب و ممدوح است؛ اما باید دقت کرد که از حد تجاوز نکند و به وقاحت نرسد.)

چه بسا شخص محرم، به آسانی بتواند از سایر محرّمات در حال احرام اجتناب کند، اما اجتناب از لغزش های زبان، برای او بسیار دشوار باشد که اگر مراقبت شدید نکند، به سهولت، وارد مهلکه عظیمی می شود و مبتلا به تبعات شوم زبان می گردد. پس دقت فراوان لازم است و شاید ترجیح دادن سکوت بر سخن، به صلاح انسان نزدیک تر باشد.

قال رسول اللَّه صلی الله علیه و آله: مَنْ صَمَتَ نَجا. ⁽¹⁾1.

هرکس سکوت کرد نجات یافت.

از حضرت مسیح علیه السلام نقل است:

لَا تُکْثِرُوا الْکَلَامَ فِی غَیْرِ ذِکْرِ اللَّهِ، فَإِنَّ الَّذِینَ یُکْثِرُونَ الْکَلَامَ فِی غَیْرِ ذِکْرِ اللَّهِ قَاسِیَةٌ قُلُوبُهُمْ وَ لَکِنْ لَایَعْلَمُونَ ⁽²⁾2.

سخن در غیر ذکر خدا، زیاد مگویید، زیرا کسانی که در غیر ذکر خدا پرگویی می کنند، دل هایشان را قساوت گرفته و خود نمی دانند.

پس چه بهتر که شخص محرم، پیوسته در معنای احرام و خلع لباس و پوشیدن جامه احرام و گفتن لبّیک، بیندیشد و دل از یاد خدا و زبان از نام خدا، فارغ نسازد. همه را به حال خود، رها کند و خود، به کار و حال خود بپردازد. قدر فرصت بداند و فکرش را متوجه میزبان کریمش بسازد و چشم از دست لطف وعنایت او برندارد. دقیقاً مواظب باشد که تمام رفتار و گفتار و حرکات و سکناتش، بر وفق میل و رضای حضرت میزبان باشد و در این بیندیشد که روزه مستحبّی در شرع ما، بی اذن میزبان، مذموم است. بنابراین هتک حرمت صاحبخانه درخانه اش، چه صورت دارد؟ و چه فضاحت و رسوایی به بار می آورد؟

بی پروا بودن در حال احرام و چشم و گوش و زبان را آزاد گذاشتن و از فحش و ناسزا و سخن چینی و چشم ناپاکی و بدگویی پرهیز نکردن، تمام اینها هتک حرمت میزبان است، آن هم بر سر سفره او. پناه بر خدا از این غفلت زدگی ها و نستجیر باللَّه من غلبة الجهل و الغفلة علینا.

پس بیایید ای اخوان الصفا و ای رازداران باوفا و ای مشتاقان دیدار و لقا، بیایید با

قلبی مملوّ از صدق و صفا، خالی از نفاق و ریا، همه با هم بگوییم:

لبّیک اللّهم لبّیک، لبّیک لا شریک لک لبّیک، انّ الحمد والنّعمة لک والملک، لا شریک لک لبّیک.

2- موقف دوم: مطاف (محلّ طواف)

اشاره

وَلْیَطَّوَّفُوا بِالْبَیْتِ الْعَتِیقِ. ⁽¹⁾1

بر گرد آن خانه کهن (کعبه) طواف به جای آورند.

اینک وارد شهر مکّه می شویم؛ شهری که زادگاه رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و محلّ نزول قرآن کریم است؛ مهبط وحی و محلّ صعود و نزول فرشتگان سماوات است.

بلدالامینی است که دامنه امنیّتش تا عالم نبات و حیوان کشیده شده است. کسی حقّ کندن گیاه و شکستن و بریدن درخت حرم (به استثنای مواردی که در کتب فقهیّه مذکور است) و آزردن و کشتن حیوانات و حتی رم دادن پرندگان از لانه و آشیانه شان را ندارد.

به همین جهت می بینیم که پرندگان حرم، با مردم مأنوسند و در میان جمعیت، بدون هیچ گونه ترس و وحشتی، در رفت وآمدند و از کسی آزاری نمی بینند.

و این، خود، شاهد گسترشعدل عمومی در عالم اسلام است که آن چنان احترام به حقوق، در اسلام منظور است که نباتات و حیوانات هم باید در پرتو دین، حقّشان محفوظ و از تعدّی و اجحاف، در امان باشند، تا چه رسد به جامعه انسان ها که حقوق عالی تری دارند و احترام و امنیّت بیشتری می خواهند.

مکّه،امّ القُری است؛ مادر شهرها و آبادی ها و مولد تمدّن های واقعی انسان هاست.

تمدّنی که عاری از فساد و هرزگی و غارتگری است؛ تمدنی که پرورش دهنده انسان های خداپرست و امین و عفیف و صادق القول و باوفاست.

شکّی نیست که این چنین تمدن، مولود قرآن است و قرآن هم، آفتاب طالع شده از افق مکه است. پس مکه امّ القری است. مادر شهرهای انسان نشین به معنای واقعی کلمه، و زاینده تمدن عالی آدمی، منزّه از توحّش و حیوان صفتی است (البته امّ القری، معانی دیگری هم دارد که برای رعایت اختصار از ذکر آن ها خودداری می شود.)

مکّه، شهر توحید و قبله گاه جهانیان است؛ مرکز مقدّسی است که بیت عتیق و معبد

دیرین بشر و قبله مسلمین دنیا را در بر دارد.

ما، از کوچه ها و خیابان های این شهر پرجمعیت و در عین حال توأم با وقار و آرامش و امنیت، می گذریم و به مسجدالحرام نزدیک می شویم.

سیل جمعیت را می بینیم که به سوی آن مسجد باشکوه و جلال سرازیرند و مشتاقانه به سمتکعبه مقصود می روند. فوج فوج، از درب های متعدد مسجد، که به روی میهمان های عزیز خدا باز است، وارد می شوند. ما هم، با موج جمعیت وارد می شویم و ناگهان چشم های پر اشتیاقمان، به جمالکعبه می افتد که با یک دنیا جلال و جبروت، سر به آسمان کشیده و سایه بر بندگان خدا افکنده و دامن به دست آن ها داده است و میهمان های خدا را که از راه های دور، با تحمّل رنج های فراوان، به سویش آمده اند، در آغوش گرفته است.

زُوّار و وافدین خدا نیز با عطشی عجیب و شوری غریب، گرداگرد کعبه را گرفته و آن خانه محبوب را، چون جان شیرین در بغل می فشارند و همچون پروانگان، بر گرد شمع بیت می چرخند و با سوز و گدازی لایوصف، عرض نیاز به درگاه بی نیاز می نمایند.

از دیدن آن صحنه اعجاب انگیز، بار دگر دل ها از جا کنده می شود و بدن ها مرتعش می گردد وچشم ها همچون ابربهاری می بارد و زبان ها به تعظیم و تکریم بیت می چرخدکه:

الْحَمْدُ للَّهِ الَّذِی عَظَّمَکِ وَ شَرَّفَکِ وَ کَرَّمَکِ وَ جَعَلَکِ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَ أَمْناً مُبَارَکاً وَ هُدًی لِلْعَالَمِینَ. ⁽¹⁾1

شکر آن خدای را که این چنین عظمت و شرافت و مکرمت، به تو اعطا فرموده و تو را مرجع ناس و خانه امن بشر قرار داده و وسیله هدایت و سعادت جهانیان گردانیده است.

آری، این خانه، خانه ملک العرش، رب السموات والارض است. خانه ای است که جلال و جبروتش، دل های سلاطین جهان را می لرزاند و سطوت و هیبتش انبیا و مرسلین را در برابر خود، به خاک می افکند و به خضوع و خشوع و بندگی وا می دارد که با حال تذلّل و انکسار بگویند:

سَائِلُکَ فَقِیرُکَ مِسْکِینُکَ بِبَابِکَ فَتَصَدَّقْ عَلَیْهِ بِالْجَنَّةِ. ⁽¹⁾1

بنده مسکین و فقیر و محتاجت ای خدا، در خانه ات آمده است، بر او تصدّق کن و بهشت نصیبش فرما.

اللَّهُمَّ الْبَیْتُ بَیْتُکَ وَ الْحَرَمُ حَرَمُکَ وَ الْعَبْدُ عَبْدُکَ. ⁽²⁾2

بارالها! خانه، خانه تو و حرم، حرم تو و بنده هم بنده توست.

ما به مسکینی سلاح انداختیم الغیاث ای مایه جان الغیاث

امام باقر علیه السلام در کنار کعبه

از افلح، آزادشده امام باقر علیه السلام نقل است که در سفر حج، شرف ملازمت حضرتش را داشتم. وقتی وارد مسجدالحرام شد و چشمش به کعبه افتاد، گریه بر او غلبه کرد و صدای گریه اش بلند شد. گفتم:پدر و مادرم به قربانت، مردم متوجه شما هستند. اگر می شود اندکی صدای خود را آرامتر سازید.

فرمود: ای افلح! این جا خانه خداست (یعنی: خواسته صاحب خانه باید رعایت شود و جلب توجه او گردد)، چرا گریان نباشم؟ شاید نظر رحمتی به سویم بیفکند که موجب رستگاری فردای قیامتم شود. پس طواف کرد و نماز طواف در نزد مقام بجاآورد و آن گاه سر به سجده نهاد. وقتی سر از سجده برداشت، دیدم محلّ سجده از اشک دیده اش تر شده است. ⁽³⁾3

هشدار که این جا مطاف کعبه و بارگاه قدس است

انتظار از اولوالالباب آن که، اندکی بیندیشند و بدون آمادگی و تهیّأ روحی، قدم به پیش ننهند. مکان، بی حد شریف و عمل، فوق العاده مهمّ و موقعیّت، بی اندازه عزیز و حسّاس و پرارزش است.