مشخصات کتاب

سرشناسه : علوی مقدم محمد، ۱۳۱۱ -

عنوان و نام پدیدآور : حج در قرآن / نگارش محمد علوی مقدم [برای حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت

مشخصات نشر : تهران مشعر ۱۳۸۱.

مشخصات ظاهری : ۱۸۳ ص.

شابک : ۵۵۰۰ ریال : 964-7635-10-9

یادداشت : کتابنامه ص [۱۷۵] - ۱۸۳؛ همچنین به صورت زیرنویس

موضوع : حج -- جنبه های قرآنی

موضوع : حج -- احادیث

شناسه افزوده : حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت

رده بندی کنگره : BP۱۰۴/ح۳ع۸ ۱۳۸۱

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۵۹

شماره کتابشناسی ملی : م ۸۱-۱۲۷۴۹

اشاره

معنای لغوی و اصطلاحی و شرعی حج

حج که صورت و نمودار مشهود اجتماع خدایی و اسلامی است،

حج که اجتماعی است با قصد و جاذبه الهی،

حج که با فکر و زبان و لباس متحد، انسان ها را به سوی هدفی برتر پیش می برد و امتیازات مادی را از میان بر می دارد،

حج که با شکوه ترین عباداتی است که مسلمانان به جا می آورند،

حج که نمونه بارز مساوات و برابری طبقات مختلف می باشد،

حج که بزرگترین مظهر وحدت و یگانگی مسلمانان است،

حج که وسیله تحکیم روابط میان مسلمانان جهان است،

حج که می تواند بزرگترین کنگره سالانه اسلامی باشد و بسیاری از دشواری های مسلمانان را برطرف کند و ... در لغت قصد و آهنگ کردن است.

و به قول راغب اصفهانی ⁽¹⁾«أصل الحجّ: القصد للزّیارة».

قال الشّاعر: «یحجّون البیت الزبرقان المُعَصْفَرا».

و در اصطلاح فقها: «الحجّ قصد البَیْتِ لِلتّقرّب الی اللَّه تعالی بأفعال مخصوصةٍ فی اماکن مخصوصة»؛ «حج زیارت کعبه با اعمال مخصوص در مکان های مخصوص است».

و یا به قول سید شریف جرجانی ⁽¹⁾: «و فی الشّرع قصد بیت اللَّه تعالی بصفة مخصوصة فی وقت مخصوصة بشرائط مخصوصة».

در فقه اسلامی، حج به مجموعه ای از اعمال اطلاق می شود که در مکّه و اطراف آن به جا می آورند و اقدام بدان، در صورت وجود استطاعت مالی و صحّت مزاج و امنیّت، بر هر شخص بالغ و عاقل و مکلّف، در تمام عمر یک بار واجب است.

البتّه حج منقسم است به: «تمتّع»، «قِران» و «افراد»، که برای آگاهی بیشتر از اعمال و اقسام حج و امور متعلّق به آن؛ از احرام، طواف، سعی میان صفا و مروه، رمی جمرات، قربانی و استلام حجر، به کتبی که در بیان آداب و اعمال و مراسم حج نوشته اند و به «مناسک حج» نامبردار است، مراجعه شود.

هدف اصلی این نوشته، بحث لفظی نیست که مثلًا بگوییم:

«حجّ فلاناً یحجّه حجّاً ⁽²⁾

راغب اصفهانی در ص 107« المفردات فی غریب القرآن» نوشته است:

حجّ، به فتح اوّل، مصدر است و حجّ، به کسر اول، اسم مصدر.

ابن منظور در کتاب« لسان العرب» ذیل واژه« حجّ» در جلد یکم، صفحات: 569 و 570 نوشته است:

الحجّ: القصد. حجّ الینا فلان، ای قدم.

حجّه یحجّه حجّا، ای قصدهُ.

حججت فلانا، ای قصده.

رجل، محجوج: ای مقصود.

و قد حجَّ بنو فلان فلاناً، ای اذا أطالوا الإختلاف الیه.

ثُمّ تَعُورِفَ استعمالهُ فی القصد الی مکة للنسک الی البیت بالأعمال المشروعة فرضاً و سنّةً.

ابن منظور از قول سیبویه نقل کرده است که گفت:

حجّه یحجّه حجّا کما قالوا: ذکره ذکراً.

یعنی فعل متعدّی است و مصدر آن به کسر حاء است.

ابن منظور از قول کسائی نقل کرده است که گفت:

کلامُ العرب کلُّه علی فَعَلْتُ فَعْلَةً الّا قَولَهم حَجَجْتُ حِجَّةً و رَأَیْتُ رُؤْیَةً.

والحجّه: السَّنَةُ/ سال و الجَمعُ حجیج.

و ذوالحجّة: شهرالحجّ، سمّی بذلک للحجّ فیه. الجمع ذوات الحِجَّة.

امْرأةٌ حاجّة و نِسْوةٌ حَواجُّ بیت اللَّه بالإضافة وقتی که حجّ به جا بیاورند.

والحِجَّة: الطریق. والحُجَّة: البرهان. جمع آن، حُجَج و حِجاج است.

ابن منظور از قول ازْهَری نقل کرده است: انَّما سُمِّیت حجةً لأنَّها تَحِجُّ ای تقصد و کذلک محجّة الطریق: هی المقصد والمسلک.

محمد بن ابی بکر رازی متوّفای سال 660 ه. در صفحات 122 و 123 کتاب« مختار الصِّحاح» نوشته است: الحجُّ فی الأصل، القصد.

وفی العُرف قصد مکة لِلنُّسکِ.

از باب رَدَّ یَرُدُّ است عین الفعل مضارع آن مضموم است. اسم فاعل آن حاجّ جمع آن حُجٌّ می باشد.

الحِجّ بالکسر، الاسم. والحِجّة بالکسر ایضا: المرّة و هی من الشواذ.

لانّ القیاس: الفتح. و حجّة بکسر حاء: سنة/ سال. جمع آن حِجَج، بر وزن عِنب. و ذوالحجّة بالکسر، شهرالحجّ. و جمعه: ذوات الحجّة. والحجّة: البرهان، رجل مِحجاج: بالکسر: ای جَدِلٌ. والتحاجّ: التخاصُم.

تهانوی، در کتاب« کشّاف اصطلاحات الفنون» ج 2، ص 283 نوشته است:

حَجّ به فتح حاء مهمله و تشدید جیم منقوطه، در لغت قصد به سوی چیزی است و در شریعت قصد به سوی بیت اللَّه الحرام؛ یعنی کعبه است با اعمال مخصوص و در وقت مخصوص.

اهالی نجد، این کلمه را، به کسر حاء خوانند و بعضی نیز گفته اند:

به فتح اسم مصدر و به کسر مصدر باشد و به عکس هم گفته اند.

والحِجّة بالکسر: المرّة؛ یعنی یک مرتبه حج گزاردن و قیاس فتح است ولی به فتح شنیده نشده است.

و قال الخلیل: حجّ فلان علینا: ای قدم، پس لفظ حجّ اطلاق شده است بر قدوم و آمدن به سوی مکه.

شیخ طَبْرِسی در تفسیر ذیل آیه 158 سوره بقره« ... فَمَن حَجَّ البَیتَ ...» گفته است:« حج در لغت قصد پی در پی و در شریعت قصد خانه خداست برای عمل.»

شیخ مجدالدّین محمد بن یعقوب فیروزآبادی در جلد یکم، ص 182 قاموس المحیط، نوشته است:

« حج در لغت؛ یعنی قصد. به فتح اول مصدر و به کسر اول اسم مصدر است.

فیروزآبادی، به« کثرة الاختلاف والتردّد و قصد مکّة لِلنُّسُک» تعبیر کرده است.

الحِجّة بالکسر: المرّة الواحدة شاذّ؛ لانّ القیاس، الفتح.

جلال الدین مقداد بن عبداللَّه السیوری متوفّای سال 826 ه. در جلد یکم، صفحه 257 کتاب« کنزالعرفان» می نویسد:

حج در لغت؛ یعنی القصد المتکرّر.

و در شرع:« قیل هو القصد الی بیت اللَّه لأداءِ مناسک مخصوصة».

یا بهتر است بگوییم:« انّه القصد الی بَیت اللَّه بمکةَ مَعَ أداء مناسک مخصوصة فی مشاعر مخصوصة هناک».

فخرالدین طریحی، متوفّای سال 1085 ه. در جلد دوم، صفحه 285 کتاب« مجمع البحرین» ذیل آیه 95 سوره آل عمران« ... وَ للَّهِ عَلَی النّاس حِجُّ البَیت مَنِ اسْتطاعَ الَیهِ سَبِیلًا ...» آورده است:

حجّ البیت: ای قصده و السعی فیه. می گویند حججت الموضع، حجّه حجّا از باب قتل عین الفعل مضارع مضموم: قصدته، و بعدها در اصطلاح فقط سفر بیت اللَّه را حج گفتند و نه سفر دیگر را.

پس حجّ در لغت به معنای قصد است و در عرف فقها: قصدالبیت للتقرّب الی اللَّه بأفعال مخصوصة و بزمان مخصوص فی اماکن مخصوصة.

والحجّ فتحاً و کسراً لغتان و یقال: الحجّ بالفتح مصدرٌ و بالکسر الاسم.

شیخ طریحی در جلد 2، صفحه 286 مجمع البحرین نوشته است: حجّة الوداع که در سال دهم هجری انجام شد، به کسر و فتح حاء و کسر و فتح واو قراءت شده است.

و نیز گفته است: ذوالحجّه به کسر درست است. و هو شهرالحجّ

بد نیست بدانیم که آل طریح در نجف بیت علم و فضل و ادب و تقوا بوده اند. این خاندان منسوب اند به شیخ طریح بن خفاجی جدّ این خاندان.

و در وجه تسمیه این خانواده به« آل طریح»، گفته اند که همسر خفاجی هفت بار پشت سرهم، سقط جنین کرد و چون به شیخ طریح آبستن شد نذر کرد که اگر خداوند او را فرزندی عطا کند، نامش را« طریح» خواهد گذاشت، چون فرزند به دنیا آمد، پدر برای وفای به نذر، او را« طریح» نامید و این خاندان به آل طریح مشهور شدند و نویسنده کتاب مجمع البحرین، فخرالدّین طَریحی، به فتح طاءِ مؤلف است و نه به ضمّ طاء. برای آگاهی بیشتر نک: ج 1 صفحات: 5، 6 و 7 مقدّمه کتاب مجمع البحرین.

ابوالحسن عاملی فتوحی، از علمای قرن 11 و 12 هجری در صفحه 123 کتاب« مقدّمه تفسیر مرآةالانوار و مشکوةالأسرار» که در واقع مقدّمه ای است بر تفسیر البرهان سید هاشم بحرینی، نوشته است:

حج در لغت به معنای قصد و در عرف به خانه خدا رفتن برای زیارت است.

عبدالرحیم بن عبدالکریم صفی پور در جلد یکم صفحات: 222 و 223 کتاب« منتهی الأرب فی لغة العرب» نوشته است:

حجّ، به کسر و فتح حاء: قصد طواف بیت اللَّه با شروط معلوم است.

حجّ، بالکسر، یکبار حج کردن، شاذّ است؛ زیرا که قیاس، فتح حاء است.

ذوالحجّه، به کسر، ماه حجّ است.

حُجّت به ضمّ: کلام مستقیم و برهان است.

حاجّ: مشدّد با ادغام و حاجج: صفت آن است برای مذکّر.

حاجّة: صفت مونّث و جمع آن« حواجّ» می باشد.

احجاج: به حج فرستادن است.

احتجاج: یعنی حجّت آوردن؛ یقال احتجّ علی حضمه.

محاجّة و حِجاج؛ یعنی حجّت آوردن و خصومت کردن. قال اللَّه تعالی. أَ تُحاجُّونِّی فِی اللَّهِ.

سعیدالخوری الشرتونی در جلد یکم، صفحه 164 کتاب« اقرب الموارد فی فصح العربیّة والشوارد» نوشته است:

حجّ فلاناً حجّاً از باب نَصَرَ یَنْصُرُ: ای قصده.

