مشخصات کتاب

سرشناسه:ماهنامه موعود،1379

عنوان و نام پدیدآور:شماره 22 - مهر و آبان 1379/ ماهنامه موعود

ناشر چاپی : ماهنامه موعود

مشخصات نشر دیجیتالی:اصفهان:مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان 1390.

مشخصات ظاهری:نرم افزار تلفن همراه ، رایانه و ماهنامه

درآمدی بر استراتژی انتظار-4

مهدویت آرمانی فراگیر

اسماعیل شفیعی سروستانی

4 -

»مهدویت« ذیل نام مقدس حضرت صاحب الزمان، علیه السلام، همه ویژگیهای آرمانی فراگیر و طرحی نو برای خروج از ایستایی و حرکت در دوران اخیر را داشت. اما، از آنجا که، گرفتار در خود هستیم و دانسته و نادانسته شیفته و شیدای تمدنی که آن را تنها راه خلاصی می پنداریم از یاد برده ایم.

سالها دل طلب جام جم از ما می کرد

وانچه خودداشت زبیگانه تمنا می کرد

رهروی در همه احوال خدا با او بود

او نمی دیدش و از دور خدایا می کرد

غفلت و خودخواهی موجب بوده تا او (آنچنان که باید باشد) فراموشمان شود و تاوان این غفلت را با کوبیده شدن به در و دیوار صخره های پریشانی و یأس پس بدهیم.

امان از این عقل بوالفضول که همواره آدمی را در گرداب پریشانی گرفتار می آورد. از آن زمان که گمان کردیم با سرپنجه عقل و خرد بریده از آسمان و به مدد مدرسه رفته ها و درس خوانده های دوران جدید مراتب کمال را در زمین و آسمان طی خواهیم کرد؛ نه دنیا را حاصل کردیم و نه آخرت را. دنیایمان در اضطراب و قلق گذشت و آخرتمان در گرو امروز و فردا از دست رفت.

حال باید دید کدام آرمان، کدام اعتقاد و بالاخره کدام استراتژی از همه مشخصات هشتگانه ای که ذکر آن رفت برخوردار است؟

تا آنجا که به خاطر دارم در طول سالهای 68 تا 79 هیچ استراتژی روشن، مدون، مستقل و فراگیری که ریشه در این سرزمین اسلامی و فرهنگ ویژه آن داشته باشد پیشنهاد نشده و عموم دولتمردان سعی در تلفیق استراتژیهای مختلف داشته اند. بی آنکه عناصر آن در بافتی یکدست و در هم تنیده جلوه کند. از همین رو هر یک از مناسبات ره به سویی داشته اند و این یکی از عوامل آشفتگی فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی است.

شاید پرسیده شود چرا مقطع تاریخ 68 تا 79 را ملاحظه کرده ام. به اعتراف بسیاری از مدیران تا سال 1368 برنامه ریزی کلان و مدون (به عنوان استراتژی تدوین شده) در دستگاه اجتماعی، سیاسی و اقتصادی ملاحظه نمی شود و تنها از این سال است که پس از فراغت از جنگ موضوع برنامه ریزی دراز مدت مطرح می شود.

در آراء، اقوال، تصمیمات و احکام امام خمینی، قدّس سرّه، اصول کلی استراتژی برخاسته از تفکر دینی و فقه حکومتی کاملاً آشکار است و البته استخراج و دسته بندی همین امر هم موجب بود تا هیچگاه امام خارج از نظام نظری و ذهنی ویژه ای که داشتند سخنی ابراز ندارند. و باز همین امر باعث بود تا طی همه سالهای 57 تا 68 هیچ تعارضی در نقطه نظرهای کلی و کلان و جزیی ایشان ملاحظه نشود.

آنچه که به عنوان »استراتژی توسعه« بصورت ناقص و تنها در شکل آشفته و بی بنیاد (توسعه اقتصادی) در کشور مطرح شد ناظر بر عدم شناخت موقعیت کشور، ماهیت انقلاب اسلامی و مردم ایران بود. (هفت غفلت گذشته را نباید از خاطر برد) از همین رو این استراتژی ره به جایی نبرد و پس از آن »استراتژی توسعه سیاسی و فرهنگی« نیز به همان دلیل و از جمله عدم جامعیت (غفلت از مناسبات سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، تعلیم و تربیت و... جاری در کشور) سرانجامی جز از آنچه که توسعه اقتصادی حاصل کرد نخواهد داشت.

اصلاحات را هم باید در میانه همین بحث دید و جایگاه آن را معلوم ساخت. بی شک طرح اصلاحات ناظر بر یکی از سه موضوع زیر است:

از همین روست که ضمن اقرار و اذعان به ضرورت اصلاحات بغلط، ضرورت ترسیم جایگاه و نقش آن مهم به نظر می رسد.

»باور مهدوی« به دلیل پتانسیل قوی خود امکان ترسیم و طراحی یک استراتژی را فراهم می سازد؛ زیرا این باور بیش از آنکه رویکرد به عقب داشته باشد، متوجه »جهان آینده و آینده جهان« است. موضوع مهمی که همه فلاسفه تاریخ و نظریه پردازان غربی بدان توجه ویژه دارند و همه همّ خود را مصروف طراحی برنامه ها و سازماندهی قوا برای این موضوع اساسی کرده اند.

برنامه های »کمیسیون سه جانبه« مرکب از سران کشورهای (آمریکایی، اروپایی و ژاپن) که تحت حمایت بنیادهای کلان اقتصادی راکفلر و دیگران ایجاد و سازماندهی شد حول گفتگو و تصمیم درباره آینده جهان و هدایت و رهبری جهان آینده می چرخد.

شایان ذکر است که مهمترین اعضاء »شورای روابط خارجی آمریکا« از جمله کیسینجر و نیکسون عضو این کمیسیون بودند.

بزرگترین نظریه پردازان جهان غرب (امثال هانتینگتون، فوکویاما، پوپر و دیگران) طی دو سه دهه اخیر وجهه نظر خود را »جهان آینده و آینده جهان« ساخته و سعی در نظریه پردازی در این باره داشته اند. و این نظریه ها را در قالب یک فلسفه ویژه تاریخی بیان و تشریح نموده اند و متاسفانه! مسلمین در هیچیک از محافل علمی و فرهنگی خود باب گفتگو در این باره را نگشوده اند.

»باور مهدوی« از »جهان آینده و آینده جهان« سخن می گوید. آن هم مبتنی بر فلسفه تاریخ ویژه تفکر دینی. همان که متکی به سنتهای لایتغیر است. با پشتوانه ای وحیانی و کلام ائمه معصومین، علیهم السلام، و نه ظن و گمان و البته این گفتگو تنها در ساحتی کلان نمی ماند، در ساحت پایینی از همه آنچه که مردم می بایست بدان دست یا زند و امور خود را سامان دهند نیز سخن می گوید و در خود طرحهای اجرایی و عملی دارد. اگر بدان متذکر شویم. »نگاه به جلو« خود امکان هدایت عمومی جوانان را فراهم می آورد؛ زیرا به آنها آرمانی را پیشنهاد می دهد که از هر حیث در مافی الضمیر آنها ریشه دارد.

هیچیک از اصول و فروع باور دینی مسلمین و از جمله شیعیان تا این حد ناظر به »حرکت در آینده« نیست. به همان نسبت که هیچیک از مناسک و مراسم ویژه آنان خالی از ذکر این امر مهم نیست.

حج، خمس، روزه، ولایت و امامت، جملگی این باور را در خود جای داده اند. تجدید عهد با انسان کامل، تلاش برای ورود به حرم و خیل محرمان، عرفات، برائت و همه آنچه که جزئی از مراسم بزرگ حج به حساب می آید آینه ای است که در همه جای آن امام عصر، علیه السلام، خود را می نمایاند. مگر جز این است که همه رمضان به شبهای قدر می انجامد و شبهای قدر به عرض احوال در حضور امام عصر علیه السلام؟ ترسیم مقدرات، تصویب اعمال، تأیید کنشها و...

صدر تا ذیل اصل مهم ولایت و امامت ناظر بر همین موضوع است؛ حجت حیّ و حاضر و وجوب شناسایی ایشان که اگر نشناسیمش مرگ در جاهلیت را نصیب خویش ساخته ایم.

شناخت امام زمان، شناخت حق زمان خود است، شناخت نسبتی که باید در زمان حیات با واسطه فیض حضرت خداوندی داشت. نظامنامه ای برای بودن در زمان حال، استراتژی زیستی در عصر حضور و غیبت حجت خداوند.

شناخت امام زمان، شناخت معیاری است که به واسطه آن می توان فهمید که در سه ساحت مهم اعتقادی، اخلاقی و عملی چگونه باید بود. مگر جز این است که هر عمل جزیی و کلی، هر اخلاق و فرهنگ کلی و جزئی و هر باور و اعتقاد کلی و جزئی که مورد تأئید ایشان قرار نگیرد باطل است؟ مگر نخوانده ایم که:

طلب المعارف من غیر طریقتنا اهل البیت مساوق لانکارنا؟

»غدیر« تجدید عهد با ولایت است و خطبه بلند غدیر ناظر بر آینده و همه آنچه که شیعیان برای نگاه در آینده و بودن در آینده بدان نیازمندند.

»محرم«، ذکر داستان بلند بودن در کنار ولی و حجت زمان است و تذکاری برای بودن در آینده، بودن در کنار مردی که خونخواه کشته کربلاست.

مگر می توان در کسوت مسلمانی ماند و رد و نشان او را ندید؟

دومین مشخصه ویژه این باور »ریشه داشتن در مافی الضمیر آدمی« است.

این رساله مجال شرح مبسوط موضوعات فرعی را نمی دهد. از طرق مختلف و حتی تأویلهای صوفیانه نیز می توان بدان رسید تا چه رسد به هزاران روایت و حدیث متواترکه میراث دار آنیم.

انتظار ریشه در مافی الضمیر ما دارد، ذاتی وجود آدمی است، کمال طلبی ذاتی وجود آدمی است، تمنای کمال و میل دیدار انسان کامل گمشده آدمی است از بدو خلقت تا ابدالاباد.

