مشخصات کتاب

سرشناسه:ماهنامه موعود،1379

عنوان و نام پدیدآور:شماره 23 - آذر و دی 1379/ ماهنامه موعود

ناشر چاپی : ماهنامه موعود

مشخصات نشر دیجیتالی:اصفهان:مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان 1390.

مشخصات ظاهری:نرم افزار تلفن همراه ، رایانه و ماهنامه

... اندر حسرت فهم درست

اسماعیل شفیعی سروستانی

نیمه شعبان و جشن میلاد امسال هم گذشت. امّا، بسیار متفاوت با سالهای قبل. این تفاوت را از وجوه مختلف میتوان ارزیابی کرد. امّا این تفاوت بیش و پیش از همه در گستردگی مراسم و برگزاری مجالس سور و چراغانی و تزئین خیابانها و کوچههای شهر بود. در میان همة ایام سور و سوگ از قدیمالایام جشن میلاد امام عصر، علیهالسلام، و ایام تاسوعا و عاشورا در میان مردم این دیار از رنگ و بوی خاصی برخوردار بوده است. در این روزهاست که مردم خودجوش وارد میدان میشوند و نیاز به صدور هیچ بخشنامه و تعریف و تمجیدی ندارند و در حقیقت پیوند خاصی میان این دو واقعه است که بررسی و طرح آن خود نیازمند مقالهای است مستقل. گسترده شدن بحرانهای طبیعی، اجتماعی، اخلاقی و سیاسی در سراسر جهان از سویی (چنانکه در سلسله مباحث مربوط به استراتژی انتظار آمد) و شروع تاریخ جدید در عرصه هستی به نام خدا و دین از سوی دیگر، مردم را هر زمان بیشتر از قبل متوجه دین و بخصوص رهبران دینی و موعود آخرالزمان مینماید. بروز این تمایل طبیعی قلبی در میان عموم مردم را میتوان از طریق توجه آنان به اعیاد بزرگ دینی (چون نیمه شعبان) و بازگشت مجدد به آداب و سنن مذهبی ملاحظه کرد و چنانکه در برخی روایات آمده فراهم شدن بستر مناسب برای ظهور اصغر امام عصر، ارواحنالهالفداء، به صورت طبیعی مردم را به صورت عمومی و جمعی متوجه ایشان مینماید به طوری که نام امام نقل مجالس و زبانزد عموم خواهد شد. این واقعة میمون میتواند توجه دو دسته را نیز به خود جلب کند: اول جماعت معتقدان به دین و موعود آخرالزمان و شیعیان مصلحی که سعی در بسط فرهنگ مذهبی در میان مردم و اصلاح امور میکنند تا از این طریق مسلمین را در طریق رشد از ابتلائات سوء و فتنه ها در امان نگاه دارند. دوم جماعت خودکامه و بیدردی که منفعت خود را در لاقیدی، بیبندوباری و عدم پایبندی مردم و بویژه جوانان به معتقدات دینی و مذهبی میپندارند و از هر امکان و فرصتی برای مشغول داشتن مردم و استفاده از آنان در جهت اغراض خود بهره میجویند. گروه دوم از همه چیز و از جمله باورهای صاف مردم استفادة ابزاری مینمایند و با سوار شدن بر موج احساس و عواطف آنان سر در پی حصول منافع خود دارند. در جشن میلاد امسال خیابان و کوی و برزن شاهد همهگونه برخورد با این روز عزیز و گرامی بود. از برگزاری همایشهای بزرگ و پرخرج رسمی گرفته تا پایکوبی و رقص و ساز و آواز مطربی در گوشه گوشه این خاک وسیع. از شمعهای زیبا و لبخند صمیمانه مردان و زنانی که عشق به امام چشمهاشان را چون جویباری جاری میساخت تا صدها کیلومتر ریسة چراغهای رنگین و کارناوالهای تصنعی و فرمایشی جشن و شادمانی در پارکها و خیابانها. جای آنست که خون موج زند در دل لعل

زین تغابن که خزف میشکند بازارش باید پرسید مجوز ولخرجیهای چند صدمیلیونی و میلیاردی را از کدام منابع و مصادر وارده از سوی ائمه دین، علیهمالسلام، اخذ نمودهاید که در سرزمینی که فقر مطلق را در هر گوشهاش میتوان دید به نام امام عدل و پیشوای مستضعفان میلیاردها تومان پول را صرف لودگی مینمائید؟ در کدامیک از منابع خواندهاید و یا در کدامین زمان امام حی، علیهالسلام، در گوش شما خوانده است که میتوان در جشن میلاد به تقلید از غربیان بساط موسیقی ساز و آوازی براه انداخت و زن و مرد و پیر و جوان را انگشت به دهان به دنبال خود کشید؟ بجرأت میتوان گفت هیچ کس بهتر از این نمیتواند همة کارکرد را از باورهای مذهبی و ایامالله بگیرد و با خنثی سازی آن فرصت و امکان کسب معرفت و درک حقایق را از عموم مردم سلب نماید، چنانکه ما کردیم. این سخن ناظر بر تمایل نگارنده به مبدل کردن مجلس سور به سوگ نیست. وااسفا که همواره از یک سوی بام افتادهایم. عدم توانائیمان در مبدل کردن دریافتهای مهدوی (آنهم در این عصر و زمان) به طرح و برنامهای کلان برای اداره جوامع و در امان نگهداشتن جوانان و حراست از کیان فرهنگ شیعه و باور دینی باعث بوده تا سرتاسر سال را در غفلت از امام حی و حاضر، علیهالسلام، بسر بریم و نیمه شعبان همه مقاصد و تمایلات خود را به نام جشن میلاد در میان نسلی که خود مستعد هرنوع سنت شکنی است بپراکنیم. بیآنکه امکان درک حتی یک فراز از معارف مهدوی را - که الزاماً شرط اولیه و اصلی ورود به جمع منتظران است - به وجود آورده باشیم. اگر جماعتی سور و سات جشن میلاد را در این سال وسیله سنت شکنی و نقض عهد در پیشگاه امام حی، علیهالسلام، ساختند جماعتی دیگر در هوای ایجاد طوفانی بزرگ و در خیال تهییج عمومی و رسیدن زودتر به واقعه شریف ظهور تمامیت فقه و فقاهت و احکام و رساله را به سخره گرفتند و باب سنت شکنی را از سویی دیگر گشودند و با بیان مطالبی که هیچ مبنای روشن و مستدل و مستند و منطقی نداشت انبوهی از شبهات را در میان نسلی پراکندند که به اتکاء علم جدید غربی و عقل بوالفضول منکر هرنوع نگرش غیرمادی است و در دریای شک و ارتیاب همه امور را به مدد عقل کمی و تجربی میسنجد. پیش از این متذکر شده بودیم که طرح این موضوع مهم در سطحی پست و آکنده از افسانه و خواب و خرافه، گوشهنشینی و انزوا همان اندازه خطرناک است که مبدل ساختنش به بهانهای برای عیش و نوش و طرب و غفلت. همچنین متذکر این موضوع بودهایم که ضرورتاً میبایست با اتکاء به تحقیق و پژوهش و به مدد همه ادوات و امکانات سالم، مشروع و پاک، فرهنگ مهدوی را در میان سطوح مختلف اجتماعی و حیات مادی و معنوی مردم گسترد تا ضمن مصونیت بخشیدن به آنها برای در امان ماندن از ابتلائات سوء و هجوم فرهنگی قوم معاند و مستکبر غربی، امکان اصلاح زیرساخت مناسبات گوناگون مردم فراهم آید. یکی از مهمترین مباحث در این عصر شناخت کفر و شرک و نفاق جاری و ساری در گسترة عصر حاضر است. امری که بدون شناسایی و بازپرسی از آن امکان خروج از بستر شائبهها فراهم نمیشود و بعکس

هرنوع اندیشه ناب و زلالی را نیز آلوده و ملوث میسازد. فرهنگ انتظار نقطه مقابل فرهنگ استکباری مضل و فاسد و مفسد رایج در قرن 20 و 21 است و بی نفی این فرهنگ نمیتوان به اثبات آن فرهنگ ولایی حقیقی نشست. شاید از همین رو بوده که جمع کثیری از مبلغان و مبشران اندیشه مهدوی طی دو سه دهة اخیر عموماً از طریق نظام تعلیمی و تربیتی ویژه، مقوم فرهنگ و تمدنی بودهاند که در ذات خود با اساس تفکر مهدوی در تعارض است چنانکه امام، علیهالسلام، در واقعه شریف ظهور ناگزیر به مقابلة جدی با اساس فرهنگ و تمدن غربی و سردمداران یهودی زدة آنها میشود. ورود به عرصة این فرهنگ به همان سان که عزمی بزرگ میطلبد نیازمند هوشمندی و فرزانگی است تا سره از ناسره تشخیص داده شود. نکته جالب توجه اینست که در میانة این غوغا متولیان امور فرهنگی کشور آرام و ساکت از کنار همة جریانهای فرهنگی میگذرند، راه خود گرفته و میروند بیآنکه بحقیقت دانسته شود ره به کدام دیار میپویند؟ بسیاری شواهد حکایت از وجود نوعی درماندگی فکری و ایستایی و واپسگرایی (با چاشنی سیاست زدگی روز) در سطوح تصمیمگیر نهادها و سازمانهای مسؤول میکند و البته با گوشهایی بسته که امکان شنیدن هر صدایی و نوایی جز زمزمهها و نواهای خویش را از آنان سلب کرده است. در برابر مهمترین و اساسیترین نیازهای حقیقی در این عصر و زمان به همان اندازه ساکت و ماتاند که در برابر هجمة فرهنگی سازمان یافته غربی طی یک دهة اخیر. ای کاش کمی از افتادگی و خضوعی را که در هنگام برخورد با علوم غربی و علماء علمالاجتماع و علمالابدان فرنگی مآب از خود نشان میدهند در هنگام شنیدن سخنان ائمه دین و مردان و زنان دردمند اهل دین و در عین حال خودآگاه و فداکار از خود نشان میدادند، شاید خداوند دربهای رحمت خود را بر آنان میگشود و قفلها را از قلبهاشان باز میکرد. در پایان متذکر این نکته میشویم که حسب اخبار رسیده از ائمه معصومین، علیهمالسلام، ظهور آن امام غائب چونان شهاب ثاقب است و بناگاه فرا میرسد، در حالی که دوستان نیز از باور این امر در حیرت میمانند، آیا اگر جمعه روزی ناگهان از آسمان ندایی آمدنش را اعلام کرد آماده پاسخگویی هستیم؟...