ولی بعدها این کلمه در قصد به مکه برای زیارت خانه خدا به کار رفته است. حَجَّ فلانٌ عَلَینا: ای قَدِمَ؛ یعنی وارد شد.

ولی« حجّ زیدٌ عمراً: غلبه بالحجّة». الحاجّ: من زار البیت الحرام.

حاجّ گاهی اسم جمع به معنای حجّاج آمده است، همچون قول نحوی ها:« قدم الحاجّ حتّی المشاة»

در اقرب الموارد، حجّ به فتح حاء اسم مصدر و به کسر حاء مصدر است.

«حجّ زیدٌ عمراً» یعنی غلبه بالحجّة: و مثلًا حاجّهُ یعنی خاصمه. واحتجّ الرجل یعنی أتی بالحجة. استحجّ یعنی طلب الحجّة. الحاجّ یعنی من زار البیت الحرام. و جمع آن حجّاج و حجیج است.

و هدف آن نیست که گفته شود: تاریخ مکه به سال های 1892 قبل از میلاد می رسد که ابراهیم با فرزندش (اسماعیل) و مادر او (هاجر) به آن وادی غیر ذی زرع هجرت کردند. ⁽¹⁾

و نیز هدف آن نیست که به الفاظ پرداخته شود و نتیجه فدای مقدّمات شود و مطالب اساسی گفته نشود و ... بلکه می خواهم، ضمن بررسی آیات قرآنی، هدف اساسی حجّ و این کنگره بزرگ و این مجتمع اسلامی جهانی به دقّت بررسی شود.

فواید سیاسی، اجتماعی و تاریخی حج

فواید سیاسی و اجتماعی و تاریخی حجّ، چیزی نیست که بر کسی پوشیده باشد ولی باید دانست که سفر به سوی خانه خدا؛ یعنی سیر الی اللَّه

و حرمت به سوی صاحب خانه و نه به خانه. در واقع حج سیر وجودی انسان است به سوی خدا، این است که باید توجّه حاجّ به آن مقصد عالی باشد تا آن گاه که به میقات می رسد و لباس احرام می پوشد، درک کند که از خود، بیرون آمده و ترک تعیّنات و تعلّقات کند، تا در نتیجه آرامش درونی احساس کند و اگر ترک علایق نکند، نتواند به حرم امن درآید وَمَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً.

حجّ رونده باید سالک الی اللَّه باشد؛ یعنی از منازل شهوات و مشتهیات نفسانی و لذّات جسمانی عبور کند و از لباس صفات بشری خود را منخلع سازد و تعیّنات خودی را کنار بگذارد و پرده های پندار را بدرد و به قول شیخ محمود شبستری. ⁽¹⁾

مسافر آن بود کو بگذرد زود ز خود صافی شود چون آتش از دود

حاجّ (: حج رونده) اگر تربیت روحانی نیابد و نفس او مهذّب نشود، باید گفت: مصداق شعر ناصر خسرو واقع شده که گفته است:

رفته و مکّه دیده، آمده باز محنت بادیه خریده به سیم

شاید بتوان گفت: قربانی کردن، خود رمزی است برای کشتن نفس امّاره و از میان بردن انانیّت و تعبیر حضرت صادق علیه السلام هم که گفته است: ⁽²⁾

«واذبح حنجرة الهوی والطمع عند الذبیحة» ⁽¹⁾

اشارتی به همین معنا است.

در حج، آدمی باید از همه علقه ها رها شود؛ زیرا در حجّ آدمی قصد و آهنگ خانه خدا می کند؛ یعنی در واقع باید از خانه خویش و از کالبد تن واز جسم خاکی مادّی به سوی ملکوت اعلی برود و به سوی خدا رجعت کند.

اگر معنی و مفهوم واقعی حج بخوبی درک شود، معنای اسلام درک شده است. بی جهت نبود که امام علی علیه السلام در آخرین ساعات عمر، در وصیّت خویش گفته بود. ⁽²⁾

«... اللَّهَ اللَّهَ فِی بَیْتِ رَبِّکُمْ لا تُخَلُّوهُ مَا بَقِیتُمْ فَإِنَّهُ إِنْ تُرِکَ لَمْ تُنَاظَرُوا ...»

«شما را به خدا قسم، تا زنده اید و جان در تن دارید، از خانه خدا، دست نکشید و آن خانه را از حج گزاران خالی نگذارید، که اگر زیارت آن خانه ترک شد موجودیّت شما به خطر خواهد افتاد.» ⁽³⁾

کعبه یک مجمع دینی است، برای ایجاد وحدت؛ یعنی در این مرکز بزرگ، باید اختلافات حل شود و این مرکز باید مرجع رفع اختلافات باشد.

کعبه از آنِ دولتِ خاصی نیست

این مجمع دینی، که خدا برای آن احترام خاصی قائل شده و جَعَلَ اللَّهُ الْکَعْبَةَ البَیْتَ الْحَرامَ قِیاماً لِلنَّاسِ ... ⁽¹⁾

، به شخص خاصّی تعلق ندارد. از آن دولت مخصوصی نیست. کسی جز خدا مالک آن نمی باشد و متعلّق به همه مردم است.

... جَعَلْناهُ لِلنَّاسِ سَواءً الْعاکِفُ فِیهِ وَ الْبادِ ... ⁽²⁾

همه مردم در آن خانه حق دارند و هیچ کس حق ندارد که دیگری را مانع شود؛ زیرا این خانه ... مَثابَةً لِلنّاسِ وَ أمْناً ... ⁽³⁾

است.

مسلمان ها باید از این مجمع سالانه، که فرصت بسیار مناسبی است، برای ایجاد روابط دوستی و برادری، حدّ اکثر استفاده را ببرند و اهداف مشترک توجیه شود و معارف مبادله گردد و روابط مختلف فرهنگی و تجاری، ایجاد شود.

حج، درس برادری و برابری به انسان ها می آموزد؛ یعنی همان طوری که، همه مردم- از رییس جمهور و کشاورز ساده- وقتی به کعبه می روند، لباس یکسان می پوشند.

طبق یک برنامه حرکت می کنند و در نتیجه، امتیازات از میان می رود.

باید در شؤون زندگی اجتماعی هم این برابری وجود داشته باشد و امتیازات نادرست از میان برود؛ زیرا به قول سید قطب: ⁽⁴⁾اسلام خواسته

است که با این جامه ندوخته احرام، که همگان می پوشند، امتیاز فردی و قبیله ای و جنسی را از میان بردارد و به قریش که در جاهلیّت برای خود امتیازی قائل بود و در مراسم حجّ با دیگران در عرفات توقّف نمی کرد و با دیگران بازنمی گشت، دستور داد:

ثُمَّ أفِیضُوا مِنْ حَیثُ أفاضَ النّاسُ ... ⁽¹⁾

با این دستور به طایفه قریش که به نسب خود می بالید و با مردم در عرفات به یک جا نمی ماند و هنگام پراکنده شدن مردم و کوچ کردن آنها، کوچ نمی کرد و به امتیاز طبقاتی خویش می نازید، فهماند و گفت: عادات ناپسند جاهلی و آداب نادرست را از خود دور کنید و از این کارهای ناروا برکنار باشید و از خدا آمرزش بخواهید که خدا آمرزنده مهربان است؛ ... وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ انَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ. ⁽²⁾

این که، حج گزار باید در حال احرام، از جدال و مناقشه تند و نظایر این ها، بپرهیزد و از زن و زیور، دوری گزیند، به انسان می فهماند که در حرم خدا باید خود را خالص کند. برای خدا باشد. دلها باید به هم نزدیک ونزدیک شود ودریابد که آن چه سبب وحدت آنان شده و این وحدت را درآنان فراهم آورده و نیرومندی در این انسان ها ایجاد کرده، اسلام است.

اسلام است که انسان ها را به یکدیگر مرتبط ساخته. اسلام است که در انسان ها برابری ایجاد کرده. اسلام است که می گوید: در شؤون زندگی اجتماعی باید این برابری وجود داشته باشد و امتیازات نادرست از

میان برود.

بحث در باره اسلام و مزایای این دین آسمانی نیست و هدف اصلی این نوشته نه این است که در باره مناسک و آداب حج بحث کند، بلکه هدف اصلی این است که: بفهمیم، کلمه «حج» که ده بار ⁽¹⁾در قرآن مجید آمده و در هر مورد به یکی از احکام و امور مربوط به این دستور اشاره شده، در آیات مختلف چگونه است و به عبارت دیگر در باره آیات مربوط به حج سخن گفته شود و در اطراف آن آیات بحث شود.

البته در قرآن مجید، نام سوره بیست و دوم که 78 آیه دارد و جز آیات 52، 53، 54 و 55 که در میان مکّه و مدینه نازل شده و بقیه آیات مدنی ⁽²⁾است، سوره ای به اسم سوره حجّ هست ولی مباحث مربوط به حجّ در دیگر سوره های قرآنی نیز وجود دارد و محمد العربی العزوزی- نویسنده لبنانی- در کتاب خود، مباحث مربوط به حجّ در قرآن مجید را جمع آوری کرده و آیات مربوط به هر مبحث را مشخّص کرده است. ⁽³⁾

آیات مربوط به حج:

آیات مربوط به «وجوب حج» و «مناسک حج»:

سوره بقره (2)، آیات: 125، 128، 158، 197، 198، 199، 200 و 203

سوره آل عمران (3)، آیه 97

سوره مائده (5)، آیه 3

سوره انعام (6)، آیه 162

سوره براءة (9)، آیه 3

سوره حج (22)، آیات: 28، 29، 30 و 32

آیات مربوط به: «فدیه» و «هدی» و احکام آن دو:

سوره بقره (2)، آیه 196

سوره مائده (5)، آیات 2 و 97

سوره حج (22)، آیات: 28، 32، 34، 36 و 37

سوره فتح (48)، آیه 25

آیات مربوط به «حجّ تمتّع» و «احصار»:

سوره بقره (2)، آیه 196

سوره مائده (5)، آیه 2

آیه مربوط به «آن چه که انجام دادنش برای حاجّ حرام است»:

سوره بقره (2)، آیه 197

آیات مربوط به «تجارت در حج»:

سوره بقره (2) آیه 198

سوره حج (22)، آیه 28

آیه مربوط به «سقایت حج»:

سوره براءة (9)، آیه 19

آیات مربوط به «حکم صید در حج» و «کیفر کسی که در حرم صید کند»:

سوره مائده (5)، آیات: 1، 2، 65 و 96

آیات مربوطبه «چگونگی اتمام حج و عمره» و «بیرون آمدن از احرام»:

سوره بقره (2)، آیه 196

سوره مائده (5)، آیه 2

سوره حج (22)، آیه 29

سوره فتح (47)، آیه 27

آیاتی که از: «بیت»، «کعبه»، «حرم»، «بلد» و «قریه» سخن گفته است:

سوره بقره (2)، آیات 125 و 127

سوره آل عمران (3)، آیات 96 و 97

سوره مائده (5)، آیات 2 و 97

سوره انعام (6)، آیه 123

سوره انفال (8)، آیات: 34 و 35

سوره براءة (9)، آیات: 7، 19 و 28

سوره اسراء (17)، آیه 1

سوره حج (22)، آیات: 25 و 33

سوره نمل (27)، آیه 91

سوره شوری (42)، آیه 7

سوره طور (52)، آیه 4

اینک به بحث در باره برخی از این آیات که مربوط به حج است، می پردازیم:

وَ اذْ جَعَلْنَا اْلبَیْتَ مَثابَةً لِلنّاسِ وَ أمْناً .... ⁽¹⁾

« (بیاد آورید) هنگامی راکه خانه کعبه را مرکز امن و مرجع امر دین برای مردم قرار دادیم ...»