در داستان آفرینش انسان، آدم ابوالبشر همه اسماء را آموخت، اسماء حسنی را دید و دریافت که بر آستان عرش نام محمد، صلّی اللّه علیه وآله، و ائمه معصومین، علیهم السلام، حک شده است:

نام محمد چو زد بر سر ایوان عرش

کرد ملک سجده بر آدم خاکی تبار

مگر نشنیده ایم که ائمه هدی، علیهم السلام، فرمودند: »نحن أسماء الحسنی؟«

غفلت از کدامین عهد آدم، علیه السلام، را مستحق دوری و هجران و هبوط ساخت؟

از هر سوی که موضوع مورد بررسی قرار گیرد در می یابیم که این باور و اعتقاد، ریشه در مافی الضمیر آدمی دارد و تنها ذکر آن نام بلند است که می تواند گردهای غفلت را به کنار زده و عموم جوانان را متوجه خود سازد. شاید همین تاریخ بلند حضور است که موجب گشته تا از هر منظر که به گذشته بنگریم رد آن را بیابیم. تنها کافی است تا یک جوان ایرانی فرصت نگاه به پشت سر خود بیابد، درون خود را بکاود و یا به متون تاریخی نیاکان خود نظر بیفکند. قطعاً سوشیانت را و مهدی را، در لابلای شاهنامه، مثنوی، غزلهای حافظ و آثار مانده از همه سخنوران نامی خواهد دید و قصه ها و ماجراهای ملاقاتش را در میان همه کتب مانده پس از 255 ق. خواهد یافت. اصلاً با او زندگی می کند و نفس می کشد. از همین روست که عرض کردم این باور به دلیل داشتن ریشه در دل تاریخ و مافی الضمیر مردم این سرزمین چون جان شیرین آشنا است و سخت برانگیزاننده.

انسان کمال طلب است و هرگز ترقی صرفاً مادی او را ارضاء نمی کند و باور مهدوی همه آمادگی (جسمانی و نفسانی) و همه کمال زمینی و آسمانی را در خود دارد.

کدامیک از اسطوره ها و قهرمانان از این ظرفیت بزرگ برخوردارند که شهری و روستایی، عامی و عالم، ترک و فارس و بلوچ در هوایش نغمه سر دهند و به نام بخوانندش و التیام همه دردها و مرهم همه زخمها را از او طلب کنند؟ کسی که واژه مرگ و نیستی درباره اش در زمره مضحکترین واژه ها و ناکارآمدترین آنهاست.

بندرت می توان در میان اسطوره ها و قهرمانان همه اقوام نام مردی را دید که با خود تمثال و تصویری از ادبف بودن، اخلاقف زیستن، سنتف پیروی، فرهنگ زندگی بی او و ادامه حیات با او را داشته باشد. عموم اسطوره ها تنها یاد آور یک حادثه اند، یاد آور یک تعهد و پایمردی، بی آنکه کاری به کار مردم و یا سخنی درباره زیستن داشته باشند.

اما »موعود«، علیه السلام، با همه چیز و همه کس کار دارد. با همه کس حرف دارد و هر کس را به زبانی می خواند. »موعود«، علیه السلام، برای هر کس تکلیفی دارد، چنانکه همه بودن و همه زیستن را نظاره گر است. تضمینی شایسته امّا غیر قابل گسست با خود دارد چنانکه در اشکار و نهان با دوستان می ماند، ره می نماید پاسخ می گوید، می پرسد و ادبی در خور را طلب می کند. این ویژگی منتظران و پیروان مشتاق را وا می دارد تا به صورت طبیعی مؤسس فرهنگی باشند که او می خواهد.

»موعودف« مقدس فرهنگ ساز است. چرا که همه فضایل عالی انسانی را در خود متجمع ساخته است؛ فضایلی که در همه ادوار مورد تقدیس مردان و زنان ایرانی بوده و هست. فضایلی چون شجاعت، سخاوت، جوانمردی، عدالت، صفا، رحمت، شفقت و ماندن بر سر عهد و پیمان.

بی گمان رمز ماندگاری آثاری چون شاهنامه، خمسه نظامی، الهی نامه عطار، فتوت نامه ها، داستانهای عامیانه (سمک عیار)، گلستان و بوستان، مثنوی، بهارستان جامی و حتی آثار عبید زاکانی در این است که این آثار جملگی آینه مرام و سنتی هستند که مردم این سرزمین در طول تاریخ حافظ آن بوده اند. جوانمردی، مذهب رندی، صفا و شجاعت، به همان سان که همه این آثار ناجوانمردی، جبن، ریا، زهد فروشی، و دروغ را در زمره لشکریان اهریمن معرفی می کنند و با همه توان و با زبان و عمل قهرمانان با آن می ستیزند.

این مردم رسم فتوت را در سینه داشتند و خاطره اش را در ضمیر ناخودآگاه و یادش را در حضور پهلوانان تا آنکه جملگی را در سنت و سیره علی، علیه السلام، و فرزندان او یافتند. اهل بیت را از خود دانستند و با جان در خدمتشان آمدند. در سوگشان به سوگ نشستند و با سورشان به شادی برخاستند تا شیعه باشند و پیرو.

شیعه مترادف با جوانمردی شد و از شیعه بودن علی وار زیستن و حسین وار بودن و زینب وار پای در رکاب مردی گذاردن را فهمیدند تا به امروز. از همین روست که عرض می کنم آرمان »جایگزین« لاجرم باید ریشه در شیعه داشته باشد. مایه از اخلاق پهلوانان بگیرد و رسم جوانمردان را سرلوحه خود سازد.

مهدی، علیه السلام، موعود ادیان، فرزند علی، تمثال سوشیانت، نماد اسم رحمت، فتی و جوانمرد اهل بیت، با شمشیر آخته علی، علیه السلام، اسب محمد، صلّی اللّه علیه وآله، منتقم خون حسین، علیه السلام، هادم ابنیه شرک و نفاق، گریزان از دروغ و نیرنگ و ریا، چونان شهاب ثاقب می آید تا آرزوی مانده در سینه ها را مبدل به واقعیتی انکارناپذیر کند. او که عموم یارانش جوانند، مشاورانش از ایرانیانند، حافظ سرزمین دل و جانست.

پیش از ورود به سایر مباحث مربوط به »استراتژی انتظار« متذکر این نکته می شوم که، تکیه بر »باور مهدوی« برای خروج از شرایط حاضر آخرین تیر ترکش ماست.حال چنانکه با اتکا به این امر نتوانیم حرکت کنیم و یا با مسامحه و سهل انگاری و غفلت آن را از کارکرد اصلی اش خارج سازیم، این تیر هم ره به جایی نخواهد برد.

در ایران »شلوغ کردن«، با سر و صدا و تبلیغ خود را مطرح کردن، همه چیز را وسیله حفظ صندلی و وجه المصالحه قراردادن شدیداً رایج است. تقریباً این موضوع استراتژی ثابت بسیاری از مدیران دستگاه های اجرایی است. باید درباره طریقی که پیش گرفته ایم تأمل و در صورت لزوم جداً تجدیدنظر کنیم. نه آنکه با استفاده از سال امام خمینی، قدّس سرّه، یا سال امام علی، علیه السلام، و یا موضوع مهدویت وسیله ای برای تبلیغ خود، تثبیت عناصر فرهنگ و تمدن غربی و گاه مشروعیت بخشیدن به اعمال و کردار خود دست و پا کنیم. برگزاری چند مسابقه، چند سمینار، چند مصاحبه و چاپ چند جزوه و دیگر هیچ. در این میان مدیران نهادها و سازمانهای رسمی ید طولایی دارند. آنها با صرف بودجه های بادآورده و دولتی کردن همه چیز بخوبی آشنایند.

شاید اگر می توانستیم خارج از مناسبات سیاسی و اجتماعی و به دور از غوغا در خلوتی همه آنچه را که در جهان می گذرد از سر تأمل و تفکر بنگریم در می یافتیم که در »بحرانی ترین عصری که تاکنون بشر سراغ داشته به سر می بریم«. این بحران به گردابی بزرگ می ماند که در آن همه چیز بی قرار در حال چرخیدن است و هر لحظه به نقطه مرکزی نزدیک و نزدیکتر می شود. این گرداب جدید نیست، اما احساس و لمس جدی آن در عصر حاضر به خاطر آن است که به نقطه مرکزیش نزدیک شده ایم. آنان که پیش از ما در قرون ماضی به سر می بردند در مدارهای دورتری از این گرداب بودند از همین رو شتاب کمتری را احساس می کردند.

شتاب و عجله ذاتی عصری است که در آن به سر می بریم. همه چیز و از جمله زمان سرعت گرفته است. مردان نام آور بسیاری را طی بیست سال اخیر شاهد بوده ایم که خورشید حضورشان زود غروب کرد. هم اینان اگر سیصد یا چهارصد سال پیش می زیستند برای 50 تا 70 سال در صحنه می ماندند. در این دوران عمر آمدنها و رفتنها بسیار کوتاه است. هیچ چیز دوام نمی آورد. چنانچه پلیدیها زود اشکار می شود. عمر دولتها و خورشید بحت و اقبالها هم بسیار کوتاه است. چگونه می توان به دیواره کشتی ای پناه برد که خود در گرداب گرفتار آمده است؟

تمدن غرب با همه سر و صدایش در طرفةالعینی ساقط خواهد شد چنانکه شوروی در زمانی کمتر از 4 ماه ساقط شد و این را هیچکس تصور نمی کرد.

تنها یک نقطه در عالم است که به مدد بخت آسمانی می توان با چنگ انداختن در دامانش از این گرداب جان سالم بدر برد، آن هم اگر عقل بوالفضول ما بگذارد. و او مردی است که سکاندار عالم است، خارج از گرداب و نظاره گر آن است اما، چگونه نگریستن بدو خود سخنی دیگر است.

می توان هر نیمه شعبان برای میلادش همه شهر را چراغانی کرد و از غیبت صغری و کبرای ایشان گفت. می توان یک هفته مثل روزهای عید و میلاد ائمه معصومین، علیهم السلام، فیلم کمدی و شوتلویزیونی دید. و یا دو وعده بیشتر فیلم سینمایی را با مجریان کوتاه و بلندی که قطعه شعری را دست و پا شکسته می خوانند تاب آورد.

می توان به نام مبارک 313 نفر از یاران خاص ایشان، سیصد و سیزده مدرسه ساخت، سیصد و سیزده زوج را به خانه بخت فرستاد، به سیصد و سیزده نفر جایزه داد، سیصد و سیزده معلم و کارگر و پرستار موفق را برگزید و برای زیارت به مشهد فرستاد. حتی می توان بخشنامه کرد تا همه ادارات دولتی دو برابر بیشتر از سال قبل سر در ادارات را مزین کنند و شهرداریها در میدانهای شهر نقل و نبات پخش کنند و برای همه شهروندان کارت تبریک بفرستند. می توان سیصد و سیزده جلسه سخنرانی برای مردان سیاست گذاشت اما نمی توان با این همه گمان برد که تکلیف خود را ادا کرده ایم.