سردبیر

درآمدی بر استراتژی انتظار

شاید بتوان هزاران صفحه کتاب و مجله درباره امام عصر، علیه السلام، و موضوع انتظار منتشر ساخت و صدها سمینار برای بزرگداشت مقام اهل بیت، علیهم السلام، برگزار کرد و به صدها نفر بخاطر سرودن شعر و نمایش فیلم و ... جایزه داد اما، تا آن زمان که ذکر موضوع «انتظار» در دستور کار گردانندگان امور «فرهنگی، اقتصادی و سیاسی کشور وارد نشود، آش همان آش و کاسه همان کاسه است . دوگانگی در عمل و نظر، بلای عصر ماست . گویی دانسته و یا ندانسته در بند «تئوری جدایی دین از سیاست (به معنی اعم آن) گرفتار آمده ایم و یا در زیباترین صورت تن به «سکولاریزم داده ایم . در همان زمان که در سخنرانیها نفی کننده این تئوری هستیم و تکفیرکننده طرفداران آن . باید اذعان داشت که گردانندگان امور «سیاسی، فرهنگی و اقتصادی کشور بدلیل مستغنی دانستن خود از اهل نظر در پی وهم و گمان و یاران در بند مشهورات زمانه همه چیز را در هم آمیخته اند . در واقع اهم برنامه ها و طرحهای اجرایی فاقد مبنا هستند و یا دستکم در هر مناسبتی از مبنایی پیروی می کنند . بسیاری از این امور ضرورتا در ده سال اول انقلاب باید به سرانجامی درخور می رسیدند و امروز این امر به دلایل زیر سخت به نظر می رسد: 1 - حوزه های مختلف فرهنگی و نظری چنان در هم آمیخته اند که تفکیک آنها کاری کارستان می طلبد; 2 - دستگاههای ارتباط عمومی ذائقه مردم را تغییر داده اند; 3 - نسل جدید فاقد هر گونه آگاهی و آمادگی است; 4 - بسیاری از مسؤولان دستگاههای سیاسی و اجتماعی بی محابا بر طبل رجعت به مناسبات پیشین می کوبند; 5 - بسیاری از مردان مرد از دست رفته اند و یا در انفعال گوشه انتظار و عزلت گزیده اند . شاید تصور شود که نگارنده بر طبل یاس می کوبد . چنین نیست، این صدا، صدای سیلی بر صورت خوش خیالی و بی خیالی است . چیزی که تاکنون ضربات زیادی از آن خورده ایم . احساس امنیت در میان دار بلا و ابتلاء، دشمنی است غدار . باید گفت امروزه بازپرسی از آنچه که موجب بروز غفلت شده و بسیج نیروها برای جبران مافات ضروری است . شاید بتوان مسیر حوادث و وقایع جوامع انسانی را از بدو خلقت آدمی و انتخاب اولین حجت الهی یعنی حضرت آدم، علیه السلام، تا زمان تشکیل حکومت عدل مهدوی و بالاخره استقرار دولت کریمه به صورت نمودار (1) ترسیم کرد . می توان درباره هر یک از موارد به گفتگو نشست و برای جبران مافات طرحی نو در افکند . بی گمان جمله این موارد و به سامان رساندن آنها نه در توان این حقیر درگاه خداوندی است و نه وظیفه او . طی 20 سال اخیر بسیاری از مردان برای انجام امور مهم بر مسند قانونگذاری، قضا و حکمرانی تکیه زدند . پذیرش مناصب به منزله اعلام توانایی در حل و فصل امور بود و از همین رو جت بر همگی آنان تمام است . چنانکه می بایست پیامدهای همه اوامر و نواهی آشکار و پنهان خود را نیز پذیرا باشند و مهیای پاسخگویی در نزد خالق هستی، حجت حی خداوند

و مسلمین که همه اختیار و امکان خود را بدانها سپردند . بسیاری از ناهنجاریهای فرهنگی، سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و ... حکایت از عدم توانایی در تشخیص دقایق امور می کند . همان که جملگی را تحت هفت غفلت بزرگ متذکر بودیم . نمی توان اصلاح همه امور را از کسانی انتظار داشت که خود مسبب بروز ناهنجاریها بوده اند . در اینباره ناگزیر باید تجدیدنظری جدی کرد و بیش از این وقت و سرمایه را مصروف کسانی که دانسته و ندانسته موجب بروز معضلات بودند نساخت . از میان همه موارد هفتگانه سه موضوع بیش از سایر موارد قابل توجه جدی اند: 1 . ترسیم طرح جامع تحقیقات فرهنگی کشور (مقدمه انقلاب فرهنگی)

تحقق این امر مهم مقدمات انجام «انقلاب فرهنگی را فراهم می سازد . تا زمانی که این سرزمین فراخ در گیرودار «نگرش عمومی و کلی غربی در میان همه شاخه های علوم و فرهنگ غربی است قادر به گذار از مرحله «انقلاب فرهنگی نخواهد بود . چه این امر مهم تنها مجرایی است که امکان بروز رویکرد ویژه و جامع انقلاب اسلامی را به عالم و آدم فراهم می سازد . هر زمان که نظام تصمیم گیرنده به ضرورت تحقق این امر پی برد می توان «طرح جامع تحقیقات فرهنگی کشور» را (که هم اکنون بخشهای عمده ای از آن تنظیم و بررسی شده) ترسیم و تقدیم نمود . در این مطالعه محقق می بایست متذکر «مبانی و منابع نظری غربی و نحوه بروز آن در موضوع و «مبانی و منابع نظری سنتی و نحوه ظهور و بروز هر یک از آن دو گروه از مبانی در صورت بیرونی و سیرت حاکم بر آن امر باشد . این نکته ناظر بر این امر است که همه مناسبات فرهنگی و مادی در ادوار تاریخی متاثر از حوزه های مختلف نظری و منعکس کننده آن است . چگونه می توان شهرسازی، مسکن، پوشش و یا تربیت بدنی یک قوم را جدا و منفک از حوزه نظری حاکم بر حیات آنان و فرهنگی که آنها را در برگرفته فرض کرد . بهمان سان که نمی توان جامعه ایرانی امروز را تجلی گاه تمام عیار فرهنگ و تمدن عصر اسلامی و یا فرهنگ و تمدن غربی فرض نمود . صورت بیرونی معماری، شهرسازی و سایر مناسبات در کنار هم، نوعی مدنیت را منعکس می سازند که قابل شناسایی، تعریف و ردیابی است . بهمان سان که فرهنگ و ادب حاکم بر آنها خود ناظر بر دیدگاه کلی و عمومی حاکم بر آن ادب است . تنها واسپس این سیر مطالعات فرهنگی و تاریخی است که می توان مختصات امروز را به دست آورد; مطالعاتی که به عنوان تکیه گاهی برای برنامه ریزی سخت بدان نیازمندیم . متاسفانه طی 20 سال اخیر مبتنی بر مفروضاتی مجهول عمل کرده ایم . از همین رو همواره در طراحی و برنامه ریزی ناگزیر به تجدیدنظرهای مکرر بوده ایم . اگر نگاهی به پیرامون بیفکنیم درمی یابیم که طی سالهای گذشته اولا، صورتهای مختلف حیات مادی و مدنی را مطلوب، پذیرش آن را ناگزیر و آنها را عاری از جهت گیریهای فرهنگی و نظری دانسته ایم . ثانیا، بر شالوده شهرهای موجود نظام شهرنشینی را گستردیم . صورت و سیرت نظام ورزشی را مورد تایید قرار دادیم و با الصاق تابلو «و ان یکاد» ، «بسم الله و ... به اسلامی شدن آنها دل خوش داشتیم . تنها وقتی با شیوه «مطالعات تاریخی و فرهنگی به بررسی سیر تحول یکی از مناسبات فرهنگی و یا مدنی عارض بر حیات این ملت می پردازیم درمی یابیم که آن مناسبات چگونه در گذر ایام تحت تاثیر عوامل مختلف از جایگاه خود خارج شده

و دچار تغییرات بنیادین شده اند . بازشناسی مقولات مهمی چون «شهرسازی، مسکن، تربیت بدنی، تعلیم و تربیت، ارتباطات و ...» و ترسیم وضع دقیق امروزین آنها در گرو اینگونه مطالعات است . نگارنده در تالیف آثاری چون «داستان ورزش ایران و «داستان ورزش غرب که جملگی ناظر بر مطالعه سیر تحول تاریخی و فرهنگی تربیت بدنی در ایران و غرب هستند از همین روش بهره برده است . شایان ذکر است که در هر مرحله محقق متذکر سه ساحت مهم و اساسی است: (نمودار 2) 1 - مبانی نظری و تغییرات عارض شده در این ساحت در گذر ادوار مختلف; 2 - فرهنگ و اخلاق و تغییرات عارض شده در این ساحت در گذر ادوار مختلف; 3 - صورت بیرونی و مصادیق و تغییرات عارض شده در این ساحت تحت تاثیر حوزه های نظری و فرهنگی . 2 . ترسیم طرح جامع اجرایی (مدنی) کشور، مبتنی بر مطالعات استراتژیک، مقصد مفروض و مطلوب و مقدو تشریح دقیق این موضوع نیازمند فرصت است اما آنچه که در این میان قابل تامل است عبارتند از: 1 - تکیه بر مبانی نظری دین و جایگاه و موقعیت تاریخی ایران در عصر حاضر; 2 - ترسیم و تعیین استراتژی اصلی انقلاب اسلامی در حوزه های مختلف (سیاسی، اقتصادی، نظامی و فرهنگی) ; 3 - شناسایی استراتژی اصلی غرب (بویژه آمریکا و صهیونیزم) ; 4 - توجه جدی به آنچه درباره «فلسفه تاریخ شیعی و آینده جهان و جهان آینده در میان متون شیعی و اقوال ائمه معصومین، علیهم السلام، آمده است; 5 - ملحوظ داشتن موضوع «استراتژی انتظار» ، تشکیل حکومت برای آمادگی و استقبال در همه وجوه ... در همین جاست که تکلیف نظام اقتصادی، کشاورزی، صنعت، سیاست داخلی و خارجی، نظامیگری و ... معلوم می شود . اولویتها معلوم می گردد، برنامه جامع تعلیماتی نونهالان تدوین می شود و هر یک از دستگاههای اجرایی در بافتی درهم تنیده حرکت درازمدت و کلان خود را درمی یابند و ... 3 . توجه جدی به امام حی و حاضر و آخرین حجت خداوند بر روی زمین بعنوان حجت عمل و آنچه که با ایشان مراد نگارنده به هیچ روی ناظر بر جار و جنجال و چاپ آگهی و تشکیل سمینار و پخش نقل و نبات و شیرینی نیست . اینهمه شادی عوام است و متناسب با درک همانان از موضوع . (بدا به حال قومی که عوام و خواصش به یک شکل و اندازه به شادی و سوگ بنشینند) . این موضوع تذکار «ضرورت ترسیم وضع مطلوب و مقصود مورد نیاز قومی است که می خواهد در شهر منتظران و در میان مردمی چشم براه و در هیات منتظران زمینه ساز ظهور مولایش باشد .» ; این موضوع تذکار «احیاء عهدی است که فراموش شده و وفاداری بدان عهد در ساحت نظر و عمل مسلمین ; این موضوع تذکار «ضرورت پوشیدن لباس مطمئن بر قامت مردم و سرزمین اسلامی است برای دور ماندن از فتنه ها و بلایای آخرالزمان ; این موضوع تجربه عملی قیام است . تکلیفی که بر گردن ابناء بنی آدم در عصر غیبت است تا آنگاه که زنده اند . تنها در این وقت است که اگر مولا ظهور کند بر کاستیهای ناخواسته ما می بخشد و اگر بمیریم دلخوش به اداء تکلیف انجام شده به حضورش می شتابیم . چونان مردانی که در حریم او و پناه او می زیند . تنها در این وقت است که می توان خواند: اللهم ان حال بینی و بینه الموت الذی جعلته علی عبادک حتما مقضیا فاخرجنی من قبری مؤتزرا کفنی، شاهرا سیفی مجردا قناتی ملبیا دعوة الداعی فی الحاضر و البادی . خدایا اگر مرگ میان من و او فاصله انداخت، همان که برای همه بندگانت قرار داده ای مرا از قبر در حالی خارج کن که کفن بر کمر بسته، شمشیر در دست و نیزه مهیا در حالی که دعوت کننده به سوی او هستم در شهر و صحرا . «دعای عهد»

پاره های خورشید

جلوه هایی از سیره امیرمؤمنان علی، علیه السلام

امیرالمؤمنین در پیشاپیش سپاهی گران به طرف صفین در حال حرکت است به شهر کوچکی به نام «انبار» - در عراق - می رسد، مردم شهر که تا چندی پیش در قلمرو شاهنشاهان ساسانی بوده و به آداب و رسوم پیشین تربیت شده اند، همه برای استقبال از موکب خلیفه، ساعتها در زیر آفتاب سوزان در کنار جاده صف کشیده اند، با رسیدن خلیفه همه به خاک افتاده و زمین ادب می بوسند، تعظیم می کنند و سجده می برند. امیرالمؤمنین متعجب از اسب پیاده شده و به مردم فرومانده می فرماید: چه معصیت بی لذتی مرتکب می شوید و چه خفت و ذلتی تحمل می کنید! در سجده به بنده خدا نسبت به خداوند شرک می ورزید، ساعتها گرد و خاک می خورید و حرارت آفتاب می بینید و خودتان را زبون و حقیر می کنید. من و شما هر دو بنده عاجز خداوندیم، من هم مثل شما اسیر بستر بیماری و دچار چنگال مرگ می شوم. من و شما باید به خدایی سجده ببریم که بیمار نمی شود و نمی میرد و مرا از اینکه پیشوا و امیر شما هستم هیچ مزیتی بر شما نیست بلکه فقط بار مسؤولیت سنگین تری به دوش دارم.