کلمه «الناس» در این آیه، یعنی همه مردم و نه فقط عربها، و نیز از آیه چنین برداشت می شود که خدا، خانه کعبه را یک پناهگاه عمومی و یک مرکز امنیّت برای همه مردم قرار داده است و در آیه بعد هم، ابراهیم از خدا خواسته است که:

«خدایا! این خانه را محلّ امن قرار ده»؛ وَ اذْ قالَ ابْراهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً .... ⁽²⁾

از این آیات استنباط می شود که خانه کعبه یک مرکز امن و پناهگاهی است که نه تنها افراد انسان باید در امنیت به سر برند، بلکه حیوانات هم باید در امن و امان باشند ونیز از این آیات چنین استنباط می شود که مسلمانان باید هشیار باشند و از قداست و امنیت این سرزمین، بهره برند و در کنار هم بنشینند و از طریق مذاکره، مشکلات را حلّ کنند و در رفع

دشواری های دیگر مسلمین جهان بکوشند.

جای تأسف است که بگوییم: مسجدالحرام و خانه کعبه ای که در جاهلیّت محلّ امن و امان بوده، امروز چنین نیست وگاهی در آن جا خون انسان ها ریخته می شود و مسلمانان به این نکته توجّه ندارند.

نظریه مفسّران

این که در ترجمه آیه: وَ اذْ جَعَلْنَا اْلبَیْتَ ... گفتیم: «به یاد آورید»، از این جهت است که آیه مزبور از لحاظ نحوی، عطف است، بر چند آیه پیش از خود که خدا گفته است: یا بَنِی اسْرائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی ... شیخ محمد عبده ⁽¹⁾ضمن این که اذْ جَعَلْنَا اْلبَیْتَ ... را معطوف بر آیه قبل دانسته، نوشته است که معنی چنین است: «واذکر أیها الرّسول أو أیّها النّاس ...»

منظور از «البیت» در این آیه، کعبه است ⁽²⁾(چنان که در آیه های 127 و 158 سوره بقره ونیز آیه 96 سوره آل عمران به همین معناست)، خانه ای که خدا آن را مرکز امن قرار داده و به علّت این که داخل شدن در آن، بر مشرکان حرام است، «بیت الحرام» نامیده اند و «کعبه» گفته اند چون که چهارگوشه است و مربّع.

و این خانه مَثابَةً لِلنّاسِ است؛ یعنی محلّ رجوع مردم است، مرجع است؛ زیرا مردم، همه ساله بدان سو رو می آورند و هرسال به سوی این

خانه رفت و آمد می کنند.

و آن جا را پناهگاه می دانند و محلّ اجتماع.

ابن قتیبه (متوفای سال 276 هجری) در تفسیر آیه: وَاذْ جَعَلْنَا اْلبَیْتَ مَثابَةً لِلنّاسِ ... نوشته است ⁽¹⁾: «أی معاداً لهم، من قولک: ثبت الی کذا و کذا: عُدْت الیه و ثاب الیه جسمه بعد العلّة، ای: عاد. أراد: انّ النّاس یعودون الیه مرّةً بعد مَرَّةٍ».

ابوالحسن علی بن ابراهیم قمی، از علمای قرن سوم و چهارم هجری در تفسیر خود نوشته است. ⁽²⁾«فالمثابة: العَوْدُ الیه».

زمخشری هم نوشته است: ⁽³⁾«مثابة للنّاس: مرجعاً للحجّاج»، «والبیت اسم غالب للکعبة کالنجم للثّریا.»

شیخ طوسی ذیل آیه: وَ اذْ جَعَلْنَا اْلبَیْتَ مَثابَةً لِلنّاسِ ... نوشته است: ⁽⁴⁾بیت در لغت، منزل و مأوی است و در مورد شعر گفته می شود: ابیات الشعر و در مورد منزل و مأوی، بیوتُ الناس.

بیت شعر را از آن جهت بیت گفته اند که حروف و کلمات را فراهم آورده و در مجموعه ای گرد آورده است، همان طوری که، بیت (خانه) اهل خانه و افراد خانه را در یک جا گرد می آورد. ⁽⁵⁾

شیخ طوسی در فرق میان «مثابه» و «مثاب» از قول اخفش، گفته است:

در «مثابه» مبالغه بیشتر است و تای آن، برای مبالغه است؛ لما کثر من یثوب الیه، همچون: علّامة، نسّابة، سیّارة.

ولی فرّاء و زجّاج گفته اند که: مثاب و مثابه به یک معنی است.⁽¹⁾

«ثاب الیه عقله، ای: رجع الیه» ⁽²⁾

جصاص (متوفّای سال 370 هجری) در کتاب «احکام القرآن» ذیل بحث از آیه وَ اذْ جَعَلْنَا اْلبَیْتَ مَثابَةً لِلنّاسِ ... در باره «مثابه» نوشته است ⁽³⁾«قال أهل اللغة: اصله من ثاب یثوب مثابة و ثوابا: اذا رجع. انّما دخل التاء علیه للمبالغة، لما کثر من یثوب الیه کما یقال: نسّابة، علّامة، سیّارة.» کثرت رجوع، از آن جهت است که مردم همه ساله بدان جا می روند و بازگشت بدان جا را دوست دارند. ⁽⁴⁾

بیت اللَّه، محلّ عبادت برای همه مردم

ابن عربی (متوفای سال 543 هجری) در بحث از آیه وَ اذْ جَعَلْنَا اْلبَیْتَ مَثابَةً لِلنّاسِ ... نوشته است: ⁽⁵⁾

فضل خدا، شامل تمام مردم است که کعبه را «مَثابَةً لِلنّاسِ» قرار داده و

نه برای عرب تنها و قبیله قریش فقط.

شیخ طبرسی در «مجمع البیان» و شیخ ابوالفتوح رازی در تفسیرش و اسماعیل بن کثیر دمشقی (متوفای سال 774 ه.) در تفسیر خود از قول ابن عبّاس و بیضاوی (متوفای سال 791 ه.) در تفسیرش «أنوارالتنزیل و أسرار التأویل» و سید هاشم بحرانی (متوفّای سال 1107 یا 1109 ه.) در «البرهان فی تفسیرالقرآن» و سید عبداللَّه شبّر (متوفای سال 1242 ه.) در تفسیرش و جلال الدین محمد بن احمد و جلال الدین عبدالرحمن بن ابوبکر سیوطی در تفسیر معروف خود به نام «تفسیر جلالین» و فیض کاشانی در تفسیر صافی و دیگر مفسران، همگی ذیل آیه: وَ اذْ جَعَلْنَا اْلبَیْتَ مَثابَةً لِلنّاسِ ... نوشته اند. ⁽¹⁾

«مثابة»؛ مرجع و محلّ عود است. یا «مرجعا یثوبون الیه من کلّ جانب» ⁽²⁾

و یا «مرجع و محل عود یا موضع ثواب» و یا «مرجعا یثوب الیه اعیان الزوّار» و یا «مثابة للناس»؛ یعنی «مجمعا للنّاس» و یا «مثابة للناس»؛ «مرجعا یثاب الیه کلّ عام» و یا «المثابة؛ العود الیه» که اگر خوب دقّت شود به این نتیجه می رسیم که «مثابة للنّاس»؛ یعنی مرجعی که همه ساله مردم بدان جا برای کسب ثواب، مراجعه می کنند و نیاز هر حاجتمندی برآورده می شود؛ یعنی «لا ینصرف عنه منصرفٌ وَ هو یری

أنّه قَدْ قضی منه وطراً».

و شاعر هم در این باره، خوب گفته است:

جَعَل البیت مثاباً لَهُم لیس منه الدهر یقضون الوطر ⁽¹⁾

در واقع همان معنایی را که نویسنده کتاب «لسان التنزیل»؛ (زبان قرآن) درقرن چهارم یاپنجم هجری گفته و مثابة را مرجع؛ یعنی جای بازگشت، و قیل: مجمعاً معنی کرده است، ابو البقاء عکبری (متوفای سال 616 ه.) در کتاب «التبیان فی اعراب القرآن» وکتاب ⁽²⁾«املاء ما منّ به الرحمن ...» نوشته است. ⁽³⁾

شیخ محمد عبده ⁽⁴⁾«بیت اللَّه» را نعمت بزرگی برای مسلمانان دانسته و ضمن این که آن جا را مأمنی دانسته، «مرجعاً لِلنّاسِ وَ یَقصُدُونَهُ» هم می داند ومی افزاید: لفظ «مثابة»، متضمّن معنای زیارت و ثواب هم هست.

مرحوم طالقانی از عبارت «مثابة للناس» چنین استنباط کرده است که توجه به چنین خانه باید فطرت حق جویی و عدل را بیدار سازد و انگیزه تعالی خواهی را که از خواسته های فطری آدمی است، در انسان زنده کند وکلمه «للنّاس» هم قیام به وظایف انسانی را در آدمی بر می انگیزاند و به انسان ها یاد می دهد که برای خدا به پا خیزند و درکعبه اعلام کلمه حق کنند

و به خدا تقرّب جویند. ⁽¹⁾

و خلاصه این که از کلمه «مثابة للنّاس» به قول سید قطب چنین استنباط می شود که خدای بزرگ بیت اللَّه را برای همه مردم (: ناس) محلّ عبادت قرار داد تا در آن جا به خدا رو کنند و به تدریج از خودپرستی و سودجویی و برتری طلبی به در آیند ⁽²⁾و با اندیشه های بلند ابراهیم آشنا شوند و کسانی هم که به نام وارثان ابراهیم روی این خانه دست گذاشته اند، باید بدانند که این خانه نمازگاه و پناهگاه همه مردم است و ویژه گروه و طایفه خاصّی نیست و وارثان حق ندارند که دیگران را از آن باز دارند؛ زیرا این خانه، بیت اللَّه است و به قول سید قطب نه «بیت أحد من الناس!» ⁽³⁾

ابویحیی محمد بن صُمادَح التجیبی (متوفّای سال 419 ه.) نوشته است: ⁽⁴⁾

«المثابةُ والمثابُ واحدٌ و هو المعاد والمرجع یؤتی فی کلّ عام».

جلال الدین سیوطی (متوفّای سال 911 ه.) همین مطلب را با بیانی روشن تر نوشته است: «مثابة، اسم مکان است از ثاب: اذا رجع؛ لأنّ الناس یرجعون الیه عاماً بعد عامٍ». ⁽⁵⁾

فاضل مقداد، نوشته است: ⁽¹⁾«مثابة» از فعل «ثاب» یعنی رجع است و در این جا مفعول دوم فعلِ «جعلنا» است و مصدر می باشد و استحباب تکرار حج از کلمه «مثابةً» یعنی مرجعاً، که مفهوم رجوع دارد و به اصطلاح «یقتضی العود الی ماکان علیه»، استنباط می گردد.

نویسنده کتاب «أقصی البیان فی آیات الأحکام» نیز گفته است: ⁽²⁾

برخی از کلمه «مثابه»، که به معنای مرجع است و مفهوم رجوع از آن استنباط می شود، تکرار حج را مستحب دانسته اند.

ثعالبی ⁽³⁾

ثعالبی نویسنده تفسیر «الجواهر الحسان فی تفسیرالقرآن» که نامش عبدالرحمان بن محمد بن مخلوف الجعفری الجزائری می باشد، فقیهی است از شمال آفریقا. وی در سال 788 هجری در الجزایر متولد شده، به تونس و قاهره رفته و در سال 873 هجری، فوت شده است برخی هم تاریخ فوت او را سال 875 هجری دانسته اند.

مهمترین تألیف او همین تفسیر است، کتاب دیگرش «العلوم الفاخرة فی النظر فی امورالآخرة» می باشد. در اخلاق هم کتابی به اسم «جامع الأمهات فی احکام العبادات» نوشته است.

ثعالبی نویسنده تفسیر، غیر از ثعالبی نیشابوری نویسنده «یتیمة الدّهر فی محاسن اهل العصر» است. ثعالبی نیشابوری در سال 350 هجری متولد و در 429 هجری فوت شده است. ثعالبی نیشابوری مجموعه ای به اسم «ثمار القلوب فی المضاف والمنسوب» نوشته است و «کنزالکتاب» نیز که 2500 قطعه از 250 شاعر را گرد آورده از ثعالبی نیشابوری است. برای آگاهی بیشتر رجوع شود به: دائرةالمعارف الاسلامیّة ماده ثعالبی، نوشته بروکلمان، ص 193 و 200.