تنها راه ما مبدل کردن این باور به یک استراتژی کلانف سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، تعلیم و تربیتی، شهرسازی، نظامی و... است. در غیر این صورت با همه چیز شوخی کرده ایم. و به دلخواه خود رفته ایم.

این کار ساده نیست، اما تکلیف عصر غیبت است. اگر قدرت و صندلی و امکان نیافته بودیم تکلیف نبود اما امروز هست. اگر انقلاب اسلامی نبود، اگر نظام جمهوری اسلامی نبود، تکلیف نبود. اما امروز تکلیف است. در غیر این صورت دانسته و یا ندانسته با اصحاب انجمنی که بدانها انتقاد می کنیم سوار بر یک کشتی شده ایم.

تکلیف ما این است که به عهدی که با انسان کامل، حجت حی خداوند، داریم وفا کنیم ورنه، چنانکه خود فرموده اند: فیض دیدارشان همچنان از ما سلب خواهد شد. تکلیف ما این است که از هفت غفلت اساسی، هفت موضوع مهم که بر زمین مانده بگذریم و همه هم خود را در اولین گام مصروف جبران آن سازیم.

مولود کعبه

علی اکبر مهدی پور

سرزمین حجاز در ماههای حرام، بویژه در ماه رجب، از روزگار باستان، میزبان زائران بی شماری بود، که از راههای دور و دراز به سوی کعبه معظمه می شتافتند و هدایا و قربانیهای فراوانی با یک دنیا شور و اشتیاق به آن خانه نثار می کردند. در دومین جمعه از ماه رجب، که از ماههای حرام است و احترام خاصی در میان همه قبایل و طوائف داشت، ازدحام عجیبی در اطراف کعبه بود و سیل مردم از پیر و جوان با احترام ویژه ای در اطراف خانه خدا در حال طواف بودند، که زنی حامله، با چهره ای شکسته، در گرداگرد خانه خدا بی تابانه می گردید و با انگشتان لرزانش به جامه کعبه آویخته بود و در حالی که قطرات اشکش سیل آسا به صورتش می ریخت، زیر لب می گفت:

پروردگارا! من به تو ایمان آورده ام و به آنچه کتاب و پیامبر از سوی تو آمده است، ایمان دارم. پروردگارا! من به آیین جدم »ابراهیم خلیل« که بینانگذار این خانه کهن است، ایمان دارم. پروردگارا! ترا سوگند می دهم به حق بنیانگذار این بیت، و به حق این مولودی که در شکم دارم، که این زایمان را بر من آسان بگردان.⁽¹⁾

چشمهای کنجکاو او را می دید و گوشهای شنوا سخنانش را دنبال می کرد و حس کنجکاوی در مغزها تحریک می شد، که ناگهان فریادی از تعجب از همگان بلند شد و به دنبال آن سکوتی سنگین بر همگان حکمفرما شد. آب در گلوها خشکید، حیرت و تعجب بر چهره ها نقشی شگفت زده بود، نفسها از سینه ها بیرون نمی آمد.

کسی جرأت نداشت که سکوت را بشکند و بگوید: لحظه ای پیش دیوار کعبه شکافته شد و زن حامله ای به درون خانه خدا رهنمون شد!

چه کسی باور می کرد که سنگ خارا آغوش باز کند و زن حامله ای را در خود جای دهد؟!

حیرت و تعجب مردم هنگامی افزایش یافت که تلاش پرده داران کعبه، در گشودن قفل در به نتیجه نرسید.

لحظه به لحظه بر ازدحام مردم افزوده می شد، همگان در انتظار بودند که از فرجام این راز آگاه شوند. از نقطه نظر مردمف نگران و حیرت زده، هر لحظه ای چون یک ساعت می گذشت و همگان ثانیه شماری می کردند که نیروی غیبی این مشکل را بگشاید.

پس از گذشت مدتی طولانی، همان سنگ خارا آغوش باز کرد و فاطمه بنت اسد در حالی که »مولود کعبه« را در آغوش داشت بیرون آمد.

صدای هلهله اوج گرفت و در خانه های مکه طنین انداخت. حضرت ابوطالب، عمو و برترین حامی پیامبر، صلّی اللّه علیه وآله، در حالی که برق شعف از دیدگانش می جهید، بانگ برآورد:

أیّها النّاس: ولد فی الکعبة ولی اللَّه.

هان ای مردم! ولی خدا در خانه خدا دیده به جهان گشود.

⁽¹⁾این حادثه پرشکوه و بی نظیر تاریخ، به روز جمعه، سیزدهم ماه رجب، سی امین سال حمله ابرهه به خانه خدا (عام الفیل) اتفاق افتاد.⁽²⁾

همه ناقلان آثار و راویان اخبار اتفاق نظر دارند که خورشید امامت از درون کعبه طلوع نموده و داستان ولادت مولای متقیان امیرمؤمنان، علیه السلام، در درون کعبه از مسلمات تاریخ است و هیچ پژوهشگر باانصافی نمی تواند در سند آن ابراز شک و تردید نماید و اینک اعتراف گروهی از بزرگان اهل سنت:

حافظ ابو عبداللَّه، محمدبن عبداللَّه، مشهور به حاکم نیشابوری (م 405 ق.) در کتاب بسیار معروفش »مستدرک صحیحین« می نویسد:

روایات متواتر است که فاطمه بنت اسد، امیرمؤمنان علی بن ابی طالب، کرم اللَّه وجهه، را در خانه کعبه به دنیا آورد.⁽¹⁾

حافظ ابوعبداللَّه محمدبن یوسف قرشی، معروف به گنجی شافعی (م658 ق.) در کتاب »کفایةالطالب« می نویسد:

امیرمؤمنان علی بن ابی طالب در مکه معظمه، در درون بیت اللَّه الحرام، به شب جمعه 13 رجب، سی سال گذشته از عام الفیل، دیده به جهان گشود و هرگز مولود دیگری پیش از او یا بعد از او در خانه کعبه زاده نشده است. این ولادت مسعود کرامت و فضیلتی برای او، و فضیلت و شکوهی بر خانه خداست.⁽²⁾

شهاب الدین ابوالثناء، سیدمحمود آلوسی، صاحب تفسیر آلوسی، شرح مفصلی بر قصیده عینیه عبدالباقی افندی عمری نوشته است. وی در شرح بیت:

اَنتَ العلیّف الّذی فَوقَ العفلی رفففعا

ببطنف مکّةَ عندَ البیتف إذْوفضفعا

می نویسد:

ولادت امیرمؤمنان، کرم اللَّه وجهه، در درون کعبه، در سراسر دنیا مشهور است و در کتابهای هر دو فرقه (شیعه و سنی) روایت شده و هرگز در مورد غیر ایشان چنین فضیلتی ثابت نشده است. آری، چقدر شایسته است که پیشوای پیشوایان در جایی متولد شود که آنجا قبله مؤمنان است. سپاس و ستایش از آن خداوندی است که هر چیزی را در جای شایسته خود قرار می دهد و او فرزانه فرزانگان است«.⁽¹⁾

حافظ شمس الدین، ابو عبداللَّه محمدبن احمد ذهبی، (م 848 ق.) در کتاب »تلخیص مستدرک« متن گفته حاکم نیشابوری را آورده که می گوید:

اخبار به حد تواتر رسیده که علی بن ابی طالب در درون کعبه دیده به جهان گشود.⁽²⁾

علامه لکهنوی نیز در کتاب »مرآة المؤمنین« عین گفته حاکم را آورده و تصریح نموده که ولادت امیرمؤمنان، علیه السلام، در درون کعبه متواتر است و این فضیلت ویژه آن حضرت می باشد.⁽³⁾

شاه ولی اللَّه، احمد بن عبدالرحیم دهلوی، (م 1176 ق.) در کتاب »ازالة الخفاء« می نویسد:

بی گمان روایات متواتر است که فاطمه بنت اسد، امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب را در درون کعبه به دنیا آورد، بدون تردید او در روز جمعه 13 رجب، سی سال گذشته از عام الفیل، در خانه کعبه به دنیا آمده است و هرگز پیش از او یا بعد از او کسی در خانه کعبه زاده نشده است.⁽⁴⁾

مولوی محمد مبین لکهنوی، (م 1225 ق.) در کتاب »وسیلة النجاة« می نویسد:

ولادت آن معدن کرامت، روز جمعه 13 رجب، سی سال بعد از عام الفیل، در مکه، در جوف کعبه واقع شد. خدای تعالی او را به این فضیلت مخصوص گردانید و کعبه را با این شرف مشرف گردانید.⁽⁵⁾

مولوی هادی علی خان میلادخان، در ترجمه کتاب یادشده می نویسد:

در میان مورخان اتفاق نظر هست که حضرت امیرالمؤمنین در درون کعبه دیده به جهان گشود و در این زمینه هیچ اختلافی نیست که این شرف به آن حضرت اختصاص دارد.⁽⁶⁾

حافظ محمد علی حیدر ابن شاه علی قلندر کاکوری، (م 1350 ق.) در کتاب »احسن الانتخاب« از مستدرک حاکم و ازالة الخفاء شاه ولی اللَّه دهلوی روایت کرده است که موضوع ولادت امیرمؤمنان در درون کعبه به حد تواتر رسیده است.⁽¹⁾

علامه سعید گجراتی، از بزرگان اهل سنت، در کتاب »الإعلام بأعلام مسجدالحرام« در پاسخ برخی از دشمنان اهل بیت، که زادگاه امیرمؤمنان، علیه السلام، را از روی عناد در دامنه کوه ابوقبیس نوشته اند، می نویسد:

خدایا تو خود می دانی که این سخن بهتانی بزرگ است و آن را دشمنان اهل بیت جعل کرده اند، زیرا روایت متواتر دلالت می کند بر این که تولد آن حضرت در درون کعبه بوده است.⁽²⁾حدیث ولایت

محدثان بزرگ از عالمان شیعه و سنی حدیث ولادت را در مجامع حدیثی خود، با سلسله اسناد خود، از رسول گرامی اسلام، اصحاب، تابعین و ائمه دین، علیهم السلام، روایت کرده اند:

وی همچنین این حدیث را با سلسله اسناد دیگری از جابربن عبداللَّه انصاری روایت کرده است.⁽⁶⁾4. ابوالحسن علی بن محمدبن محمد واسطی، مشهور به ابن مغازلی، (م 483 ق.) در کتاب مناقب خود، مشروح این داستان را با سلسله اسناد خود از امام زین العابدین، علیه السلام، روایت کرده است.⁽⁷⁾

در برابر دیدگان من و همه حاضران، دیوار کعبه از طرف پشت شکافته شد و فاطمه بنت اسد به درون کعبه رفت و از دیدگان ما ناپدید شد و دیوار به حال اولی بازگشت. درصدد برآمدیم که قفل در را باز کنیم ولی ممکن نشد. پس دریافتیم که امر الهی است. سه روز تمام فاطمه درون کعبه بود و روز چهارم در حالی که امیرمؤمنان علی بن ابی طالب، علیه السلام، را بر روی دست داشت، از درون کعبه بیرون آمد.⁽¹⁾بسیاری از بزرگان این متن را در کتابهای حدیثی خود آورده اند.⁽²⁾

علاوه بر کتب حدیثی، در کتب مزار نیز در برخی از متون زیارتی مأثور از ائمه معصومین، علیهم السلام، به ولادت آن حضرت در درون کعبه تصریح شده، که به دو نمونه آن اشاره می کنیم: 1. در زیارت مخصوص هفده ربیع الاول، که محمد بن مسلم آن را از امام صادق، علیه السلام، روایت کرده آمده است: السلام علیک یا من وفلدف ففی الکَعبة.