هارون بن عنتره از پدرش نقل می کند که: بر مولا، علیه السلام، در فصل زمستان وارد شدم. قطیفه ای کهنه و پاره بر دوش داشت از سرما ناراحت بود. گفتم: یا امیرالمؤمنین خداوند برای شما و خانواده ات از بیت المال مثل دیگر مسلمانان و مجاهدان نصیب قرار داده و شما این اندازه به خود سخت می گیرید؟ فرمود: به خدا قسم من از بیت المال شما برای خود حبه ای نمی گیرم و این قطیفه ای که می بینی از مدینه همراه آورده ام.

عتبة بن علقمه می گوید: بر علی، علیه السلام، در هنگامی که خلیفه مسلمین بود وارد شدم، دیدم نان مانده و خشکیده ای را با شیر می خورد. گفتم: یا امیرالمؤمنین چگونه با این نان و خورشت می سازی؟ فرمود: رسول خدا، صلی الله علیه وآله، خشکتر از این نان می خورد و خشن تر از این جامه که در تن من است می پوشید، می ترسم اگر جز این انجام دهم به رسول خدا، صلی الله علیه وآله، ملحق نشوم. علاءبن زیاد حارثی یکی از سرداران متمکن علی، علیه السلام، بیمار بود، روزی که امام برای عیادت به منزل مجلل وی رفت به او فرمود: چه خوب بود در این خانه وسیع و اتاقهای مجلل مستمندان و درویشان را به مهمانی می نشاندی و نان و خورشت می خوراندی، اگر چنین می کردی خداوند در سرای دیگرت همین گونه خانه می داد. علاء گفت: امر امام را اطاعت خواهم کرد، سپس عرض کرد، برادر من کار زهد و درویشی را به جایی رسانده که زندگی را بر زن و فرزند تلخ نموده است. شبها به عبادت، بیدار و روزها روزه دار است. علیرغم ثروتی که خداوند به او داده، به غذای خشک و پوشاک خشن قناعت می کند. علی، علیه السلام، فرمود: او را حاضر کنید تا با او گفتگو کنم. از گفته هایش معلوم گردید که می خواهد از راه و رسم زندگی مولایش علی، علیه السلام، پیروی کند. امام به او فرمود: اشتباه می کنی تو باید تا اندازه ای از نعمتهایی که خداوند به تو ارزانی داشته بهره مند شوی، تقلید از زندگی من تکلیف تو نیست من وظیفه دیگری دارم زیرا من زمامدار مسلمین و امیرالمؤمنین هستم و باید سطح خوراک و پوشاک خود را تا آن حد تنزل دهم که فقیرترین مردم در اقصی نقاط قلمرو اسلام تلخی زندگی را احساس نکنند.

شهید بزرگوار استاد مطهری، در کتاب «سیری در نهج البلاغه می نویسد: کلمات امیرالمؤمنین، علیه السلام، از قدیم ترین ایام با دو امتیاز همراه بوده است و با این دو امتیاز شناخته شده است: یکی فصاحت و بلاغت و دیگر چند جانبه بودن و به اصطلاح امروز چند بعدی بودن. هر یک از این دو امتیاز به تنهایی کافی است که به کلمات علی، علیه السلام، ارزش فراوان بدهد، ولی توام شدن این دو با یکدیگر یعنی اینکه سخنی در میدانهای مختلف و احیانا متضاد رفته و در عین حال کمال فصاحت و بلاغت خود را در همه آنها حفظ کرده باشد، سخن علی، علیه السلام، را قریب به حد اعجاز قرار داده است و به همین جهت سخن ایشان در حد واسط کلام مخلوق و کلام خالق قرار گرفته است و درباره اش گفته اند: «فوق کلام المخلوق و دون کلام الخالق سید رضی، گردآورنده نهج البلاغه می گوید: «امیرالمؤمنین آبشخور فصاحت و ریشه و زادگاه بلاغت است، اسرار مستور بلاغت از وجود او ظاهر گشت و قوانین آن از او اقتباس شد هر گوینده سخنور از او دنباله روی کرد و هر واعظ سخندانی از سخن او مدد گرفت، و در عین حال به او نرسیدند و از او عقب ماندند. بدان جهت که بر کلام او نشانه ای از دانش خدایی و بویی از سخن نبوی موجود است. ابن ابی الحدید; از علماء معتزلی قرن هفتم، که ادیبی ماهر و شاعری توانا و چیره دست بود، در کتاب «شرح نهج البلاغه جلد چهارم، در این باره می نویسد: فصاحت را ببین که چگونه افسار خود را به دست این مرد داده و مهار خود را به او سپرده است. نظم عجیب الفاظ را تماشا کن، یکی پس از دیگری می آیند و در اختیار او قرار می گیرند مانند چشمه ای که خودبخود و بدون زحمت از زمین بجوشد. سبحان الله، جوانی از عرب در شهری که با هیچ حکیمی برخورد نکرده است اما سخنانش در حکمت نظری فوق سخنان افلاطون و ارسطو قرار گرفته است. با اهل حکمت عملی معاشرت نکرده اما از سقراط بالاتر رفته است... این مرد فصیحتر از «سبحان بن وائل و «قبس بن ساعده از کار درآمد و حال آنکه قریش که قبیله او بودند افصح عرب نبودند، افصح عرب «جرهم است هر چند زیرکی زیادی ندارند... مرحوم «شیخ محمد عبده مفتی اسبق مصر در شرح نهج البلاغه خویش می نگارد: در همه مردم عرب زبان یک نفر نیست مگر آنکه معتقد است سخن علی، علیه السلام، بعد از قرآن و کلام نبوی، شریفترین، بلیغ ترین و پرمعنی و جامع ترین سخنان است.»

عمر ابوالنصر استاد دانشگاه بیروت در کتاب زندگی علی بن ابیطالب، علیه السلام، می نگارد: دوست و دشمن بر این امر اتفاق دارند که با آن زهد و قناعت و با آن خوراک ساده و فقیرانه، چنان نیرویی در بازوی مرتضی علی، علیه السلام، بود که بارها سواران جنگی را از روی زین برگرفت و با چنان قوتی به زمین کوفت که در حال، جان سپردند. در غزوه خیبر درب کوه پیکر قلعه جنگی دشمنان اسلام را از جای برکند و به دوش گرفت. در یکی از روزهای صفین پانصد کس را به دست و شمشیر خود کشت و در همان روز چندین شمشیر عوض کرد و هر بار که حریفی را به دیار عدم می فرستاد، فریاد تکبیرش زهره شجاعان جنگ دیده را می درید. شجاعت علی، علیه السلام، در سنین جوانی، در حجاز چنان معروف خاص و عام گردید که وقتی عمروبن عبدود قهرمان نامی عرب را در نبرد تن به تن - در غزوه خندق - به خاک انداخت. خواهر «عمرو» در مقام رثاء بر مرگ برادر، شجاعت قاتل را تنها مایه تسلی خود خواند و گفت: اگر جز به دست این پهلوان جوان کشته شده بودی، تمام عمر بر تو می گریستم.

روزی مردم را موعظه می کرد، بحدی گرم و گیرا سخن گفت که یکی از خوارج که در عین کراهت و بغض نسبت به امیرالمؤمنین، علیه السلام، دچار شگفتی شده بود. فریاد زد: خدایش بکشد که این کافر چه دانشمند است. این جسارت به یاران علی، علیه السلام، گران آمد خواستند او را بکشند، امام منعشان کرد و فرمود: به من ناسزا گفت. یا باید او را فحش داد و یا بخشود. در مواردی که سپاهیان امیرالمؤمنین، علیه السلام، درصدد انتقام از جنایات دشمن بودند فرمود: هرگز آنها که پشت به میدان نبرد کرده و گریخته اند و آنها که زخم خورده اند به قتل نرسانید، پرده ناموس دشمنان را ندرید و اموال دشمن را به غنیمت مبرید. در میدان جنگ «جمل برکشته شدگان عینا مانند مقتولین سپاه خود نماز گزارد بر چندین تن از کینه توزترین و خطرناکترین دشمنان خود، مروان بن حکم (مشاور و پیشکار عثمان) و سعیدبن عاص دست یافت و آنها را بخشود. عمرو بن عاص، عقل منفصل معاویه، و دشمن حیله گری که از یک سپاه برای امام علی خطرناکتر بود وقتی گردن خود را زیر شمشیر امیرالمؤمنین دید کشف عورت نمود و همانطور که حساب کرده بود امام صورت خود را برگرداند و از کشتن این روباه فرومایه و حیله ساز چشم پوشید و او فرار کرد. ایام خلافت زره خود را در دست مردی نصرانی دید، به قاضی شکایت برد و مانند یک فرد عادی از او تقاضای قضاوت نمود. قاضی از آن مرد پرسید: در مقابل آنچه امیرالمؤمنین ادعا می کند چه می گویی؟ مرد گفت: زره متعلق به من است و در نظر من امیرالمؤمنین هم دروغگو نیست. قاضی از امام پرسید: آیا شاهدی بر این ادعا داری؟ فرمود: رسم قضا این است که شریح قاضی دارد، ولی من بر این امر گواهی ندارم. پس قاضی حکم به نفع نصرانی داد و او زره را به همراه برد. اما هنوز چند گامی نرفته بود که برگشت و گفت: عجبا، امیرالمؤمنین در دعوی حق خود مرا به محضر قاضی می خواند و قاضی با اینکه مامور او است او را محکوم می کند و به من حق می دهد. پس شهادتین گفت و مسلمان شد و اعتراف کرد که زره از آن امام است. امام فرمود: «چون مسلمان شدی زره را به تو هدیه می کنم.» بعدها این مرد به عنوان یکی از یاران وفادار امام در میدان نهروان با خوارج جنگید.

محمودالعقاد; نویسنده شهیر مصری در کتاب «عبقریة الام می نویسد: هنگامی که امیرالمؤمنین و پیشوای امپراطوری اسلام پس از شهادت چند درهمی میراث نگذاشت و آن تنها نقدینه ایشان بود نقدینه عثمان روزی که کشته شد، طبق نوشته مسعودی، به صد و پنجاه هزار دینار و یک میلیون درهم می رسید، ارزش املاک او در «وادی القری و «حنین یک صد هزار دینار بود و اسبان و شتران فراوانی در تملک او بود. از «زبیر» چهارصد هزار دینار و یکهزار اسب و یکهزار کنیز ماند. درآمد «طلحه از غله عراق روزی هزار دینار و از املاک «سراة بیش از این مبلغ بود و در کوفه و مدینه خانه ساخته بود. عبدالرحمن بن عوف، هزار اسب و هزار شتر و ده هزار گوسفند داشت.

هنگامی که امام با اصرار و درخواست فروان مردم انبوهی که به خانه اش ریخته بودند و جامه خلافت را تنها، برازنده و شایسته وجود شجاع ترین، عابدترین، مهربان ترین، عادل ترین و کامل ترین انسان معاصر خویش یافته بودند امام با وجود آنکه می دانست این مردم تاب تحمل حکومتش را نخواهند آورد اما به خاطر اصرار فراوان مردم و اینکه اگر نپدیرد حقیقت اسلام از بین خواهد رفت و درباره وی نیز خواهند گفت که علی، علیه السلام، از اول هم علاقه ای به این امر مهم نداشت بناچار به امر خلافت گردن نهاد، ولی از همان ابتدای خلافت آنچنان درها را برروی طماعان و باندهای سیاسی و طالبان سیاست تبعیض و رفاقت بازیها محکم بست که همگی ناامید از درگاهش به سوی دیگران که حاضر به معامله بودند شتافتند و برای رسیدن به جاه طلبی های خویش با آلت دست ساختن مهره های شناخته شده جامعه دسته و گروه تشکیل داده، سپاه فراهم آورده، و در مقابلش صف آرایی کردند. در این زمان، به اصطلاح خیراندیشان و دوستان پیرامونش جمع شدند که: مصلحت این است. راه این است و صلاح این گونه است که اینها را صاحب حکومتی، ثروتی و یا مقامی بنمایی و... «امام علی، علیه السلام، خروشید که: شما از من می خواهید که پیروزی را به قیمت تبعیض و ستمگری به دست آورم؟ از من می خواهید که عدالت را به پای سیاست و سیادت قربانی کنم؟ خیر، سوگند به ذات خدا که تا دنیا دنیا است چنین کاری نخواهم کرد و به گرد چنین کاری نخواهم گشت. من و تبعیض؟ من و پایمال کردن عدالت؟ اگر همه این اموال عمومی که در اختیار من است مال شخص خودم و محصول دسترنج خودم بود و می خواستم میان مردم تقسیم کنم، هرگز تبعیض روا نمی داشتم تا چه رسد که مال، متعلق به خدا است و من امانتدار خدا هستم.