آن جا، انسان ها به ثواب می رسند. ⁽¹⁾

در آیه مورد بحث وَ اذْ جَعَلْنَا اْلبَیْتَ مَثابَةً لِلنّاسِ وَ أمْناً ... ⁽²⁾

به قول ابن عربی ⁽³⁾یعنی «أمْن من عذاب اللَّه تعالی فی الآخرة ...» و بعضی هم گفته اند: این خود احسانی است از سوی خدای بزرگ که برای خانه، در دلهای عرب عظمتی به وجود آورد که هرکس بدان پناه برد، تأمین یابد.

شیخ طبرسی هم گفته است: ⁽⁴⁾

«و قوله تعالی: «أمناً، أراد مأمناً؛ أی موضع أمن»

و نیز گفته است: «و کان قبل الإسلام یری الرجل قاتل أبیه فی الحرم فلا یتعرّض لَهُ». ونیز گفته است: «و کانوا قد توارثوه من دین اسمعیل فبقوا علیه الی ایّام نبیّنا صلی اللَّه علیه و آله».

شیخ طبرسی در تفسیر دیگرش نیز گفته است: ⁽⁵⁾«أمناً» یعنی «موضع امن» همان طوری که در آیه 67 سوره عنکبوت نیزگفته شده است: أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً ...؛ زیرا به قول شیخ طبرسی؛ «لأنّ الجانی یأوی الیه فلا یتعرّض له حتّی یخرج».

فضیلت کعبه بر بیت المقدس

قرطبی هم نوشته است: ⁽¹⁾کلمه «أمناً» در این آیه از آن جهت ذکر شده که فضیلت کعبه بر بیت المقدس را بفهماند و نشان دهد که کعبه محلّ امان است و «لیس فی بیت المقدس هذه الفضیلة، و لا یحجّ الیه النّاس و من استعاذ بالحرم، أمِن مِن أن یُغارَ عَلَیهِ».

ملا فتح اللَّه کاشانی (متوفّای سال 988 ه.) «أمناً» را موضع امن و ایمنی که در آن جا کسی را نکشند و متعرض او نشوند، تفسیر کرده است. ⁽²⁾

فیض کاشانی در تفسیر کلمه «أمناً» نوشته است ⁽³⁾که درکافی از حضرت امام صادق علیه السلام روایت شده: «مَنْ دَخَلَ الْحَرَمَ مِنَ النَّاسِ مُسْتَجِیراً بِهِ فَهُوَ آمِنٌ مِنْ سَخَطِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَنْ دَخَلَهُ مِنَ الْوَحْشِ وَ الطَّیْرِ کَانَ آمِناً مِنْ أَنْ یُهَاجَ أَوْ یُؤْذَی حَتَّی یَخْرُجَ مِنَ الْحَرَمِ».

شیخ محمد عبده «أمناً» را به «ذا امن» معنا کرده ⁽⁴⁾و افزوده است که أمن بودن بیت اللَّه را خدا در آیه 67 سوره عنکبوت نیز تکرار کرده است.

... وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِیمَ مُصَلًّی ....

«مقام ابراهیم را جایگاه نماز قرار دهید.»

بنا به روایتی که از حضرت صادق علیه السلام، نقل شده، «مقام ابراهیم» همان نقطه ای است که در مسجدالحرام به این نام معروف شده است؛ «لِأنَّ مَقامَ

ابْراهِیم اذا اطلق لا یفهم منه الّا المقام المعروف، الّذی هو فی المسجد الحرام». ⁽¹⁾

در مورد مقام ابراهیم، اقوال دیگری هم هست: ⁽²⁾

ابوالفتوح رازی می نویسد: ⁽³⁾برخی از قرّاء، فعل «اتّخِذوا» را به صیغه ماضی خوانده اند لیکن بیشتر آنان، به کسر و به صیغه امری قرائت کرده اند.

ابن عربی گفته است: مقام ابراهیم، جایی است که ابراهیم خدای خود را در آن جا خوانده و «مصلّی جایگاه و موضع دُعاست و برخی هم معنای اختصاصی مصلّی را در نظر گرفته و آن را، نمازگاهِ اختصاصی دانسته اند. ⁽⁴⁾

و ظاهراً چنین استنباط می شود که امر، در این جا بر وجوب دلالت می کند. ⁽⁵⁾

ابوالبقاء عکبری نوشته است: «مِن» در «مِن مَقام» برای تبعیض است؛ یعنی «اتَّخِذُوا بعض مقام ابراهیمَ مصلّیً» و جایز است که به معنای «فی» باشد. لیکن اخفش آن را زاید دانسته و مصلی را اسم مکان شمرده و افزوده است که: می توان مصدر دانست و در این صورت مضاف آن مقدّر است؛ یعنی «مکان صلاة».

قرطبی در باره «مَقام» در آیه ... وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِیمَ مُصَلّیً ... می نویسد:

«المقام فی اللّغة، موضع القَدَمَین» و از قول نحّاس نقل کرده است که «مقام» به فتح میم، از «قام»، «یقوم»، ثلاثی مجرد مشتق است و مصدر و اسم مکان می باشد و به ضمّ میم از «اقام»، ثلاثی مزید فیه است. ⁽¹⁾

شیخ محمّد عبده نوشته است ⁽²⁾که فعل «اتّخذوا» رانافع وابن عامر به فتح «خاء» قراءت کرده وآن را فعل ماضی دانسته اند وبر فعلِ ماضیِ «جعلنا» معطوف کرده اند. ولی بقیّه قراء آن را به کسرِ خاء خوانده و فعل امر دانسته اند وفعل ماضی «قلنا» را برای ایجاز حذف کرده اند وازلحاظ بلاغی فایده اش این است که در اذهان شنونده وخواننده، تأثیر بیشتری دارد.

جمله در اصل «... قلنا اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِیمَ مُصَلًّی ...» بوده است.

سیّد هاشم بحرانی (بحرینی) در ذیلِ ... وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِیمَ مُصَلّیً ... از قول حضرت صادق علیه السلام نقل کرده است: اگر دو رکعت نماز طواف واجب در جای دیگری، جز مقام ابراهیم خوانده شود، «... فَعَلیک اعادةُ الصّلاة». ⁽³⁾

نویسنده کتاب «اقصی البیان» نوشته است: ⁽⁴⁾وجوب دو رکعت نماز در مقام ابراهیم علیه السلام از فعل امر «اتَّخِذُوا» استنباط می شود.

ابن عربی نوشته است: ⁽¹⁾مقام، جایی است که ابراهیم خدای خود را در آن جا خواند.

مُصلّیً را هم بعضی جایگاه و موضع دعا دانسته اند و برخی دیگر معنایِ اختصاصیِ مُصلّی را در نظر گرفته و آن را نمازگاه دانسته اند.

... وَ عَهِدْنا إِلی إِبْراهِیمَ وَ إِسْماعِیلَ أَنْ طَهِّرا بَیْتِیَ لِلطَّائِفِینَ وَ الْعاکِفِینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ. ⁽²⁾

نویسنده کتاب ⁽³⁾«لسان التنزیل» کلمه «عَهِدْنا» را «فرمودیم» معنی کرده است. ابن کثیر هم درباره معنای عَهِدْنا الی ابْراهِیمَ وَ اسْماعِیلَ ... نوشته است: ⁽⁴⁾یعنی «امَرَهُمااللَّه أنْ یطهّراه ...». ⁽⁵⁾

ثعالبی هم، نوشته است: ⁽⁶⁾«عَهِدنا»؛ یعنی «امَرْنا».

بنابراین، دستور خدایی این است که: خانه کعبه بر اساس تقوی و طهارت بنا شود. و ابوالفتوح رازی هم نوشته است: ⁽⁷⁾«خانه مرا بر طهارت بنا کنید؛ یعنی بر توحید ...»

چرا بیت اللَّه منتسب به خدا است؟

جالب است که، به جهت فضیلت و اهمّیت این خانه بر دیگر مکان ها، خدا گفته است: «بیتی» و بیت را به خود نسبت داده، تا مزیّت آن، بر دیگر مکان ها روشن شود.

و به قول شیخ طبرسی: ⁽¹⁾«و انّما أضافَ البیتَ الی نفسِه تفضیلًا لَهُ عَلی سائر البقاع و تمییزاً و تخصیصاً».

نویسنده تفسیرِ المنار نوشته است: ⁽²⁾«عَهِدَاللَّه بالشی ء؛ وَصّاه به» و منظور این است که خداوند آن دو- ابراهیم و اسماعیل- را مکلّف کرد که خانه کعبه را از آفات و شرک و به قول طبری، از بت ها و پرستش بت ها و شرک به خدا تطهیر کنند که به قول نویسنده «مختصر تفسیر طبری» ⁽³⁾همین معنی «اولَی الاقوال بالصواب عند الطبری علی ما فی تفسیره» می باشد.

ابن کثیر هم در ذیل ... أَنْ طَهِّرا بَیْتِیَ ... ⁽⁴⁾

نوشته است: ⁽⁵⁾یعنی با «لا الهَ الّا اللَّه» از بت هایی که مشرکان آنها را بزرگ می پنداشتند، خانه را تطهیر کنید و در واقع خدا می خواهد بگوید: «طَهِّراهُ مِنَ الشرک و الرَّیْب وابنیاهُ خالصاً لِلّهِ ...» و زجاج ⁽⁶⁾گفته است: معنای «طَهِّرا»؛ «اصفاه من تعلیق الأصنام علیه» است.

و به گفته شیخ طبرسی ⁽¹⁾... أَنْ طَهِّرا بَیْتِیَ ... یعنی «ایْ طَهِّرا بَیٌتی» که به اصطلاح «انْ» مفسّره باشد و بیت را هم، تفضیلًا علی سائر البقاع، خدا به خود اضافه کرده است.

اختصاص «بیت» به ذات خدا که منزه از صفات جسمی است، برای چیزی نیست، بلکه به قول نویسنده تفسیر المنار، ⁽²⁾جنبه نمادین دارد و آن را بیت اللَّه گفته، تا اشارتی باشد به این که ذات مقدّس خدایی، حاضر و ناظر است، البتّه منظور حضورِ رحمت الهی است و لذا توجّه بدان نیز، به منزله توجّهِ ذات عالیه اوست، همان طوری که از مکان دور نیز، در نماز، بدان مکان توجّه می شود.

پس این که، خدا به ابراهیم و اسماعیل فرمان داده و بر عهده آنان گذاشته که خانه اش را برای طواف کنندگان آماده سازند، معلوم می شود که این جا خانه کسی نیست، خانه هیچ یک از انسان ها نیست، خانه به ملّت خاصی تعلّق ندارد و حتّی ابراهیم و اسماعیل هم مالک این خانه نیستند تا چه رسد به ساکنانِ فعلیِ آن منطقه.

ابن قتیبه (متوفّای 276 هجری) نوشته است:

«العاکفین؛ المقیمین. یقال: عکف الرجل علی کذا؛ اذا أقام علیه». «و منه الإعتکاف: انّما هو الإقامة فی المساجد علی الصلاة و الذکر للَّهِ». ⁽³⁾

چرا درآیه 125 سوره بقره موردِ خطاب برای تطهیر «ابراهیم» و «اسماعیل» است و در آیه 27 سوره حج، تنها «ابراهیم» را مخاطب ساخته است؟

ممکن است کسی بگوید: چرا در آیه مورد بحث (آیه 125 سوره بقره) فعلِ «طَهِّرا» به صیغه مثنّی است و مورد خطاب هم، ابراهیم و اسماعیل- پدر و پسر- هر دو می باشند ولی در آیه 27 سوره حجّ، مورد خطاب، ابراهیم تنهاست و گفته شده ... وَ طَهِّرْ بَیْتِیَ لِلطَّائِفِینَ وَ الْقائِمِینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ؟

در پاسخ، با توجّه به آیه 27 سوره حجّ، می توان گفت:

در آیه 125 سوره بقره هم، روی سخن بالاستقلال به ابراهیم است و اسماعیل عنوان تَبَعی دارد و در واقع، عملِ تطهیر به عهده ابراهیم علیه السلام است و اسماعیل یاری کننده اوست. ⁽¹⁾

وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَداً آمِناً .... ⁽²⁾

« (ای پیامبر، هنگامی را به یاد آر) که ابراهیم گفت: ای خدایِ من، این شهر را، محلِّ امْن و آسایش قرار ده.»