سلام بر تو، ای کسی که در کعبه دیده به جهان گشودی.⁽³⁾

و در قسمت پایانی همین زیارتنامه آمده است:

المولود فی البیت ذی الأستار

مولودی که در خانه کعبه، در سراپرده الهی دیده به جهان گشود.⁽⁴⁾

السلام علی المولود فی الکعبة، المزوج فی السماء.

سلام بر آن مولودی که در خانه خدا دیده به جهان گشود و عقد نکاحش در آسمان بسته شد.⁽⁵⁾

علاوه بر این شاعران بسیاری حدیث ولادت امیرالمؤمنان، علیه السلام، را در مدایح و قصائد خود آورده اند که از هر قرنی به یک نمونه اکتفا می کنیم: 1. شاعر پرشور قرن دوم سید حمیری، (م 179 ق.) می گوید:

وَلَدَتْهف فی حَرَمف الالفه و اَمْنفهف والبیتف حَیثف فَناؤفه و المسجدف

مادرش او را در حرم خدا و خانه امن او به دنیا آورد، که آنجا آستانه و سجده گاه اوست.⁽⁶⁾

وَلَدَتْهف مفنْجفبَةً و کان وفلادفها فی جَوفف کَعبةَ اَفْضَلف الأکنانف

مادر نجیب و برگزیده اش او را در درون کعبه به دنیا آورد، که بهترین جایگاههاست.⁽⁷⁾

هفوَالَّذی سَمَّتْهف تفلکَ الجَوْهَرَةف إذ وَلَدَتْ ففی الکَعْبَةف المفطَهَّرةف

او همان شیربچه است که این گوهر تابناک (مادر بزرگوارش) هنگامی که او را در درون کعبه مشرفه بزاد، اینگونه نام نهاد.⁽⁸⁾

در مرحله علی نه چونست و نه چند

در خانه حق زاده به جانش سوگند⁽¹⁾

هفوَالَّذی بَیتف اللَّهف مَوْلدفهف

فَطَهَّرَ البَیتَ مفن أرجاسف و أوثانف

او همان شخصیت والامقامی است که بیت خدا زادگاه او بود، و لذا خانه خدا را از پلیدی بتها پاک و پاکیزه نمود.⁽²⁾

مَنْ کانَ فی حَرَمف الرَّحمانف مَوْلَدفهف

و حاطَهف اللَّهف مفنْ بأسف و عفدْوانف

به جز علی، علیه السلام، چه کسی در حرم امن الهی به دنیا آمده؟! و به جز او چه کسی را خداوند از ترس و وحشت دشمن بیمه کرده است؟⁽³⁾

به سوی کعبه رود شیخ و من به سوی نجف

به حق کعبه که آنجا مراست حق به طرف

تفاوتی که میان منست و او اینست

که من به سوی گهر رفتم او به سوی صدف⁽⁴⁾

کعبه زان شد سجده گاه انبیا و اولیا

کامد آنجا در وجود، آن کعبه ارباب دین⁽⁵⁾9. فیلسوف و شاعر نامی قرن یازدهم، سیدمحمد باقر استرابادی، معروف به میرداماد، (م 1041 ق.) در ضمن قصیده ای می گوید:

در کعبه »قل تعالوا« از مام که زاد؟

از بازوی باب حفطَّه خیبر که گشاد؟

و در لفظ کوتاه و پرمغزی می گوید:

اسداللَّه در وجود آمد

در پس پرده هر چه بود آمد⁽¹⁾10. شاعر و محدث قرن دوازدهم، سیدمحمد صالح ترمذی، متوفای 1160 ق. می گوید:

در فضائل بی نظیر آمد علی

بر همه عالم امیر آمد علی

آن علی کز مادرش در کعبه زاد

آنکه بردوش پیمبر پا نهاد⁽²⁾

گوهر تاج »سَلفونی« ماه برج »لَوْکفشففَ«

تاج بخش شهر یاران، تاجدار »إنّما«

حصن اسلام از دم شمشیر او شد استوار

آنچنانکه کعبه از مولود او شد با صفا⁽³⁾

کعبه را تاج شرف تا اوج »أوأدنی« رسید

یافت چون از مولد میمون اواَقْصَی المفنی⁽⁴⁾

و در قصیده ای دیگر می فرماید:

تا درخشان شد درون کعبه زان وجه حسن

»ثَمَّ وَجهف اللَّه« روشن شد برون از شک و ظن⁽¹⁾

فاطمه بنت اسد بانوی راد

تا ترا ای سرّ حق، در کعبه زاد

کشف شد هستی خدا را خانه زاد

خالق عالم علیّت نام داد

خواند احمد مرتضایت یا علی⁽²⁾14. شاعر زبردست معاصر، بولس سلامه، از شعرای مسیحی لبنان، در قصیده حماسی خود می گوید:

حفرَّةٌ لزَّها المَخاضف فَلاذَتْ

بفسفتارف البَیْتف العَتیقف الوَطیدف

شیرزنی از درد زه بناگزیر، به سراپرده کعبه عتیق و استوار پناهنده شد.

پس از ابیاتی می گوید:

کانَ فجرانف ذلکَ الیوفم فَجْرٌ

لفنَهارف و آخَرف لفلوَلیدف

آن روز دو صبحدم یکجا بدمید، یکی سپیده روز و دیگری فروغ تازه مولود.⁽³⁾این بود اشاره ای کوتاه به فضیلت ویژه ای از امیرمؤمنان، علیه السلام، که به تعبیر مرحوم محدث نوری از ضروریات مذهب شیعه به شمار می آید و همواره در کتابها، خطابه ها و شعرها در همه قرون و اعصار منعکس شده و دوستان اهل بیت در برابر دشمنان با آن احتجاج و مباهات می نمودند.⁽⁴⁾

در این رابطه کتابهای مستقل فراوانی نوشته شده که جامعتر از همه، کتاب پر ارج »علی ولید الکعبه« از علامه بی نظیر، آیةاللَّه حاج شیخ محمدعلی اردوبادی، (م 1379 ق.) می باشد.

این کتاب اخیراً توسط نویسنده توانا، حضرت حجةالاسلام والمسلمین حاج شیخ عیسی سلیم پور اهری به فارسی ترجمه شده و به عنوان »مولود کعبه« منتشر شده است.

عذر تقصیر به پیشگاه امام عصر، علیه السلام

اشاره: بی تردید یکی از اساسی ترین مایه های وحدت شیعه و اهل سنت، اعتقاد به وجود منجی آخرالزمان حضرت مهدی، علیه السلام، است. شخصیتی که همه مذاهب اسلامی با اندک اختلافی، در مورد آن اتفاق نظر دارند و قیام عدالت گسترش را انتظار می کشند.

مقاله حاضر که به قلم یکی از برادران اهل سنت ما در استان کردستان نوشته شده، تلاشی است در جهت تبیین جایگاه اعتقاد به مهدویت در میان اهل سنت. ضمن تشکر از این برادر گرامی توجه شما را به مقاله ارزشمند ایشان جلب می کنیم. سخن گفتن از قائم، علیه السلام، و دور نمای حکومت و زمان ظهور و خروجش کار آسانی نیست چون علاوه بر تحقیق و تفحصّ در منابع کهن اسلامی، جانمایه ای از عشق و اخلاص و ایمان، نسبت به عدالت گستر گیتی و امام مستضعفان می خواهد. در فرقه های اهل سنت این کار بسی دشوارتر است، جدای از قرار ندادن عدل و امامت در اصول دین مذهب اهل تسنن که عملاً مبحث ظهور امام عصر را نیز در حاشیه احادیث قرار داده است، بلکه برای هر منتظر واقعی و دوستدار عدالت حقیقی که آنهمه احادیث را در کتب معتبر و مختلف اهل سنت در مورد نشانه های آخر زمان و ظهور ناجی معصوم و سیما و صفات او و انصار او و... می یابد شگفت زده می شود که با وجود اینهمه »اشارات« و »بشارات« باز هم عدّه ای منکر مهدویت می شوند و شگفت آورتر کسانی هستند که مهدویت را مسأله ای مختص اهل تشیع و امامیه می دانند و هیچوقت زحمت تحقیق درباره چنین انقلاب عظیم و حادثه مهمّی که سرنوشت جهان را به دست خواهد گرفت به خود نمی دهند.

اعتقاد به مهدویت در نظر منتظران واقعی، ایدئولوژی پویا و جوشنده ای است که در کشاکش حوادث تلخ زندگی امروز همواره تسلی بخش و آرامش دهنده است. نه از آن نوع انتظار واداده ای که زمینه را برای اسارت و خواری بیشتر آماده می کند بلکه آمادگی همیشگی و همه جانبه برای قیام و انقلاب در تمام ابعاد وجودی شخص منتظر است. و حتّی مسأله ای مختص اسلام هم نیست بلکه بسیار وسیعتر از مرز فرقه های اسلامی و ادیان آسمانی دیگر است. و حتی هندوها نیز منتظر نجات دهنده ای هستند که روزی ظهور کرده و چنان آزادی و عدالتی را بر پا خواهد کرد که گرگ و میش در یک آبشخور با هم آب بخورند و مدینه فاضله ای را که فیلسوفان در خیال خود می سازند او بر روی همین زمین خواهد ساخت و مستضعفانی را که هیچ کس انتظار آقایی و بزرگی را از آنها ندارد وارث زمین خواهد کرد.

در جهان پر آشوب امروز که دینداری همان َمَثل زیبای پیامبر در توصیف ایمان مردمان آخر زمان است که فرمود:

ایمان همچون پاره ای آتش است که اگر آن رابه دست گیرند می سوزاند و اگر بیندازند، بی ایمانی را به دنبال دارد.