9.اثر کلام علی، علیه السلام

کلام امام به مصداق «سخنی که از دل برآید لاجرم بر دل نشیند» تاثیر و نفوذ فراوانی بر شنوندگان (و حتی برخوانندگان) به جای می نهاد آنچنانکه دشمنان را نیز وادار به تعجب و تحسین می نمود. موعظه های امیرمؤمنان دلهای شنوندگان را می لرزانید و اشکها را برگونه هایشان جاری می ساخت. استاد مطهری در کتاب سیری در نهج البلاغه نگاشته است: همام بن شریح از یاران وی بود، دلی از عشق خدا سرشار و روحی از آتش معنی شعله ور داشت با اصرار و ابرام از علی، علیه السلام، می خواهد سیمای کاملی از پارسایان ترسیم کند، علی، علیه السلام، از طرفی نمی خواهد جواب یاس بدهد و از طرفی ترس آن دارد که همام تاب شنیدن نداشته باشد لذا با چند جمله مختصر سخن را کوتاه می کند. اما همام راضی نمی شود بلکه آتش شوقش تیزتر می گردد بیشتر اصرار می کند و او را سوگند می دهد: علی، علیه السلام، شروع به سخن کرد در حدود 105 صفت در این ترسیم گنجانید و هنوز ادامه داشت اما هر چه سخن علی، علیه السلام، ادامه می یافت و اوج می گرفت ضربان قلب همام بیشتر می شد و روح متلاطمش متلاطمتر می گشت و مانند مرغ محبوسی می خواست قفس تن را بشکند. ناگهان فریاد هولناکی جمع شنوندگان را متوجه خود کرد فریاد کننده کسی جز همام نبود، وقتی که بر بالینش رسیدند قالب تهی کرده و جان به جان آفرین تسلیم کرده بود. علی، علیه السلام، فرمودند: «من از همین می ترسیدم، عجب، مواعظ بلیغ با دلهای مستعد چنین می کند؟»

ابن بن الحدید در شرح نهج البلاغه دراین باره نوشته است: علی، علیه السلام، در ماه رمضان هر شب مردم را به شام دعوت می کرد و به آنها گوشت می خورانید. اما خود از غذای آنها نمی خورد. پس از صرف شام برای آنها خطابه می خواند و موعظه می کرد. یک شب حاضران که مشغول صرف غذا بودند درباره شاعران گذشته به بحث پرداختند علی، علیه السلام، پس از صرف غذا سخن گفت و در ضمن فرمود: «ملاک کار شما دین است، مایه حفظ و نگهداری شما تقوی است، ادب زیور شما است و حلم حصار آبروی شماست.» آنگاه رو کرد به ابوالاسود دئلی که جزء حاضران بود و قبلا در بحث درباره شاعران شرکت کرده بود فرمود: بگو ببینم عقیده تو درباره شاعرترین شاعران چیست؟ ابوالاسود شعری از ابودؤاد ایادی خواند و گفت به عقیده من این شخص از همه شاعرتر است. علی، علیه السلام، فرمود: اشتباه کرده ای چنین نیست. حاضران که دیدند علی، علیه السلام، درباه موضوعی که قبلا مورد بحث آنها بود اظهار علاقه می کند، یک صدا فریاد کردند: شما نظر بدهید یا امیرالمؤمنین شما بفرمایید که تواناترین شاعران کیست؟ علی فرمود: قضاوت درباره این موضوع صحیح نیست; زیرا اگر در مسابقه شعری، همه آنها در یک جهت سیر کرده بودند ممکن بود درباه آنها داوری کرده برنده را معرفی کنیم. اما اگر لازم باشد اظهار نظری بشود باید بگوییم آنکس که نه تحت تاثیر میل شخصی و نه تحت تاثیر بیم و ترس (بلکه صرفا تحت تاثیر قوه خیال و ذوق شاعری) شعر سروده است بر دیگران مقدم است گفتند: یا امیرالمؤمنین آن کیست؟ فرمود: پادشاه تبهکار امروالقیس. »

تقوای ظاهری خوارج طوری بود که هر مؤمن معتقدی را به تردید وامی داشت. جوی تاریک و مبهم و فضای پر از شک و دو دلی به وجود آمده بود آنان دوازده هزار نفر بودند که از سجده زیاد پیشانی شان و سر زانوهایشان پینه بسته بود، زاهدانه می خوردند و می پوشیدند و زاهدانه زندگی می کردند زبانشان همواره به ذکر خدا جاری بود، اما روح اسلام را نمی شناختند، فرهنگ اسلامی نداشتند همه کسری ها را با فشار بر روی رکوع و سجود می خواستند جبران کنند تنگ نظر، ظاهرپرست، جاهل و جامد بودند و سدی بزرگ در برابر اسلام. علی، علیه السلام، درباره این گروه، می فرماید: تنها من بودم که چشم این فتنه را درآوردم احدی غیر از من جرات بر چنین اقدامی نداشت، هنگامی دست به چنین اقدامی زدم که موج تاریکی و شبهه ناکی آن بالا گرفته و هاری آن فزونی یافته بود... این من بودم که خطر بزرگی را که از ناحیه این خشکه مقدسان متوجه شده بود درک کردم، پیشانی های پینه بسته اینها و جامه های زاهدانه و زبان های دائم الذکرشان نتوانست چشم بصیرت مرا کور کند، من بودم که دانستم اگر اینها پا بگیرند چنان اسلام را به جمود و تقشر و تحجر و ظاهرگرایی خواهند کشاند که دیگر کمر اسلام راست نخواهد شد.

مؤلف تاریخ یعقوبی که یکی از علمای قرن سوم است درباره شهادت امام علی، علیه السلام، نگاشته است: «عبدالرحمان حمان بن ملجم مرادی ده روز مانده به آخر شعبان 40 ق به کوفه آمد و چون علی، علیه السلام، از رسیدنش خبر یافت گفت:... او رسید همانا جز آن چیزی بر عهده من نمانده و اکنون هنگام آن است. پس بر اشعت بن قیس کندی فرود آمد و نزد او یک ماه بماند و شمشیر خود را تیز می کرد (و با زهر می آلود.) (در سحرگاه نوزدهم ماه رمضان) علی، علیه السلام، در تاریکی صبحدم بیرون آمد سپس مرغابیانی که در خانه بودند در پی او رفتند و به جامه اش آویختند پس گفت: «صوائح تتعبها نوائح; فریاد کنندگانی که نوحه گرانی در پی آنها است.» امام وارد مسجد شد حاضرین آماده اقامه نماز گشتند ابن ملجم نیز که تا لحظاتی پیش بر روی شمشیر زهرآلودش در مسجد خفته بود برخاست و در صف اول پشت سر امام قرار گرفت. نماز آغاز شد ناگهان فریاد ابن ملجم به هوا برخاست که: «الحکم لله، لا لک و لا لاصحابک...» و شمشیر زهرآلودش را فرود آورد امام علی برخاک افتاد، سپس نشست و فرمود: بسم الله و بالله و علی ملة رسول الله فزت و رب الکعبة «... و فریاد کرد او را بگیرید. مردم در پی او شتافتند و کسی به او نزدیک نمی شد مگر آنکه او را با شمشیر خود می زد. پس «قثم بن عباس پیش تاخت و او را بغل گرفت و به زمین کوبید... چون او را نزد علی، علیه السلام، آوردند گفت: پسر ملجم؟ گفت آری. (خطاب به پسرش) گفت: «ای حسن مواظب دشمنت باش! شکمش را سیر کن و بندش را محکم. پس اگر مردم او را به من ملحق کن تا نزد پروردگارم با او مجادله کنم و اگر زنده ماندم یا می بخشم یا قصاص می کنم.» علی، علیه السلام، دو روز زنده بود و در شب جمعه نخستین شب دهه آخر ماه رمضان سال 40 در شصت و سه سالگی بدرود زندگی گفت و پسرش حسن، علیه السلام، او را با دست خود غسل داد و بر او نماز خواند و هفت تکبیر گفت: و امام در کوفه در محلی به نام «غری دفن گردید.

با دعای ندبه در پگاه جمعه-7

قسمت هفتم

علی اکبر مهدی پور

در پاسخ به معترضین... آیا دعای ندبه حالت تخدیری دارد؟

دشمنان قسم خورده اسلام می گویند: دعای ندبه حالت تخدیری دارد! آنها می گویند: اسلام مسلمانان را شبهای جمعه در مجالس دعای کمیل و روزهای جمعه در محافل دعای ندبه مشغول می کند، تا در محفلی گرد آمده »یابن الحسن« بگویند، بر سر و صورت خود بزنند و متوجه نشوند که در پیرامون آنها چه می گذرد!

این تهمتهای ناروا از سوی مارکسیستها مطرح گردید و توسّط فریب خوردگان مکتب آنها در میان پیروان ادیان آسمانی نیز منتشر شد.

کارل مارکس با پخش جمله معروف خود: »دین افیون ملتهاست« همه ادیان الهی را زیر سؤال برد. او می گفت: ادیان در خدمت زورمداران است، به مردم توصیه می کرد که در برابر هیئت حاکمه تسلیم شوند، هرگز در صدد عصیان و مخالفت بر نیایند، و اگر از سوی آنها دچار مشکل شدند، صبر و شکیبایی را پیشه خود سازند تا پاداشهای اخروی در انتظار آنها باشد.

اگر این تعبیر در مورد کلیسا و تعالیم انحرافی ارباب کلیسا گفته شود، عینیّت پیدا می کند، زیرا در اناجیل تحریف شده آمده است:

با شریر مقاومت نکن، بلکه هر که به رخساره راست تو طپانچه زند، دیگری را نیز به سوی او بگردان. و اگر کسی بخواهد با تو دعوا کند و قبای ترا بگیرد، عبای خود را نیز به او واگذار. و هر کس ترا برای یک میل مجبور سازد، دو میل همراه او برو.

⁽¹⁾ولی این تهمتها با توجه به روح سلحشوری اسلام، نمی تواند چهره درخشان اسلام را زیر سؤال ببرد. اسلامی که پیکار در راه خدا را یکی از فریضه های اصلی خود قرار داده، فرار از میدان کارزار را از گناهان بزرگ شمرده، به کسانی که قدرت مهاجرت داشتند و مهاجرت نکرده، زیر یوغ ستمگران زندگی کرده، زیر بار ستم رفته اند، وعده آتش داده است و کسی را که در راه دفاع از مال⁽²⁾السیدابن الطاووس، الأمان من أخطار الأسفار، ص19.⁽³⁾خود کشته شود شهید دانسته، اعلام می فرماید: »من قتل دون ماله فهو شهید« هرگز چنین آئینی به افیون⁽⁴⁾بودن متهم نمی شود. با توجه به آیات جهاد در قرآن کریم، نکات برجسته موجود در خطبه های رسول اکرم، صلّی اللَّه علیه وآله، خطبه های امیرمؤمنان، علیه السلام، خطبه های امام حسین، علیه السلام، و کلمات درربار دیگر معصومین، علیهم السلام، درباره جهاد با دشمن، پاداش شهید و کیفر تخلّف از جهاد و فرار از جبهه جنگ، هر کس آئین مقدّس اسلام را به افیون ملّتها بودن متهم کند، خود رسوا می شود و هرگز نمی تواند چهره تابناک اسلام را زیر سؤال ببرد.

اما در مورد دعای ندبه، که یکی از پرشورترین، حماسه آفرین ترین و هیجان انگیزترین دعاهای اسلامی است، چنین تهمت ناروایی کارگر نمی شود.