و دنباله آیه، چنین است:

... وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنْ الثَّمَرَاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ قَالَ وَمَنْ کَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِیلًا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَی عَذَابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِیرُ. ⁽¹⁾

«و به کسانی از اهل این سرزمین که به خدا و روز قیامت ایمان دارند، از میوه های فراوان روزی عنایت کن (ما این دعای ابراهیم را اجابت کردیم و مؤمنان را از انواع برکات بهره مند ساختیم) لیکن به آنان که کافر شدند، بهره کمی خواهیم داد (از رزق این جهان که روزی اندکی است) و سپس آنان را در آخرت به عذاب آتش دچار می سازیم و چه بد سرنوشتی و سرانجامی دارند!»

درخواست ابراهیم، از خدا این است که: مکّه را محلّ امن قرار دهد و امنیّت مستقرّ گردد و به گفته شیخ طبرسی، ⁽²⁾علاوه بر امنیّت معنوی، امنیّت از تخریب و انهدام و ایمنی از قحطی و تنگدستی هم مورد تقاضایِ ابراهیم بوده است.

ابوالفتوح رازی، ⁽³⁾«آمن» را به معنای «مأمون» دانسته است، از باب:

«لیلٌ قائمٌ»؛ شبی که در آن نَخُسبند.

و «نهارٌ صائمٌ»؛ روزی که در آن روزه دارند.

و «بیعٌ رابحٌ»؛ بیعی که در آن سود کنند.

و «صفقةً خاسرة»؛ دست زدنی (کنایه از معامله و داد و ستد) که در آن زیان کنند.

و «بلدٌ آمن»؛ شهری که در آن ایمن باشند.

«آمناً» صفت برایِ «بَلَد» است، پس تنها اهل شهر و مردم بلد را در برنمی گیرد، بلکه نبات و حیوان هم از خطر قطع و صید در امان هستند و این است که قطع درختان و صید جانوران بر مُحرمان روا نیست.

وراثت خانه، باید با فضیلت و تقوا همراه باشد

نکته جالب این که: به قول سیّد قطب ⁽¹⁾از این آیه می فهمیم که وراثت خانه باید با فضیلت و نیکوکاری همراه باشد؛ زیرا ابراهیم، پس از درخواست ربّ اجْعَل هذا بلداً آمِناً ... دعای دیگری و درخواست دوّمی از خدا دارد که می گوید:

«به اهل این خانه و مردم این سرزمین؛ مردمی که مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ باشد و به خدا و روز واپسین ایمان داشته باشد، از ثمرات و بهره ها روزی عنایت کن»؛ یعنی به آنان که اهل فضیلت هستند. و نتیجه آن که ابراهیم علیه السلام وراثتِ همراه با فضیلت را درخواست کرده است.

و به قول سیّد قطب: «... مرّة اخری یؤکّد معنی الوراثة للفضل و الخیر ...» را با بخشی از آیه ... وَ مَنْ کَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِیلًا ... تأیید کرده و در واقع این نعمت را ویژه اهل فضیلت دانسته و گروهی را کنار گذاشته است، گو این که به علت کمال لطف خدایی، به غیر مؤمنان هم که مشمولِ دعای ابراهیم نبودند، این برکات شامل شده و می شود، منتهی کافر هم از بهره اندک که همان بهره حیوانی باشد، استفاده خواهد کرد و بهره اش ثمرات محدود و

منقطعی خواهد بود و سرانجام گرفتار عذاب خواهد شد؛ ... وَ مَنْ کَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِیلًا ....

نظریه مفسّران

برای این که معنی و تفسیر دقیق آیه مورد بحث را بفهمیم، سخن ابوالفتوح رازی را باز می گوییم که گفته است: در این بخش از آیه حذف و اختصاری هست و تقدیر آن، چنین است: «اجیبُ دَعْوتک فی مَن آمن بی والیوم الآخر، فامّا من کفر فامَتّعه قلیلًا ...»؛ یعنی ای ابراهیم، دعای تو در حق مؤمنان مستجاب است امّا در مورد کافران، ایشان را اندکی برخورداری دهم.

شیخ طوسی نوشته است: ⁽¹⁾تقدیر وَ اذْ قالَ ابْراهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ ... چنین بوده است: ⁽²⁾«و اذکُر اذ قال ابراهیم ربّ اجعل ...»

«بَلَداً آمِناً» یعنی «بلداً یأمنون فیه ...»

معنای درخواست ابراهیم که از خدا خواسته است تا این شهر بَلَد امن باشد، این است که بیت اللَّه و کعبه، مرکزی باشد که تعدّی و تجاوز در آن نباشد، هر کس به وظیفه اش آشنا باشد، هر کس بتواند در کمال آزادی حرف خود را بگوید، تجاوز و خیانت در آن نباشد، آبرویِ مردم محترم باشد، بیت اللَّه محل امن و امان باشد.

ابن عربی گفته است: امنیّت بلد، بدین معنی است که هر کس در آن

مأمون باشد و در امان و به اصطلاح، اهل بلد در امنیّت باشند و این به طور مجاز است ولی به هر حال، وَ مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً.

طبرسی هم گفته است: ⁽¹⁾«بلداً آمناً» یعنی «بلداً ذا أمن» از قبیل «عیشةً راضیة» هست؛ یعنی «عیشةً ذاتَ رِضیً». ⁽²⁾

در ج 2، ص 294 کتاب «مسالک الأفهام» هم، بلداً آمناً را [بلداً ذا أمْن] مثل آیه 21 سوره الحاقه «/ عیشة راضیة» معنی کرده است.

سرّ تکرار چیست؟

برخی گفته اند: بخشی از این آیه در سوره ابراهیم هم تکرار شده است، سِرّ آن چیست و چرا در آیه مورد بحث (126 سوره بقره) گفته شده وَ اذْ قالَ ابْراهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً یعنی «بلداً» بدون الف و لام و در آیه 35 سوره ابراهیم، آمده است: وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً؛ یعنی «البلد» با الف و لام؟

در جواب گفته اند: در آیه نخستین که «بلداً» بدون الف و لام است، اشاره است به کعبه پیش از بنا، ولی در آیه 35 سوره ابراهیم که گفته شده: «البلد» و با الف و لام آمده، در واقع اشاره به کعبه، بعد از بنا است.

به عبارت دیگر، در آیه نخستین، «بلداً» مفعول دوّم است و «آمناً» نعت

است و صفت برای آن. و در سوره ابراهیم «البلد» مفعول اوّل است و «آمناً» مفعول دوم برای فعل «اجْعَلْ» در آیه 35.

یا به عبارت ساده تر: در آیه نخستین، ابراهیم خواسته است که سرزمین بی آب و علفی به صورت «بَلَدَاً آمناً» در آید و در سوره ابراهیم آیه 35 خواسته شده که بَلَد غیر آمِن، محلّ امْن شود. ⁽¹⁾

بخش دوّم آیه چنین است:

... وَ ارْزُقْ أَهْلَهُ مِنْ الثَّمَرَاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ قَالَ وَ مَنْ کَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِیلًا ....

ابراهیم پس از درخواستِ امنیّت برای رفاه زندگی، درخواستِ رزق و ثمرات کرده است؛ زیرا «أسْکَنَهُمْ بوادٍ غَیْر ذی زَرْعٍ».

سیّد هاشم بحرانی ⁽²⁾(بحرینی) از قول ابوعلی طبرسی نقل کرده است که امام صادق علیه السلام گفته است: علاوه بر ثمرات مادّی، که از آفاق جهان بدان ناحیه می رود، می توان ثمرات معنوی را که ثمرات قلوب باشد؛ یعنی محبت مردم به یکدیگر، در نظر گرفت.

ابوالبرکات، ابن الأنباری گفته است ⁽³⁾که:

«مَنْ» در محل نصب است؛ زیرا بَدَل بعض از کُلّ است از «اهْله» و

ضمیر «هُم» در «منهم» به مبدلٌ منه برمی گردد.

ابوالبقاء عِکبری هم گفته است: ⁽¹⁾«مَنْ» بَدَلِ بعض از کلّ است از «اهْله» و در «مَنْ کَفَرَ» هم دو وجه جایز است:

«قلیلًا» هم به گفته ابوالفتوح رازی ⁽²⁾ممکن است صفت مصدر محذوفی باشد؛ یعنی «متاعاً قلیلًا» و نیز امکان دارد که «قلیلًا» صفتِ ظرفِ محذوفی باشد؛ یعنی «زماناً قلیلًا».

مکّی بن ابی طالبِ ⁽³⁾قیسی (متوفّای سال 437 ه. ق.) پیش از ابوالفتوح رازی و دیگران، با تفصیل بیشتر همین مطالب را گفته و افزوده است که:

مجزوم نشدن فعل «فامتعه» که جواب شرط است به علت دخول «فاء» می باشد و نیز افزوده که ممکن است «مَنْ» مبتدا باشد و محلًا مرفوع و فعل «امتّعه» خبرِ آن.

ابویحیی محمّد بن صُمادح التجیبی ⁽⁴⁾(متوفای سال 419 ه. ق.) فعل

«فامتّعه» را «ارزُقُه فی حیاته» تفسیر کرده است و در تفسیر «ثم اضطرّه» هم گفته است: «معنی الإضطرار، الإکراه و الإجبار».

فاضل مقداد گفته است: از جمله «و ارزق أهلَه مِن الثَّمرات ⁽¹⁾...» رفاهیّت در معیشت و نیک حالی، فهمیده می شود؛ زیرا گفته شده «مِنَ الثمرات» و گفته نشده: قوت و مایحتاج اوّلیه و نیازهای مقدماتی زندگی.

و نیز گفته است: از امام صادق علیه السلام روایت شده که منظور از «ثمرات» «ثمرات القلوب» است؛ یعنی آنان را نزد مردم محبوب گردان.

درخواست امنیّت برای مکّه و دُعا برای اهل مکّه، به کثرت ثمرات و نعم، خود چیزی است که مُشعر به افضلیّت مکّه و افضلیّت مجاورت مکّه است. ⁽²⁾

فاضل مقداد ⁽³⁾درباره «و مَن کفر فامتّعه قلیلًا» گفته است: این جمله جواب از سؤال مقدّری است؛ زیرا در بخش نخست، دعا برای مؤمنین، متبادر به ذهن بود ولی خدا گفته است: «وَ مَن کفر فامتّعه ...»؛ یعنی «وَارزق مَنْ کَفَرَ ایضاً ...»؛ کافران را هم بهره مند خواهم ساخت؛ زیرا که آنان را آفریده ام و ملتزم به دادن روزیِ ایشان شده ام.

خواجه عبداللَّه انصاری، نیکوتر ترجمه کرده است: ⁽⁴⁾

«... گفت کافران را هم، اندکی برخوردار کنم، پس از آن، آنها را گرفتار آتش سازم، که بد فرجام و عاقبتی است.»

نویسنده اقصی البیان، نوشته است: ⁽¹⁾در «ثُمّ اضطرّه الی عذاب النّار» ثُمَّ برای تراخی است؛ یعنی «ادفعه بعد زمان الی النار و أشوقه الیها فی الآخرة و بئس المصیر، ای المرجع و المَأوی .

نویسنده تفسیر المنار نوشته است: ⁽²⁾از سیاق عبارت «... وَ مَنْ کَفَرَ ...» چنین استنباط می شود که در این عبارت، از جنبه بلاغی، ایجاز به حذف وجود دارد که از جمله، فهمیده می شود و این گونه ایجازها، ویژه کلام خداست و در واقع خدا گفته است. درخواست ابراهیم درباره مؤمنان مستجاب است؛ «فَجَعَلَ لَهُمْ هذا الخیر فی الدنیا ...».