اعتقاد به ظهور قائم، علیه السلام، یک ضرورت و یک نیاز است و این نیاز روز به روز بارزتر می شود.

و حال به برخی از مشخصات و سیما و صفات مبارک امام عصر، علیه السلام، در منابع اهل سنت می پردازیم.

الف) آیه 33 سوره توبه:

هو الذی أرسل رسوله بالهدی و دین الحق لیظهره علی الدین کلّه و لو کره المشرکون.

او کسی است که رسولش را با هدایت و دین حق فرستاد تا آن را بر همه ادیان پیروز گرداند اگر چه مشرکان ناخوش دارند.

قال السدی: ذلک عند خروج المهدی.

پیروز شدن اسلام بر تمام ادیان در زمان خروج مهدی اتفاق می افتد.

قال السدی: ذلک عند خروج المهدی. لایبقی أحد إلّا دخل فی إلاسلام أو أدّی الجزیة.

سدی نقل می کند که این پیروز شدن در زمان مهدی اتفاق می افتد. کسی نمی ماند تا اینکه وارد اسلام می شود یا جزیه می پردازد.

و بعد قرطبی می گوید:

می گویند مهدی همان عیسی، علیه السلام، است فقط. ولی این صحیح نیست؛ زیرا اخبار درست و متواتر ثابت می کند که مهدی، علیه السلام، از عترت پیامبر است و حمل آن بر عیسی جایز نیست و احادیثی که دلالت بر خروج او و اینکه ایشان از خاندان رسول اللّه، صلّی اللّه علیه وآله، می باشند از نظر سند صحیحتر است.⁽¹⁾

ب) آیه 105، سوره انبیاء:

و لقد کتبنا فی الزّبور من بعد الذّکر أنّ الأرض یرثها عبادی الصالحون.

و براستی که پس از لوح محفوظ در کتابهای نازل شده بر پیامبران نوشتیم که زمین را بندگان شایسته ام به ارث می برند.

ای عامة المؤمنین او الذین یستضعفون مشارق الأرض ومغاربها أو أمّة محمد، صلّی اللّه علیه وآله.

بندگان شایسته ام از عموم مسلمین و مستضعفانی که در مشرق و مغرب زمین از امت محمد پراکنده اند.

زوی لی الأرض فرأیت مشارقها و مغربها سیبلغ ملک أمّتی ما زوی لی الأرض.

زمین برای من پیچیده و جمع شد و من شرق و غرب آنرا دیدم و در آینده ملک امت من به اندازه آنچه من دیدم گسترش می یابد.

و در تفسیر آیه آورده است که درباره مهدی، علیه السلام، است.

ج) آیه 5 سوره قصص:

و نرید أن نمنّ علی الذین استضعفوا فی الأرض و نجعلهم ائمّة و نجعلهم الوارثین

و می خواهیم برآنان که در زمین به استضعاف کشیده شده اند منّت نهیم و آنها را پیشوا سازیم و آنان را وارث زمین گردانیم.

قال علی کرم اللّه وجهه: لتعطفن الدنیا علینا بعد شماسها عطف الضروس علی ولدها تلی عقیب ذلک قوله تعالی »و نرید أن نمنّ علی الذین استضعفوا«. قال ابن ابی الحدید: إنّ أصحابنا یقولون إنّه وعد بإمام [المهدی] یملک الأرض و یستولی علی الممالک.

علی [علیه السلام] می فرماید: دنیا دوباره به سوی ما [اهل بیت] باز می گردد. مانند بازگشت بچه شتر شیرخوار به سوی مادرش و بعد حضرت این آیه را خواند: »و نرید أن نمنّ علی الذین استضعفوا...«. ابن الحدید گوید: اصحاب ما می گویند که منظور حضرت، امام [مهدی، علیه السلام] می باشد که برجهان و ممالک آن مستولی می شود. د) آیه 114 سوره بقره:

... لهم فی الدّنیا خزی و لهم فی الاخرة عذاب الیم.

... آنان در دنیا خفت و خواری ودر قیامت عذابی بزرگ در پیش دارند.

عن ابی هریره: إذ قام المهدی و فتحت قسطنطنیة قتلهم فذلک خزی.

از ابوهریره روایت می کند که خواری و زبونی آنها (نصاری و یهودیها و کفار) زمانی است که مهدی قیام می کند و قسطنطنیه را فتح می نماید پس آن خواری و زبونی برایشان باشد.⁽¹⁾

3 ه’) آیه 86، سوره هود:

بقیّت الله خیر لکم إن کنتم مؤمنین...

بازمانده رحمت الهی برایتان بهتر است اگر ایمان دارید...

هنگامی که مهدی قیام کند پشت به کعبه دهد و 313 تن از پیروانش نزد او گرد آیند، پس اولین چیزی که گوید این آیه است: »بقیةاللّه خیرلکم إن کنتم مؤمنین«. پس می فرماید منم بقیةاللّه و خلیفه او و حجت او بر شما...

این روایت را ابن صباغ مالکی هم در کتاب »فصول المهمة« (باب دوازدهم) آورده است.

و) آیه 3، سوره بقره:

الذین یؤمنون بالغیب و یقیمون الصّلوة و ممّا رزقناهم ینفقون.

کسانی که به غیب ایمان می آورند و از آنچه روزیشان کرده ایم انفاق می کنند.

آیه 55، سوره نور:

وعد الله الذین امنوا منکم و عملوا الصالحات لیستخلفنّهم فی الأرض کما استخلف الذین من قبلهم... .

خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند وعده داده است که بی شک آنان را در این سرزمین جانشنی کند چنانکه کسانی را که پیش از آنان بودند جانشین ساخت...

مراد از این آیه مهدی منتظر است که خداوند در گفتار خودش، قرآن [سوره نور، آیه 55] بدو وعده داده است. و آنچه از حضرت رسول، صلّی اللّه علیه وآله، رسیده است که فرمودند: »اگر از عمر دنیا جز یک روز باقی نماز خداوند آنروز را آنقدر طولانی می کند تا مردی از امت من که اسم او چون اسم من و کنیه او چون کنیه من باشد قیام کند و زمین را پر از عدل سازد چنانکه از ظلم شده است«.

عن جابر ابن سمرة: قال سمعت رسول اللّه یقول لایزال أمر الناس ماضیاً ماولّیهم اثنی عشر رجلاً ثم تکلم النبی بکلمةف خفیت عنّی، فسألت أبی ماذا قال رسول اللّه، صلّی اللّه علیه وآله، فقال: قال، صلّی اللّه علیه وآله، کلهم من قریش.

از جابر بن سمره نقل شده که گفت: از رسول خدا، صلّی اللّه علیه وآله، شنیدم که می فرمود: سرنوشت این مردم تا زمانیکه سرپرست آنها دوازده مرد باشد از دست نمی رود. سپس پیامبر کلمه ای فرمود که من نفهمیدم. از پدرم پرسیدم پیامبر چه فرمود: پدرم گفت: فرمود که همگی از قریش اند.

و ابن کثیر گوید:

و منهم المهدی الذی اسمه یطابق اسم رسول اللّه، صلّی اللّه علیه وآله، کنیته ککنیته یملأ الأرض عدلاً و قسطاً کما ملئت ظلماً و جوراً.

و مهدی از آن دوازده نفر است که اسم او مثل اسم پیامبر و کنیه اش هم چون کنیه اوست و زمین را پر از عدل و داد می کند زمانی که پر از ظلم وجود شده باشد.

مشابه این حدیث در غیبت نعمانی نیز آمده است.

ز) آیه 21، سوره سجده:

و لنذیقنّهم من العذاب الأدنی دون العذاب الأکبر لعلّهم یرجعون

آنها را به عذاب کوچکتر می چشانیم که غیراز عذاب بزرگتر است تا شاید به سوی خدای باز گردند.

»و العذاب الاکبر«، روی عن جعفر بن محمد أنّه خروج المهدی بالسیف و الأدنی غلاء السعر.

عذاب بزرگتر، خروج مهدی با شمشیر است و عذاب کوچکتر، گرانی و بالا رفتن قیمتهاست.

عذاب ادنی، گرانی کالاها، و عذاب اکبر خروج مهدی با شمشیر است.

همچنین برخی دیگر از آیاتی که مفسران اهل سنّت تحقق آنها را در زمان خروج قائم، علیه السلام، دانسته اند، عبارتند از:

آیه 18 سوره محمد (تفسیر درّ المنثور، سیوطی)، آیه 1 سوره بقره (تفسیر شیخ محی الدین)، آیه های 4 و 5 و 7 سوره اسراء (تذکره قرطبی)، آیه 9 سوره صف (تفسیر طبری)، آیه 155 بقره (تفسیر بحرالمحیط)، آیه 64 زخرف (صواعق المحرقة، ابن حجر؛ نورالابصار، شبلنجی و فی ظلال القرآن، سید قطب)، آیات 51 تا 54 سوره سبأ (تفسیر درّ المنثور، سیوطی، ج5، ص240 - 241)، سوره ص، آیه 79 - 80 (فرائد السمطین، حموینی شافعی، ج2)، آیه 46 سوره قمر (تفسیر شیخ محی الدین) 2. در کتب روایی اهل سنّت

حدیث شماره 1:

لا تذهب الدنیا حتی یملک العرب رجل من أهل بیتی یواطئ اسمه اسمی.⁽¹⁾

دنیا تمام نمی شود تا اینکه مردی از اهل بیت من بر عرب غالب شود که اسم او مطابق اسم من است.

حدیث شماره 2:

عن علی، کرم اللّه وجهه، عن النبی، صلّی اللّه علیه وآله، قال: لولم یبق من الدنیا إلّا یوم لبعث اللّه رجلا من اهل بیتی یملأها عدلاً کما ملئت جوراً.⁽¹⁾

از علی، علیه السلام، و او از پیامبر، صلّی اللّه علیه وآله، نقل شده که فرمود: اگراز دنیا جز یک روز باقی نماند خداوند مردی را از اهل بیت من مبعوث می کند که زمین را پر از عدل می کند همچنانکه پر از ظلم شده باشد.

حدیث شماره 3:

المهدی من عترتی من ولد فاطمه.⁽²⁾

مهدی از خاندان من و از فرزندان فاطمه است.

حدیث شماره 4:

المهدی منّا أهل البیت یصلحه اللّه فی لیلة.⁽³⁾

مهدی از اهل بیت من است که خدا در یک شب او را اصلاح می فرماید.

حدیث شماره 5:

المهدی من هذه الامة الذی یؤمّ عیسی بن مریم، علیه السلام.⁽⁴⁾

مهدی از این امت است و او کسی است که عیسی پشت سرش نماند می خواند.