در این دعا پس از یک ارزیابی جالب و بحث طولانی از پیامدهای جنگهای بدر، حنین، خیبر، جمل، صفّین و نهروان، مظاهر مظلومیّتهای خاندان عصمت و طهارت را بازگو کرده، فریاد برمی آورد:

کجاست ویرانگر کاخهای ظلم و استبداد؟

کجاست در هم شکننده قدرتهای اهریمنی تجاوزگران؟

آنگاه کلمه »أیْنَ؛ کجاست؟« 38 بار تکرار شده، و در هر فرازی از فرازهای سی و هشتگانه یکی از ویژگیهای آن منتقم خونهای به ناحق ریخته شده در طول تاریخ بیان شده است.

چقدر دور از انصاف و جوانمردی است که این دعا را با این مضامین حماسه آفرین و شورانگیز، موجب تخدیر و افیون توده ها معرّفی کنند!

چقدر زیبا و بجاست که شبهای جمعه به دعای کمیل اختصاص یافته و صبحهای جمعه به دعای ندبه؛ که شب جمعه، شب رحمت، شب استغفار، شب توبه و انابه است و دعای کمیل زیباترین واژه های مناجات و استغفار برخاسته از سویدای دل و اعماق روح انسانف اصلاح طلب را به تصویر می کشد، و روز جمعه که روز موعود، روز انتظار، روز بسیج همگانی منتظران و روز فراخوانی شیفتگان است، با تعبیرهای شفّاف، هیجان انگیز، آگاهی بخش، حرکت آفرین، الهام بخش؛ و مشحون از نکات برجسته سیاسی و عقیدتی، آغاز شود و در طول ساعات روز لحظه به لحظه بر تحرّک و پویایی نشأت گرفته از این دعای پر احساس افزوده شود.

× × ×

آیا دعای ندبه بدعت است؟

معترض می گوید: دعای ندبه بدعت است؛ زیرا بدعت به اعمال و عقایدی گفته می شود که در اسلام نبوده و بعد از عهد پیامبر و امامان پیدا شده و به ایشان نسبت داده می شود، مانند همین دعای ندبه، که در زمان رسول اکرم و ائمّه هدی، علیهم السلام، نبوده، و هیچکس در آن زمان این دعا را نخوانده و در هیچ مدرکی ذکری از آن نشده است.

بدعت به معنای وارد کردن چیزی در برنامه های دینی است که از پیامبر اکرم و ائمّه هدی، علیهم السلام، چیزی به طور خاص کلامی درباره آن نرسیده باشد و عمومات نیز شامل آن نباشد.

برخی از گروههای منحرف معنای بدعت را بسیار توسعه داده اند و بسیاری از مصادیق سنّت را بدعت نامیده اند، مثلاً وهّابیان زیارت اهل قبور، گریه در سوگ عزیزان، تعمیر قبر، ساختن گنبد و بارگاه برفراز قبور اولیای الهی، تأسیس مجالس سوگواری و مانند آنها را بدعت شمرده اند، در حالی که هر یک از آنها با دلایل معتبر و اسناد مورد اعتماد از شخص رسول اکرم، صلّی اللَّه علیه وآله، رسیده و عمومات شرع نیز شامل آنها شود و در کتابهای مربوطه بتفصیل در مورد آنها بحث شده است.

امّا در مورد دعای ندبه: اوّلاً: بالخصوص از معصوم، علیه السلام، شرف صدور یافته، چنانکه در قسمتهای پیشین بتفصیل بازگو نمودیم.

ثانیاً: اگر دلیل خاصّی هم نداشتیم عمومات شامل آن می شد؛ زیرا متن آن حمد و ثنای پروردگار، درود و تحیّت بر رسول گرامی و اهل بیت عصمت و طهارت و ذکر فضائل و مناقب اهل بیت، علیهم السلام، است، که همه از نظر شرع مقدّس مطلوب است و عمومات فراوانی داریم که به آنها امر نموده، همگان را به انجام دادن آنها ترغیب و تشویق نموده است.

ثالثاً: اگر فرضاً کسی این متن را با این خصوصیّات خودش انشا می کرد، باز هم اشکالی نداشت؛ زیرا انشای خطبه، قصیده، دعا، مناجات و هر متن دیگری که شامل مطالب درست و صحیح اعتقادی باشد، شرعاً مانعی ندارد، چنانکه در روایات متعدّد از امام صادق، علیه السلام، روایت شده است که فرمود:

إنّ أفضل الدّعاء ماجری علی لسانک.

بهترین دعاها آن دعایی است که بر زبانت جاری شود.(4)

چیزی که هست این است که اگر کسی دعایی را انشا کند، حق ندارد آن را به معصوم نسبت دهد و نمی تواند به استحباب خواندن آن در زمان یا مکان خاصّی فتوا دهد. و اگر دعایی از معصوم رسیده، نمی تواند در آن تصرّف کند و چیزی را بر آن بیفزاید. و لذا علمای بزرگوار و محدّثان عالیمقدار در کتب ادعیه و زیارات تلاش فراوان کرده اند که نسخه بدلها را ثبت کنند تا اختلافات موجود در نسخه های خطّی از بین نرود، و نسلهای بعدی بتوانند با تلاش و کنکاش بیشتر متن مورد اعتمادتری را به دست آورند.

از این رهگذر اگر مفاتیح الجنان را مورد دقت و بررسی قرار دهید، ملاحظه خواهید نمود که در هر صفحه از صفحات آن چندین نسخه بدل در کنار آن ثبت شده، تا راه رسیدن به متن صحیح و عبارت مأثور از بین نرود.

محدّث قمی پس از زیارت وارث، بحث مفصّلی کرده که در کتابی یک جمله بر متن زیارت وارث افزوده شده و بشدّت از آن نهی کرده و هشدار داده است.⁽¹⁾

محدّث نوری کتاب مستقلّی در این رابطه تألیف کرده، همه طبقات را عموماً و اهل منبر را خصوصاً از کم و زیاد کردن کلمات مأثور از معصوم، علیه السلام، برحذر داشته است.⁽²⁾

× × ×

آیا دعای ندبه با عقل منافات دارد؟

معترض می گوید: این دعا را در هزاران مکان، از مساجد، تکایا، مشاهد مشرّفه، اماکن متبرّکه و منازل شخصی، به صورت فردی و دسته جمعی می خوانند، آیا امام زمان، علیه السلام، در همه آنها حاضر و ناظر است؟

سپس اضافه می کند: در کتاب »کافی«، باب زیارة النّبی، صلّی اللَّه علیه وآله، منقول است که رسول خدا فرمود:

من سلام امّتم را از راه دور نمی شنوم، بلکه ملائکه الهی به من می رسانند!

در پاسخ باید عرض کنم:

اوّلاً: جناب معترض حدیث وارد در کتاب شریف »کافی« را تحریف کرده است، در کافی دو حدیث در این رابطه هست که متن آنها را در زیر می آوریم:

1- امام صادق، علیه السلام، خطاب به اصحاب خود فرمود:

مرّوا بالمدینة فسلّموا علی رسول اللَّه، صلّی اللَّه علیه وآله، من قریب، و إن کانت الصّلاة تبلغه من بعید.

مسیر خود را از مدینه قرار دهید و به رسول اکرم، صلّی اللَّه علیه وآله، از نزدیک سلام کنید، اگر چه از دور هم درود و تحیّت به آن حضرت می رسد.⁽³⁾

2- و در حدیث دیگری فرمود:

صلّوا إلی جانب قبر النّبی، صلّی اللَّه علیه وآله، و إن کانت صلاة المؤمنین تبلغه أینما کانوا.

در کنار قبر پیامبر، صلّی اللَّه علیه وآله، صلوات و سلام بفرستید، اگر چه مؤمنان در هر کجا باشند، صلوات و سلامشان به آن حضرت می رسد.⁽¹⁾

برخلاف نقل معترض، هر دو حدیث شریف دلالت می کنند براین که در هر نقطه عالم به حضرت رسول اکرم، صلّی اللَّه علیه وآله، عرض ادب شود، به آن حضرت می رسد، اگر چه شایسته آن است که مؤمنان رحل سفر بربندند و به سرزمین مدینه شرفیاب شوند و از نزدیک عرض ادب نمایند.

ثانیاً: مطابق احادیث فراوان همه دنیا در مقابل امام، علیه السلام، همانند کفف دست اوست و چیزی در شرق و غرب جهان نیست که از امام پوشیده باشد، چنانکه امام صادق، علیه السلام، در این رابطه می فرماید:

إنّ الدّنیا لتمثّل الامام فی مثل فلقة الجوز، فلا یعزب منها شی ء، و إنّه لیتناولها من اطرافها، کما یتناول أحدکم من فوق مائدته مایشاء.

همه دنیا در برابر امام، علیه السلام، همانند یک قطعه گردو جلوه می کند، چیزی از آن از امام پوشیده نمی باشد، و امام در هر گوشه آن هرگونه بخواهد، تصرّف می کند، چنانکه یکی از شما آنچه را بخواهد از روی سفره خود برمی دارد.⁽²⁾

و در حدیث دیگری فرمود:

إنّه إذا تناهت الأمور إلی صاحب هذا الأمر رفع اللَّه تبارک و تعالی له کلّ منخفض من الأرض، و خفض له کلّ مرتفع، حتی تکون الدّنیا عنده بمنزلة راحته، فایکّم لو کانت فی راحته شعرة لم یبصرها.

هنگامی که امر امامت به صاحب این امر منتهی شود، خداوند همه نقاط پست زمین را برای او مرتفع سازد و همه نقاط مرتفع جهان را برای او هموار نماید، تا همه کره زمین در برابر او همانند کفف دست او شود. پس اگر یکی از شما مویی در کف دستش باشد، مگر ممکن است که از دیدن آن ناتوان باشد؟!⁽¹⁾

من نمی دانم امام، علیه السلام، سعه علم و احاطه علمی حضرت بقیّةاللَّه، ارواحنافداه، را با چه بیانی تشریح کند، تا جناب معترض بفهمد که وجود مقدّس حضرت بقیّةاللَّه همه مجالس دعای ندبه را در اقطار و اکناف جهان می بیند و بانگهای یا ابن الحسن آنها را می شنود و از مقدار اخلاص هر یک از شرکت کننده ها آگاه است و انگیزه حضور فرد فرد آنان را می داند و به هر یک از آنها به مقدار اخلاص و معرفتش عنایت می کند.

مگر آقای معترض آیه شریفه:

و قل اعملوا فسیری اللَّه عملکم و رسوله و المؤمنون.

بگو: شما عمل کنید، که خداوند اعمال شما را می بیند، پیامبرش و مؤمنان نیز.⁽²⁾

نخوانده و به عرض اعمال معتقد نیست و نمی داند که براساس روایات فراوان منظور از مؤمنان در این آیه شریفه، پیشوایان معصوم، علیهم السلام، می باشند.⁽³⁾

مگر او آیات مربوط به گواه بودن رسول اکرم و امامان معصوم را در قرآن کریم نخوانده و نمی داند که⁽⁴⁾السید ابن الطاووس، مصباح الزّائر، ص423؛ العلاّمة المجلسی، بحارالأنوار، ج102، ص87.⁽⁵⁾منظور از گواهان امامان معصوم هستند؟ مگر ممکن است که پیامبر⁽⁶⁾اکرم، صلّی اللَّه علیه وآله، و امامان معصوم، علیهم السلام، به چیزی که ندیده اند گواهی بدهند؟!

در جایی که رسول گرامی در مورد مردگان معمولی می فرماید:

حتّی إنّه لیسمع قرع نعالهم.

مردگان صدای کفش رهگذرها را می شنوند.⁽¹⁾

او چگونه به خود جرأت می دهد و می گوید: رسول اکرم صلوات و سلام مردمی را که از دور به او سلام می کنند نمی شنود!!

چقدر حماقت لازم است که انسان تصوّر کند که هر روز بیش از یک میلیارد مسلمان در اقطار و اکناف جهان در سلام نمازهای واجب و مستحب خود بگویند:

السّلام علیک ایّها النّبی و رحمةاللَّه و برکاته.