وَ إِذْ یَرْفَعُ إِبْرَاهِیمُ الْقَوَاعِدَ مِنْ الْبَیْتِ وَ إِسْمَاعِیلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ. ⁽³⁾

« (و نیز به یاد آور) وقتی را که ابراهیم و اسماعیل پایه های خانه کعبه را بالا می بردند (و می گفتند) خدایا! از ما بپذیر و این خدمت را از ما قبول کن، البته که تو شنوا و دانایی»

در بخش دوم این آیه و در آیه های بعدی ⁽⁴⁾مسأله تضرّع و دعا طرح شده و از خدا خواسته شده و به خدا نیایش شده که:

«پروردگارا! در میان ذریّه من فرستاده ای برانگیز که آیات تو را برایشان بخواند و به آنان علم و حکمت بیاموزد و روان شان را از زشتی ها پاک و منزّه سازد»

و آهنگ دعا چنان است که در هر شنونده ای اثر می گذارد و به او حیات می بخشد و این خود، از ویژگی های قرآن است. ⁽¹⁾

از آیات قرآنی به طور کلی چنین استنباط می شود که ابراهیم کعبه را تجدیدِ بنا کرده؛ زیرا از آیه 37 سوره ابراهیم فهمیده می شود که خانه قبل از ابراهیم بوده که او گفته است:

رَبَّنَاإِنِّی أَسْکَنتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوَادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ ....

«ای خدا، برخی از فرزندانم را در این سرزمینِ خشک و سوزان، در کنارِ خانه تو سکونت دادم.»

از این آیه می فهمیم که اثری از کعبه، به هنگام ورود ابراهیم در سرزمین مکّه، وجود داشته است.

نظریه مفسران

جصّاص ⁽²⁾ذیل آیه 127 سوره بقره، در بحث از ... رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنّا ... گفته است: معناه: «یقولان ربّنا تقبّل» ⁽³⁾و فعلِ «یَقُولانِ» به خاطر دلالت کلام، حذف شده است. و در قرآن نظیر این فراوان است:

همچون آیه ... وَالْمَلَائِکَةُ بَاسِطُوا أَیْدِیهِمْ أَخْرِجُوا أَنفُسَکُمْ ... ⁽¹⁾

یعنی: «یقولون أخرجوا أنفسکم».

ابوالبرکات ⁽²⁾ابن الانباری هم گفته جصّاص را تکرار کرده و افزوده است: «حذف القول کثیر فی کتاب اللَّه و کلام العرب» و نیز اضافه کرده است که: برخی از قُرّاء هم در «مِنَ البیت» وقف نموده و جمله را از «وَ اسْمعیل» آغاز می کنند و در این صورت، مفهوم آیه چنین می شود: «و اسمعیل یقول ربّنا».

در واقع اینان گفته اند: «انّ البناء کانَ مِن ابراهیم وحدَه و الدُعاء کان مِنْ اسمعیل وحده».

ابن کثیر ذیل تفسیر آیه مورد بحث، ضمن این که نوشته است: «قواعد» جمع «قاعده» به معنایِ اساس است، متذکّر شده که خانه کعبه، پنج سال پیش از بعثت پیامبر، تجدید بنا گردیده، یعنی در 35 سالگی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و حجرالأسود هم به دست رسول اللَّه که پیش از بعثت او را «امین» می خواندند، نصب گردید. ⁽³⁾

فاضل مقداد ⁽⁴⁾ذیل بحث از آیه مزبور نوشته است: «یرفع» فعل مضارع است و حکایت حال ماضی را می کند و «قواعد» هم جمع «قاعده» است و جمع بستن آن به اعتبار این است که هر قسمت نسبت به مافوق خود، قاعده محسوب می شود و نسبت به قسمت زیرین بنا به حساب می آید.

معنای «یرفع» یعنی: یثبت و یبنی؛ زیرا وقتی که هر راه چیده شود و بنّا، آن را روی هم بگذارد، متّصف به ثبوت می شود.

و رفع بنا و بالا آمدن ساختمان، چیزی است که به تدریج و خود به خود درست می شود و در واقع بالا آمدن بنا با روی هم گذاشتن مواد و مصالح ساختمانی ملازمه دارد، و در این مورد هم از بابِ اطلاق معنای «لازم» و اراده معنای «ملزوم» است.

این که قرآن گفته است: وَ إِذْ یَرْفَعُ إِبْرَاهِیمُ الْقَوَاعِدَ مِنْ الْبَیْتِ ... فصیح تر است تا که گفته شود: «... یبنی علی القواعد» و یا بگوییم: «و اذ یرفع ابراهیم قواعد البیت ...»؛ زیرا در این دو تعبیر، ابهام وجود دارد و ابهام موجب ناخوشایندی است و روشنیِ عبارت موجب شادی و خوشایندی، در صورتی که در تعبیر قرآن هیچ ابهامی وجود ندارد و بسیار هم فصیح است.

فاضل مقداد، ذیل بحث از همین آیه نوشته است:

«و اسمعیل» واو، برای بیان حال است و «اسمعیل» مبتداست و می دانیم که بنای بیت، نیاز به دستیار دارد؛ یعنی «اسمعیل یناوله».

در بابِ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنّا نوشته است: این جمله دعائیه دلالت دارد بر این که خانه را برای عبادت ساختند و نه برای سکونت؛ زیرا هدف اصلی از درخواستِ تقبّلِ چیزی، جز عبادت، چیز دیگری نمی تواند مُتصوّر شود. ⁽¹⁾

علّا مه جواد الکاظمی (متوفّایِ اواسطِ قرن یازدهم ه. ق.) همان

مطالبِ فاضل مقداد را تکرار کرده و شرح و بسط فراوانی داده و متذکر شده است: ⁽¹⁾

«وَ اذْ یرفع» یعنی «واذکر اذ یرفع».

و «القواعد جمع القاعده و هی الأساس و الأصل».

نویسنده کتاب ⁽²⁾«أقصی البیان» همان مطالبِ فاضل مقداد را با اضافاتی بیان کرده و افزوده است:

«رفع»، «اعلام» و «اصعاد» تقریباً نظیر یکدیگرند، منتهی نقیضِ رفع، وَضع است و نقیض کلمه اصْعاد، انزال است.

رفعت نقیضِ ذلّت است.

و نیز کلمات: «قواعد»، «اساس» و «ارکان» تقریباً نظیر یکدیگرند.

واحدِ قواعد، قاعده است. قاعده در لغت ثبوت و استقرار می باشد؛ قاعدة البناء؛ أساسه الّذی بنی علیه.

إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِما وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً فَإِنَّ اللَّهَ شاکِرٌ عَلِیمٌ. ⁽³⁾

«البته که سعی میان صفا و مروه از شعائر و آداب عبادات الهی است، بنابراین کسانی که حج خانه خدا و یا عمره به جا می آورند، مانعی ندارد که سعی میان صفا و مروه نیز به جای آورند و

کسانی که فرمان خدا را در انجام کارهای نیک اطاعت کنند، همانا که خدا دربرابر اعمال آنها شکرگزار و از کارهای آنها آگاه است.»

معنای «شعائر»

زجاج، نوشته است: ⁽¹⁾شعائر جمعِ شعیره است: «والشعائر، کلّ ما کان موقف او مسعی و ذبح.»

مسلمانان ازطواف (یعنی سعی، و این از مقوله مجاز است) میان صفا و مروه اجتناب داشتند؛ زیرا که اعراب جاهلی اصنام خود را میان دو کوه صفا و مروه گذاشته بودند و می پنداشتند که سعی در آن جا گناه است و لذا قرآن گفت:

... فَلَا جُنَاحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِمَا ...، پس از نزول این آیه، خدا اعلام کرد، این دو از شعائر هستند و سعی میان آن دو کوه، گناهی نیست.

جصّاص در ذیل آیه مورد بحث، نوشته است ⁽²⁾از قول ابن عباس:

«قال: کان علی الصفا تماثیلُ و أصنام و کان المسلمون لا یَطُوفُون علیها؛ لأجلِ الأصنام و التماثیل: فانزل اللَّه تعالی: فَلَا جُنَاحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِمَا ....

ابن عربی ذیل بحث از این آیه، نوشته است: ⁽³⁾

«مِنْ شعائراللَّه یعنی مِنْ مَعالم اللَّه فی الحجّ».

مفرد شعائر، شعیره است. اشعارالهَدْی؛ یعنی نشان گذاشتن حیوان قربانی با داغ و علامت دیگر.

فَلَا جُنَاحَ عَلَیْهِ، جُناح در لغت یعنی مَیْل و انحراف به هر طریقی که باشد، لیکن بیشتر، در انحرافِ به گناه به کار رفته است و بعدها، در دین به طور مَجاز، از جُناح تعبیر به گناه شده است.

رفع تعارض

شاید به ذهن کسی خطور کند که ظاهراً در آیه، تعارضی هست، بدین معنی که، چطور می شود بگوییم: صفا و مروه از شعائراللَّه است و گناهی نیست که سعی، میان آن دو انجام شود؟

در پاسخ می گوییم: چنین نیست بلکه باید بدانیم که در دوره جاهلیّت، عرب ها پس از زیارت بُت های خود، طواف و سعیی هم برای صفا و مروه انجام می دادند و چون مسلمان شدند، از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله پرسیدند که آیا طواف و سعی صفا و مروه، ضرورت دارد؟ این آیه نازل شد: إنّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ ... و بعدها رسم شد که میان این دو کوه، سعی انجام شود.

وقتی می گوییم: «لا جُناح علیکَ أَنْ تَفْعل» خودِ این عبارت، اباحه و دستور جواز انجام فعل است.

و وقتی می گوییم: «فلا جُناح علیکَ الّا تفعل» خود، اباحه ای است برای ترک فعل و می تواند دستوری برای انجام ندادن آن کار

باشد.

بنابراین، قول خدای سبحان ... فَلَا جُنَاحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِمَا ... نمی تواند دلیلی بر ترک سعی و طواف باشد؛ زیرا در جاهلیت که سعی و طواف میان آن دو کوه، برای خاطر بت ها بوده و بر باطل، گناه شمرده می شده، ولی بعد از اسلام، خدا گفته است که ممنوع نیست؛ زیرا برای هدف باطلی نیست، و چون مشکلی برای مسلمانان نخستین بوده و خاطره ای از دوران جاهلی، در ضمیر آنان نقش بسته، لذا آیه، نازل شد که إِنَّ الصَّفَا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِاللَّهِ ... یعنی «مِنْ مَعالِمِ الحجِّ و مَناسِکِهِ لا مِنْ مَواضِعِ الْکُفْرِ وَ مَوضوعاتِهِ». پس هر شخص حجّ و عمره گزاری از طواف به آن دو، ممنوع نخواهد بود.

معنای تطوّع

«التطوّع؛ ⁽¹⁾هو ما یأتیه المرء من قِبَل نفسه»، یعنی آن چه که شخص از پیش خود و به میل خود انجام دهد. ⁽²⁾

در تفسیر «لباب التأویل فی معانی التنزیل» معروف به تفسیر «الخازن» که در سال 725 هجری تألیف شده، نوشته شده است: ⁽³⁾

در این آیه، صفا و مروه نام دو کوه معروف است در مکّه که در دو طرف مَسْعی واقع شده و برای همین است که الف و لام بر آنها، در آمده است.

«شعائر الله»؛ یعنی هر نشانه ای که وسیله قرب به خدا باشد؛ از دعا و نماز و ذبیحه.

مشاعر الحج؛ یعنی مَعالِمِه الطّاهرة للحواسّ ویقال: شعائر الحج. شعائر همان مناسک است.

کلمه «جُناح» از «جَنَحَ»: إِذا مالَ عَن القَصْدِ المستقیم.

در جاهلیّت به احترام دو بُت «اساف» که در صفا قرار داده شده بود و «نائله» که در مروه بود، میان صفا و مروه، سعی به جا می آوردند و دور آن دو بت می گشتند و چون اسلام بت ها را شکست، مسلمانان از سعی میان صفا و مروه سر باز زدند و آن را کار نادرست و ناخوشایندی پنداشتند، این آیه، نازل شد و به آنان اجازه داد که میان صفا و مروه سعی انجام شود و اعلام شد که این دو، از شعائراللَّه است؛ گو این که در جاهلیّت از شعائر جاهلی بوده است. ⁽¹⁾

اسماعیل بن کثیر دمشقی (متوفای سال 774 ه. ق.) در تفسیر خود، در ذیل آیه مزبور، نوشته است: ⁽²⁾از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نقل شده: «... فلیس لِأَحَدٍ أَنْ یَدَعَ الطَّواف بِهِما»

و نیز نوشته است که رسول خدا گفته است: «ابْدَأ بما بَدَأَاللّهُ به» یا «ابْدَؤوا بما بدأاللَّه به». ⁽³⁾

و افزوده است که این سعی، رمزی است از رفت و آمد هاجر میان صفا و مروه برای یافتن آب جهت فرزندش؛ یعنی سعی، تلاش و حرکتی است

دارای هدف. ⁽¹⁾

و نیز از قول امام صادق علیه السلام، نقل شده که «... فلا جُناح علیه أَنْ یَطّوّف بهما ...» یعنی «لا حَرَجَ عَلیه أَن یطّوّف بهما».

ابی سعود، محمد بن محمد العمادی (متوفّای سال 951 ه. ق.) در تفسیر خود، ذیل بحث از آیه مزبور، نوشته است: ⁽²⁾

... فَلَا جُنَاحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِمَا وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً ....

فعل «یطَّوَّف» از باب تفعّل بوده که اصل آن «یتطوّف» بوده، «تا» ی منقوط به «طا» ی مؤلّف بَدَل شده و «طاء» در «طاء» ادغام گردیده است.

و علّتِ این که از باب «تفعل» آمده، این است که طواف کننده در طواف خود به تکلّف می افتد و کوشش بی اندازه، باید مبذول دارد و رنج فراوان باید تحمّل کند. ⁽³⁾حرف جرّ «فی» هم حذف شده است و اصل آن «... فی ان یطّوّف بهما ...» بوده است.

درباره مَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً نوشته است: «خیراً» منصوب است؛ زیرا که صفت است برای مصدر محذوف؛ یعنی در اصل «و من تطوّع تطوّعاً خیراً» بوده است.

جلال الدین سیوطی (متوفای سال 911 ه. ق.) در تفسیر خود،

ضمن بحث مفصّل درباره آیه مورد بحث، نوشته است: ⁽¹⁾لازم است که سعی از صفا آغاز شود، هر چند که حرف عاطفه «واو» مفید ترتیب نیست، لیکن از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله حدیثی هست که فرمود: «ابْدَؤُوا بِما بَدَءَ اللَّه به».

فاضل مقداد، ذیل آیه مزبور، نوشته است: ⁽²⁾صفا، در لغت، سنگ سخت مرمری است. مفرد، این کلمه، «صَفاة» است مثل حَصا و حَصاة.

جوهری از قول أصمعی نقل کرده: «المَرْو، حجارةٌ بیضٌ برّاقةٌ یقدح منها النار» واحد آن «مروة» است.

بعدها صفا و مروه برای دو کوه در مکّه عَلَم شده و مشهور است. ⁽³⁾

و نیز فاضل مقداد افزوده است که «شعائر» به گفته جوهری، نشانه های حج است و هر چیز نشانه طاعت خدا باشد، شعائر است.

به عقیده أصمعی، مفرد شعائر، شعیره است، و دیگران مفرد این کلمه را «شعاره» دانسته اند.

«جُناح»؛ یعنی گناه و اثْم، اصله من الجنوح: خروج از حد اعتدال و انحراف از راه راست.

سعی از ارکان حج است و واجب؛ زیرا نصوصی از اهل بیت علیهم السلام بر وجوب آن هست و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرموده است: «أَیُّهَا النَّاسُ کُتِبَ عَلَیْکُمُ السَّعْیُ فَاسْعَوْا». ⁽⁴⁾

نویسنده کتاب ⁽¹⁾«اقصی البیان» بسیاری از مطالب «کنز العرفان» را باز گفته و افزوده است: علّت این که، در قرآن گفته شده: ... فَلا جُناحَ عَلَیْهِ ... این است که مسلمانان در آغاز می پنداشتند سعی میان صفا و مروه و طواف آن دو، گناه است؛ زیرا طواف، برای بزرگداشت آن دو بتِ پنداریِ صفا و مروه بوده، پس از اسلام و شکستن بت ها برای مسلمانان نیز سعی میان آن دو، دشوار بود و حتی برای آنان حَرَجی بود، خدا این حَرَج را برداشت و فهماند که کار بت پرستان حج گزار جاهلی که بت ها را طواف می کردند و بر آنها دست می کشیدند و آنها را مسح می کردند، گناه بود و نوعی کجروی، و چون هدف تغییر کرد، قرآن گفت: ... فَلا جُناحَ عَلَیهِ .... ⁽²⁾

نویسنده کتاب «مسالک الأفهام» هم در بحث از آیه مزبور، نوشته است: ⁽³⁾

«شعائر»، جمع شعیره، به معنای علامت است و در واقع علامت هایی است که آدمی را به یاد خدا می اندازد.

و در بحث از ... فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ ... نوشته است:

یعنی آنان که حج یا عمره انجام می دهند ... فَلا جُناحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِما ... مانعی ندارد که بر آن دو طواف کنند و نیز افزوده است از ظاهر عبارت «فلا جُناحَ» شاید بعضی بگویند: این سعی می تواند واجب

نباشد؛ یعنی مستحب و یا مباح باشد. ⁽¹⁾

نویسنده کتاب، در پاسخ این شبهه گفته است: ⁽²⁾

چنین نیست، بلکه سعی میان صفا و مروه واجب و از ارکان است و با ترک آن حج باطل می شود؛ زیرا ائمه اطهار علیهم السلام اعْرَف به قرآن هستند و آیات قرآنی را بهتر درک کرده اند؛ چه، مهبط وحی و معدن تنزیل می باشند و سپس نویسنده کتاب روایت زیر را نقل کرده است: ⁽³⁾

« «سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ السَّعْیِ بَیْنَ الصَّفَا وَ الْمَرْوَةِ فَرِیضَةٌ أَمْ سُنَّةٌ فَقَالَ فَرِیضَةٌ».

نکته دیگر این که: «اصل الطواف: الدَوَرانُ حَوْل الشَی» است ولی در این جا منظور سعی میان آن دو است، با توجّه به این که محقق محترم، شیخ محمدباقر شریف زاده، در پاورقی کتاب «مسالک الافهام» ⁽⁴⁾نوشته است:

«و قد یطلق علی التردّد بین الشیئین و یعبّر عنه بالسّعی و هو المراد».

خلاصه این که، چون سعی میان صفا و مروه از آداب جاهلی بود،

مسلمانان می پنداشتند که ناپسند است؛ زیرا نمی خواستند در دوران اسلامی، کاری از کارهای زمان جاهلی را انجام دهند؛ چه، اسلام در وجود مسلمانان اثر گذاشته بود و انقلاب اسلامی در اعماق وجودشان، جا گرفته و آنان را دگرگون کرده بود، این بود که هر چه وابسته به زمان جاهلی بود، نادرست می دانستند و از آن بیزار بودند و حتی از انجام طوافی که جزو عادات و آداب جاهلی بود، ناراضی بودند، ولی آیه به آنان آرامش داد، آنان را مطمئن ساخت و عملًا ثابت کرد که هر چه از شعائر و قوانین جاهلی با آیین اسلام سازگار باشد، می توان انجام داد و فقط آنچه را نادرست می دانست از میان برد.

ولی اسلام بسیاری از آداب دینی و شعائر حج را که پیش از اسلام معمول بوده و آنها را مشروع شناخته، اجازه انجام آن را صادر کرده است.

مثلًا در همین مورد، برای اینکه آن را کار نیک بشمارد، دنباله آیه می گوید:

... وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً فَإِنَّ اللَّهَ شَاکِرٌ عَلِیمٌ.

«آنان که فرمان خدا را در انجام کارهای نیک، اطاعت کنند، خدا در برابر کار آنها سپاسگزار است و از کارهای آنان آگاه.»

کلمه «شاکر» در این آیه، رضایت الهی را از انجام این کارِ متداولِ در جاهلی- که اسلام هم تأیید کرده- می نمایند و می خواهد بگوید که خدا از این بنده سپاسگزار است و نیز به قول سید قطب، این کلمه (شاکر) به انسان ها آداب شکرگزاری در برابر احسان را یاد می دهد و به انسان ها می آموزد که وقتی خدای بزرگ از بنده سپاسگزاری می کند، بنده باید

به طریق اولی از خدای خود که چیزهای فراوانی به او عطا کرده، شکرگزاری کند. ⁽¹⁾

یَسْئَلُونَکَ عَنِ اْلأَهِلَّةِ قُلْ هِیَ مَواقِیتُ لِلنَّاسِ وَ الْحَجِّ وَ لَیْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقی وَ أْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ أَبْوابِها وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ.

«ای پیامبر! در باره هِلال ماه از تو پرسش کنند (که سبب بَدْر و هلالِ ماه چیست؟) بگو: اینها، برای بیانِ اوقاتِ عبادات و اندازه گیری وقت جهتِ مردم و برایِ شناختنِ زمانِ حجّ است و نیکوکاری آن نیست که از پشتِ بام به خانه ها در آیید (در جاهلیّت رسم بود که چون به هنگام حج مُحْرِم می شدند وجامه احرام می پوشیدند، از دَرِ خانه وارد نمی شدند، بلکه از ثقبِ پشت خانه وارد می شدند تا حجّشان تمام شود) نیکی آن است که تقوا پیشه کنید و در هرکار از راه آن داخل شوید وَاتُوا الْبُیُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا و از خدا پروا داشته باشید، باشد که رستگار شوید.» ⁽²⁾

در بخش نخستِ این آیه، از «أهِلّة»- جمع هِلال- سخن گفته، که اهلّه برای اندازه گیری وقت مردم و برای شناختِ زمان حجّ است و در بخش دوم، خداوند ضمن این که نفیِ یک عادتِ جاهلی کرده، دستور داده که در هر کار، از راهش داخل شوید.

نظریه زجّاج و جَصّاص در باره کلمه «هِلال» و مشتقات آن

زجّاج از کلمه «هِلال» و مشتقات آن به تفصیل بحث کرده و گفته است: ⁽¹⁾

«استهلّ الصّبیّ، اذا بکی حین یولد او صاحَ»

و نیز در عربی گفته می شود:

«أهَلّ القوم بالحجّ و العمرة، أی رفعوا أصواتهم بالتّلبیة».

به ماه نو، «هِلال» گویند؛ زیرا وقتی که دیده می شد، مردم صدای خود را بلند می کردند؛ (وَانّما قیل له هِلال لَانَّهُ حین تری یَهلّ الناس بذکره)

و می گویند: «اهِلّ الهلال»- به صیغه مجهول- وَ اسْتُهِلّ و نمی گویند:

اهلّ- به صیغه معلوم- و چون می گویند: «اهْلَلْنا؛ أی رأینا الهلال». «و أهللنا شهر کذا و کذا: اذا دخلنا فیه».

زجاج می افزاید: ⁽²⁾شهر (: ماه) را برای شهرت و آشکار بودنش، شهر گویند و هِلال را از آن جهت هِلال گویند که با دیدنش مردم صدایِ خود را بلند کنند.

البته در این که ماه را در دو شب هِلال گویند یا در سه شب،

اختلاف است. ⁽¹⁾

جصّاص در جلد یکم، صفحه 298 کتاب «احکام القرآن» نوشته است:

بعضی می گویند:

«انّ الإهلال هو رفع الصّوت و انّ اهلال الهلال من ذلک لرفع الصّوت بذکره عند رؤیته».

در آغازِ رؤیت هلال، اظهار تلبیه کنند.

استهلال الصّبی هم از آن جهت است که کودک حیات خود را به آوازی و یا حرکتی ابراز می دارد. «استهلال الصّبی: ظهور حیاته بصوت أو حرکة».