حدیث شماره 6:

تختصّ الامامة بالمهدی مع نزول عیسی، علیه السلام.⁽⁵⁾

امامت مخصوص مهدی است همراه و همزمان با نازل شدن عیسی، علیه السلام، از آسمان.

حدیث شماره 7: ابن عباس روایت می کند که رسول اللّه فرمود:

المهدی طاووس اهل الجّنه.⁽¹⁾

مهدی طاوس اهل بهشت است.

حدیث شماره 8:

عن ابن عباس عن النبی، صلّی اللّه علیه وآله، ملک الأرض أربعة، مؤمنان و کافران، فالمؤمنان ذوالقرنین و سلیمان و الکافران نمرود و بخت النصر و سیملکها خامس من اهل بیتی.⁽²⁾

از ابن عباس و او از پیامبر، صلّی اللّه علیه وآله، روایت کرده است که: پادشاهان زمین چهار نفر بودند، دو نفر مؤمن و دو نفر کافر، دو نفر مؤمن، ذوالقرنین و سلیمان بودند و دو نفر کافر نمرود و بخت النصر و بزودی پنجمین نفر از اهل بیت من زمین را مالک می شود.

حدیث شماره 9:

کیف أنتم إذا نزل ابن مریم و إمامکم منکم.⁽³⁾

چگونه اید زمانی که عیسی بن مریم نازل شود و امامتان از خودتان است.

حدیث شماره 10:

لن تهلک أمة أنا فی أوّلها و عیسی بن مریم فی آخرها و المهدی فی وسطها.⁽¹⁾

امت من گمراه و هلاک نمی شوند چون من در اول این امتم و عیسی در آخر آن و مهدی در وسط آنست.

حدیث شماره 11:

أخرج ابونعیم و ابن ماجه عن أنس، قال سمعت رسول اللّه، صلّی اللّه علیه وآله، قال: نحن سبعة من ولد عبدالمطلب سادة أهل الجنة، أنا و حمزة و علی و جعفر و الحسن و الحسین و المهدی.⁽²⁾

ابونعیم و ابن ماجه از انس روایت می کنند که گفت: پیامبر فرمود: ما هفت نفر از فرزندان عبدالمطلب بزرگان اهل بهشتیم، من و حمزه و علی و جعفر و حسن و حسین و مهدی. 3. مبحث انتظار فرج امام زمان، علیه السلام

حدیث شماره 1:

افضل العبادة انتظار الفرج.⁽³⁾

بهترین عبادتها انتظار فرج است.

حدیث شماره 2:

انتظار الفرج من اللّه عبادة.⁽⁴⁾

انتظار فرج حضرت قائم عبادت است از طرف خدا.

حدیث شماره 1:

من مات بغیر إمام مات میتةً جاهلیّه.⁽¹⁾

کسی که بدون امام بمیرد به مرگ جاهلیت مرده است.

حدیث شماره 2:

من مات و لم یعرف امام زمانه فلیشاء ان یموت نصرانیة او یهودیة.⁽²⁾

کسی که بمیرد و امام زمان خودش را نشناسد پس موقع مرگ به مذهب نصرانی و یهودی مرده است.

حدیث شماره 3:

من مات و لم یعرف إمام زمانه مات میتة جاهلیّة.⁽³⁾

کسی که بمیرد و امام زمان خودش رانشناسد به مرگ جاهلیت مرده است. 5. انکار خروج مهدی، کفر است.

حدیث شماره 1:

من انکر خروج المهدی فقد کفر بما أنزل علی محمد، صلّی اللّه علیه وآله.⁽⁴⁾

کسی که منکر خروج مهدی شود بر آنچه که بر پیامبر نازل شده، کافر شده است.

حدیث شماره 2:

من کذب بالدجال فقد کفر و من کذب بالمهدی فقد کفر.⁽⁵⁾

کسی که دجّال و آمدنش را باور نکند و کسی که مهدی را تکذیب کند، کافر شده است.

خداوند ما را از یاران واقعی و منتظران راستین امام عصر، علیه السلام، قرار دهد. ان شاءاللّه 0.

فرقه ها و مهدویت-2

رضا برنجکار اشاره: اندیشه پربار »غیبت و مهدویت« در طول تاریخ از دستبرد فکری و عقیدتی و آسیب بداندیشان در امان نبوده و هر از چند گاهی کسانی با دستاویز قرار دادن این اندیشه به فریب مردم عوام پرداخته اند.

سابقه این عمل حتی به پیش از دوران تولد امام مهدی، علیه السلام، می رسد. جریان فطحیه و واقفیه و بسیاری از فرقه های دیگر که در طول تاریخ بتدریج از جریان شیعه امامیه (اثنی عشری) جدا گشته، دستاویزی جز روایاتی که از طریق نبی اکرم، صلّی اللّه علیه وآله، درباره غیبت آخرین امام نقل شده بود، نداشتند.

در سده های اخیر نیز فرقه هایی اندیشه ناب مهدویت را وسیله ای برای رسیدن به اهداف و آمال دنیوی خویش قرار دادند و چند صباحی خلق روزگار را به خود مشغول ساختند.

بدون شک آسیب شناسی اندیشه مهدویت و پالایش این اندیشه از افکار انحرافی بر غنای هر چه بیشتر آن خواهد افزود و نسل جوان را نیز از درافتادن به برخی از این انحرافها حفظ خواهد کرد. در سلسله مقالات حاضر تلاش شده که به گونه ای علمی و مستند برخی از اندیشه هایی که در دوران معاصر در ارتباط با موضوع مهدویت مطرح شده اند مورد نقد و بررسی قرار گیرد. باشد که مورد توجه اهل نظر قرار گیرد.

بابیه

بنیانگذار فرقه بابیه سیدعلی محمد شیرازی است. از آنجا که او در ابتدای دعوتش مدعی بابیت امام دوازدهم شیعه بود و خود را طریق ارتباط با امام زمان می دانست، ملقب به »باب« گردید و پیروانش »بابیه« نامیده شدند. سید علی محمد در سال 1235 ق. در شیراز به دنیا آمد. در کودکی به مکتب شیخ عابد رفت و خواندن و نوشتن آموخت. شیخ عابد از شاگردان شیخ احمد احسائی (بنیانگذار شیخیه) و شاگردش سیدکاظم رشتی بود و لذا سید علی محمد از همان دوران با شیخیه آشنا شد، به طوری که چون سید علی محمد در سن حدود نوزده سالگی به کربلا رفت در درس سید کاظم رشتی حاضر شد. در همین درس بود که با مسائل عرفانی و تفسیر و تأویل آیات و احادیث و مسائل فقهی به روش شیخیه آشنا گردید. قبل از رفتن به کربلا، مدتی در بوشهر اقامت کرد و در آنجا به »ریاضت کشی« پرداخت. نقل شده است که در هوای گرم بوشهر بر بام خانه رو به خورشید اورادی می خواند. پس از درگذشت سیدکاظم رشتی تا مریدان و شاگردان وی جانشینی برای او می جستند که مصداق »شیعه کامل« یا »رکن رابع« شیخیه باشد؛ میان چند تن از شاگردان رقابت افتاد و سید علی محمد نیز در این رقابت شرکت کرد، بلکه پای از جانشینی سید رشتی فراتر نهاد و خود را باب امام دوازدهم شیعیان یا »ذکر« او، یعنی واسطه میان امام و مردم شمرد. هجده تن از شاگردان سیدکاظم رشتی که همگی شیخی مذهب بودند (و بعدها سیدعلی محمد آنها را حروف حیّ: ح = ^ و، ی = 10 نامید) از او پیروی کردند.

علی محمد در آغاز امر بخشهایی از قرآن را با روشی که از مکتب شیخیه آموخته بود تأویل کرد و تصریح کرد که از سوی امام زمان، علیه السلام، مأمور به ارشاد مردم است. سپس مسافرتهایی به مکه و بوشهر کرد و دعوت خود را آشکارا تبلیغ نمود. یارانش نیز در نقاط دیگر به تبلیغ ادعاهای علی محمد پرداختند. پس از مدتی که گروه هایی به او گرویدند، ادعای خود را تغییر داد و از مهدویت سخن گفت و خود را مهدی موعود معرفی کرد و پس از آن ادعای نبوت و رسالت خویش را مطرح کرد و مدعی شد که دین اسلام فسخ شده است و خداوند دین جدیدی همراه بإ؛ کتاب آسمانی تازه به نام »بیان« بر او نازل کرده است. علی محمد در کتاب بیان خود را برتر از همه پیامبران دانسته و خود را مظهر نفس پروردگار پنداشته است.

در زمانی که علی محمد هنوز از ادعای بابیت امام زمان، علیه السلام، فراتر نرفته بود به دستور والی فارس در سال 1261 ق. دستگیر و به شیراز فرستاده شد و پس از آنکه در مناظره با علمای شیعه شکست خورد اظهار ندامت کرد و در حضور مردم گفت: »لعنت خدا بر کسی که مرا وکیل امام غایب بداند. لعنت خدا بر کسی که مرا باب امام بداند.« پس از این واقعه شش ماه در خانه پدری خود تحت نظر بود و از آنجا به اصفهان و سپس به قلعه ماکو تبعید شد. در همین قلعه با مریدانش مکاتبه داشت و از اینکه می شنید آنان در کار تبلیغ دعاوی او می کوشند به شوق افتاد و کتاب »بیان« را در همان قلعه نوشت. دولت محمد شاه قاجار برای آنکه پیوند او را با مریدانش قطع کند در سال 1264 ق. وی را از قلعه ماکو به قلعه چهریق در نزدیکی ارومیه منتقل کرد. پس از چندی او را به تبریز بردند و در حضور چند تن از علما محاکمه شد. علی محمد در آن مجلس آشکارا از مهدویت خود سخن گفت و »بابیّت امام زمان« را که پیش از آن ادعا کرده بود به »بابیت علم خداوند« تأویل کرد. علی محمد در مجالس علما نتوانست ادعای خود را اثبات کند و چون از او درباره برخی مسائل دینی پرسیدند، از پاسخ فرو ماند و جملات ساده عربی را غلط خواند. در نتیجه وی را چوب زده تنبیه نمودند و او از دعاوی خویش تبری جست و توبه نامه نوشت. اما این توبه نیز مانند توبه قبلی او واقعی نبود، از این رو پس از مدتی ادعای پیامبری کرد. پس از مرگ محمد شاه قاجار در سال 1264ق. مریدان علی محمد، آشوبهایی در کشور پدید آوردند و در مناطقی به قتل و غارت مردم پرداختند. در این زمان میرزا تقی خان امیرکبیر صدراعظم ناصرالدین شاه تصمیم به قتل علی محمد و فرو نشاندن فتنه بابیه گرفت. برای این کار از علما فتوا خواست. برخی علما به دلیل دعاوی مختلف و متضاد او و علی محمد در مجالس علما نتوانست ادعای خود را اثبات کند و چون از او درباره برخی مسائل دینی پرسیدند، از پاسخ فرو ماند و جملات ساده عربی را غلط خواند.