و رسول گرامی، صلّی اللَّه علیه وآله، هیچیک از سلامها را نشنود و همه مسلمانان این سلام را که براساس فرمان الهی انجام می دهند، به صورت لغو و عبث انجام داده باشند!

اوامری که برای زیارت رسول اکرم، صلّی اللَّه علیه وآله، از راه دور رسیده، و متن بسیار طولانی زیارتنامه پیامبر اکرم از راه دور، که از امام صادق، علیه السلام، رسیده⁽²⁾آیا - نعوذ باللَّه - همه اش بیهوده است؟

این همه روایات از ائمّه، علیهم السلام، در مورد کسی که راهش دور باشد؟ و قدرت تشرّف به زیارت حضرت سیّدالشهداء، علیه السلام، را نداشته باشد، که به صحرا و یا پشت بام رفته به سوی کربلا توجّه نموده، آن حضرت را از راه دور زیارت کند آیا همه اش لغو⁽³⁾و بیهوده است؟

کسانی که در این مسائل شک و تردید دارند و اهل عناد نیستند، باید یک دوره درس امام شناسی بخوانند و اعتقادشان را در مورد امام زمانشان تصحیح نمایند، تا مشمول این حدیث شریف نباشد:

من مات و لم یعرف امام زمانه، مات میتة جاهلیّة.

هر کس در حالی که امام زمانش را نمی شناسد از دنیا برود، به مرگ جاهلی از دنیا رفته است.⁽¹⁾

که خسران بزرگی است و هرگز قابل جبران نیست.

ثالثاً: شرط دعای ندبه، حضور حضرت ولی عصر، ارواحنافداه، در مجالس دعای ندبه نیست، کسی که می گوید باید امام عصر در این مجالس حضور پیدا کند و گرنه خواندن دعای ندبه برخلاف عقل است، مثل این است که بگوید چون میلیونها مسلمان در نمازهای خود می گویند: »السّلام علیک ایّها النّبی و رحمة اللَّه و برکاته« پس باید پیامبر اکرم در یک لحظه در میلیونها نقطه حضور پیدا کند و آن غیر ممکن است، پس این نمازها غیر معقول است!

رابعاً: در خود دعای ندبه می خوانیم:

بنفسی أنت من مغیّب لم یخل منّا.

جانم به فدای تو غایب از نظر، که هرگز مجالس ما از تو خالی نیست.

روی این بیان و مطابق اعتقاد ضروری ما، همیشه و در همه جا در تحت نظارت، عنایت و رعایت حجّت خدا هستیم و چیزی از ما بر آن حضرت پوشیده نیست و همواره و در همه حال، سعه علمی آن حضرت ما را در بر دارد. و این مقدار برای معقول بودن دعای ندبه و صحیح بودن خطابهای »یابن الحسن« کافی است و اگر فرشته هایی برای ابلاغ سلام به پیشگاه رسول گرامی اسلام یا امامان نور تعیین شده اند، جهت تشریفاتی دارند و همانند تعیین فرشتگان برای ثبت اعمال بندگان می باشند، در حالی که خداوند متعال از همه اعمال آشکار و نهان بندگان آگاه می باشد.

× × ×

آیا دعای ندبه با اعتقاد به امامت دوازده امام ناسازگار است؟

در روزهایی که بازار حمله بر دعای ندبه داغ بود، یکی از نویسندگان معروف نوشت: »مطالعه دقیق متن دعای ندبه، که از ائمّه ما به تصریح و ترتیب نام نمی برد و پس از حضرت امیر، علیه السلام، که بتفصیل از مناقب و فضائل وی سخن می گوید، ناگهان و بی واسطه به امام غایب خطاب می کند، باز این سؤال بیشتر در ذهن مطرح می شود«.⁽¹⁾

نویسنده یاد شده، از به کار رفتن واژه هایی چون: »رضوی« و »ذی طفوی« در دعای ندبه، چنین استنباط کرده که دعای ندبه از عقاید کیسانیه نشأت گرفته و مخاطب دعای ندبه را شخصی غیر از مهدی منتظر، ارواحنافداه، تصوّر کرده است، آنگاه فراز بالا را شاهد دیگری بر مدّعای خود پنداشته است.

ما پاسخ روشن این مطلب را در ذیل پرسش چهارم بتفصیل بیان کردیم، دیگر نیازی به تکرار نمی بینیم.

× × ×

آیا معقول است که دعای ندبه از معصوم صادر شود؟

معترض می گوید: هرگز ممکن نیست که دعای ندبه از یکی از امامان معصوم صادر شود؛ زیرا اوّلاً: حضرت مهدی، علیه السلام، در آن زمان هنوز متولّد نشده بود، امامی که از نیروی کامل عقل برخوردار است، چگونه ممکن است چنین فردی را مورد خطاب قرار دهد و در فراقش اشک بریزد؟

ثانیاً: پرسش از جایگاه او با تعبیر »لیت شعری...« با موقعیّت امام معصوم سازگار نیست.

در مورد پرسش اوّل در قسمتهای پیشین بتفصیل سخن گفتیم، و فرازهایی از امامان معصوم، از جمله از حضرت صادق، علیه السلام، نقل کردیم، که بیش از یک قرن، پیش از تولّد آن حضرت، او را مخاطب قرار داده می فرماید:

سیّدی! غیبتک نفت رقادی وضیّقت علیّ مهادی، و ابتزّت منّی راحة فؤادی.

ای سیّد و سرور من، غیبت تو خواب را از دیدگانم ربوده، عرصه را بر من تنگ نموده، آسایش و آرامش را از من سلب کرده است.⁽¹⁾

روی این بیان اگر شخص مورد نظر یک فرد معمولی نباشد، بلکه گل سر سبد جهان آفرینش باشد، شایسته است که قرنها پیش از ولادتش، مورد خطاب و ندبه افراد عاقل و معصوم قرار بگیرد.

و این معنی به حضرت بقیّةاللَّه، ارواحنافداه، اختصاص ندارد، بلکه در مورد جدّ بزرگوارش سالار شهیدان حضرت اباعبداللَّه الحسین، علیه السلام، نیز واقع گردیده و همه سفیران الهی از حضرت آدم، علیه السلام، تا حضرت خاتم، صلّی اللَّه علیه وآله، در مصائب آن حضرت اشک حسرت ریخته اند. ⁽²⁾

روی این بیان مخاطب قرار دادن کسی که هنوز به دنیا نیامده و گریه کردن و ندبه نمودن در فراق و یا بر مصائب او، با عقل سلیم هیچ منافاتی ندارد، اگر چه بیمار دلان آن را با ذوق خود سازگار نیابند.

امّا در مورد قسمت دوم معروض می داریم که جمله »لیت شعری« به عنوان پرسش حقیقی نیست، بلکه یک جمله ظریف ادبی است که نقاط ظریف ادبی فراوانی را در بر دارد و نظیر همین عبارت، در زیارتنامه ای که سیّد ابن طاووس و علاّمه مجلسی برای حضرت بقیّةاللَّه، ارواحنافداه، نقل کرده اند، آمده است:

لیت شعری أین استقرّت بک النّوی.

ای کاش می دانستم در کجا رحل اقامت افکنده ای؟(22)

روی این بیان این تعبیر به دعای ندبه اختصاص ندارد و در زیارتنامه سرداب مقدّس نیز آمده است و چنین پرسشی با مقام عصمت و امامت منافات ندارد.

× × ×

آیا فرازهایی از دعای ندبه با قرآن ناسازگار است؟

معترض می گوید: برخی از فرازهای دعای ندبه با قرآن کریم ناسازگار است:

1- این جمله دعای ندبه که می گوید:

و سألک لسان صدق فی الآخرین فأجبته وجعلت ذلک علیّاً.

[حضرت ابراهیم، علیه السلام] از تو زبان راستی در میان آیندگان خواست، پس تو آن را اجابت کردی و او را »علی« قرار دادی.

افترا به قرآن و حضرت ابراهیم است؛ زیرا منظور از »لسان صدق« در قرآن کریم، نام نیک است نه حضرت علی، علیه السلام.

در پاسخ باید عرض کنیم که این مطلب در ضمن دو آیه از دو سوره، در قرآن کریم آمده است:

و اجعل لی لسان صدق فی الآخرین.

برای من در میان آیندگان زبان راستی قرار بده.⁽¹⁾علیّ بن ابراهیم، تفسیر القمّی، ج2، ص51.⁽²⁾

و وهبنا لهم من رحمتنا و جعلنا لهم لسان صدق علیّاً.

از رحمت خود آنها را بهره مند ساختیم و برای آنها »علی« را زبان راست قرار دادیم.⁽³⁾

روی این بیان، فراز یاد شده از دعای ندبه، که ناظر به دو آیه از قرآن کریم و اقتباس بسیار نیکویی از آن است، نه تنها افترا نیست، بلکه خواسته او که در قرآن به تعبیر »لسان صدق« بیان شده، در دعا نیز به همان تعبیر آمده، و اجابت پروردگار که به تعبیر »علیّاً« در قرآن بیان شده، در دعا نیز به همان تعبیر آمده است.

با توجّه به روایات فراوانی که از امامان نور در تفسیر این دو آیه شریفه وارد شده، منظور از واژه »علیّاً« در آیه شریفه حضرت علی، علیه السلام، است. و اینک به برخی از روایات اشاره می کنیم:

خداوند ترا توفیق دهد و ترا بیامرزد، منظور از آن امیرمؤمنان علی، علیه السلام، است.⁽²⁾

روی این بیان براساس روایات فراوانی که به تعدادی از آنها اشاره کردیم، منظور از »علیّاً« در آیه شریفه »و جعلنا لهم لسان صدق علیّاً«⁽⁶⁾امیرمؤمنان، علیه السلام، است. پس اگر در دعای شریف ندبه »لسان صدق« به وجود مقدّس امیرمؤمنان، علیه السلام، تفسیر شود، دقیقاً مطابق با واقع است و هیچگونه تهمت و افترایی در کار نیست. در حالی که در دعای ندبه تصریح به آن حضرت نشده است، بلکه همانند آیه شریفه »و جعلتَ ذلک علیّاً« آمده است. پس اگر منظور از »علیّاً« در قرآن حضرت علی، علیه السلام، باشد، در اینجا نیز منظور آن حضرت است، و اگر در قرآن به معنای لغوی به کار رفته باشد، در اینجا نیز همان منظور خواهد بود.

در پایان این بخش اضافه می کنیم که تفسیر »علیّاً« در این آیه شریفه به حضرت علی، علیه السلام، به احادیث شیعه اختصاص ندارد، بلکه علاّمه بحرانی از طریق عامّه نیز روایت کرده که منظور از »لسان صدق« در این آیه شریفه، حضرت علی، علیه السلام، است.⁽⁷⁾

جالبتر این که حافظ حسکانی نیز در ذ

مدعیان مهدویت در نهضت های سیاسی - اجتماعی

محمدحسن رجبی

به اعتقاد شیعیان و اغلب دانشمندان و علمای اهل سنت و نیز بر اساس واقعیت تاریخی، پس از رحلت پیامبر اسلام، صلّی اللَّه علیه وآله، و بویژه پس از شهادت مولای متقیان امیر مؤمنان، علیه السلام، اسلام از مسیر اصلی و مستقیم خود خارج شد و تعصبات نژادی و اشرافیت ایرانی و رومی، دربار خلفای مسلمان را فراگرفت و روز به روز جامعه اسلامی از شعائر اسلامی فاصله گرفت و عدالت اجتماعی رخت بربست و تفاخرات قومی و مذهبی به دنبال آن تبعیض های اجتماعی، سراسر جامعه اسلامی را فراگرفت.

رهایی از ظلم و جور حکام ستمگر بظاهر مسلمان و بازگشت به دوران بی آلایش و معنوی و مساوات اسلامی صدر اسلام، آرمان همه دردمندان مسلمان از عالم و عامی بود، اما واقعیت آن بود که پیامبر، صلّی اللَّه علیه وآله، رحلت کرده بود و جامعه اسلامی به دلیل سالها و قرنها دوری از زمان رسول اکرم، صلّی اللَّه علیه وآله، احیای آن دوران محال می نمود، ولی خاطره دوران کوتاه و طلایی صدر اسلام، آرمان اجتماعی همه مصلحان و رهبران نهضت های سیاسی - اجتماعی در جهان اسلام بوده است.