بیضاوی (متوفّایِ سال 791 هجری) نوشته است: ⁽²⁾

عرب ها، از اختلاف حالات ماه، خواهند پرسید و خواهند گفت: به چه دلیل گاه، ماه باریکه ای است همچون نخی و کم کم بزرگ می شود و به صورت بَدْر و قُرصِ کامل درمی آید و سپس نقصان می پذیرد و به صورت اولیّه، باز می گردد؟

از طرفی می دانیم که مردم آن زمان، قدرت بهره بردن از پاسخ مستقیم نداشتند، به همین جهت، قرآن بدون این که از علّتِ دگرگونی وضع ظاهری سخن بگوید و توضیح دهد که چرا ماه در آغاز به شکلِ هلال

نمایان می شود و سپس تربیع اوّل درست می شود و بعد به شکل بَدْر، هویدا می گردد و مجدّداً، در آغازِ ماه، باریکه ای در آسمان ظاهر می شود. جواب داده است که این دگرگونیِ حالت ماه، نشانه هایی است برای عباداتِ مردم تا که وقت را بشناسند و زمان حجّ را بدانند.

ذکر کلمه «حجّ» پس از «مواقیت للنّاس» و تخصیص یافتنِ این کلمه، از این جهت است که عرب ها پیش از نزول این آیه، بدون توجّه به رؤیت هلال با اعداد و ارقام و شمارش و حسابِ ماهها، حجّ به جا می آوردند ولی اسلام، زمانِ حجّ را به رؤیت هلال مرتبط ساخت. ⁽¹⁾

حدیث: «صُومُوا لِرؤیته وَ أفْطِروا لرؤیته» از پیامبر صلی الله علیه و آله، مؤیّد همین معنی است. ⁽²⁾

فرق میان «وقت»، «زمان» و «مدّت»

بیضاوی، نوشته است: «مواقیت» جمع «میقات» است از مادّه «وقت». و فرق میانِ «وقت» و «مدّت» و «زمان»، این است که:

مدّت؛ مطلقِ امتداد حرکت فلک است از آغاز تا انتها.

زمان؛ مدّت تقسیم شده است.

و وقت؛ زمان فرض شده است، برای کاری.

تقریباً همین تفاوت را، در تفسیر ابی السعود ⁽³⁾می بینیم با این بیان:

مدّت؛ مطلق حرکت فلک را از مَبْدأ به انتها گویند.

زمان؛ وقت تقسیم شده به ماضی، حال و استقبال است.

وقت؛ زمان مفروض و واجب، برای کاری است.

ابوبکر عتیق سورآبادی که ظاهراً تفسیرِ خود را در قرن ششم هجری نوشته است، در ذیل آیه مورد بحث، می نویسد: ⁽¹⁾

«همی پرسند تو را یا محمّد از نوماهها ...»

«معاذبن جبل پرسید: یا رسول اللَّه، آن زیاده و نقصانِ ماه چراست؟»

خدای می گوید: ... قُلْ هِیَ مَوَاقِیتُ لِلنَّاسِ ....

با آن که سؤال معاذبن جبل به قول ابوبکر عتیق سورآبادی، لغو بود و سؤال از زیادت و نقصان جِرم ماه کرد، لیکن خدای تعالی جواب داد از روی حکمت، چنان که در آن فایده بود، خلق را.

«بگو یا محمّد از ماهها و گشتن آن به زیادت و نقصان، از برای نگاه داشتن حسابِ روزهاست مردمان را تا وعده ها و گردش ایّام را بدان حساب نگاه دارند و موسم حج را بشناسند و در غلط نیفتند و از هِلال نگاه دارند.»

ارتباط معنایی میان دو بخش آیه

شاید برای برخی، ارتباط معناییِ دو بخش آیه، دشوار باشد؛ زیرا در بخش نخست از نوماهها و مواقیتِ حجّ بحث شده و در بخش دوم، از افعالِ اعراب که ... وَلَیْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا ...؛

«نیکوکاری آن نیست که از پشت بام به خانه ها در آیید، بلکه نیکی در آن است که تقوا پیشه کنید و خویشتن دار از شهوات باشید و در هر کار از راه آن داخل شوید.»

مفسّرانِ قدیم و جدید از این اشکالِ مُتبادر به ذهن، پاسخ داده اند و مثلًا نویسنده تفسیر ابی السعود، نوشته است: ⁽¹⁾

یا می گوییم: عرب ها از دو چیز پرسیده اند:

1- از هلال و نوماهها؛ که پاسخ آن: ... مَواقِیتُ لِلنَّاسِ وَ الْحَجِّ ... است.

2- چون مُحْرِم می شدند، از دَرِ خانه و یا خیمه وارد نمی شدند و آن کار را خوب می دانستند ولی اسلام آنان را نهی کرد و در جواب گفت:

لَیْسَ بِبِرٍّ.

و یا می گوییم: پیامبر گرامی برانگیخته شده تا بیان شرایع کند، بنابراین لازم دیده که پس از مسأله مربوط به «أهلّه: نوماهها» که به حجّ هم مربوط می شود، مسأله دیگری از احکام حجّ را که در جاهلیّت معمول بوده، بیان کند و یکی از عادات و رسومِ خرافی دوران جاهلی که اعراب، چون محرم می شدند، از راه معمولی و درِ رسمی به خانه وارد نمی شدند، نفی کند و این عادت جاهلی را منسوخ نماید و به طور ضمنی بگوید که: در هر کار از راهش داخل شوید.

قرآن کریم می خواهد جهان بشری را از لحاظِ روحی و

عملی بسازد

نکته جالب، بخش پایانیِ آیه است که گفته: ... وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ؛ یعنی پس از بیانِ اهلّه و نوماهها، که می توان از روی آن آغاز، وسط و آخر ماه را تشخیص داد و کارهای اجتماعی را طبق آن تنظیم کرد و پس از بیانِ نفیِ یکی از عادات و رسوم خرافیِ جاهلی، از آن جا که قرآن کتاب آیینِ بشری است، کتابی است که می خواهد جهان بشریّت را از لحاظ روحی و عملی بسازد و در صدد آن است که مجتمع انسانی را چنان بنا کند که آدمی بتواند در آن مجتمع به خوبی زندگی کند، دستور ... وَ اتَّقُوا اللَّهَ ... را صادر می کند؛ زیرا تقوا را، راه رستگاری می داند، سبیلِ فلاح را در تقوا می داند، البتّه نه تقوا به معنای پرهیز، که آدمی به گوشه ای نشیند و از کار و فعالیّت دست بکشد و انزوا گزیند و از دسترنج دیگران بهره ببرد و لقمه نانی بخورد وخود منشأ اثر اقتصادِ جامعه نباشد و تحرّکِ اجتماعی نداشته باشد، بلکه تقوایی منظور نظر است که در آن ترس از خدا و اطاعت از او و پرهیز از محرّمات وجود داشته باشد؛ زیرا ریشه کلمه «تقوا» وِقایةاست، به معنای خود را حفظ کردن واز گناه مصون داشتن.

در زبان عربی گفته می شود: ⁽¹⁾

وخدا هم گفته است در سوره مدثّر آیه 56: ... هُوَ أَهْلُ التَّقْوَی وَأَهْلُ الْمَغْفِرَةِ «هو أهلٌ أَن یُتَّقی عقابه وأهلٌ أَن یعمل بما یودّی الی مغفرته». نک: همان مأخذ و همان صفحه.

تقوا شعارِ همه انبیا و رسالت تمام پیامبران است

تقوا به معنای واقعیِ کلمه، همان چیزی است که رسالت انبیا است «فما مِن نَبِیٍّ الّا أَمَرَ بالتقوی . «و ما مِن رسول الّا امر بتبلیغ التقوی ؛ یعنی تمام انبیا مأمور به تبلیغ تقوا هستند. رسولی نیست که مأمور رساندن تقوا به مردم نباشد.

تقوا، شعار تمام انبیا و هدف همه پیامبران و رسالتِ همگی آنان است.

پیامبران سفرای خدایند، برای بندگان خدا و تمام آنان، مشعل نورانی تقوا را در دست دارند و می خواهند به وسیله آن مشعل، انسان ها را به حقیقت برسانند، منتهی هر پیامبری موقعیّت خاصّ و محیط ویژه ای دارد.

لیکن هدف همه یکی است.

هر پیامبری، انسانها را به تقوا تشویق می کرد و به آنان امانت و درستکاری و دادگری را یاد می داد و از عواقبِ ستمکاری و نادرستی برحَذَر می داشت و به آنان یاد می داد که فضیلت در سایه تقوا فراهم است؛ «... وَ لَیْسَ لِعَرَبِیٍّ عَلی عَجَمیٍّ فضلٌ الّا بالتَّقوی ...» ⁽¹⁾

و هیچ کس بر دیگری ترجیح ندارد، مگر در سایه تقوا و گرامی ترین انسان، نزد خدا آن کس است که تقوای بیشتری داشته باشد؛ ... إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقیکُمْ .... ⁽²⁾

در طول تاریخ اسلام، در سراسر عالم اسلام، از کناره اقیانوس کبیر تا سواحل اقیانوس اطلس، خطبه ای ایراد نشد، که خطیب نگوید: «اتَّقُوا اللَّهَ».

پیامبر اسلام: پیش از آن که به نبوّت مبعوث گردد و «نبیّ» باشد، «تقیّ» بود و به مردم ثابت شده بود که درستکار است و امین و با تقوا. روزی هم

که به نبوّت مبعوث گردید، درآغاز مردم را با مَشعلِ تقوا به راه راست خواند.

خلاصه این که قرآن نمی خواهد قانون نجومی تشریح کند و بگوید:

چرا ماه در آغاز به شکل هلال نمایان می شود و سپس تربیع اوّل درست می شود و بعد به شکل بدر هویدا می شود و بار دیگر در اوّل ماه به شکل باریکه ای ظاهر می گردد، بلکه هدفِ اصلی سر و سامان دادن به زندگیِ انسان ها و سرانجام توصیه انسان هاست به تقوا.⁽¹⁾

علاء الدین علی بن محمّد بن ابراهیم بغدادی معروف به «الخازن» که تفسیر خود را به سال 725 هجری تألیف کرده، می نویسد: ⁽²⁾

حالات مختلف ماه، که در آغاز ماه، هلالی است و سپس به صورت تربیع و بدر در می آید برای نگهداری حساب و تنظیم امور دنیاوی و دینی مناسب تر است تا خورشید که همیشه به یک حالت است. ⁽³⁾

و در باره بخش دوم آیه هم، الخازن، نوشته است: مرد مُحرِم، در آغاز اسلام و پیش از نزولِ این آیه، از درِ اصلی به خانه وارد نمی شد، اگر اهل شهر بود از ثقب و یا نردبان به خانه وارد می شد و چنانچه بیابانی بود، از پشت خیمه به خیمه در می آمد و این عمل را کار نیک می پنداشتند. ⁽⁴⁾

آیات 189 تا 202 سوره بقره بیشتر مربوط به احکام حج است ولی در بخش پایانی آیات، دستورات سازنده مُفید برای اجتماع هم دارد

آیات 189 تا 202 سوره بقره، بیشتر مربوط به احکام حجّ است ولی جالب این است که بخش نخست این آیات، گاه از اهلّه جمع هلال (نوماهها) سخن گفته که اهلّه برای اندازه گیری وقت مردم و برای شناختِ زمان حجّ است و گاه نفی یک عادت خرافی نادرست دوره جاهلی را کرده و در ضمن فهمانده که در هرکار از راهش داخل شوید و گاه گفته است با آنان که جنگ را با شما آغاز کرده اند، بجنگید تا وقتی که فتنه از میان برداشته شود، و دین خدا برقرار گردد و نیز دستور داده است: هرکه نسبت به شما تعدّی کرد، به مثل آنچه بر شما تعدّی کرده است، تعدّی کنید و نیز دستور داده که حجّ و عمره را برای خدا ⁽¹⁾تمام کنید. در حج، کسی نباید مرتکب گناه شود و جدال کند. خداوند بزرگ دستورات دیگری نیز در این آیات داده است ولی از آن جا که قرآن می خواهد انسانها ساخته شوند و به کارهای نیک و سازنده رهنمون گردند، در بخش دوم این آیات و یا بهتر بگویم در بخش پایانی آیات از مسائلی سخن گفته که برای جوامع بشری مفید است و در نهاد انسان ها تقوا به وجود می آورد و انسان ها را می سازد. ⁽²⁾