رفتار جنون آمیزش شبهه خبط دماغ را مطرح و از صدور حکم اعدام او خودداری کردند. اما برخی دیگر علی محمد را مردی دروغگو و ریاست طلب می شمردند و از این رو حکم به قتل او دادند. علی محمد همراه یکی از پیروانش در 27 شعبان 1266 در تبریز تیرباران شد.

همان طور که دیدیم سید علی محمد آراء و عقاید متناقضی ابراز داشته است اما از کتاب »بیان« که آن را کتاب آسمانی خویش می دانست، برمی آید که خود را برتر از همه انبیای الهی و مظهر نفس پروردگار می دانسته و عقیده داشت که با ظهورش آیین اسلام منسوخ و قیامت موعود در قرآن، به پا شده است. علی محمد خود را مبشر ظهور بعدی شمرده و او را »من یظهره اللَّه« (کسی که خدا او را آشکار می کند) خوانده است و در ایمان پیروانش بدو تأکید فراوان کرد. او نسبت به کسانی که آیین او را نپذیرفتند خشونت بسیاری را سفارش کرده است. وی از جمله وظایف فرمانروای بابی را این می داند که نباید جز بابیها کسی را بر روی زمین باقی بگذارد. باز دستور می دهد غیر از کتابهای بابیان همه کتابهای دیگر باید محو و نابود شوند و پیروانش نباید جز کتاب بیان و کتابهای دیگر بابیان، کتاب دیگری را بیاموزند.

بهائیه

فرقه بهائیه، فرقه ای منشعب از فرقه بابیه است. بنیانگذار آیین بهائیت، میرزا حسینعلی نوری معروف به بهاءاللَّه است و این آیین نیز نام خود را از همین لقب برگرفته است. پدرش از منشیان عهد محمدشاه قاجار و مورد توجه قائم مقام فراهانی بود و بعد از قتل قائم مقام فراهانی از مناصب خود برکنار شد و به شهر نور رفت. میرزا حسینعلی در 1233 در تهران به دنیا آمد و آموزشهای مقدماتی ادب فارسی و عربی را زیر نظر پدر و معلمان و مربیان گذراند. پس از ادعای بابیت توسط سید علی محمد شیرازی در شمار نخستین گروندگان به باب درآمد و از فعال ترین افراد بابی شد و به ترویج بابیگری، بویژه در نور و مازندران پرداخت. برخی از برادرانش از جمله برادر کوچکترش میرزا یحیی معروف به »صبح ازل« نیز بر اثر تبلیغ او به این مرام پیوستند.

پس از اعدام علی محمد باب به دستور امیرکبیر، میرزا یحیی ادعای جانشینی باب را کرد. ظاهراً یحیی نامه هایی برای علی محمد باب نوشت و فعالیتهای پیروان باب را توضیح داد. علی محمد باب در پاسخ به این نامه ها وصیت نامه ای برای یحیی فرستاد و او را وصی و جانشین خود اعلام کرد. برخی گفته اند این نامه ها توسط میرزا حسینعلی و به امضای میرزا یحیی بوده است و حسینعلی این کار و نیز معرفی یحیی به عنوان جانشینی باب را برای محفوظ ماندن خود از تعرض مردم انجام داده است و علی محمد در پاسخ به نامه ها میرزا یحیی را وصی خود ندانسته بلکه به او توصیه کرده که در سایه برادر بزرگتر خویش حسینعلی قرار گیرد. در هر حال، پس از باب عموم بابیه به جانشینی میرزا یحیی معروف به

در بغداد کنسول دولت انگلستان و نیز نماینده دولت فرانسه با بهاءاللَّه ملاقات و حمایت دولتهای خویش را به او ابلاغ کردند و حتی تابعیت انگلستان و فرانسه را نیز پیشنهاد نمودند.

صبح ازل معتقد شدند و چون در آن زمان یحیی بیش از نوزده سال نداشت، میرزا حسینعلی زمام کارها را در دست گرفت. امیرکبیر برای فرونشاندن فتنه بابیان از میرزا حسینعلی خواست تا ایران را به قصد کربلا ترک کند و او در شعبان 1267 به کربلا رفت، اما چند ماه بعد، پس از برکناری و قتل امیرکبیر در ربیع الاول 1268 و صدارت یافتن میرزا آقاخان نوری، به دعوت و توصیه شخص اخیر به تهران بازگشت. در همین سال تیراندازی بابیان به ناصرالدین شاه پیش آمد و بار دیگر به دستگیری و اعدام بابیها انجامید، و چون شواهدی برای نقش حسینعلی در طراحی این سوءقصد وجود داشت، او را دستگیر کردند. اما حسینعلی به سفارت روس پناه برد و شخص سفیر از او حمایت کرد. سرانجام با توافق دولت ایران و سفیر روس، میرزا حسینعلی به بغداد منتقل شد و بدین ترتیب بهاءاللَّه با حمایت دولت روس از مرگ نجات یافت. او پس از رسیدن به بغداد نامه ای به سفیر روس نگاشت و از وی و دولت روس برای این حمایت قدردانی کرد. در بغداد کنسول دولت انگلستان و نیز نماینده دولت فرانسه با بهاءاللَّه ملاقات و حمایت دولتهای خویش را به او ابلاغ کردند و حتی تابعیت انگلستان و فرانسه را نیز پیشنهاد نمودند. والی بغداد نیز با حسینعلی و بابیان با احترام رفتار کرد و حتی برای ایشان مقرری نیز تعیین شد. میرزا یحیی که عموم بابیان او را جانشین بلامنازع باب می دانستند، با لباس درویشی مخفیانه به بغداد رفت و چهار ماه زودتر از بهاءاللَّه به بغداد رسید. در این هنگام بغداد و کربلا و نجف مرکز اصلی فعالیتهای بابیان شد و روز به روز بر جمعیت ایشان افزوده می شد. در این زمان برخی از بابیان ادعای مقام »من یظهره اللهی« را ساز کردند. می دانیم که علی محمد باب به ظهور فرد دیگری پس از خود بشارت داده بود و او را »من یظهره اللَّه« نامیده بود و از بابیان خواسته بود به او ایمان بیاورند. البته از تعبیرات وی برمی آید که زمان تقریبی ظهور فرد بعدی را دو هزار سال بعد می دانسته است، بویژه آنکه ظهور آن موعود را به منزله فسخ کتاب »بیان« خویش می دانسته است. اما شماری از سران بابیه به این موضوع اهمیت ندادند و خود را »من یظهره اللَّه« یا »موعود بیان« دانستند. گفت شده که فقط در بغداد بیست و پنج نفر این مقام را ادعا کردند که بیشتر این مدعیان با طراحی حسینعلی و همکاری یحیی یا کشته شدند یا از ادعای خود دست برداشتند. آدمکشی هایی که در میان بابیان رواج داشت و همچنین دزدیدن اموال زائران اماکن مقدسه در عراق و نیز منازعات میان بابیان و مسلمانان باعث شکایت مردم عراق و بویژه زائران ایرانی گردید و دولت ایران از دولت عثمانی خواست بابیها را از بغداد و عراق اخراج کند. بدین ترتیب در اوایل سال 1280 ق. فرقه بابیه از بغداد به استانبول و بعد از چهارماه به ادرنه منتقل شدند. در این زمان میرزا حسینعلی مقام »من یظهره اللهی« را برای خود ادعا کرد و از همین جا نزاع و جدایی و افتراق در میان بابیان آغاز شد. بابیهایی که ادعای او را نپذیرفتند و بر جانشینی میرزا یحیی (صبح ازل) باقی ماندند، »ازلی« نام گرفتند و پذیرندگان ادّعای میرزا حسینعلی (بهاءاللَّه) »بهائی« خوانده شدند. میرزا حسینعلی با ارسال نوشته های خود به اطراف و اکناف رسماً بابیان را به پذیرش آیین جدید فرا خواند و دیری نگذشت که بیشتر آنان به آیین جدید ایمان آوردند.

منازعات ازلیه و بهائیه در ادرنه شدت گرفت و اهانت و تهمت و افترا و کشتار رواج یافت و هر یک از دو طرف بسیاری از اسرار یکدیگر را باز گفتند. بهاءاللَّه در کتابی به نام »بدیع«، وصایت و جانشینی صبح ازل را انکار کرد و به افشاگری اعمال و رفتار او و ناسزاگویی به او و پیروانش پرداخت. در برابر، عزیه خواهر آن دو در کتاب »تنبیه النائمین« کارهای بهاءاللَّه را افشا کرد و یک بار نیز او را به مباهله فرا خواند. نقل شده است که در این میان صبح ازل برادرش بهاءاللَّه را مسموم کرد و بر اثر همین مسمومیت بهاءاللَّه تا پایان عمر به رعشه دست مبتلا بود. سرانجام حکومت عثمانی برای پایان دادن به این درگیریها بهاءاللَّه و پیروانش را به عکا در فلسطین و صبح ازل را به قبرس تبعید کرد، اما دشمنی میان دو گروه ادامه یافت. بهاءاللَّه مدت نه سال در قلعه ای در عکا تحت نظر بود و پانزده سال بقیه عمر خویش را نیز در همان شهر گذراند و در هفتاد و پنج سالگی در 1308 ق. در شهر حیفا از دنیا رفت.

میرزا حسینعلی پس از اعلام »من یظهره اللهی« خویش، به فرستادن نامه (الواح) برای سلاطین و رهبران دینی و سیاسی جهان اقدام کرد و ادعاهای گوناگون خود را مطرح ساخت. بارزترین مقام ادعایی او ربوبیت و الوهیت بود. او خود را خدای خدایان، آفریدگار جهان، کسی که »لم یلد و لم یولد« است، خدای تنهای زندانی، معبود حقیقی، »ربّ ما یری و ما لایری« نامید. پیروانش نیز پس از مرگ او همین ادعاها را درباره اش ترویج کردند، و در نتیجه پیروانش نیز خدایی او را باور کردند و قبر او را قبله خویش گرفتند. گذشته از ادعای ربوبیت، او شریعت جدید آورد و کتاب »اقدس« را نگاشت که بهائیان آن را »ناسخ جمیع صحائف« و »مرجع تمام احکام و اوامر و نواهی« می شمارند. بابیهایی که از قبول ادعای او امتناع کردند، یکی از انتقاداتشان همین شریعت آوری او بود، از این رو که به اعتقاد آنان، نسخ کتاب بیان نمی توانست در فاصله بسیار کوتاه روی دهد. بویژه آنکه احکام »بیان« و »اقدس« هیچ مشابهتی با یکدیگر ندارند؛ اساس بابیت، از بین بردن همه کتابهای غیربابی و قتل عام مخالفان بود، در حالی که اساس بهائیت، »رأفت کبری و رحمت عظمی و الفت با جمیع ملل« بود. با این حال میرزا حسینعلی در برخی جاها منکر نسخ بیان شد.