در این میان، شیعیان به دلیل اعتقاد به ظهور امام دوازدهم، حضرت مهدی، عجّل اللَّه تعالی فرجه، که از نسل پاک پیامبر و منجی دین و آیین اوست، این آرمان را نه یک رؤیا، بل واقعیت می دانسته و دوران سیاه ظلم و شقاوت ستمگران را ناپایدار و زودگذر می پنداشته و با امید به ظهور آن امام همام و پیروزی وی بر ظالمان، در انتظار گرفتن انتقام مظلومیت خود و همنوعان خویش، آرزوی »فرج« می کردند و آلام خود را تسکین می دادند.

انتظار در تاریخ شیعه و اسلام، صفور و جلوه های گوناگونی داشته که در این مقال به اجمال اشاره می شود:

1- انتظار توأم با صبر

پس از حملات ویرانگرانه و وحشیانه کافران مغول به ایران، و حاکمیت یافتن آنان به جان و مال و ناموس مردم، شیعیان نشانه های ظهور را نزدیک می دیدند. یاقوت حموی، مورخ معروف قرن هفتم می نویسد که در سالهای نخست حمله مغول، در شهر کاشان - از کانون های عمده تشیع در ایران - مردم شهر، هر روز هنگام سپیده دم، از دروازه خارج می شدند و اسب زین کرده ای را با خود می بردند تا حضرت مهدی، علیه السلام، در صورت ظهور بر آن اسب سوار شود.⁽¹⁾

در زمان فرمانروایی سربداران نیز نظیر همین عمل در شهر سبزوار - که یکی از مراکز تشیع شمرده می شد - معمول بوده است و به طوری که میرخواند در روضةالصفا می نویسد:

هر بامداد و شب، به انتظار صاحب الزمان، علیه السلام، اسب کشیدندی.

حسام الدین محمدبن حسام کوهستانی که روستایی شاعرپیشه بود و دیرتر از عصر یاد شده می زیست و در حدود 875 ق. درگذشت، منظومه ای به نام خورشیدنامه، در مدح امیر مؤمنان و امام عصر، علیهماالسلام، تألیف کرده است.⁽²⁾

2- ادعای مهدویت

برخی از آگاهان با اطلاع از نارضایی عمومی جامعه و اعتقاد عموم شیعیان به ظهور امام زمان، علیه السلام، ادعای مهدویت نمودند تا با بسیج عمومی و غلیان احساسات پیروان خود، بساط ظلم و ستم را برچینند. برخی نیز اعتقادات و احساسات پاک مردم را ابزاری برای کسب قدرت خود نمودند.

در سال 665 ق. قیام بزرگ مردم فارس، تحت رهبری شیخ شرف الدین - که خود را مهدی خوانده بود - به وقوع پیوست که بشدّت سرکوب شد. در سال 845 ق. ⁽³⁾نیز قیام مشابهی در خوزستان ایجاد شد که در رأس آن سید محمد مشعشع که از شیعیان افراطی (غالی) بود، قرار داشت. وی خود را »مقدمه« ظهور امام غایب می خواند و پیشگویی می کرد که وی بزودی ظهور خواهد کرد و عدل و داد بر روی زمین برقرار خواهد شد. به گفته یکی از مورخان، حدود 10/000 نفر در زیر لوای او گرد آمدند و در محلی بین حویزه و شوشتر، علم عصیان برافراشتند و امیران و فئودالهای محلی را از میان بردند. قیام آنان موجب نگرانی امرای فارس گردید. از اینرو لشکر فارس به قصد سرکوب وی آمد اما چون پیروان مشعشع، »فدایی« او بودند و مرگ را بر زندگی ترجیح می دادند، مردانه پایداری کردند و لشکر فارس شکست خورد.⁽⁴⁾

گذشته از شیعیان امامیه (اثنی عشریه) و سرزمین ایران، نهضت های سیاسی - اجتماعی متعددی توسط شیعیان غیر امامیه و نیز اهل سنت، بر ضد دولتهای وقت به وقوع پیوست که رهبران آنها، داعیه مهدویت داشته اند که غالباً از پایگاه اجتماعی نیرومند و حمایتهای وسیع مردمی برخوردار شدند که باختصار به آنها اشاره می شود:

1- عبداللَّه بن میمون (م. 251 ق.)، از اعراب خوزستان بود. وی به مقام »داعی« اسماعیلی نایل شد و از طرف امام مستور (امام زمان)، در خوزستان دعوت و تبلیغ می کرد. او ناگزیر پنهان شد و نخست در بصره پناهگاهی جست و سپس به سلامیه (در سوریه) گریخت و در آنجا به تبلیغ پرداخت و مبلغانی به اطراف گسیل کرد. آنان به مردم می گفتند که بزودی امام مستور (صاحب الزمان)، مهدی موعود، ظهور خواهد کرد.

2- در فاصله قرنهای سوم و چهارم هجری در سوریه (شامات)، داعیان اسماعیلی شایعاتی منتشر کردند که مهدی، علیه السلام، ظهور کرده و همان عبیداللَّه، امام اسماعیلی است که نامش تا آن اواخر مستور بوده است. مسلم است که عبیداللَّه خواست از قرمطیان در عراق و سوریه استفاده کرده، قدرت را در دست گیرد. وی در سال 287 ق. در رأس قیام سوریه قرار گرفت و پس از سرکوب قیامش همرزمان و همفکران خود را به دست سرنوشت

خاطره دوران کوتاه و طلایی صدر اسلام، آرمان اجتماعی همه مصلحان و رهبران نهضت های سیاسی - اجتماعی در جهان اسلام بوده است.

سپرد و در میان لعنت و نفرین ایشان به مصر گریخت (289 ق.) و از آنجا راهی مغرب (مراکش) شد.

مدتها بود که در مغرب، وقایع سیاسی بسیار مهمی جریان داشت. در سال 282 ق. از مرکز اسماعیلی سلامیه، مبلّغی جدّی و بلیغ به نام ابوعبداللَّه شیعی - که اصلاً از سرزمین یمن بود - بدانجا گسیل شده بود. وی نخست محتسب بصره بود و پس از آن به اسماعیلیه پیوسته بود. او در تونس از نارضایی بربرها از سیاست داخلی دودمان محلی اغالبه (297-184 ق.) استفاده کرد. بربران در 297 ق. قیام کردند و سلطنت اغالبه را سرنگون ساختند. ابوعبداللَّه در اوایل زمستان 298 ق. در شهر رقاده به سمت امامت و خلافت، اعلام، و امیرالمؤمنین و »مهدی« نامیده شد.

3- در فاصله قرن های سوم و چهارم هجری، رهبران قیامهای قرمطی یعنی حمدان قرمط و عبدان گویا، از طرف رئیس پنهانی فرقه که »صاحب الظهور« نامیده می شده و محل اقامتش مجهول بوده، عمل می کردند. پس از تأسیس دولت قرمطیان در بحرین (286 ق.) که مرکز آن شهر لحسا بوده، ابوسعید حسن الخبابی که گویا از طرف »صاحب الظهور« یا رئیس مخفی فرقه به آنجا گسیل شده بود، در رأس آن قرار گرفت. وی عملاً در حکومت خویش کمال استقلال را داشت.

4- محمد بن عبداللَّه تومرت، معروف به مهدی اهرعی، مکنّی به ابوعبیداللَّه، که اصل او از جبل السوس در انتهای مغرب (مراکش) بود به سرزمینهای شرقی سفر کرد و به عراق رفت و از ابوحامد محمد غزالی و دانشمندان دیگر دانش آموخت و به زهد و پرهیزگاری و تقوا شهرت یافت. سپس به مصر و شمال افریقا رفت و سرانجام در مغرب سکونت گزید و دولت بزرگی در اوایل قرن ششم تأسیس کرد که به دولت عبدالمؤمن شهرت یافت.⁽¹⁾

5- عباس فاطمی که در اواخر سده هفتم هجری در مغرب ظهور کرد و خود را مهدی نامید و هواداران زیادی دور خود جمع کرد و کارش بالا گرفت و شهر مانس را تصرف کرد و بازار شهر را سوزاند و عاملان خود را به اطراف و اکناف فرستاد لکن پیش از آنکه دولتی تشکیل دهد کشته شد و دعوی او پایان یافت.⁽²⁾

6- محمدمهدی سنوسی که در نیمه دوم قرن نوزدهم میلادی / سیزدهم هجری در مغرب ادعای مهدویت کرد. اصل او از جبل سوس بود. پدرش شیخ محمد در ناحیه جغبوب (جربوب)، نزدیک واخه سیوا اقامت داشت و علاوه بر آنجا - که مقر اصلی او بود - نزدیک به 300 زاویه در بلاد مغرب دایر کرده بود که به نشر تعالیم او می پرداختند. وی پیش از وفات خود اشاره کرده بود که مهدی منتظر بزودی ظهور خواهد کرد. و شاید پسرش باشد و ظهور او در آخر قرن سیزدهم خواهد بود. مهدی، مردی خردمند، مقتدر و سخت کوش بود و از کرامات مشهور او خیمه ای جادویی بود که در جنگها همراه می برد و پیروانش معتقد بودند که آن خیمه، هیچگاه از ذخایر و آذوقه تهی نمی شود.

7- محمد احمد سودانی، معروف به مهدی سودانی (1848 - 1885 م. / 1264 - 1292 ق.) از مهمترین و معروفترین مدعیان مهدویت بود. وی از قبیله دناقله بود و در سودان به دنیا آمد. پدرش عبداللَّه نام داشت و به قایق سازی مشغول بود. محمد احمد به تعلیم علوم دینی پرداخت و در ضمن مراتب طریقت را نیز گذراند و با نرمخویی، تیزهوشی و سخنوری خود و از همه مهمتر زهد و تقوای خویش

که زبانزد همگان بود، مردم را به خود جذب کرد. او به امر به معروف و نهی از منکر پرداخت و مردم را به رعایت موازین شرعی دعوت نمود و در سال 1881م./ 1297 ق. که زمینه دعوت خود را مهیا دید ادعای مهدویت کرد و خود را همان مهدی منتظر، علیه السلام، نامید. آنچه موجب دعوی محمد احمد گردید به طور عمده به این شرح است:

الف) انتظار اکثر مسلمانان و از آن جمله مردم سودان برای ظهور

ب) اعتقاد شیوخ قبایل و فقهای سودان بر اینکه مهدی، علیه السلام، از میان آنان ظهور خواهد کرد و این عقیده خود را به روایاتی از ائمه حدیث (اهل سنت) مستند می کردند؛

ج) دریافت مالیات سنگین از مردم سودان که همراه با فشار، آزار و توهین به مالیات دهندگان بود. حتی از زنان و کودکان سودانی، مالیات گرفته می شد. مردم سودان سالانه سه بار مالیات می پرداختند. یک بار برای فرماندار، یک بار برای قاضی و یک بار برای مأموران مالیات، کشاورزان برای کشت گندم، استفاده از آب نیل و قایقرانی در نیل نیز مالیات می دادند و خانه های کسانی که در پرداخت این مالیات ها تأخیر می کردند سوزانده می شد؛

د) خرید و فروش مردم سودان به عنوان »برده«، تجارت پردرآمدی برای تجار سودانی بود. صدها هزار نفر از جوانان سودانی به عنوان کارگر و خدمتگزار به قیمت نازلی خریداری شده و با قیمت گزافی فروخته می شدند و به کارهای شاق و طاقت فرسا در سرزمینهای دوردست می پرداختند. مأموران دولتی از تجار برده، مالیات گزافی می گرفتند و پس از آنکه تجارت برده منسوخ شد آنان همچنان از تجار مزبور، مالیات مطالبه می کردند. وقتی دعوت محمد احمد سودانی گسترش یافت، تجار ناراضی سودانی دعوت او را لبیک گفته و در تقویت او کوشیدند.