مهمترین برهان او بر حقانیت ادعایش، مانند سیدباب، سرعت نگارش و زیبایی خط بود. نقل شده که در هر شبانه روز یک جلد کتاب می نوشت. بسیاری از این نوشته ها بعدها به دستور میرزا حسینعلی نابود شد. نوشته های باقیمانده او نیز مملو از اغلاط املایی، انشایی، نحوی و غیر آن بود. مهمترین کتاب بهاءاللَّه ایقان بود که در اثبات قائمیت سید علی محمد باب در آخرین سالهای اقامت در بغداد نگاشت. اغلاط فراوان و نیز اظهار خضوع بهاءاللَّه نسبت به برادرش صبح ازل در این کتاب سبب شد که از همان سالهای پایانی زندگی میرزا حسینعلی پیوسته در معرض تصحیح و تجدیدنظر قرار گیرد. بهائیه پس از بهاءاللَّه

پس از مرگ میرزا حسینعلی، پسر ارشد او عباس افندی (1260 - 1340 ق.) ملقب به عبدالبهاء جانشین وی گردید. البته میان او و برادرش محمدعلی بر سر جانشینی پدر مناقشاتی رخ داد که منشأ آن صدور بارزترین مقام ادعایی او ربوبیت و الوهیت بود. او خود را خدای خدایان، آفریدگار جهان، کسی که »لم یلد و لم یولد« است، خدای تنهای زندانی، معبود حقیقی، »ربّ ما یری و ما لایری« نامید.

»لوح عهدی« از سوی میرزا حسینعلی بود که در آن جانشین خود را عباس افندی و بعد از او محمد علی افندی معین کرده بود. در ابتدای کار اکثر بهائیان از محمدعلی پیروی کردند اما در نهایت عباس افندی غالب شد. عبدالبهاء ادعایی جز پیروی از پدر و نشر تعالیم او نداشت و به منظور جلب رضایت مقامات عثمانی، رسماً و باالتزام تمام، در مراسم دینی از جمله نماز جمعه شرکت می کرد و به بهائیان نیز سفارش کرده بود که در آن دیار بکلی از سخن گفتن درباره آیین جدید بپرهیزید. در اواخر جنگ جهانی اول، در شرایطی که عثمانیها درگیر جنگ با انگلیسیها بودند و آرتور جیمزبالفور، وزیر خارجه انگلیس در صفر 1336/ نوامبر 1917 اعلامیه مشهور خود مبنی بر تشکیل وطن ملی یهود در فلسطین را صادر کرده بود، مسائلی روی داد که جمال پاشا، فرمانده کل قوای عثمانی، عزم قطعی بر اعدام عبدالبهاء، و هدم مراکز بهائی در عکا

و حیفا گرفت. برخی مورخان، منشأ این تصمیم را روابط پنهان عبدالبهاء با قشون انگلیس که تازه در فلسطین مستقر شده بود، می دانند. لرد بالفور بلافاصله به سالار سپاه انگلیس در فلسطین دستور داد تا با تمام قوا در حفظ عبدالبهاء و بهائیان بکوشد. پس از تسلط سپاه انگلیس بر حیفا، عبدالبهاء برای امپراتور انگلیس، ژرژ پنجم، دعا کرد و از اینکه سراپرده عدل در سراسر سرزمین فلسطین گسترده شده به درگاه خدا شکر گزارد. پس از استقرار انگلیس در فلسطین، عبدالبهاء از دولت انگلیس نشان شهسواری (نایت هود) دریافت کرد و به عنوان »سر« ملقب گردید. عبدالبهاء در سال 1340 ق. درگذشت و در حیفا به خاک سپرده شد. در مراسم خاکسپاری او نمایندگانی از دولت انگلیس حضور داشتند و چرچیل، وزیر مستعمرات بریتانیا، با ارسال پیامی مراتب تسلیت پادشاه انگلیس را به جامعه بهائی ابلاغ کرد.

از مهمترین رویدادهای زندگی عبدالبهاء، سفر او به اروپا و امریکا بود. این سفر نقطه عطفی در ماهیت آیین بهایی محسوب می گردد. پیش از این مرحله، آیین بهایی بیشتر به عنوان یک انشعاب از اسلام یا تشیع و یا شاخه ای از متصوفه شناخته می شد و رهبران بهائیه برای اثبات حقانیت خود از قرآن و حدیث به جستجوی دلیل می پرداختند و این دلایل را برای حقانیت خویش به مسلمانان و بویژه شیعیان ارائه می کردند. مهمترین متن احکام آنان نیز از حیث صورت با متون فقهی اسلامی تشابه داشت. اما فاصله گرفتن رهبران بهائی از ایران و مهاجرت به استانبول و بغداد و فلسطین و در نهایت ارتباط با غرب، عملاً سمت و سوی این آیین را تغییر داد و آن را از صورت آشنای دینهای شناخته شده، بویژه اسلام، دور کرد. عبدالبهاء در سفرهای خود تعالیم باب و بهاء را با آنچه در قرن نوزدهم در غرب، خصوصاً تحت عناوین روشنگری و مدرنیسم و اومانیسم متداول بود، آشتی داد. البته باید توجه داشت که خود بهاءاللَّه نیز در مدت اقامتش در بغداد با برخی از غربزده های عصر قاجار مثل میرزا ملکم خان، که به بغداد رفته بودند آشنا شد. همچنین در مدت اقامتش در استانبول با میرزا فتحعلی آخوندزاده که سفری به آن دیار کرده بود آشنا گردید. افکار این روشنفکران غربزده در تحولات فکری میرزا حسینعلی بی تأثیر نبود. نمونه ای از متأثر شدن عبدالبهاء از فرهنگ غربی مسأله وحدت زبان و خط بود که یکی از تعالیم دوازده گانه او بود. این تعلیم برگرفته از پیشنهاد زبان اختراعی »اسپرانتو« است که در اوایل قرن بیستم طرفدارانی یافته بود، ولی بزودی غیر عملی بودن آن آشکار شد و در بوته فراموشی افتاد. موارد دیگر تعالیم دوازده گانه عبارت است از: ترک تقلید (تحری حقیقت)، تطابق دین با علم و عقل، وحدت اساس ادیان، بیت العدل، وحدت عالم انسانی، ترک تعصبات، الفت و محبت میان افراد بشر، تعدیل معیشت عمومی، تساوی حقوق زنان و مردان، تعلیم و تربیت اجباری، صلح عمومی و تحریم جنگ. عبدالبهاء این تعالیم را از ابتکارات پدرش قلمداد می کرد و معتقد بود پیش از او چنین تعالیمی وجود نداشت. این اصول دوازده گانه متأثر از تفکر ماسونی و نظریه پردازان مشرب فراماسونرهای انگلیسی است. ماسونیت با نشر این تعالیم سعی در استحاله تمامی فرهنگهای مذهبی در تفکر و فرهنگ غربی داشت چنانکه پیامد نشر این تفکر »امانیسم« و »لیبرالیسم« مذهب همه روشنفکران گردید و مبشر جهانی شد که با تبلیغ فرهنگ جهانی سعی در مستولی ساختن فرهنگ و تمدن مغرب زمین بر تمامی سرزمینهای غیرغربی داشت.

پس از عبدالبهاء، شوقی افندی ملقب به شوقی ربانی فرزند ارشد دختر عبدالبهاء، بنابه وصیت عبدالبهاء جانشین وی گردید. این جانشینی نیز با منازعات همراه بود زیرا بر طبق وصیت بهاءاللَّه پس از عبدالبهاء باید برادرش محمد علی افندی به ریاست بهائیه می رسید. اما عبدالبهاء او را کنار زد و شوقی افندی را به جانشینی او نصب کرد و مقرر نمود که ریاست بهائیان پس از شوقی در فرزندان ذکور او ادامه یابد. برخی از بهائیان ریاست شوقی را نپذیرفتند و شوقی به رسم معهود اسلاف خود به بدگویی و ناسزا نسبت به مخالفان پرداخت. شوقی برخلاف نیای خود تحصیلات رسمی داشت و در دانشگاه امریکایی بیروت و سپس در آکسفورد تحصیل کرده بود. نقش اساسی او در تاریخ بهائیه، توسعه تشکیلات اداری و جهانی این آیین بود و این فرایند بویژه در دهه شصت میلادی در اروپا و امریکا سرعت بیشتری گرفت و ساختمان معبدهای قاره ای بهائی موسوم به »مشرق الاذکار« به اتمام رسید. تشکیلات بهائیان که شوقی افندی به آن »نظم اداری امراللَّه« نام داد، زیر نظر مرکز اداری و روحانی بهائیان واقع در شهر حیفا (در کشور اسرائیل) که به »بیت العدل اعظم الهی« موسوم است اداره می گردد. در زمان حیات شوقی افندی حکومت اسرائیل در فلسطین اشغالی تأسیس شد و شوقی از تأسیس این دولت حمایت کرد و مراتب دوستی بهائیان را نسبت به کشور اسرائیل به رئیس جمهور اسرائیل ابلاغ کرد.

بنابر تصریح عبدالبهاء پس از وی بیست و چهار تن از فرزندان ذکورش، نسل بعد از نسل با لقب »ولی امراللَّه« باید رهبری بهائیان رإ؛ برعهده می گرفتند و هر یک باید جانشین خود را تعیین می کرد. اما شوقی افندی عقیم بود و طبعاً پس از وفاتش دوران دیگری از دو دستگی و انشعاب و سرگشتگی در میان بهائیان ظاهر شد. ولی سرانجام همسر شوقی افندی، روحیه ماکسوفل و تعدادی از گروه 27 نفری منتخب شوقی ملقب به »ایادیان امراللَّه« اکثریت بهائیان را به خود جلب و مخالفان خویش را طرد و بیت العدل را در 1963 تأسیس کردند. از گروه ایادیان امراللَّه در زمان حاضر سه نفر یعنی روحیه ماکسول و دو تن دیگر در قید حیات اند و با کمک افراد منتخب بیت العدل که به

پی نوشت:

×. در نگارش این مقاله، از کتاب »دانشنامه جهان اسلام«، ج1، ص19-16، ص743-733 استفاده شد.