مهدی سودانی چند بار با نیروهای مصری - انگلیسی جنگید و آنان را شکست داد و شهر خارطوم را به تصرف خود درآورد و دولت مستقلی تشکیل داد. مهدی سودانی با قدرت تمام به سازماندهی حکومت خود پرداخت و امور کشور را به سه بخش لشکری، مالی و قضایی تقسیم کرد و فرماندهی لشکر را به خلیفه خود، عبداللَّه تعایشی سپرد. او از طریق اخذ زکوة، فطریه و عشریه کشور را اداره می نمود و در اجرای شریعت سختگیر بود. او پیش از مرگ در 21 ژوئن 1885، عبداللَّه تعایشی را به جانشینی خود برگزید و از همگان خواست تا با او بیعت کنند.⁽¹⁾

8- و بالاخره در ایران نیز در سال 1262 ق. یکی از شاگردان سیدکاظم رشتی به نام سید علی محمد شیرازی خود را نماینده (باب) امام زمان، علیه السلام، دانست و پس از اینکه گروهی به او گرویدند، دعوی مهدویت کرد. علما با ادعای پوچ او مخالفت نمودند. و با فشار آنها در جلسه مناظره شرکت کرد اما از پاسخهای اولیه درماند و پس از آنکه چوب مفصلی خورد توبه کرد و آزاد شد اما بار دیگر دعوتش را ادامه داد و سپس دستگیر و در قلعه چهریق زندانی گردید. پیروانش با حمایت سفرای روسیه و انگلستان در گوشه و کنار کشور شورش ضد دولتی به راه انداختند. اما این شورشها با هوشیاری و مقاومت مردم و همکاری قشون دولتی سرکوب گردید و باب نیز اعدام شد. بدین ترتیب دعوی باب که می رفت تا کشور را به هرج و مرج و دودستگی و نهایتاً تجزیه بکشاند در نطفه خفه گردید.⁽²⁾

حماسه دینی در ادب پارسی-3

سیدعلی کاشفی خوانساری 2. راجی کرمانی

از جمله شاعرانی که پس از باذل به سرودن »حمله حیدری« پرداخت راجی کرمانی بود. حمله حیدری راجی پس از باذل معروفترین حمله حیدری در ایران است.

نام کامل راجی ملابمانعلی کرمانی بود که در شعر به »راجی« (به معنای امیدوار) تخلص می کرد. در مورد زندگی او اطلاعات دقیقی در دسترس نیست. اما در میان مردم افسانه هایی درباره او وجود دارد. می گویند که او »بمانی« نام داشت و از زردشتیان کرمان بود. (او را از مانویان هم دانسته اند که با توجه به زمان زندگی او بعید است که صحیح باشد) نام قبلی او را هم گفته اند. می گویند به بیماری غیر قابل درمانی دچار می شود. روز عاشورا او را که در حال مرگ بوده در مسیر دسته های عزاداری قرار می دهند. او می گرید و بیهوش می شود و در عالم خواب مولا علی، علیه السلام، را می بیند که به وی می فرمایند: »بمان« و همین سبب شفای او می شود. او مسلمان می شود و نام »بمانعلی« را برمی گزیند. همچنین می گویند او جذام داشته و از شهر رانده شده بوده است. در روز عاشورا دسته ای از عزاداران که راهی مسجد صاحب الزمان در دامنه کوههای سیدحسین در اطراف کرمان بوده اند با او برخورد می کنند و ادامه ماجرا همان گونه است که ذکر شد. مهدی قلیخان هدایت که خود در شهرت یافتن کتاب راجی مؤثر بوده گرچه تأکید می کند که او پیشتر زردشتی بوده اما اشاره ای به این معجزه ندارد. او در مجمع الفصحا نوشته است: »راجی کرمانی، اصلش از زردشتیان ایران و ساکن کرمان بوده بواسطه سعادت فطری، ذوق اسلام یافت و به خدمت علما و عرفای کرمان شتافت، بمانعلی نامش دادند و دیده جانش را به نور ولایت شاه اولیا گشادند. طبعش موزون و شایق به مداحی ولیّ حضرت بیچون گردید. غزوات و واقعات حضرت رسول عربی و وحی حقیقی آن حضرت را منظوم کرد...« لغتنامه دهخدا هم با⁽¹⁾استناد به مجمع الفصحا اسلام آوردن او را ناشی از مصاحبت با عرفای کرمان دانسته است. راجی در اشعار خود هیچ جا به زردشتی بودن و یا معجزه مذکور اشاره ای ندارد، فقط جایی خود را از نسل جمشید و کیقباد معرفی می کند:

که از کیست او؟ از که دارد نژاد

بخندید و پاسخ چنین داد، یاد

که این رند نیک اختر نیک پی

نهالی است از باغ جمشید و کی

ولیکن نه جامش از این می پر است

که از دوده کیقباد و کی است

شده در دو گیتی از آن کامیاب

که گردید خاک ره بوتراب

آنچه دیگر درباره زندگی شخصی او نقل شده اشتغال به حرفه شالبافی قبل از شاعری و مسافرتهای متعدد او به عتبات عالیات و مشهد مقدس است.

⁽¹⁾گفته اند که راجی بجز حمله حیدری دیوان اشعاری هم داشته است که حاوی قصاید و غزلیات و سایر انواع شعر بوده و قسمتی از آن را هم شخصی به نام سیدمحمد نور یزدی کتابت کرده بوده و قسمت دیگر به خط خود او بوده است. این دیوان در اواخر قرن سیزده در اختیار نوه دختری راجی که از نانوایان کرمان بوده قرار داشته اما امروز هیچ اثری از آن در دست نیست. البته راجی⁽²⁾خودش اذعان دارد که پیش از شروع این کتاب شاعر حرفه ای نبوده است: سخن گستری داشتم در نهان

ولیکن نبودم سر داستان

البته کتابهای دیگری به نام دیوان راجی شناسایی شده که هیچ کدام متعلق به او نیست. از آن جمله است دیوان راجی که از راجی تبریزی یکی از شاعران اواخر قرن سیزده است که به سال 1293 فوت شده و طبق ثبت الذریعه نسخه ای از آن در سال 1313 ق. چاپ شده است. همچنین کتاب خطی دیگری به نام دیوان راجی در کتابخانه مسجد گوهرشاد وجود دارد که به سال 1303 ق. سروده شده بود و بیشتر مدح شیخ احمد احسایی و سیدکاظم رشتی و دیگر پیشوایان شیخیه بوده است.

راجی حمله حیدری را به تقلید از شاهنامه فردوسی و حمله باذل سرود. البته تا آنجا که حقیر جستجو کردم او هیچ اشاره ای به نام باذل و دیگر سرایندگان حمله حیدری پیش از خودش نکرده است. تاریخ آغاز به سرایش حمله حیدری 1220 ق. بوده است.

ز تاریخ هجرت هزار و دویست

چو بگذشت از سال و افزود بیست

به تاریخش از عقل شد جستجو

به تاریخ او گفت تاریخ گو

به تاریخش از خضر جستم نشان

به تاریخیم گفت و تاریخ دان

راجی تا زمان مرگ خود به سرودن حمله حیدری مشغول بوده است. منزوی در جلد چهارم فهرست نسخه ها مرگ راجی را بین 1237 تا 1241 ق. دانسته است و در دائرةالمعارف تشیع جلد ششم آمده که او تا حدود سال 1240 ق. زنده بوده است. به این ترتیب حمله⁽¹⁾حیدری راجی تماماً در دوره فتحعلیشاه سروده شده است. بعید نیست که جنگ اول ایران و روسیه و احساسات سلحشورانه عمومی هم در این کتاب دخیل افتاده باشد.

منظومه حمله حیدری در قالب مثنوی و در بحر متقارب مثمن مقصور (محذوف) سروده شده است. اگر حمله حیدری باذل بیشتر همراه با وقایع مربوط به پیامبر، صلّی اللَّه علیه وآله، پیش می رود حمله حیدری راجی بیشتر متوجه ماجراهای علی، علیه السلام، است. کتاب راجی برخلاف منظومه باذل که با مبعث پیامبر آغاز می شود تا تولد امیرالمؤمنین، علیه السلام، آغاز می شود و به شرح اتفاقات مختلف می پردازد. او با ستایش خداوندی آغاز می کند و پس از ساقی نامه ای به ترتیب به گفتگوی رسول خدا، صلّی اللَّه علیه وآله، با فاطمه بنت اسد، سلام اللَّه علیها، مدح مادر مولا، وصف اعجاز امیرالمؤمنین، تولد مولا در بیت اللَّه، آوردن مهد امیر، علیه السلام، به خانه کعبه و سرنگون شدن بتها و... می پردازد. همچنین ماجرای ازدواج پیامبر به تفصیل آمده است. کتاب همراه با تاریخ اسلام پیش می رود به طور مفصل به بعثت، شعب ابی طالب، معراج، هجرت، ازدواج مولا، علیه السلام، و حضرت زهرا، علیهاالسلام، جنگ بدر، جنگ احد، احزاب، خیبر، فتح حرم، موته، مباهله، حدیث کسا، حجةالوداع و غدیرخم و رحلت پیامبر، صلّی اللَّه علیه وآله، می پردازد. او پس از رحلت پیامبر با یک پرسش تاریخی ادامه ماجرا را از به خلافت رسیدن مولا، علیه السلام، پی می گیرد و پس از ذکر به مسند نشستن مولا به جنگ جمل و جنگ صفین می پردازد. در این کتاب اشاره ای به وقایع پس از حکمیت، جنگ نهروان و شهادت مولا نشده است. گفتنی است شاعر در جای جای کتاب در هنگامی به شرح غزوات می پردازد به مناسبتهای مختلف گریزهای طولانی به واقعه کربلا دارد و مثلاً به طور کامل به شرح داستان قاسم ابن الحسن، علیه السلام، داستان بی بی شهربانو، شهادت امام حسین، علیه السلام، و اسارت حضرت زین العابدین، علیه السلام، پرداخته است. ظاهراً اصل این کتاب شامل چند کتاب پراکنده به شرح زیر بوده است: مقدمه تولد حضرت امیر، کتاب اول واقعه بدر کبری، کتاب دوم داستان غزوه احد، کتاب سوم غزوه احزاب، کتاب چهارم غزوه خیبر، کتاب پنجم غزوه فتح حرم، کتاب ششم داستان حجةالوداع، کتاب هفتم بر مسند خلافت استقرار یافتن امیرالمؤمنین به همین دلیل است

که هر کتاب ساقی نامه ها، مدایح و شرح حال مستقل دارد. هدایت نیز به این نکته اشارت دارد: »... چون درگذشت و نواب شاهزاده شجاع السلطنه میرزا به ایالت کرمان رسید، وقتی به حسب تقدیر به خدمتی، فقیر، بدان ولایت افتاد و اشعار او را شنید و به جمع آن ترغیب کرد. مولانا محمد هاشم بن ملالطفعلی که در خدمت شاهزاده وکیل وظایف علما بود در این باب اهتمامی کرد، میرزا مظهر کرمانی متصدی جمع و ترتیب آن متفرقات شد و در این دولت ابدمدت [منظور حکومت ناصرالدین شاه] آن مثنوی را به قالب طبع درآوردند و تعدد یافت...« در دائرةالمعارف تشیع هم آمده که راجی پیش از نظم نهایی کتاب درگذشت.

حمله حیدری راجی حدود 30000 بیت است (هدایت به اشتباه آن را 20000 دانسته است) و حجم آن⁽¹⁾بیش از کتاب باذل است. این منظومه چنین آغاز می شود:

به نام خداوند دانای فرد

که از خاک آدم پدیدار کرد

ز صلصال ناچیز آدم کند

به بزم قبولش مکرم کند

یکی گوهر تابناک آورد

که از نور او آب و خاک آورد

ابیات پایانی کتاب هم چنین است:

چه گویم ز کار سپهر بلند

که رازش ندانست هیچ ارجمند

مر او را ز هرگونه ای کجرویست

در این پرده هرگونه جادوگریست

به داور همه قهر و کین آورد

فسون با جهان آفرین آورد

ندانم از این گردش روزگار

ز کردار وارون ناپایدار

او مکرر تخلص خود را ذکر کرده است:

که راجی که مدحتگری کار اوست

ثنا و ستایش سزاوار اوست

و یا: