مشخصات کتاب

سرشناسه : مهدوی راد، محمدعلی عنوان و نام پدیدآور : با کاروان عشق : گزارشی از فعالیتهای بعثه مقام معظم رهبری در سازمان حج و زیارت در سال ۱۳۷۲/ نویسندگان محمد علی مهدوی راد٬ رسول جعفریان؛ [برای] حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت

مشخصات نشر : تهران: نشر مشعر ۱۳۷۲.

مشخصات ظاهری : ۴۳۴، [۳۵] ص.: مصور (رنگی)، نمودار (رنگی)، جدول.

وضعیت فهرست نویسی : برون سپاری.

موضوع : حج

شناسه افزوده : جعفریان رسول ۱۳۴۳ -

شناسه افزوده : حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت

رده بندی کنگره : BP۱۸۸/۸/م۸۸۷ب۲ ۱۳۷۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۵۷

شماره کتابشناسی ملی : ۲۰۳۵۶۵۰

اشاره

پیشگفتار

حج 72 با مسائلی که رخ داد، و رویدادهایی که به وقوع پیوست، حجی با شکوه، پرتحرّک و سرشار از خاطره بود.

حج بزرگترین و شکوهمندترین و گسترده ترین گردهمایی مؤمنان و مسلمانان با دیدگاهها، اندیشه ها، روشها و منشهای مختلف است. آگاهی از چگونگی حج گزاریها، اطلاع از چه سانی جاریهای این کنگره سترگ سودمند است و ارجمند؛ و ثبت و ضبط رویدادها و حادثه ها و رویارویی های گونه گون فرهنگی، اجتماعی و سیاسی برای آیندگان چونان دستمایه های زرّینی خواهد بود که آنان را به چگونگی برگزاری این مراسم بیاگاهاند و از چه سانی اندیشه، آرمان و اهداف امروزیان مطلع سازد. امروز نیز گزارش تفصیلی و تحلیلی آنچه در حج گذشته است می تواند برای کسانی که توفیق راه یافتن به دیار دوست را نیافته اند در آگاهی از چندی و چونی افکار و اندیشه مسلمانان، جاریهای جهان اسلام و تحوّلات جامعه اسلامی و کیفیت برگزاری حج و شناخت جاریها و مراسم و ... سودمند افتد.

کتابی که اکنون در پیشدید شماست، تلاشی است در جهت آنچه یاد شد.

به واقع این مجموعه سفرنامه جمعی حج است. در صفحات این کتاب از حج 72 و جاریهای آن در حدّ توان و فرصت، سخن رفته است و خواننده با خواندن این مجموعه با تصویری گرچه کمسو، از آنچه در سال 72 گذشته است آشنا خواهد شد. در پیش درآمد کتاب سخن از حریم دوست است و حال و هوایی که زائران در آن دیار دارند. این نگاه گو اینکه گذراست امّا می تواند تا حدودی خواننده را با چگونگی حال و هوای آن دیار به هنگام حضور مسلمانان آشنا کند.

سپس گزینه ای از رهنمودهای مقام معظم رهبری حضرت آیةالله خامنه ای آمده است و گزارشی از کنگره عظیم حج بر تربت پاک احیاگر حج ابراهیمی حضرت امام خمینی- رضوان الله علیه-.

در بخش حج و مسائل فرهنگی، از تلاشهای روحانیان، و نقش این هادیان زائران و چگونگی رسالت گزاری آنان و برخی از مشکلات سخن رفته و اهمیت روشنگری درباره گرههای فقهی در پرتو واقعیتهای جاری نموده شده است و ...

حج و مسائل سیاسی، گزارشی است تحلیلی از نگاه زائران به انقلاب اسلامی، شخصیت حضرت امام- رضوان الله علیه- و جاریهای جهان اسلام. سپس گزارش تفصیلی چگونگی جلوگیری حکومت سعودی از انجام مراسم برائت از مشرکین آمده است و همچنین بازتابهای مراسم و چگونگی برگزاری آن در سرزمین منی. گزارش تفصیلی سمینارها و تجمّع ها بخش دیگر از کتاب را تشکیل می دهد. و گزینه ای از گزارشهای دیدار زائران با نماینده ولیّ فقیه و سرپرست زائران ایرانی و سخنان چهره های علمی و روحانی فصلی دیگر را.

مصاحبه ها با شخصیتهای علمی و فکری، زائران و کسانی که سالیان دراز توفیق دیدار دیار دوست را داشته اند خواننده را با ابعاد معنوی، اجتماعی، فرهنگی و تاریخی آن دیار آشنا خواهد ساخت.

و بالأخره در واپسین فصل کتاب با عنوان «در خدمت زائران»، گزارش تفصیلی تلاشهای اجرایی سازمان حج و زیارت در برگزاری حج آمده است.

بخش های عمده کتاب را آقایان رسول جعفریان و محمدعلی مهدوی راد نگاشته و تنظیم کرده اند برادران دیگری در تهیه گزارشها، مصاحبه ها ما را یاری رسانده اند، گزارش تلاشهای اجرایی سازمان حج و زیارت را نیز وامدار کارکنان صدیق آن سازمان هستیم. که از همه سپاسگزاریم امیدواریم بر روی هم، این مجموعه در ارائه تصویری گویا از حج سال 72 موفّق بوده باشد.

والسلام علی من یخدم الحق لذات الحق

معاونت آموزش و تحقیقات

بعثه مقام معظم رهبری

پیش درآمد: در حریم دوست

آنچه در پی می آید و جایگاه مقدمه ای برای گزارش تفصیلی مراسم حج 72 را دارد. تأمّلها و درنگهایی است از سفر حج که معمولًا پس از پایان یافتن قسمتی از سفر آنرا به قلم می آمد گفتنی های مربوط به منی بسیار گذراست و از شور و هیجان و چگونگی انجام آن در روزهای پی درپی و رمی جمرات آن چنان که شایسته و بایسته بود سخن نرفته و آن حرکتهای زیبا و دیدنی به تصویر نیامده است، و این همه بخاطر مسائلی بود که در حج امسال پیش آمد و در روزهای پس از مراسم منی آرامش را از راهیان دیدار دوست ربود. والی الله المشتکی.

از خانه که بیرون می آیی، نگاههایی به سویت قد می کشد که سرشار از تمنّا است.

در عمق نگاهها و در التهاب سینه ها آروزی راه یافتن به حریم دوست را می نگری، اکنون تو آهنگ دیار قدس داری و آنان که از این توفیق بزرگ محرومند، به بدرقه ات آمده اند و هر یک به گونه ای راز دل می گشایند، و همه یک سخن می گویند: التماس دعا، در مزار پیامبر ما را دعا کنید. در کنار بقیع ما را فراموش نکنید. در کعبه، طواف، عرفات، منی و ...

و تو که این توفیق را یافته ای سر از پا نمی شناسی. ماشین که از جا کنده می شود و تو را به سوی مقصود می کشاند در خود فرو می روی؛ من و مکه! من و مدینه! دیار قدس، حریم الهی، سرزمین خاطره ها، شکوهمندیها، والائیها. سرزمینی که روزی و روزگاری قلّه سانان بی بدیل بشریّت، بر گستره آن گام می نهادند، و از بام تا شام برای گسترش آیین حق می کوشیدند و برای عینیّت بخشیدن به آرمانهای بلند پیشوای

عظیمشان سر از پا نمی شناختند. اینک می روی تا بر پیمان عبودیت، ولایت و استواری در راه، پای بفشاری، می روی تا با جلایِ دل و صفای جان و زمزمه با معشوق جانت را از ناهنجاریها، ناراستیها بپیرایی و حرمت حریم پاکان و نیکان را پاس داری. قلب می تپد و در سر سودای حضور در محضر معشوق غوغا می کند؛ و کیست که قلبش برای دیدار دیار دوست نتپد؛ و سودای زیارت مزار قلّه سانان بشریت را بر دل نداشته باشد. به فرودگاه که می رسی درهای آستانه و رودی آن، جلوه شگفتی دارد، انبوهی از جمعیت آمده اند و گروه گروه گرداگرد افرادی حلقه زده اند. تبسّمهای نشسته بر لبها، نشانی از رضایت خاطری است که راهیان دارند؛ و التهاب درونی، نمایشی از سپاسی که توفیق زیارت یافته اند. اشکهایی که در دیدگان برخی حلقه زده است پیشتر و بیشتر از آنکه غم فراق کوتاه عزیزی را رقم زند، شوق دیدار، نیاز زمزمه با یار و شعله های عشق به این وادی مقدس را به تصویر می کشد.

کسانی هم که بدرقه کننده ای ندارند آرام آرام به سوی سالن گام برمی دارند تا مقدمات پرواز را فراهم کنند، مجریان با مهربانی و لبخندهای شیرین زائران را بدرقه می کنند، و گاه با التماس دعایی، تمنّای دل را می نمایانند.

سالن آکنده از جمعیّت است، لحظه ها به کندی سپری می شود، این سو و آن سو که می نگری، چهره های برجسته علمی و فکری را نیز می بینی که سر در گریبان اندیشه، با زائران لحظه های آغاز پرواز را انتظار می برند. با اعلام مسؤولان، زائران یکجا از جا کنده می شوند. صف طولانی و فشرده به هم، آرام آرام پیش می رود. در داخل هواپیما سرمهماندار اعلام می کند هر کجا صندلی خالی بود بنشینید، یکباره به فکر می افتم این اوّلین گام بسوی بی پیرایگی است، مگرنه این است که این سفر هیچ رنگی را برنمی تابد، پس آزاد از علقه ها گام بردار.

هواپیما از جا کنده می شود و سینه فضا را می شکافد، اکنون به سوی میعاد به پیش می روی، خلبان با لحنی سرشار از ادب و صفا، موقعیت را اعلام می کند و در ضمن سفر چگونگی سیر را نیز برمی شمارد، پس از حدود سه ساعت اینک در جدّه هستی. راهیان

دیار دوست در انتظارند تا سعودیان مقدمات گذشت آنان را به مقرّشان در فرودگاه، فراهم آورند. کار به کندی پیش می رود، و نوبت بازنگری وسایل که فرامی رسد سختگیری شدّت می یابد. تمام محتوای چمدانها بر روی سکوها فرو می ریزد و با حساسیّت و ودقّت نگریسته می شود، دست نوشتها بیشتر از هر چیزی، حساسیّت را برمی انگیزد، برخی از کتابها با اندکی تورّق، راهی چمدان می گردد، امّا برخی دیگر را باید مأموران اطلاعات ببینند، صدای مفتّشان بلند می شود که: اعلام، اعلام.

فردی می آید و گاه با نگاهی اخم آلود و از سر خشم، کتاب را به یکسو می افکند و با صدایی زیر و بم دار فریاد می زند که: ممنوع. اعلام ممنوعیّت چرا بردار نیست! ودیگرگاه به سوی متاع پرتاب می شود که نشان بی مانع بودن آن است.

در پیشدید ما چمدان جناب بی آزار شیرازی مورد بازرسی قرار گرفت که با دیدن دو مقاله، حساسیت افزون یافت از این روی وی را به محلّ اطلاعات بردند.

ایشان پس از بازرسی های دقیق بدون اینکه مقاله ها را بازگردانند، بازگشت. تمام صفحات گذرنامه وی را زیراکس کرده بودند. یکی از مقالات وی نقد فتوای مزوّرانه و زشت عبدالله بن جبرین در «حرمت اکل ذبیحه» شیعه بود.

محل استقرار کاروان را یافتیم و نشستیم، چهره ها شاداب و نگاهها سرشار از رضایت است. شب از نیمه ها گذشته، کاروانها در حال انتظار برای کوچ به سوی مدینه اند، برخی از اینجا و آنجا گفتگو می کنند، گروهی در حال استراحتند و بعضی آرام در گوشه ای به راز و نیاز پرداخته اند و خدای را برای توفیق به دست آمده سپاس می گویند، مسؤولان کاروانها با همت مجریان سختکوش نهادهای مسؤول ایرانی در حال فراهم آوردن وسائل کوچ هستند، و برخی مشغول پذیرایی از راهیان دیار دوست. اذان صبح فضای فرودگاه را عطرآگین می کند، تکاپوی شگفتی تمام فرودگاه را می گیرد، زائران به نماز می ایستند، جلوه هیجانبار و زیبایی است. پس از نماز گروهها آهنگ کوچ دارند، اتوبوسها آماده اند و راهیان در التهاب دیدار دوست.

«طریق الهجره» اتوبانی که جدّه را به مدینه متّصل می کند اکنون پذیرای بهترین

مسافران است، مسافرانی که آنان را اشتیاق زیارت و شوق دیدار بدین سوی کشانده است.

در محضر پیامبر

به مدینه وارد می شوی، مدینه دیگر حال و هوای دیروز را ندارد، بسیاری از آثار تاریخی آن که می تواند تو را بر بال خاطره ها بنشاند و تا دور دستهای تاریخ ببرد، ویران شده است، اما تو که هویت تاریخی ات را از دست نداده ای، از ورای این همه دیگرسانی ها حقایق را خواهی دید و در آن سوی آنچه به وجود آمده است پیوندت را با گذشته ها بازخواهی شناخت.

اکنون مدینه است؛ با آثاری شگرف و هیجانبار.

مدینه است؛ شهر پیامبر و شیران روز و پارسایان شب.

مدینه است؛ شهر ایثارها و مقاومتها، رادمردیها و بزرگی ها از یکسوی، و از دیگر سوی ...

نه، من تاریخ نمی گویم، بگذار سحرگاهان به سوی پیامبر- ص- برویم، و از شهر پیامبر- ص- بگوییم، شهر زیباییها عظمتها و ... آری از مدینه می گویم.

مدینه در قلب جزیرةالعرب سرشار است از خاطره ها و یادها. جای جای آن مکانهایی است آکنده از خاطره که بارِ سده ها حادثه را به دوش دارد. مساجد کهن در این دیار از جلوه شگرفی برخوردار است امّا چه کسی می تواند انکار کند که مسجد النبی- ص- این پایگاه توحید و جایگاه فریاد علیه شرک و کفر و خاستگاه قهرمانان بی بدیل تاریخ، دُرّ شاهوار این مجموعه است. مسجدالنبی- ص- که اکنون براساس ضرورتهای تاریخی و اجتماعی بسی گسترده تر و عظیمتر از آنچه که بوده، شکل گرفته است. در این ایّام صدها هزار انسان دلداده بحق و عاشق رسول الله را به خود فرامی خواند. در دل شب و آستانه دمیدن سحر که جهان در خوابی سنگین غنوده است، راههای منتهی به مسجد چونان جویباری زلال، شاهد ترنم قطره هایی است که می روند تا در این وادی قدس،

سیلاب عظیمی را شکل دهند. سحرگاهان، بدان هنگام که هنوز چادر قیرگون شب دریده نشده است، آستانه مسجد دیدنی است، مردم با صورتهای گونه گون و سیرتی همگون با التهاب و عجله چونان کسانی که به سوی آوردگاهی به پیش می روند از هم سبقت می گیرند تا در مسجد رسول الله در پیشگاه اللَّه زانو به زمین زنند و با خدایشان راز گویند و با پیامبرشان زمزمه کنند. امّا تو که با این جویبارها پیش می روی اگر اندکی این سوی و آن سوی را بکاوی زنهای تکیده چهره و سیاهی را خواهی دید که توشه ای اندک را بر سر گرفته اند و با این جویبارها به پیش می روند امّا نه برای رسیدن به آن سیلاب، بلکه برای آنکه بساطی پهن کنند، و در هنگام بازگشتِ اینان، جامه و متاعی عرضه کنند و چیزی برای زندگی فلاکت بار روزانه شان به چنگ آرند. چهره اینان در کنار قبر پیامبرِ مستضعفان، استضعاف را فریاد می کند و حضور اینان در کنار ساختمانهای آسمانخراش در دخمه های کوچک، شکاف شگرف طبقاتی را در این دیار می نمایاند و تو باید با داغی در دل از کنار آنان بگذری که قافله عشق در حال رفتن است.

اکنون در مسجد نشسته ای، بنگر! یکسویت برادرت مصری است و در سوی دیگر الجزایری، اندکی آن سوتر مغربی و کمی فراتر بحرینی و ... اینجا همه امت محمّدند، ای کاش این حقیقت را با همه وجود باور می داشتند. چشمها به مأذنه دوخته شده است همه منتظر فریاد توحیدند، سکوت سراسر مسجد را فراگرفته است برخی زانو به بغل گرفته غرق در اندیشه اند و برخی دیگر قرآنی بدست آرام آرام زمزمه می کنند.

هان! فریاد بلند شد: «الله اکبر»، و در پی آن زمزمه ها، همهمه ها، آرام، آرام، الله اکبر، لااله الا الله و ...

همه بر گامها استوار می ایستند تا نماز بخوانند و خود را آماده می کنند تا نماز جماعت را یک آهنگ و یک صدا با امام جماعت بجا آورند، امام جماعت با آهنگی دلپذیر نماز را می خواند و در این روزها پس از رکوع رکعت دوم به تفصیل در قنوت به مسلمانان بوسنی و هرزگوین دعا می کند و به صربها و هجوم آورندگان آنها نفرین می کند، و گاه آنچنان لحن از سرسوز و با آهنگی حزین است که بسیاری می گریند و

شانه ها تکان می خورد، این حالت در نماز مغرب نیز تکرار می شود، چرا این روزها؟! وچرا ...

نماز تمام می شود و صفوف منظم آرام آرام درهم می آمیزد. گروهی به سوی خانه اند و گروهی دیگر از لابلای صفوف به سوی مزار رسول الله- ص-؛ برای زیارت قبرش- که مسلمان تمام رازهای دین و ایمانش را در آن می نگرد- عشق همگانی است.

گو اینکه برخی پنداشته اند و یا چنین بر پندارها داده اند که آن پنجره های رو به معشوق را اگر رخصتی باشد تنها شیعیان به آغوش می کشند، امّا نه چنین است؛ سیاهانی که تمام آرمانشان را در اینجا می نگرند با اشکهای زلال غلطیده بر گونه های سیاه، و با ناله های برخاسته از دلهای سپید در انتظارند که رخصتی یابند و با آغوش کشیدن قبر، با رسولشان زمزمه کنند، مصریان، الجزایریان، و ... تمام اقالیم قبله چنین اند، مگر نه این است که اینجا تندیس ابرمردی خفته است که تمام عظمتها و کرامتها، شرافتها و رادیهای روزگاران و انسانیت را در خود یکجا دارد. مسلمان اینجا احساس قرابت می کند و بر این باور است که در محضر پیامبر- ص- نشسته است، و با همه وجود آهنگ رازگویی دارد امّا ...

تربت پاک امامان

نبوت در ولایت استمرار می یابد و محمد- ص- در علی- ع- وفرزندانش در جاریهای زمان جلوه می کند، واکنون تو که با پیامبر- ص- زمزمه کرده ای آماده می شوی تا با امامت سخن بگویی، پس آهنگ بقیع کن.

بقیع گورستانی دیرپاست؛ که انسانهای بسیاری بر خاک آن خفته اند. بقیع روزگاری بیرون از مدینه بوده است امّا امروز در دل آن جای دارد. در گوشه ای از بقیع قامت عطرآگین چهار تن از پیشوایان راستین هدایت (حسن بن علی، علی بن الحسین، محمد بن علی و جعفر بن محمد- علیهم السلام-) در دل خاک است که روزگاری با حرمی خرد و مناره ای کوچک نمودی دلپذیر داشته است. امّا امروز در تابشگاه آفتاب

و با چهار سنگ ساده مزار، تو را فرامی خواند؛ مظلومیت شگفتی است، زائران غالباً با پاهای برهنه بر خاک گام برمی دارند و در کنار گودی کوچکی که این مزارها در دل آن قرار گرفته است با چشمانی اشکبار می ایستند تا زیارت کنند. اکنون چندین سال است که سعودیان روزی حدود 5- 4 ساعت در دو وقت درهای بقیع را باز می کنند تا زائران در پیشدید، مأموران مزارها را زیارت کنند. جمعیتی انبوه سرازیر آن می شود هرکس به آهنگی و هوایی. امّا این مزار بی پیرایه که تبلوری از مظلومیت است اکنون در گرداگردش شاهد تجمّعی شگرف است. ترکان با لباسهای متحدالشکل در میان جمع نمودی زیبا دارند و پاکستانیان با احساسی رقیق و قلبی مالامال از عشق و مظلومیت؛ التهابی شگفت.

آنان گویا در این آینه مجموعه مظلومیت خود را نیز می نگرند و مظلومیت خود با امامشان را یکجا فریاد می کنند، بحرینیان با آرامش ستودنی، جمعی و گاه فردی به گونه ای دلپذیر با رهبرشان راز می گویند. و ایرانیان حضورشان جلوه ای عظیم و نمودی خیره کننده دارد، اشکها که بر گونه ها می ریزد، شانه ها که می لرزد، سینه ها که برمی آید و فرو می نشیند، رگها که متورم می شود، چهره ها که ملتهبانه به سرخی می گراید؛ چشمها نه اشک که خون می ریزند همه و همه نمایش عظیمی را رقم می زند.

جانبازان بر روی چرخها آرام مظلومیت را فریاد می کنند و کهنسالان با کمرهای خمیده عشق به پیشوا را زمزمه. اینجا سرزمین عشق است و مظلومیت. عاشقان با معشوق راز می گویند، و زمزمه هایی را بر لب دارند که فقط عاشقان دانند و معشوقان.

بقیع نیز چونان دیگر بخشهای کهن مدینه امسال دستخوش تغییرات گسترده ای است. مساحت آن در حدود قابل توجهی افزایش یافته و دیواری نو با ارتفاعی حدود 4 متر در حال احداث است. امّا آنچه همچنان باقی است مظلومیت بقیعیان است و مزار شاهدان تاریخ و تو که اینک گام بر این خاک نهاده ای این همه را در اشکهای جاری، بغضهای ترکیده و فریادهای آمیخته به اشک و ناله عاشقان می بینی، به گوشه ای از احساسها و رازها بنگر:

بانویی که در پس نرده ها ایستاده و با نگاهی حسرت آلود از دور مزارهای امامان را می نگرد و آرام، آرام اشک می ریزد و صمیمانه با امامانش راز می گوید، در حالی که اشکهایش پهنه صورتش را پوشانده است، می گوید: درباره احساسم در این وادی چه بگویم؟ گاهی واژه ها آنقدر محدودند که انسان به راحتی نمی تواند احساسش را بیان کند، با غربت بقیع آشنایی دیرینه ای دارم، امّا باورم نمی شود که هر سال نسبت به سالهای پیش بر غربت این مکان مقدس و متبرک افزوده شود، آخر چرا این قوم احساس پاک ما را نمی شناسند؟!

دلسوخته ای از همین دیار که گویا در ایّام دیگر نمی تواند، در کنار بقیع راز دل بگشاید، اکنون که به یمن حضور گسترده و عظیم امت اسلامی به این دریا پیوسته است، از مظلومیت اهل البیت- علیهم السلام- سخن می گوید:

اینجا عشق ما، تاریخ ما و مدفن امامان ماست. امّا ما از دیدار این عزیزان نیز محرومیم. آرزوی زیارت ثامن الائمه- ع- در دلهای ما باقی است، امّا چه کنیم اینجا نیز آرزوی زیارتی آرام، بی دغدغه قلبهای ما را می فشارد.

گفتم روزها دوبار (صبح و عصر) بقیع باز می شود، و زائران با هجوم شگرفی بقیع را از جمعیت می آکنند امّا شگفتا که زنان اجازه ورود و حضور ندارند، تنگ اندیشی و جمودنگری اینان تهی تر از آن است که شوقها، عشقها، التهابها، معنویتها و هیجانهای عاشقان قلّه سانان تاریخ را دریابند و سوز و گدازی را که از این منع ها و جلوگیری ها بر جانها می نشیند بفهمند.

شرطه ها جلوی جمعیت می ایستند و آنان را از نزدیک شدن به قبور جلو می گیرند. و گاهی «آمر به معروف و ناهی از منکری»! از فراز دیوار و بلندگوی دستی، به وعظ می ایستد و تأکید می کند که از اعمال بدعت آمیز! بپرهیزند، اینان تا دیروز اصل حضور را هم بدعت می شمردند و اینک دست نهادن، گریه کردن، راز دل گفتن را. امّا گفتنی است که هیچکس حتی آنان که کاملًا سخنان آنان را درمی یابند (عربها) هرگز به آنچه جناب ناهی از منکر! می گوید گوش نمی دهند، او آب در هاون می کوبد و آب با غربال می کشد، همین و همین ... و زائران بی توجه به موعظه های! وی، در کار خویشند و

در اوج مهرورزی، زمزمه و گفتگو با مرادها و معشوق ها. روزی یکی از اینان خطبه ای آغاز کرد و در ضمن آن گفت: «... نسألهُ ان یجعلنا من المتبعین وأن یجنّبنا من المبتدعین» امّا دیگری از ادامه جلو گرفت، و با گفتگوی تندی که بین آن دو گذشت، وعظ ادامه پیدا نکرد، و من از چرایی آن جلوگیری چیزی درنیافتم. آن آمر بمعروف! سپس بدون بلندگو بازگشت و به ارشاد! مشغول شد.

بقیع امسال حال و هوای عجیبی دارد و زائران این مزار امسال بگونه ای شگفت افزایش یافته است. شاهدان عینی می گویند: این تجمّع شگرف بی سابقه است، صبحها و عصرها دهها هزار زائر وارد بقیع می شوند، انبوه جمعیّت بحدّی است که گام برداشتن در نزدیکیهای مزار به سختی صورت می گیرد.

روزهای مدینه رو به پایان است.

آهنگ وداع

اکنون باید آهنگ کوچ کنی، تو را برای چند روزی آورده بودند.

روزهای آغازین، ماهی دریایی را ماننده ای که به خشکی هرگز نمی اندیشی، امّا روزهای پایانی هر چه به فرجام نزدیکتر می شود دلشوره ات زیادتر می گردد.

یا رسول اللَّه ...! جدایی از مزارت؟!

بقیع! دوری از شمیم دلنواز صبحهایت؟!

روز آخر دلدادگان آل علی از هر فرصتی برای رفتن به حرم بهره می گیرند و فاصله کوتاه مسجد النبی- ص- و بقیع را می نوردند، گویی جدا شدن را به هیچ روی برنمی تابند و رفتن از کنار این همه زیبایی. شور، هیجان و عظمت را نمی توانند بپذیرند.

بر سینه دیواری نوشته اند: حرکت 30/ 17، دلها می تپد، نفسها در سینه حبس می شود؛ چاره ای نیست باید رفت. ماشین با اندکی تأخیر حرکت می کند. در چهره همه غم را می نگری، همه رو به مزار پیامبر- ص- و ائمه بقیع- ع- نشسته اند، صاحبدلی همت می کند و با نوایی دلنشین می خواند:

«السلام علیک یا رسول اللَّه، السلام علیک یا نبی اللَّه ...».

بغضها می ترکد، اشکها فرو می ریزد، هق هق گریه آغاز می شود و گاه به ناله ها و فریادها تبدیل می گردد، چشمهای اشکبار به مسجد النبی دوخته شده، جدایی باورناپذیر است. سراینده با نوای دلپذیری زیارت پیامبر، زهرا، ائمه بقیع- علیهم السلام- و جاودانه های این دیار را یاد می کند و دلها را از غم می آکند. شانه ها می لرزد و گریه امان نمی دهد، فریادها آنگاه اوج می گیرد که این یادآور هوشمند مدینه را به کربلا پیوند می زند و از دردها و رنجهای معلّم شهادت، و چگونگی هجرت سیدالشهدا از مدینه به کربلا یاد می کند. اینک مدینه از چشم اندازها دور شده است و تو باید آماده احرام باشی، دیاری دیگر، دیار دوست.

مسجد شجره

«مسجد شجره» که آمیخته است به خاطره های شورانگیز تاریخ صدر اسلام، و صحنه غرورآفرین و شکوهزاد احرام بستن رسول اللَّه- ص- و صحابیان را پس از سالها فراق از مسجد الحرام بر سینه دارد، اکنون بسی بزرگتر و وسیعتر از آن است که تاکنون بوده است.

فضای بیرون آن، چونان پارکی با نخلها و درختها پوشیده است، امکانات تطهیر و مقدمات احرام بسیار گسترده است و بدون تضییع وقت زائران می توانند برای احرام غسل کنند، وضو بگیرند و آماده احرام گردند.

شبستان بسیار بزرگ مسجد، حال و هوای عجیبی دارد. روحانیان- این هادیان زائران- راهیان قبله را توجیه می کنند و فلسفه احرام را باز می گویند، و آنان را به وظایف و بایستگی های زیارت آشنا می سازند.

زائران که اینک آرزوی چندین و چند ساله را برآورده می بینند، دلهایشان سرشار از سپاس و قلبشان آکنده از شوق است، اشک ها بر گونه ها می غلتد و انسان در این هنگامه بی بدیل به وادی پیراستگی از همه چیز و وابستگی به اللَّه گام می نهد.

او اکنون با بستن دو جامه سپید تمام وابستگی ها را گسسته و با ندای: «لبّیک اللهمّ لبّیک ...»، اعلام حضور در محضر دوست کرده است.

اندکی در آستانه مسجد درنگ کن، چه زیبا و دلپذیر است.

زائران به مسجد وارد می شوند، با رنگهای گونه گون، شاخصه های ظاهری متفاوت و پوششهای مختلف و چون برمی آیند همه چیز فرو ریخته است، همه همگون هستند، همه یک رنگند. سپیدجامگانی که می روند با ندای لبیک و اجابت دعوت الهی، بر دلها نقش سپیدی زنند. زائران مسجد را به سوی مکه ترک می کنند. ندای ملکوتی:

«لبّیک الَّلهم لبّیک ...» بلند است. نیک نهادی از زائران می خواند:

«لبّیک اللّهم لبّیک، لبّیک لا شریک لک لبّیک، ان الحمد والنعمة لک و الملک لاشریک لک لبیک». (تصویر شماره 1)

ماشین بر اسفالت جادّه می لغزد و تو را پیش می برد و تو به کعبه نزدیک می شوی نزدیکتر، گام در حرم می نهی، حرم أمن، حریم دوست، وادی قدس.

فریادهای شورانگیز و دلپذیر لبّیک ها قطع می شود.

ترنّم دلنواز عاشقان اندک اندک کاستی می گیرد و سپس یکسر قطع می گردد.

سکوت، سکوت، سر در گریبان اندیشه، تأمّل، تنبّه، بیداری.

یعنی که: رسیدی.

آنکه تو را فراخوانده بود (اذان من اللَّه) و تو عاشقانه به فراخوانی او پاسخ می گفتی، اینجاست. به خانه او رسیده ای پس ساکت!

سکوتی آمیخته به تأمّل. سکوتی همراه با تنبّه.

در حریم یار

اینک در مکه ای؛ شهر دیرپای و دراز آهنگ تاریخ، شهر آکنده از خاطره ها، دیاری که پشته پشته حادثه را در خویش دارد و سینه اش انباشته است از هزاران هزار حادثه، واقعه، خاطره و ...

شهری شگفت پیرامونش یکسر کوه، هر کوی و برزن و خیابان و کوچه اش در دره ای و شکاف کوهی.

شهر مکه نیز دستخوش دیگرسانیهاست و از آن همه میراثهای جاویدان و نمادهای عشق و ایثار و مظاهر راستی و رادی، و یادگارهای تاریخی آغازین روزهای اسلام اکنون چندان اثری نیست، امّا تو به ژرفی بنگر؛ که اگر با «اشارتهای ابرو» آشنا باشی و با «پیچش مو» در پس این همه، آن همه را خواهی دید.

اینک کعبه در پیش رویت هست، صحنی وسیع و در وسط آن یک مکعب خالی و دیگر هیچ.

اوّلین نگاه میخکوبت می کند، از حرکت باز می مانی، تحیّر سراپایت را می گیرد، شگفتا!

این است آن خانه دیرپای ایستاده بر معبر تاریخ و فروزان چونان مشعل، بر رواق زمان.

خدایا اینجا کجاست؟!

به کجا آمده ام؟!

بگفته آن زنده یاد:

«قصر را می فهمم: زیبایی یک معماری هنرمندانه.

معبد را می فهمم: شکوه قدس و سکوت روحانی در زیر سقف های بلند و پرجلال و سراپا زیبایی و هنر.

آرامگاه را می فهمم: مدفن یک شخصیت بزرگ، یک قهرمان، نابغه، پیامبر، امام ...

امّا این ...؟ در وسط میدانی سرباز، یک اطاق خالی! نه معماری، نه هنر، نه زیبایی، نه کتیبه، نه کاشی، نه گچ بری، نه ...».

اینجا هیچکس نیست، هیچ چیز نیست، بدین سان تو یکسره خویشتن را به ابدیت پیوند می زنی، تمام وابستگی هایت می گسلد و تو وارسته از هر وابستگی و پیراسته از هر پیوستگی به او می پیوندی: «خدا».

اینجا حرم اوست، درون حریم او، خانه او، و تو همآهنگ، همرنگ، هم لباس،

هم دل و هم سوی با خلق او آهنگ او کن. با مردم درآمیز و در حرکتی منظّم، سمبلیک و خوش آهنگ، بر گرد خانه او، خانه دیرپای، خانه آزاد، بگرد: «طواف».

از رکن «حجر الأسود» در انبوه خلق داخل شو، پیمان توحید و عبودیت را استوار ساز. حرکت را با آهنگ عبودیت آغاز کن که: «... هو یمین اللَّه فی ارضه». ⁽¹⁾

هفت بار بر گرد خانه می چرخی، فقط هفت بار! نه کم و نه زیاد. در نظمی استوار و بدون اندکی ناهنجاری. چرا هفت بار؟ تأکید بر این عدد جانت را به اندیشه وامی دارد، «هفت»، یادآور آفرینش هستی است؟ این عدد از نوعی نگاه سمبلیک برخوردار است؟! یا این که مهمترین راز حج در آن نهفته است: «تعبّد»، همین. طواف کن. هفت بار. چرا؟ نپرس! و روح عبودیت، تعبّد، پذیرش و تسلیم را در جانت بریز.

و اکنون دو رکعت نماز.

کجا؟

پشت مقام ابراهیم!

قطعه سنگی با دو رد پا.

نقش پای ابراهیم بر روی سنگ، و تو با این نگاه به اعماق تاریخ می روی و ابراهیم را در هنگامه بنیاد نهادن این خانه، خانه توحید، عشق، عرفان به یاد می آوری، و جانت لبریز از شوق می شود که تو اینک بر «مقام ابراهیم» ایستاده ای.

ابراهیم: سمبل عشق و عرفان، ستیز و جهاد، توحید و تعبّد، مهر و کین، عشق به اللَّه و نفرت از هر آنچه جز اوست و تو بر این جایگاه ایستاده ای تا نماز بجای آوری، و با خدایت از این مکانَتْ رازگویی، زمزمه کنی، و پیمان عبودیت را استوار داری. اکنون که جان را پیراسته ای، و از وابستگی ها وارسته ای. و با خدایت پیمان عبودیت بسته ای، آهنگ دیگر کن آزمونی دیگر، رو به سوی مسعی. و سعی در میان دو کوه صفا و مروه.

سعی؛ تلاش است، حرکتی پرشتاب، جستجوگرانه و هدفدار.

پاسداشت تلاش یک زن، تجدید خاطره شکوهمند حرکت سختکوشانه و تلاش

جستجوگرانه بنده وارسته خداوند؛ «هاجر»!

سمبل تسلیم، رضا، تلاش، توکّل و عرفان.

مسعی- محبوبترین جایگاه برای خداوند، جایگاه نبرد قهرمان توحید ابراهیم و رویارویی پیروزمندانه او با سمبل تزویر و شرک؛ «شیطان» ⁽¹⁾

گامهایت را استوار دار و حرکت را پرشتاب کن، دل به خدا بسپار و یاد خدای را در جانت زنده کن، در خلق غرق شو، خود را فراموش کن. به خدا بیندیش و تلاش و توکّل، تا جباریّت های جانت فرو ریزد، و آخرین بقایای ناخالصی پیراسته شود که:

السعی مذلّة للجبّارین. ⁽²⁾

و در پایان هفتمین سعی بر بلندای مروه «تقصیر کن» از احرام بیرون آی، جامه زندگی بپوش، اکنون از حرکتی پرشکوه و تلاشی آمیخته به عشق و عرفان رهیده ای و جانت را لبریز از آگاهی و معنویت ساخته ای، درنگی تا آغازی دیگر ...

عرفه:

اکنون پس از روزهایی که در مکه درنگ کرده ای و بر کعبه مقصود طواف نموده ای، وعاشقانه بر گرد این خانه توحیدچرخیده ای، آهنگی دیگرکن. کجا؟! عرفات.

از واپسین ساعات روز هشتم شهر مکه به تلاطم می افتد. شب نهم را در منی درنگ کردن و روز نهم به عرفات برای وقوف در آن آمدن، ستوده است و مستحب.

این است که بسیاری از زائران آهنگ مِنی دارند و بسیاری برای رهایی از دشواریهای حرکت در روز نهم به سوی عرفات؛ آهنگ عرفات.

خیابانهای منتهی به سوی مشعر به گونه شگفتی دیدنی و وصف ناکردنی است.

ماشین های خرد و کلان آماده جابه جا کردن زائران هستند، و آهنگ زیر و بم دار: مِنی مِنای رانندگان، موسیقای دلنواز شوق رفتن به سوی سرزمین عشق را در جانت فرو

می ریزد.

شب نهم بسیاری از زائران در عرفاتند. چه زیباست آن شب، بسیاری از زائران رازگویی پیشه می کنند؛ و در درون چادرها، راکعان، ساجدان و قائمانِ پرستشگر، نماد زیبای عبودیت را رقم می زنند.

سحرگاه که شب می گریزد و هستی در نور غرق می شود، به بیابان که می نگری انسان است که موج می زند اینجا، عرفات: جامع الملل، جامع الشتات ... چه می گویم؟

نمایشگاه بزرگ انسان است. در بیابان عرفات سیاه، سفید، و ... همه دوش در دوش هم، و آهنگ ندایشان یکی است: «خدا». (تصویر شماره 2)

جبل الرحمه در دل عرفات نیز دیدنی است، زائران که یکسر سفیدپوشند چون بر آن فراز می آیند و از ستیغ تا دامنه آن را می پوشانند از دور کوه بزرگی را ماننده است که گویی تمام آن با برف پوشیده است: سفیدِ سفید.

آفتاب بی دریغ حرارت می بارد، عرق بر تنها نشسته امّا شوق و التهاب و دلدادگی با خدا همچنان در جان بسیاری موج می زند.

خیمه بزرگ بعثه مقام معظم رهبری چونان نگینی در میان خیمه ها شور و هیجان ویژه ای داشت. در آستانه وقوف واجب (نزدیک ظهر) مراسم دعا و نیایش اعلام می شود. دلها آماده است، قلبها می لرزد صاحبدلی بانوای دلنشین و شورانگیزی از معشوقی می خواند که «صد قافله دل همره اوست» از حجت حق، ولیّ اللَّه الأعظم، امام زمان- عجل اللَّه تعالی فرجه الشریف-.

یاد مهدی- عج- اشکها را بر دیده ها می نشاند، سیلاب اشکها برگونه ها جاری می شد. فریادهای یامهدی فراز می آمد و تمنّای دیدار دوست را برجانها می ریخت، ندای «یا بن الحسن» های عاشقانه فضا را دیگرسان ساخته و عطرآگین کرده بود. زائران که از دیرباز شنیده اند که یار در این دیار است، از ژرفای جان و اعماق قلب فریادش می زنند؛ و با مولایشان سخن می گویند.

زیارت «آل یس» آغاز می شود:

«سلام علی آل یس، السّلام علیک یا داعی اللَّه و ربّانی آیاته، السّلام علیک یا باب اللَّه و دیّان دینه ... السّلام علیک ایّها العَلَمَ المنصُوب و العِلْمُ المصْبوُب و ...»

یاد دوست حال و هوای هیجانباری را بوجود آورده بود. زائران حریم دوست، عاشقان امام، صاحبدلانی که سنگینی بارگناه را بر دوش احساس می کردند؛ و تمنّای غفران داشتند، دیدگان اشکباری که آرزوی نظاره بر چهره عزیز زهرا را در دل می پرورانده اند و سرهایی که شور دیدار سکّان دار والای کشتی هستی را داشتند، او را می خواندند، عزیزی که با ظهورش تاریکزار یخزده انسانی را گرمی خواهد بخشید، نور خواهد پاشید و به سپیدی و زیبایی خواهد نشاند.

عرفه، خاطره پرشکوه و شورانگیز دعای عرفه معلّم بزرگ عشق و ایمان و ایثار سیدالشهدا اباعبداللَّه الحسین- ع- را نیز بر سینه دارد. شیعیان امام حسین- ع- که مهرش را در ژرفنای جان نهاده اند، و روزها و شبهای فراوانی در رثای آن چهره خونین مویه کرده اشک ریخته اند، اکنون می خواهند در زیر آسمان عرفات جایی که حسین- ع- این معلم بزرگ عشق و عرفان و شهادت با خدایش زمزمه کرده با او همنوا شوند و باکلمات شورانگیز و هیجانبار حسینی با خدای خود راز گویند، روحانیان- این هادیان زائران خانه خدا و راهنمایان راهیان کوی دوست- در هنگامه فرویش آفتاب به سوی مغرب مراسم دعای عرفه را برگزار می کنند. جمع انبوهی نیز در بعثه مقام معظم رهبری گرد آمده اند که با نوای دلنشین دعای عرفه، با خدا زمزمه کنند؛ دعا آغاز شد:

«الحمدللَّه الذی لیس لقضائه دافع، ولا لعطائه مانع ولا کصنعه صنع صانع، و هوالجواد الواسع، ...».

زائران با این احساس که با امامشان هم نوایند سرشار از شوق و آکنده از طلب بودند، دعا با صدایی دلپذیر خوانده می شد و زائران آرام، آرام زمزمه می کردند. فضای

ملکوتی عرفات، مضامین بلند دعا، تضرّع نهفته در واژه ها، کلمات اندیشه سوز و آتشین، قلبها را می لرزاند و چشمها را اشکبار می کرد. آنان به پیروی از امامشان که با دیدگان اشک آلود عاشقانه زمزمه می کرد:

«اللهم اجعَلْنی أَخشاکَ کانی اراک و أسعِدْنی بتقویک ولا تسقینی بمعصیک و خیّرلی فی قضائک و بارک لی فی قَدَرِکْ حتی لا احِبُّ تَعْجیل ما أخّرْت ولا تأخیر ما عجَّلْتَ، اللّهم اجْعَلْ غِناتی فی نَفسی والیقین فی قلْبی ...».

با خدا گفتگو می کردند.

شور و هیجان آن محفل ربّانی چیزی نیست که با این قلم به تصویر آید. ناله ها همچنان اوج می گرفت، و تمنّای دل می گسترد، زمزمه های عاشقانه نمایش دلپذیری از دلدادگی بیقرارانه زائران سفید پوش را رقم زده بود، همه با این احساس که با اشکهای جاری زنگارهای دل را می شویند و تیرگیهای جان را جلا می دهند حال و هوای عجیبی داشتند. در سطور پایانی دعا مجری به عظمت صفت «ارحم الراحمین» و فریاد خداوند با این صفت توجه داد پس از این تنبّه فریادهای «یا ارحم الراحمین» زائران فراز آمد که مجلس یکسر شور و اشک و هیجان شد و براستی صحنه شگرفی پدید آمد.

لحظات پایانی دعاست، آفتاب می رود که در کام مغرب پنهان شود، اکنون زمزمه گران بدانجا رسیده اند که پیشوای عارفان: چهره بسوی آسمان دوخت و دستها را فراز آورد و سیلاب اشکها محاسن زیبایش را شست و با ندایی بلند و جانسوز فریاد زد.

«یا اسمع السامعین، یا ابصرالناظرین و یا أسْرَعَ الحاسبین و یا ارحَمَ الراحمین صل عَلی محمد و آل محمد السَّادة المیامین ...»

«یارب، یارب، یارب ...»

فریاد یارب یارب از جمعیت فراز آمد، التهاب، ناله، دلدادگی، و شور و هیجان جمع وصف ناشدنی است. همه از عمق جان و ژرفنای قلب فریاد می زدند: یارب ...

در چنین حال و هوایی دعا به فرجام رسید و زائران با دلهای شکسته و چشمان اشکبار، بغضهای ترکیده، ناله های حزین، از امامشان یاد کردند و رضوان الهی را به آن

عزیز از دست رفته و قلب تپنده امت از خدای خواستند و سلامت رهبری امت و مسؤولان را از خداوند طلب کردند.

مشعر

آفتاب که می گریزد و روز در آستانه به کام شب فرو رفتن قرار می گیرد، عرفات یکباره در هم می ریزد. خلق چونان سپاهی که بانگ رحیل شنیده باشد به هیجان می آید، زائران اینک لشگرِ گرانی را ماننده اند که سواره و پیاده با گریز آفتاب از عرفات آهنگ مشعر کرده اند.

سرتاسر این بیابان یکسر حرکت است و شور، هیجان است و نُشور همه در تکاپویند اکنون سپاه توحید که در وقوف خویش در عرفات با شناختها، عینیتها آمیخته، با خدای خویش رازها گفته به پیشگاه بی نیاز، نیازها برده رو به سوی مشعر دارد. شب را باید در مشعر باشد تنگه ای جاری از عرفات، به سوی منی و مکّه، که هر چه پیشتر می رود تنگتر می شود و تجمّع عظیم مردم فشرده تر و آهنگ حرکت کندتر.

در مجتمع یک روزه عرفات آشوبی به پاست، صدها هزار انسان با پوششهای همگون با درهم آمیختن، و پرشور و هیجان حرکت کردن صحنه شگرفی را تصویر می کنند، انبوه جمعیت بهم فشرده حرکت را کند می کند، و سپاه ناپیدای کرانه توحید، اندک اندک وارد مشعر می شود.

مشعر براستی محشری است، نه خیمه ای، نه دری و دیواری، نه سقفی، بیابانی با دریایی از انسانهای بهم فشرده! شگفتا این چه حکمی است؟! حج رازناکترین، رمزآمیزترین و سمبلیک ترین احکام الهی است و مشعر راز آلودترین آن.

اکنون در دل شب سلاح برگیر (ریگ جمع کن) و سپس به تأمل نشین که اینجا مشعر است و سرزمین خودآگاهی. در انتظار صبح باش و با سلاحی که بر گرفته ای به جنگ اهریمنهایی بپرداز که با خود آگاهی تو در جنگند.

فرصت کوتاه است و آهنگ رحیل برفراز.

در این لحظه های کوتاه گشت و گذاری در میان زائران، در گوشه و کنار این بیابان، در دامن آرام و گسترده کوه، در فرازمندی ها و گستره سینه آن، تأمل برانگیز، تنبه آفرین و دلپذیر است. بسیاری از کسان که بر قامتشان جز دو تکه پارچه سفید جامه ای نیست، بر روی حصیری خرد، یا مقوایی کوچک و یا ریگزار بیابان و خاکهای آن دیار، بپا ایستاده و یا نشسته آرام سر به آسمان دوخته اند. و سیلاب اشک از چشمانشان جاری است. ستاره های آسمان مشعر چه خیال پرور و دل انگیز است. و لحظه هایش چه سان شورانگیز و الهام بخش.

طلوع فجر، مشعرِ آرام را برمی آشوبد، راهیان حریم دوست بپا می خیزند. و در جمع های کوچک و بزرگ و یا تنها به پیشگاه خداوند نماز می گزارند و آنگاه بار و بنه اندکی که به همراه دارند برمی گیرند و گام در مسیر می نهند، که باید از تنگه ای درگذرند و به آخرین میقات درآیند: «منی».

مِنی

اکنون سپاه توحید مرکب را نیز وا نهاده و استوار و راست قامت، به سوی معبد می رود، آفتاب از پس ستیغ کوهها سر برمی کشد و انبوه جمعیت از وادی محسّر می گذرد و به سرزمین «منی» گام می نهد.

خیمه های توحیدیان چهره نموده است و در بخش عظیمی از بیابان منی پرچمهای پرافتخار جمهوری اسلامی ایران افراخته شده و زائران ایرانی را به خود فرامی خواند. تجمّع های به هم فشرده، دقیق و منظم چینش چادرهای استانها با «بالونهایی» که سینه فضا را شکافته، و در گستره فضا در تکاپو می باشد، مشخص شده است. و مجموعه خدماتی حاجیان و بعثه مقام معظم رهبری با «بالونی» که پرچم زیبای جمهوری اسلامی را در دیده ها می نهد.

اکنون در «منا» یی؛ سرزمین عشق و عرفان، سرزمین آرزوها، آرمانها، خواستها و ... بی درنگ به سوی دشمن بتاز، آخرین سمبل شیطان و دشمن را بزن. چشمانت را تیز

کن. گامهایت را استوار و آنگاه سعی کن مقصد را بزنی، تیرت به انحراف نرود و بدون قطع به اصابت تیرها روی برنتاب. آگاه باش که به گفته امامت- این احیاگر حج ابراهیم-

«شیطان را رجم کنید و شیطان از شما بگریزد، و رجم شیطان را در موارد مختلف با دستورهای الهی تکرار کنید که شیطان و شیطان زادگان همه گریزان شوند».

اکنون که از نبرد دشمن بازگشته ای، با تیغ بی دریغ آگاهی و ایمان، اخلاص و ایقان رگ طمع را بزن، و هوای نفست را در پیشگاه خداوند در قالب گوسفندی به مسلخ کَشْ.

شب را بیتوته کن، یاد خدای را در جانت زنده دار، با خدا زمزمه کن، از او نیرو (عشق و عرفان) بطلب و روز به سوی دشمن بشتاب و با او درآمیز، و بیزاری و برائت و خشم و نفرتت را با آخرین قدرت بر سینه اش بزن (عشق و برائت) که تو در چهره اصیل ترین مؤمن پیرو ابراهیم: پارسای شبی و شیر روز.

یاد هیجانبار و شورانگیز مهدی- ع- در منی نیز تمنای دیدار یار را در جانت فرو می ریزد و یاد آل علی در لطافت دلها و آماده سازی جانها برای زمزمه با خدا، اثر عظیم دارد. اوّلین شب منی، در مراسم شکوهمندی، آیات الهی با قرائت زیبای قاری ارجمندی دلها را جلا داد و سخنرانی حضرت آیةاللَّه خزعلی بر معرفتها افزود، وی با استناد به آیات بسیاری نشان داد که حج: نفی است و اثبات «لا» است و «الّا». تیغ توحید را بر فرق شرک کشیدن است و در جاودانه های معرفت الهی غرق شدن. نفی آلودگیهای درون است از صفحه دل و زدودن طاغوتهای کوچک و بزرگ از صحنه زندگی، و رسیدن به عرفان الهی است و دست یافتن به توحید خالص و ناب.

آنگاه یادآوری پرسوز و گداز به رثاء آل علی پرداخت و مرثیه مظلومیت آن عزیزان را سرود و دلها رابا یاد مهدی فاطمه جلا داد و قلب منتظران را با نام زیبای او به التهاب کشید، و عشق به آن امام هدایت را در جانها ریخت و به مراسم شب منی شکوه ویژه ای بخشید.

شب دوازدهم منی حال و هوای عجیبی داشت. در منی امسال خشم علیه شرک و فریاد علیه زورمداران، زراندوزان و تزویرگرایان، و سمبل، جهل، ستم، شیطنت و

جباریّت؛ آمریکا عینیّت یافت و فریادهای مرگ بر آمریکا، سینه آسمان منی را شکافت و جهاد در حال و هوای عشق و عرفان و فریاد در هنگام زمزمه های عاشقانه تصویر دلپذیری از ابعاد توحید؛ عشق به اللَّه و خشم به شیطان را به نمایش گذاشت.

مراسم برائت در منی یکی از ماندگارترین خاطره های حج خواهد بود و شکوه و عظمت آن بر رواق تاریخ همچنان خواهد ماند.

و اکنون لحظه های پایانی مشاعر است و زائران که از آخرین نبرد با اهریمن پیروزمندانه و با شکوه برگشته اند رو به سوی کعبه دارند. برای طواف و سعیی دیگر.

ترکیب دلپذیر منی روز دوازدهم در هم می ریزد، و راهیان کوی دوست سواره و پیاده به سوی مکّه و کعبه روی می نهند. مرز سرزمین منی در لحظه های آستانه ظهر بسیار دیدنی است، بسیاری از زائران بر مرز منی می ایستند تا با حلول ظهر آن سرزمین را ترک گویند. با فراز آمدن «اللَّه اکبر» مؤمنان در جمع های کوچک و بزرگ به نماز می ایستند و آنگاه روی به سوی مکه می گذارند، خیابانی که منی را به مکّه پیوند می زند جلوه زیبا، دیدنی و دلپذیری دارد. سپاهیان توحید سرشار از شوقند که توفیق اعمال در مشاعر و عبادت در سرزمین منی و عرفات و راز گویی در وادی عشق و عرفان را یافته اند. به کاروان که می رسی خادمان زائران، این سختکوشان ارجمند پذیرایی می کنند، اندکی می آسایی و با رهیدن از خستگی راه، آهنگ کعبه می کنی، طوافی دیگر و سعیی دیگر ...

فصل اوّل: آغاز راه

دیدار دست اندرکاران برگزاری حج ابراهیمی بارهبرمعظم انقلاب اسلامی

فصل اوّل: آغاز راه

دیدار دست اندرکاران برگزاری حج ابراهیمی بارهبرمعظم انقلاب اسلامی

همه ساله در آستانه برگزاری مراسم عظیم حج، کارگزاران حج، خدمتگذاران راهیان حریم دوست و گروهی از زائران بیت اللَّه الحرام با رهبر عظیم الشأن انقلاب اسلامی دیدار می کنند تا از رهنمودهای حکیمانه ایشان در جهت هر چه بهتر برگزار کردن این کنگره بزرگ الهی بهره گیرند.

این دیدار فرصت مغتنمی است تا کارگزاران، با ابعاد انسان ساز و ارجمند حج، هرچه بیشتر آشنا شوند و با دریافتن دیدگاهایی جهت بخش مقام معظم رهبری، در برگزاری حجّی همگون با جایگاه والای انقلاب اسلامی بکوشند. سخنان، توصیه ها و راهنماییهای آن بزرگوار ره توشه ای است برای همگان در مسیر تحقق بخشیدن به آرمانهای بلند امام- قدس سره- امسال نیز به تاریخ 8/ 2/ 1372 دست اندرکاران برگزاری حج ابراهیمی در آستانه کوچ به دیار دوست، با معظم له دیدار کردند:

توشه راه

رهبر انقلاب اسلامی در این دیدار، از «حج» به عنوان ذخیره ای بزرگ برای دنیای اسلام، نام بردند و اهمیت ابعاد معنوی، اجتماعی، سیاسی و بین المللی حج و همچنین نیاز امروز جهان اسلام به منافع عظیم این اجتماع بزرگ یاد کرده و فرمودند:

حج، ذخیره ای بزرگ برای دنیای اسلام است و استفاده صحیح از آن می تواند منافع لازم و حیاتی امت اسلام را تأمین کند. تعیین ایامی خاص برای برگزاری مراسم حج، با این هدف مهم صورت گرفته است که مسلمانان اقصی نقاط جهان بتوانند با استفاده از این فرصت استثنایی با یکدیگر تماس و ارتباط برقرار کنند و با همفکری و تبادل نظر، راه علاج مسائل و مشکلات خود را بیابند.

ولی امر مسلمین در این دیدار که مسؤولان بعثه و نماینده مقام معظم رهبری حجةالاسلام والمسلمین ری شهری و مسؤولان سازمان حج و زیارت، روحانیون و مدیران کاروانها و جمع زیادی از زائران بیت الله الحرام حضور داشتند، فرمود:

«یک مطلب اساسی و زیربنای فردی وجود دارد که به حسب طبع کار، مقدم بر همه مسائل و ضروریات دیگر است و آن این است که عملی که از ما سر می زند باید با قصد قربت و با طلب مرضات الهی همراه باشد.»

مقام معظم رهبری خاطرنشان ساختند:

«اگر کار برای خدا شد و به قصد انجام تکلیف و کسب مرضات الهی انجام شد، خداوند به آن برکت و اثر و جذابیت می دهد و دلها را به طرف آن جلب می کند و آنچه را که شما از تأثیرات حج بدنبال آن هستید آن را فراهم می کند.»

رهبر انقلاب اسلامی افزودند:

«شما خدمتگزاران باید حجاج را راهنمایی و هدایت کنید. احکام را به آنها تعلیم بدهید و آنها را از لحاظ عمل شخصی و استفاده بهتر از مراسم حج، راهنمایی کنید و انشاءاللَّه خدای متعال پشتیبان شما باشد و توجهات حضرت ولی عصر ارواحنا له الفدا شامل حال شما و حج مقبول و سعی مشکوری را داشته باشید.»

بر پایه همین گزارش، پیش از بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی، حجةالاسلام والمسلمین محمدی ری شهری نماینده ولی فقیه و سرپرست حجاج ایرانی گزارشی را از اقدامات انجام شده برای فراهم آمدن مقدمات سفر حجاج به بیت الله الحرام به استحضار ولی امر مسلمین رساند. (تصویر شماره 3)

زائران بر تربت حضرت امام- قدس سّره-

کنگره عظیم حج، بعداز ظهر روز چهارشنبه مورخ 8/ 2/ 1372 با سخنان حجةالاسلام والمسلمین هاشمی رفسنجانی رئیس جمهوری، در مرقد مطهّر حضرت امام خمینی- س- آغاز به کار کرد. حجةالاسلام والمسلمین هاشمی رفسنجانی رئیس جمهوری در این مراسم باشکوه که حجةالاسلام والمسلمین محمدی ری شهری نماینده مقام معظم رهبری و سرپرست حجاج ایرانی، مسؤولان بعثه و مسؤولان سازمان حج و زیارت، مدیران و روحانیون کاروانهای حج و جمع زیادی از زائران استان تهران حضور داشتند، اظهار داشت:

خانه خدا مناسبترین مکان برای همفکری و هماهنگی امت اسلامی برای رفع مشکلات جهان اسلام است.

رئیس جمهوری خاطرنشان ساخت:

اگر مسلمانان در این مراسم دیدگاههای تنگ جغرافیایی و نژادی را کنار بگذارند و از دریچه دین و قرآن به جامعه بزرگِ اسلامی بنگرند، تأثیر بسیاری در رفع مشکلات جهان اسلام خواهد گذاشت.

وی افزود:

در مراسم حج باید دردهای بزرگ اسلام همچون مسأله فلسطین، بوسنی و هرزگوین، کشمیر، سومالی، قره باغ و سایر مسائل مهم و خطراتی که دنیای اسلام را تهدید می کند، مورد بحث و بررسی قرار بگیرد.

وی افزود:

در مبدأ وحی و محافل حجاج، مسلمانان باید راههای تمرکز و اعمال قدرت مسلمانان در سازمانهای جهانی را بطور رودررو با یکدیگر مطرح و بررسی کنند.

حجةالاسلام والمسلمین هاشمی رفسنجانی طرح مسائل تفرقه انگیز در مراسم حج و جامعه مسلمانان را مانع از بهره گیری از خیرات و ثمرات حج دانست و گفت:

حجاج باید بدانند که طرح مسائل تفرقه انگیز و اختلاف سلیقه ها اثری جز سُست کردن مسلمانان بدنبال نخواهد داشت.

وی اظهار داشت:

هم اکنون مسلمانان در معرض دشمنی استکبار قراردارند و آنان اسلام ناب را با نام بنیادگرایی می کوبند و اسلام مورد نظر خود را ترویج می کنند.

رئیس جمهوری در ادامه سخنانش گفت:

من با بحثهای منطقی بین فرق اسلامی مخالف نیستم اما اگر این بحث ها شکل جدل و لجاجت داشته باشد، خطرناک است.

وی ضمن تأکید بر لزوم توجه حجاج به مسائل معنوی و حضور در نماز جماعت مسلمین اظهار داشت:

مردم مسلمان ایران همانطور که در کشور برای دفاع از اسلام، قرآن و نماز فداکاری کرده اند، در مراسم حج نیز باید با بهره گیری از ارشادات و فتاوای حضرت امام- ره- برای ایجاد وحدت در بین مسلمانان فداکاری و تلاش کنند و اسلام ناب را کنار خانه خدا به نمایش بگذارند.

وی افزود:

حجاج باید با رفتار مناسب خود تبلیغات سوء استکبار جهانی که ایران را متهم به تروریسم و مخل امنیت کشورها معرفی می کند خنثی کنند.

رئیس جمهوری ضمن تشریح دست آوردهای معنوی حج برای جامعه، اظهار داشت:

دولت با توجه به آثار معنوی که از طریق حج عاید جامعه می شود، حاضر است هزینه گزاف آن را بپردازد.

خاطرنشان می نماید پیش از سخنان رئیس جمهوری، دکتر علی لاریجانی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی طی سخنان کوتاهی با اشاره به خدماتی که بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در اختیار حجاج ایرانی قرار گرفته است، اظهار داشت:

خدماتی که سازمان حج و و زیارت و بعثه مقام معظم رهبری و سایر سازمانها به حجاج ایرانی می دهند، با سایر کشورها متفاوت و از سطح بسیار بالایی برخوردار است.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی افزود:

سازمان حج و زیارت با همکاری بعثه مقام معظم رهبری در طول سال، تدارکات و تسهیلات لازم را برای زائران مهیا می کنند و در مذاکرات خود با مسؤولان کشور سعودی همه مسائل را برای تسهیل در انجام مناسک بررسی می کنند.

خاطرنشان می نماید، در مراسم گشایش کنگره عظیم حج، آیت اللَّه محمّدی گیلانی، حجةالاسلام والمسلمین محمّدی ری شهری نماینده ولی فقیه و سرپرست حجاج ایرانی، استاندار تهران و جمعی از نمایندگان مجلس شورای اسلامی نیز حضور داشتند. (تصویر شماره 4)

گزارش عملیات اجرایی حج

1372- 1413

سازمان حج و زیارت مسؤولیت اجرایی برگزاری کنگره عظیم حج را به دوش دارد. سخن از چگونگی تدارک سفر حج با انبوه عظیم زائران و چه سانی رساندن زائران به دیار دوست و زدودن مشکلات از سر راه و ... حدیث زیبای حماسه تلاش، جمعی است ارجمند که با عشق به اللَّه بر خدمت امت اسلامی کمر بسته اند گزارشگونه ای از این خدمات را در دو بخش می آوریم:

آنچه به قبل از برگزاری مراسم مربوط می شود، از چگونگی پرواز حجاج، انتخاب مدیران جدید کاروانها، و ... را در این بخش، و آنچه نشانگر تلاش این عزیزان در موسم حج است، در بخش پایانی کتاب خواهیم آورد.

*** برگزاری حجی مطلوب و پرشکوه توسط مسلمانان هر کشور که به نوبه خود دارای سلایق و خصوصیات متفاوت فردی و اجتماعی بوده و در یک گردهمایی در سطح بین المللی علاوه بر انجام اعمال و مناسک خود، درصدد بهره برداری فکری و سیاسی و اجتماعی از این فریضه الهی می باشند، نیازمند به تشکیلاتی منسجم و قوی است.

تشرّف تعداد کثیری از زائرین بیت الله الحرام در دسته ها و کاروانهای مشخص

بدون اعمال نظارت عالیه یک دستگاه معتبر، فرضی غیر ممکن است.

در این راستا سازمان حج و زیارت جمهوری اسلامی ایران پس از مراحل تشکیلاتی مختلفی که طی کرده، به منظور برگزاری هرچه بهتر مراسم حج، با استفاده از تجارب سودمند گذشته (چه توسط ایران و یا توسط کشورهای دیگر)، اقدام به برنامه ریزی همه جانبه جهت اعزام زائرین بیت الله الحرام می نماید. ⁽¹⁾

شایان ذکر آنکه دراجرای آن برنامه ها، نهادها، تشکیلات و مؤسسات دیگری نیز (از قبیل: اداره گذرنامه- هواپیمایی- وزارت بهداشت و ...) همکاری نموده و با همکاری و تعاون یکدیگر، در جهت حسن اجرای مراسم حج می کوشند.

بدیهی است که امر تجهیز و تدارک حدود 120 هزار زائر در یک مدت محدود و با امکانات معین در قلمرو خارج از میهن عزیزمان امری بسیار دشوار است.

مسائلی از قبیل انتقال و بازگشت حجاج، تأمین مسکن در مکه مکرمه و مدینةالرسول و توزیع مواد غذایی و بهداشت و اثاثیه و انجام تدابیر لازم در موقعیت حساس و فشرده تشریق در مشاعر مقدسه اعم از حمل و نقل، اسکان و امداد زائران از مواردی است که دقیقاً نیاز به پیش بینی و برنامه ریزی جامع و کاملی دارد تا از این رهگذر بتوان در حد امکان وسائل رفاهی و آسایش زائرین را فراهم نمود تا در مدت اقامت خود در حرمین شریفین با خاطری آسوده به اعمال و عبادات خود بپردازند و با خاطره ای خوب بازگردند و به این وسیله توشه آخرت و رضای محبوب را از این سفر الهی به ارمغان آورند.

برای برگزاری حج سال 72 نیز سازمان حج و زیارت با هماهنگی کامل و زیر نظر نماینده مقام معظم رهبری در امر حج، با برنامه ریزیهای منظم از چندین ماه قبل از موسم حج در بخش های مختلف کار خود را آغاز کرد. در ایام حج نیز با تشکیل

ستادهایی در مکّه و مدینه و جدّه به حل مشکلات زائران پرداخت. اینک به شرح فشرده ای از خدمات این ستادها و واحدهای مربوط به سازمان، قبل از موسم و در ایام مراسم می پردازیم:

قبل از عزیمت:

الف- تهیه برنامه زمان بندی حج سال 72

پس از پشت سرگذاشتن حج سال 71، و تنظیم گزارشات مربوطه، کار نظرخواهی از کارشناسان و جمع بندی پیشنهادات و انتقادات زائرین و غیره صورت گرفت و روی انتقادات مطرح شده و پیشنهادات وارده، بحث و گفتگو انجام شد.

ب- تغییرات در روش ثبت نام زائران

تأثیر موانع اقتصادی بر سیاستهای حج و زیارت (تغییرات در پذیرش زائران)

تلاشهای زیادی صورت گرفت تا عدد حجاج در سال جاری افزایش یابد اما عربستان بر مواضع خود مبنی بر محدودیت تعداد حجاج تأکید داشت. مع الوصف با پی گریهایی که به عمل آمد قرار شد 115 هزار نفر زائر و عوامل خدماتی از ایران اعزام شوند. ⁽¹⁾تا سال 71 حدوداً تعداد 450 هزار نفر از اولویتهای 1 تا 40 ثبت نام شدگان سال 63 به حج مشرف شدند در نتیجه حدود 550 هزار باقی ماندند که با اعزام اولویتهای 1 تا 48 در سال 72 حدود 470 هزارنفر از افراد فوق باقی مانده اند.

مسأله مهمی که از سال اخیر پدیدار شد این بود که دولت تا سال 71 برای اعزام زائرین؛ اعم از متمکن یا غیرمتمکن سوبسید می پرداخت لیکن با سیاستهای جدید اقتصادی دولت و تک نرخی شدن ارز و در نتیجه عدم پرداخت ارز دولتی به کلیه دستگاهها با نرخ سابق، بایستی در امر حج نیز چاره ای عاجل اندیشیده می شد و به همین دلیل بود که بنا به تصمیم شورای عالی حج مقرر شد از سال 72 روش ثبت نام تغییر یابد،

به نحوی که علاوه بر اعزام ثبت نام شدگان عمومی 27 هزار تومانی سال 63، تعدادی متقاضی نیز بطور آزاد با پرداخت 350 هزار تومان ثبت نام نمایند و همینطور تشرف عده ای دارای سند دولتی با پرداخت 150 هزار تومان اضافی امکان پذیر باشد نهایتاً حدود 23% از کل زائرین سال جاری به دو طریق اخیر پذیرش و اعزام گردیدند.

برای اعزام زائران سال 72 به حج تمتع، ابتدا تصور می شد؛ با ثبت نام اولویتهای 41 تا 47 آمار مورد نظر کامل خواهد بود اما پس از انقضای مهلت ثبت نام و جمع آوری کارتهای کامپیوتری باقیمانده از سراسر کشور مشخص شد که تعدادی از متقاضیان جهت اخذ کارت مراجعه نکرده اند و این مسأله نشان می داد که تا رسیدن به سقف تعداد زائر توافق شده هنوز به اعلام یک اولویت دیگر نیاز هست که بدین ترتیب قرار شد اولویت 48 نیز به مجموعه فوق افزوده گردد، بهرحال زائرین پذیرش شده به کاروانهایی که صلاحیت آنها مورد تأیید قرار گرفته و از گزینش مجدد مدیران موفق بدر آمده بودند مراجعه و ثبت نام نمودند.

ج- برنامه های جدید رفاهی

1- طرح تهیه و توزیع اقلام تدارکاتی

همانگونه که ذکر شد بعد از خاتمه عملیات حج سال 71 بلافاصله کار برنامه ریزی اجرایی حج سال 72 با دعوت از مسؤولین ستادهای اجرایی حج و تشکیل جلسات متعدد کارشناسی شروع گردید. در این نشست ها پیرامون مشکلات و تنگناهای پیش آمده در جریان برگزاری حج گذشته خصوصاً مسائل تدارکاتی و رفاهی زائران اعزامی بحث و گفتگوی فراوان صورت گرفت. لذا بعد از تنظیم برنامه زمان بندی حج سال 72 و تعیین حیطه وظایف مسؤولیتهای بخش های مختلف حدود و دامنه فعالیتهای رفاهی مجزا و روشن گشت. بالاخره این بررسیها منجر به ارائه پیشنهادات مشخص درباره مسائل رفاهی گردید و نتیجه این شد که روی طرحهای جدیدی در این زمینه (نظیر طرح قربانی، طرح مسکن مدینه، طرح تمرکز اثاثیه، تهیه و توزیع تدارکات غذایی

و ...) بررسی جامع و همه جانبه صورت گیرد و به شورای عالی حج پیشنهاد و تصویب گردد.

تحول در شیوه تدارکات

می توان ادعا نمود تغییر برخی از شیوه های تدارکاتی حج سال 72 حقیقتاً تحولی بنیادین در نظام تدارکاتی حج بشمار می رود. با دگرگون شدن نحوه تأمین و تدارکات حج سال جاری مسؤولیت سنگینی در زمینه تهیه و توزیع تدارکات بر دوش سازمان قرار گرفت و بحمدالله موفق شد بخوبی از عهده آن برآید. بدین ترتیب مبنای سیاسی تدارکاتی سازمان این شد که قسمتی از کالاهای مورد نیاز توسط خود سازمان و بخش دیگر آن توسط مدیران کاروانها با رعایت دستورالعملها و سقف مالی تعیین شده با استفاده از تجارب سنوات گذشته، تهیه و تدارک گردد. لذا با همین دیدگاه طرحهای لازم تهیه و به شورای عالی حج ارائه شد و به تصویب رسید.

تک نرخی شدن ارز مهمترین عاملی بود که بررسی بهترین روشهای اقتصادی نمودن هزینه های حج را بیش از پیش فوری و ضروری می ساخت لذا با توجه به تراکم فوق العاده هزینه ها در بخش تأمین تدارکات، بررسیهای جدی در این زمینه صورت گرفت و تصمیم بر این شد که در خریدها آنچه امکان دارد با در نظر گرفتن کلیه جوانب امر و بشرط اقتصادی بودن از داخل کشور خریداری شود تا بر هزینه های ارزی افزوده نشود.

سازمان در زمینه تهیه برخی اقلام تدارکاتی طرحی را مبنی بر در اختیار گذاشتن یک ساک محتوی پاره ای اقلام مورد نیاز زائران به شورای عالی حج ارائه و به تصویب رساند لذا پس از نشر آگهی مناقصه و برآورد هزینه های آنها قرار شد تعداد معقولی بادبزن، پلاک، پودر، خمیر دندان، صابون، مسواک و قمقمه تهیه و در اختیار زائر قرار گیرد و هزینه این اقلام نیز به علت لزوم صرفه جویی ارزی از زائر اخذ شود، لذا بایستی مبلغ 10000 ریال از زائر توسط مدیر کاروان اخذ می شد و به حساب سازمان واریز

می گردید که به دلیل خرابی اغلب قمقمه های سفارش شده، نهایتاً قرار شد مبلغ 8000 ریال در ازاء اقلام فوق اخذ و 2000 ریال بابت قمقمه کسر گردد.

بعد از فراغت سازمان از خرید ملزومات انفرادی زائران، سایر نیازمندیهای مصرفی کاروانها مطرح شد و تصمیم گرفته شد که با اعطای اعتبارات ریالی به مدیران کاروانها، از وجود آنان برای خرید قسمتی از نیازمندیهای مصرفی روزانه زائرین از ایران استفاده شود و خودشان هم اقلام مورد نظر را به عربستان انتقال دهند که این قضیه با موفقیت به انجام رسید. کالاهایی که به این شکل خریداری می شوند شامل آرد نخودچی، آلو، جو، خاکشیر، رشته فرنگی، زردچوبه، زرشک، سماق، فلفل، لیمو عمانی، کشمش و زعفران می شد.

سپس کار دسته بندی و تقسیم کالاهای انفرادی زائران براساس آمارهای دریافتی از اداره راهنمایان و ستادها شروع و نسبت به ارسال آنها براساس آمار اقدام لازم به عمل آمد.

سعی بر این بود که تا حد امکان به منظور صرفه جوییهای ارزی اقلام تدارکاتی در داخل کشور تهیه و به عربستان ارسال گردد با این حال در برخی موارد ضروری، کمیسیون خرید مواد غذایی و مصرفی از مهرماه 71 با انگیزه تمرکززدایی و رعایت بهداشت مواد غذایی و بالا بردن کیفیت مواد اولیه و همچنین صرفه جویی مبادرت به برنامه ریزی خریدهای خارجی طبق تشریفات قانونی نمود و به همین منظور از تعداد متجاوز از 30 شرکت معتبر از طریق دفتر نمایندگی سازمان در جده جهت شرکت در مناقصه دعوت نمود. تدریجاً نمایشگاهی از نمونه های ارسالی تنظیم شد و اعضای کمیسیون در عربستان حضور یافته و داوطلبین را جهت مذاکره دعوت کردند تا اینکه در نهایت با 6 شرکت قرارداد منعقد شد.

2- طرح تمرکز و سازماندهی و استاندارد نمودن اثاثیه

طرح جدید تهیه و تمرکز سازماندهی اثاثیه براساس اهداف زیر از طرحهای

جدیدی بود که در حج سال 72 توسط سازمان حج و زیارت انجام یافت:

شیوه اجرایی در طرح خرید وسائل و اثاثیه از مدیران قبل و تهیه اثاثیه مورد نیاز دیگر توسط سازمان بوده و تمرکز آنان در انبارهای مرکزی که در مکّه و مدینه مستقر بوده که تسهیلات فراوانی برای مدیران کاروانها در جهت بهتر اداره کردن امور مربوط به زائران بیت الله را فراهم کرد.

3- طرح همکاری با بانک اسلامی در زمینه قربانی:

در شرایطی که بسیاری از مسلمانان در کشورهای توسعه نیافته به علت کمبود مواد غذایی روزانه با مرگ و میر روبرو هستند و چشم امید این افراد به کمکهای انسان دوستانه سایر کشورهای مرفه دوخته شده، مسأله امحاء و اتلاف هزاران لاشه گوشت قربانی شده در فصل حج با هیچ معیار و اصولی قابل توجیه نمی باشد. در چنین احوالی که کشورهای قدرتمند و متمکن جهان حتی از مواد غذایی صادره به این قبیل کشورهای فقیر به عنوان سلاح کاری در جهت استثمار بهره می برند به هیچ وجه عاقلانه نیست که خود مسلمانان گوشت ذبیحه ها را به هنگام حج بلااستفاده گذارند لذا لزوم

تحولی بنیادین در امر کشتار قربانی در حج و استفاده از گوشت آنها اجتناب ناپذیر می نماید. بر این اساس سازمان حج و زیارت برای ایجاد دگرگونی در روش ذبح قربانیان زائرین خانه خدا پس از فراهم آوردن مقدمات شرعی کار دست به اقدامی چشمگیر زد که با ادامه و گسترش آن در سالهای بعد، دیگر مسلمانان شاهد دفن و یا سوزاندن صدها هزار لاشه گوشت نباشند و از این امکان در راه تأمین بخشی از نیازهای مستمندان و فقرای ملل اسلامی استفاده شود. توضیح اینکه در سالهای گذشته اکثریت قریب به اتفاق کشورهای اسلامی ذبیحه های خود را در مسلخ های جدید و مکانیزه ذبح می کردند و جمهوری اسلامی که همواره خود در اجرای رسالتهای انسان دوستانه پیشقدم بود در این زمینه تاکنون اقدام جدی به عمل نیاورده بود و کلیه قربانیها در یک مسلخ قدیمی و با وضع غیربهداشتی ذبح می شد و بالاخره سالانه حدود 120000 لاشه گوسفند به ارزش تقریبی 17 میلیارد ریال به آتش کشیده یا در زیر خاک مدفون می گشت و این مسأله همیشه دلسوزان نظام را رنج می داد و به فکر چاره اندیشی وامی داشت از این رو پس از انجام بررسیهای لازم و استفتائات مختلفی که توسط بعثه مقام معظم رهبری از مراجع عالیقدر اخذ گردید مقرر شد ذبح قربانی در کشتارگاههای جدید و تحت نظارت سازمان به مورد اجرا گذاشته شود. این طرح شامل انجام کلیه مذاکرات و عقد قراردادهای لازم با بانک توسعه اسلامی برای خرید و نگهداری دام، اجاره محل کشتارگاه و سردخانه و محل گوسفندهای ذبح شده و نهایتاً توزیع گوشت آن به مقاصد مختلف بود.

به هر تقدیر در طول سال گذشته کار مطالعه و بررسی همه جانبه طرح قربانی مداوماً پیش می رفت و نظرات کارشناسان و دست اندرکاران مرتباً اخذ و تبادل نظر کافی به عمل می آمد و علاوه بر روشهای اجرایی بایستی کسب نظرات فقهی و دیدگاههای شرعی نیز دنبال می شد، در این زمینه همت و پشتیبانی و راهنمایی های مؤثر بعثه مقام معظم رهبری و بزرگواری مراجع عالیقدر تأثیر فراوان داشت. در مرحله بعدی تشکلی از برادران دلسوز و مطلع ایجاد گردید و به تدریج مطالعه جهت شناخت توأم با

برنامه ریزیها شکل می گرفت و گردش کار و شرح وظایف و سازماندهی و تشکیلات مورد نظر و شناخت و بررسی روشهای کار و ظرفیتهای طرف مقابل و ... همچنان در جریان بود. نتیجه این مطالعات و برنامه ریزیها در موسم حج نمودار گشت که به فضل الهی نه تنها خود یکی از توفیقات مهم دست اندرکاران حج بوده بلکه سرفصل تحول در امر حج به حساب می آید.

4- طرح استفاده دوباره از منازل مدینه قبل:

در سال جاری طرح سه بار استفاده از منازل مدینه به شورای عالی حج پیشنهاد و به تصویب شورا رسید و دستور اجرای آن به واحد مسکن ابلاغ گردید. این طرح به قدری سنگین و مشکل و مهم بود که از همان ابتدا بخش اعظم کار مسکن سازمان را تحت الشعاع قرار داد چرا که اجرای آن مستلزم بررسیهای اولیه همه جانبه و مداقّه کامل بود و تنظیم و هماهنگی فراوان با بسیاری از بخشهای دیگر سازمان همچون اداره راهنمایان و ستادها، پذیرش و اعزام، اثاثیه، و از همه مهمتر قسمت پرواز را می طلبید تا در مقام اجرای طرح تداخل پیش نیاید، فی المثل با توجه به حجم پروازها و جابجایی آنها تعدد ایستگاههای هفت گانه پروازی از مبدأ ایران و تغییر و تبدیل در امر حمل و نقل زائر در عربستان و سایر متغیرها باعث اختلال در کار نگردد، لذا برنامه ها علی رغم دقت واستحکام آنها، قابلیت انعطاف در شرایط بحرانی و ویژه را داشته است.

در باب اهمیت، ضرورت و نتایج حاصله از طرح مذکور عوامل گوناگون تأثیر دارند. علاقه اکثر زائران ایرانی به ثبت نام در کاروانهای مدینه قبل و از آن مهمتر لزوم صرفه جویی در کلیه بخشها با توجه به محدودیت ارزی حاکم بر اقتصاد کشورمان، با علم به اینکه درصد عظیمی از هزینه های جاری و غیرجاری سازمان را منابع ارزی تشکیل می دهد، جملگی عواملی بود که بالاخره منجر به پیشنهاد طرح سه بار استفاده از منازل مدینه و در نتیجه کاهش تعداد منازل اجاره شده و طبعاً کاهش مدت اقامت زائرین در مدینه قبل گردید و سرانجام این طرح در شورای عالی حج مطرح وتصویب

شد. با اجرای این طرح تقریباً دوسوم کل گروهها، قبل از اعمال به مدینه وارد شدند و بقیه بعنوان «مدینه بعد» مشخص گردیدند و بدین قرار تعداد بیشتری از هم میهنان توانستند با کاروانهای مدینه قبل عزیمت نمایند (حدود 64% کل کاروانها) و در ثانی حدود 12 میلیون ریال سعودی بخاطر کاسته شدن تعداد منازل اجاره شده صرفه جویی به عمل آمد، افزون بر اینها شرایط فوق موجب ارتقای کیفیت منازل در مدینه گردید.

البته طبیعی است که با اجرای این طرح مدت اقامت در مدینه منوره خصوصاً در مورد سری اول پروازهای مدینه قبل کوتاه شده و کمتر از یک هفته بطول انجامید و تبعاتی بدنبال داشت از قبیل عدم درک دعای کمیل و یا عدم توفیق زیارت حرم نبوی- ص- برای خانمهای معذور شرعی و همینطور طولانی شدن بیش از حدّ اقامت در مکه و لذا بایستی بنحوی درصدد حل این مشکل در سالهای بعد برآییم.

5- آزمون مدیران:

از جمله اقداماتی که برای بهبود کیفیت ایام سفر مقدس حج انجام یافت، کوشش سازمان جهت تقویت کادر مدیران کاروانهاست تا بدین طریق مایه سربلندی و افتخار ایران اسلامی باشند لذا مقرر گردید از میان متقاضیان صاحب تجربه با رعایت سایر شرایط، مدیرانی با تحصیلات بالاتر برگزیده شوند تا ضمن مدیریت صحیح و کارآمد با درک و شناخت بیشتری مسائل فرهنگی و عبادی را پیش ببرند، چرا که تجربه نشان داده، مدیران تحصیلکرده لایق چنانچه تجربه اجرایی قبلی داشته باشند در پیشبرد اهداف عالیه حج مفیدتر و موفق تر هستند و خصوصاً در بحرانها کارآیی بیشتر دارند. با گزینش جدید مدیران از طرف دیگر امکان اختصاص مدیر بومی به شهرهایی که فاقد مدیر بودند فراهم می آمد. علاوه بر اینها مدیران نسبتاً جوانتر و فعالتری در صحنه حج وارد شدند و بحمدالله یکی از تجربیات موفق سازمان را می توان همین واگذاری

مسؤولیتها به مدیران جوان تحصیلکرده و متعهد دانست.

نتیجتاً فکر معرفی مدیران جوانتر با تحصیلات بالاتر مطابق معیارهای گزینش که سنگ بنای اولیه اقدامات در خصوص تعیین و معرفی مدیران حج کاروانها را تشکیل می داد عملی شد و آمارها نشان می دهد که از هر دو جنبه فوق، نتایج مثبت حاصل گردیده است. جدول های زیر مؤید همین مطالب است:

مقایسه سنی مدیران حج 72 با سالهای قبل

سن درصد به کل در سالهای قبل سال 72

30 تا 39 سال 2/ 35% 8/ 55%

40 تا 45 سال 8/ 38% 35%

50 تا 60 سال 26% 2/ 9%

مقایسه تحصیلات مدیران حج 72 با سالهای قبل

میزان تحصیلات در سالهای قبل سال 72

دوره ابتدایی 5/ 27% 10%

دوره راهنمایی 7/ 14% 8/ 7%

دوره دبیرستان 8/ 6% 7/ 4%

دیپلم 8/ 23% 2/ 29%

بالاتر از دیپلم 2/ 27% 3/ 48%

گفتگو با رئیس سازمان و زیارت

درباره آنچه در گزارش گذشته آمد توضیحاتی سودمند در گفتگوی رئیس سازمان حج جناب آقای محمد حسین رضایی با نشریه زائر آمده است که برای تکمیل جاریهای حج در سال 72 و چگونگی های آن با اندکی حذف و تلخیص می آوریم.

با عرض تشکر از این که وقت خودتان را در اختیار ما قرار داده اید، به عنوان اوّلین سؤال، لطفاً در مورد تعداد زائران سال جاری توضیحاتی بدهید.

بسم اللَّه الرحمن الرحیم، با سلام و درود به رهبر معظم انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی و حج ابراهیمی و با یادی از شهدای انقلاب و شهدای جمعه خونین و با آرزوی سلامتی برای رهبری معظم انقلاب، در مورد سؤالی که مطرح شد باید عرض کنم امسال 115000 نفر زائر و عوامل خدماتی است که ان شاءاللَّه به مکه و مدینه مشرّف خواهند شد.

از این تعداد 103000 نفر زائر هستند و بقیه عوامل خدماتی که شامل مدیران کاروانها، خدمه، ستادها، تیم پزشکی، بعثه و بازرسین خواهند بود. در مجموع تعداد بسیاری از این 103000 زائر، از کسانی هستند که در سال 63 ثبت نام کرده اند و امیدواریم با اعزام این تعداد در سال جاری بتوانیم در سالهای آینده مابقی افراد ثبت نام شده را که تعدادشان هم کم نیست به حج اعزام نماییم.

س: وضعیت انتقال زائران، امسال به چه صورتی است؟

ج: ما امسال 7 ایستگاه پرواز داریم؛ شامل تهران، اصفهان، شیراز، کرمان، مشهد، اهواز و تبریز. البته ایستگاه اهواز امسال اوّلین بار است که فعال شده ولی ایستگاههای دیگر در سالهای قبل هم عملیاتی بوده اند. تمام تلاش و هماهنگی هایی که صورت گرفته در این جهت بوده که این ایستگاهها بتوانند مثل گذشته برنامه های خودشان را به صورت منظم انجام دهند.

س: آیا امسال تغییری در مسأله اسکان زائران- چه در مکه و چه در مدینه- پدید آمده و آیا طرح جدیدی برای سکونت در این دو شهر مقدس دارید؟

ج: در مورد مسکن، با این که ما امسال مشکلاتی داشتیم و هیأت اجاره مسکن ما نتوانست برای اول رجب ویزا بگیرد و عازم مکه و مدینه شود و ما ناگزیر شدیم که از نیروهای خودمان در عمره برای این کار استفاده کنیم. توانستیم کار مسکن را شروع کنیم و در عربستان نمایندگان ما مشغول اجاره منازل شدند. طبیعی است که ما به اندازه کل کاروانها؛ یعنی 850 کاروان منزل اجاره می کنیم.

بحمداللَّه ما امسال شرایط خوبی داریم و کار به صورت عادی و روال آرام، خودش در حال طی شدن است. در فرودگاه جده برادران در آن هوای گرم، سخت در حال کار کردن هستند، کار در حالی که سنگین و دشوار است ولی بخوبی و منظم در حال انجام است. مدیران و زائرانی که از جده آمده اند و بررسیهای انجام شده، همه گواه حسن کار همکاران ما در جده هستند، بخصوص اتوبوسهایی که در اختیار زائرین گذاشته می شود، اشکالات سال گذشته را ندارند، امیدواریم که بتوانیم این مسیر و حرکت را تا آخر مراسم حج ادامه دهیم.

علاوه بر اینها، اماکن دیگری مثل درمانگاه و بیمارستان هم داریم. ما در مکه برای کل کاروانها خانه اجاره می کنیم. و به چند دلیل در مدینه قبل، دو بار از منازلی که اجاره کرده ایم استفاده خواهیم کرد. 1- اگر می خواستیم برای نصف زائران مثل گذشته

خانه تهیه کنیم، چون تخریب منازل در سال گذشته بسیار زیاد بود، امکان فراهم کردن کل این منازل مقدور نبود و لذا مجبور شدیم خانه ها را کم کنیم و خانه های متوسط یابد را از رده خارج کرده و خانه های خوب خودمان را انتخاب کنیم. به همین جهت دستورالعملی تهیه شد به این نحو که خانه ها در مدینه دوبار مورد استفاده قرار گیرد.

در مدینه با توجه به این که ما امسال یکسری تغییرات در مسکن داشتیم، نکاتی هست که باید خدمت همه عرض کنم: افراد مدینه قبل، امسال دو برابر سالهای قبل هستند. یعنی دو سوم زائران مدینه قبل و یک سوم مدینه بعد می باشند، چیزهایی که در این تغییر تأثیر داشته عبارتند از: تعداد روزهای حضور در مدینه برای زائران کم شده ولی این تغییر عدد، برای همه یکسان نیست؛ یعنی اگر ما مدینه قبل را به دو وضعیت و دو گروه تقسیم کنیم، باید عرض کنیم که مدینه قبل گروه یک حداقل شش روز را در مدینه هستند و این شش روز نسبت به گذشته که ده روز بوده کمتر است و خود ما هم نسبت به این مسأله واقفیم ولی در مقابل محاسنی که این طرح در مجموع داشته قابل توجیه است.

ما فعلًا عدد و تعداد روزها را برای کارمان ملاک عمل قرار نداده ایم که مثلًا بخاطر کم شدن روزهای حضور اظهار کنیم. مشکلات این طرح زیاد است. طبیعی است هر کسی بعد از رسیدن به مدینه میل دارد حدّاقل یک شب جمعه در این شهر مقدس بماند یا یکسری مشکلاتی که بعضی افراد بخاطر بیماریهایشان دارند و یا مشکلات برخی از خواهران که همه اینها تقاضاهایی برای اقامت بیشتر در مدینه و استفاده از امکان زیارت پدید آورده، برای حل این مشکلات، راهها و طرقی اندیشیده شده است، بخشی از این مشکلات باید به صورت طبیعی از قبل از سفر چاره جویی می شد که ما در کشورمان بارها نسبت به این مسأله خصوصاً در مورد خواهران گرامی تذکر دادیم، اما در مورد مسائلی که ایجاد اشکال کرده است با توجه به ظرفیت روزها و ظرفیت کاروانهای موجود و تغییراتی که امکانش را داشته ایم، تسهیلاتی را برای افراد ذکر شده فراهم کردیم.

گروه دوّم کسانی هستند که در مدینه حدود دو- سه روز بیشتر از گروه اوّل مدینه

قبل، اقامت خواهند داشت و لذا ماندن یک شب جمعه در مدینه، مثل گذشته قابل حلّ است و مدینه بعد هم که نسبت به سالهای قبل تغییر فاحشی نداشته و آنها در یک وضعیت زمانی بین نُه تا ده روز را در مدینه خواهند ماند.

این طرح موجب شد که ما امسال در مدینه خانه های خوب و نزدیکی را اجاره کنیم. این در تمام گزارشهای منعکس شده کاملًا مشخص است و زائران هم قطعاً چنین نزدیکی و مطلوبیتی را از نظر مسکن انتخابی احساس می کنند. البته زائری که برای دفعه اول مشرف می شود، ممکن است متوجه این تفاوت نباشد ولی مدیران، مسؤولان و بازرسان باسابقه، همه به تغییر و بهتر شدن این وضعیت اذعان دارند.

س: امسال وضعیت تدارکات و امکانات به چه صورت است؟

ج: در مسأله تدارکات باید بگویم که هر سال اشکالات سالهای گذشته را برطرف کرده ایم و امسال در مدینه وضعیت خیلی خوبی داریم، امیدواریم که بتوانیم در مکه هم با آن حجم بسیار سنگین و تعداد بسیار زیاد زائران، همین توفیق را داشته باشیم و همین نظم و ترتیب خاص حاکم در مدینه را در مکه هم به جریان بیاندازیم، امروز در بازدیدی که بنده از انبارهای مختلف داشتم، مشاهده کردم که بسیاری از مراجعه کنندگان اظهار رضایت می کردند و حرفشان هم این بود که به راحتی و در زمان بسیار کم کالاهای مورد نیاز خودشان را دریافت کرده اند.

به نظر من وضعیت مدینه آرام و محیط اجرایی از انسجام خوبی برخوردار است و ان شاءاللَّه که این روح تفاهم تا پایان مراسم برهمه ما و بر مجموعه کار ما حاکم باشد.

در مورد مکه طبیعی است که زائرین، روحانیون و مدیران ما باید از نکاتی اطلاع داشته باشند. این که در مکه تعداد زیادی زائر خواهیم داشت؛ یعنی اگر در مدینه برای یک سوم از زائران مسکن اجاره می کنیم، در مکه باید برای همه زائران خانه گرفته شود.

مسلماً امکانات مدینه در مکه قابل فراهم شدن نیست. طبیعی است که در آنجا گاهی به مشکلاتی برخورد کنیم؛ از قبیل دوری راه اقامتگاهها که به هر حال زائران حتماً تا

حدودی رنج سفر را برخودشان هموار کرده اند. خیلی چیزها دست ما نیست. بعضی از مشکلات اقلیمی و بومی هستند؛ مثل کمبود آب، ترافیک سنگین، جمعیت زیاد، ولی با همه این احوال ما در صدد فراهم کردن شرایط بگونه ای هستیم که حداقل مشکلات را داشته باشیم.

مسؤولان و دست اندرکاران سازمان حج و زیارت همه تلاش خودشان را برای هر چه بهتر برگزار شدن مراسم، انجام می دهند ولی باید توجه داشت که در یک کشور بیگانه، همه شرایط را ما مشخص نمی کنیم و محدودیّتهای فراوانی هست که خارج از حیطه تواناییهای ما می باشد.

س: در مورد تأمین تدارکات، مثل خرید میوه، ظاهراً تغییراتی در برنامه ریزی سازمان وجود داشته است؛ یعنی مثل سالهای قبل میوه به صورت عمده قبل از موسم سفر حج خریداری نشده و خرید میوه به مدیران کاروانها سپرده شده است. به همین خاطر مشاهده شده که به دلیل گرانی فوق العاده میوه کاستی هایی در بعضی کاروانها وجود دارد. ممکن است علت این تغییر را توضیح بفرمایید؟

ج: البته ما باز امسال هم بسیاری از اقلام را به صورت عمده خریداری کردیم مثل خشکبار و دیگر مواد غذایی (مرغ، گوشت، ماهی) که فاسد شدنی بوده و نیاز به سردخانه داشته اند، ولی در مورد میوه چون سالهای قبل در اثر خرید عمده، مقداری از آن خراب می شد، مجبور بودیم تا با طرح جدیدی آن را از حالت تمرکز خارج نماییم که البته این پیشنهاد هم از طرف خود مدیران صورت گرفت و ما طبق این پیشنهاد عمل کردیم. مسلماً در موسم حج، شاهد افزایش قیمت بعضی اقلام؛ مثل میوه خواهیم بود که علت آن بررسی خواهد شد.

س: خبرنگاران اقتصادی ما طبق بررسی خود، گزارش کرده اند که قیمت بعضی از میوه ها بعد از شروع موسم، به دو تا سه برابر قیمت قبلی خود رسیده است.

ج: طبیعی است، وقتی به صورت متمرکز خریداری نشود، این اشکال پیش

می آید، این وضعیت برای بعضی اقلام دیگر هم سالهای گذشته پیش آمده بود؛ مثل یخ که قیمتش در طول موسم حج به چندین برابر رسیده بود. ما هم در این مسأله شکی نداریم که خرید عمده از نظر اقتصادی بهتر است ولی تفویض اختیار هم به این خاطر است که آزمایشی صورت گیرد از سپردن کاری به مجموعه 800 نفری مدیران و بررسی نتیجه عمل که مثبت خواهد بود یا دارای اثرات منفی است؟ برادران در حال حاضر مشغول بررسی هستند تا اثر این تفویض اختیار را مشخص سازند.

س: امسال سازمان حج و زیارت تغییرات اساسی در مدیریت کاروانها پدید آورده.

ظاهراً با امتحانها و آزمونهای متفاوتی که انجام شده، مدیران جدیدی برای کاروانها انتخاب کرده اید، اگر ممکن است در این مورد توضیحاتی بفرمایید.

ج: چند سالی بود که ما تغییری در مدیریت کاروانها نداشتیم، مقداری به علّت عملکرد آنها و مقداری هم بخاطر کسانی که سنّشان به 60 سال رسیده بود مجبور بودیم که حتماً تغییراتی بدهیم. تنها راه، امتحان و آزمون بود که در سه مرحله انجام شد:

«امتحان کتبی»، «مصاحبه» و «اولویت بندی». سال 64 هم یک آزمون برای انتخاب مدیران کاروانها داشتیم. حدوداً سه هزار نفر بر اساس ضابطه های ما در این امتحان کتبی شرکت کردند. امتحان کتبی شامل مجموعه سؤالاتی مربوط به کار اجرایی مدیران بود.

مسائل اولیه مناسک، مسائل اجتماعی سیاسی ایران و سؤال هایی مربوط به اماکن عربستان. 80 نمره مجموعه نمرات این سؤال ها بود. از این 80 نمره اگر مدیر قبلی و قدیمی ما بیست نمره را هم دریافت می کرد او را در مصاحبه شرکت می دادیم، این را به عنوان امتیازی برای مدیران قبلی در نظر گرفته بودیم. ولی مدیران جدید می بایست حداقل نصف نمره را می آوردند تا بتوانند در مصاحبه شرکت کنند. کسانی که نمره حدّ نصاب را آورده بودند در مصاحبه شرکت می کردند. مصاحبه هم عبارت بود از همین سؤالها به انضمام مکالمه عربی. بعد از مصاحبه، امتیازها مشخص شده و ما همه را جمع کرده و از بالاترین نمره، مدیران استانها و شهرستانها را انتخاب کرده و به آنها ابلاغ

نمودیم.

البته امسال 65 درصد مدیران همان مدیران قدیمی هستند و تنها 35 درصد از مدیران، جدید می باشند. مدیران جدید هم همگی سابقه کار و تجربه حج دارند و در مجموع کسی را نداریم که اصلًا تجربه حج نداشته باشد. طبیعی است این حرکت موجب شد که تعداد افراد باسواد در بین مدیران بیشتر از سالهای گذشته باشد؛ یعنی یکی از محاسن این امتحانات همین بود. این ارتقاء علمی سطح مدیران کاروانها مسلماً، هم در بهبود کارهای اجرایی مدیریتی و هم در پیشبرد اهداف فرهنگی مناسک حج، تأثیر مطلوبی خواهد داشت.

س: آیا داشتن مدرک برای شرکت در این امتحان شرط بوده است؟

ج: حداقل انتظار ما سیکل بود؛ یعنی اگر کسی مدرک سیکل داشت هم می توانست در این آزمون شرکت کند ولی برای مدرک بالاتر امتیاز گذاشته بودیم که مسلّماً افراد محدودیتی برای شرکت در این آزمون نداشتند اما با مدارک بالاتر می توانستند شانس بیشتری برای قبولی داشته باشند.

س: امسال با مسأله ای تحت عنوان «اعزام و حج بدون نوبت» مواجه بوده ایم. اساساً چرا سازمان به چنین اقدامی دست زد و وضعیت ثبت نام کنندگان سال 63 چگونه خواهد بود؟

ج: در مورد ثبت نام کنندگان سال 63، اولویت بندی کردیم که صد اولویّت مشخص شد و امسال از اولویت 1 تا 48 هر کسی که باقی مانده بود را اعلام کردیم و کسانی که در سال 63 ثبت نام کرده بودند ولی از اولویت 48 تا 100 بودند و امسال نوبتشان نبود آنها را هم با دریافت یک مبلغ مابه التفاوت در لیست زائران سال جاری قرار دادیم.

این دو گروه کسانی هستند که در سال 63 ثبت نام کرده اند و جمع آنها حدود 90000 نفر را تشکیل می دهد یا به عبارتی 90 درصد زائران امسال 10 درصد هم

کسانی هستند که به صورت آزاد یا سهمیه ای به مجموعه امسال وارد شده اند. اینکه چرا ما به صورت آزاد ثبت نام کردیم هم فلسفه ای دارد. ده سال است که ما ثبت نام نکرده ایم، بسیاری از مردم منتظر بودند خیلی ها مستطیع شده اند و سالها است که منتظر اعلام ثبت نام هستند، نمونه های دیگری هم داریم از همسرانی که قبل از ازدواج اسم نوشته بودند و حالا بعد از ازدواج متمایل بودند که با همسرشان عازم شوند و یا پدر و مادر پیر و مریضی که فرزندانشان اصرار بر همراهی فردی را با آنها داشتند. اینها همه مواردی بودند که باعث شدند ما سهمیه ای را برای این کار اختصاص دهیم. در مجموع با پرداخت مبلغ 350000 تومان به جمع زائران امسال اضافه شدند. مبنای محاسبه، هزینه سال قبل یعنی 280000 تومان برای هر زائر بوده به اضافه درصدی که به خاطر تورّم افزوده گشته است. لازم به ذکر است که به این ترتیب بخشی از بار سوبسیدی که دولت می پردازد هم جبران می گردد.

س: در سال جاری با توجه به وضعیت ارز و تک نرخی بودن آن، ممکن است توضیح دهید که زائران چگونه و به چه میزان ارز دریافت خواهند کرد؟

ج: الآن ارزی که برای کارهای اجرایی داده می شود براساس همان نرخ شناور است، لذا به ما هم به شکل شناور ارز داده می شود. سوبسیدی که دولت می دهد مستقیماً پرداخت می گردد. ولی برای ارز مسافری، دولت دیگر سوبسیدی پرداخت نمی کند.

امسال 850 ریال سعودی به زائران پرداخت می شود بر مبنای همان نرخ شناور ولی اگر کسی بخواهد پول بیشتری همراه خود ببرد می تواند بر مبنای همان مقررات بانک مرکزی، میزان ارز دلخواه را به همراه خودش ببرد. البته ما چنین چیزی را به زائران توصیه نمی کنیم. سال گذشته از همه خواستیم که برای خرید به صورت اقتصادی فکر کنند؛ یعنی اگر می خواهند چیزی بخرند بررسی کنند که آیا به صرفه هست یا نه. در اکثر موارد اجناس در ایران اگر ارزانتر نباشد هم قیمت عربستان است و تنها کشیدن و حمل بار از مکه به مدینه و از مدینه به مکه و دردسرهای فراوان ناشی از آن است. خوشبختانه

ما در سال 71 اصلًا هواپیمای باری نفرستادیم ولی در سال 70، شصت هواپیمای باری برای حمل بار زائران به مکه فرستادیم.

نکته دیگر اینکه امسال هواپیمایی هزینه حمل بار اضافه را با ارز دلار دریافت می کند که هزینه اضافه ای نسبت به سال گذشته خواهد بود. هر مسافری حساب کند که هزینه اضافه بارش را باید به ارز پرداخت کند مسلماً برایش به صرفه نیست که چیزی بخرد و جدای از اینها، فکر می کنم زائری که شاید یک بار بیشتر سعادت چنین سفری را نداشته باشد اصلًا به صلاح نیست که وقت خود را صرف خرید کردن و به بازار رفتن نماید. جایی که مسجدالحرام و مسجدالنبی- ص- هست اگر آدم همه وقت خودش را هم صرف این دو مکان مقدس کند بازکم است دیگرچه فرصتی برای اینکه کسی اوقاتش را برای خرید کردن تلف نماید که هم دچار زیانهای مادی و هم زیانهای معنوی گردد.

س: ظاهراً امسال مشکلاتی در مورد ویزا بوده آیا ممکن است در این مورد هم توضیح بفرمایید:

ج: ما مشکلاتی را در مورد ویزا داشتیم که خوشبختانه دو سه روز گذشته اوضاع تغییر کرد و وضع ما نسبت به هفته گذشته بهتر شد. ولی ما گله ای از سفارت سعودی داشتیم که قاعدتاً می بایست طبق معمول تا هفته گذشته حدود 3 1 از زائرین ما را ویزا داده باشند ولی متأسفانه هفته گذشته ما مشکل داشتیم و آخرین خبری که من الآن دارم وضع نسبتاً بهتر شده.

س: در خبرها شنیدیم که ایران در پی احداث قربانگاه جدیدی است، اگر امکان دارد توضیحاتی در این زمینه بفرمایید.

ج: بحث جدیدی که امسال داریم بحث قربانی است؛ اگر مردم ما نسبت به گذشته مسأله قربانی را بدانند که در چه شرایطی بود، یقیناً کمک بیشتری به ما می کنند و ما را یاری می کنند، نه اینکه تنها بحث ما باشد بلکه اصل قضیه اصل درستی است و همه قبول می کنند.

همه آنهایی که حج انجام می دهند حداقل یک گوسفند قربانی می کنند. در سال گذشته درباره تعداد گوسفندانی که قربانی کردیم و هزینه های مربوط به آن، محاسباتی انجام دادیم. گوسفندهایی را که ما در آنجا می کشتیم عربستان بخاطر این که این گوشتها خراب می شدند آنها را می سوزاند؛ زیرا بعد از چند دقیقه آن گوسفندها فاسد شده و وضعیت آنجا را غیر بهداشتی و آلوده می کرد. آنها یک میلیارد و دویست میلیون تومان پول را در آنجا می سوزانند، در حالی که در جهان انسانهای بسیاری دچار گرسنگی و فقر هستند. با توجه به جغرافیای منطقه کشتارگاههایی که الآن موجود است خارج از منی است و در این زمینه سؤالات شرعی هم مطرح بود که ما در سال گذشته از جناب حجةالاسلام ری شهری خواهش کردیم که ایشان همراه نمایندگان بعثه های آیات عظام از نزدیک کل این کشتارگاهها را ببینند. در همین راستا بازدیدی هم انجام شد با دستوری که نماینده ولی فقیه دادند، قرار شد که کار با سرعت انجام شود که ما در سال گذشته رقم محدودی را به صورت نمونه انجام دادیم که ببینیم وضعیت چطور می شود که بعد از بازدید آقایان توصیه شد که کار را انجام بدهیم و جایی که این کار را به خوبی انجام می دهد و قربانیها را سالم به دست مستضعفان دنیا می رساند، بانک اسلامی است که جمهوری اسلامی هم در آن بانک سهم دارد و واز اعضای این بانک است. و ما با این بانک صحبت کردیم، قبول کردند که همکاری کنند. و ما هم برنامه ریزی کردیم که امسال حدود 50 تا 60 درصد در قربانگاههای جدید ذبح کنیم. ما نمی خواهیم سنت گذشته را تغییر دهیم. مدیر کاروان یا روحانی کاروان مسؤولیت این کار را دارند و قصاب هم هست و ما گفتیم که در داخل کاروان آشپز و کمک آشپز اهل این فن باشند، آنها از حجاج پول را جمع آوری می کنند و زودتر به ما اعلام می کنند که گوسفندها خریداری می شود به جای اینکه در کشتارگاه قدیمی ذبح شود، در کشتارگاه جدید قربانی می کنند و قربانی هم طبیعی است و از دست هم نمی رود و به دست مستحق هم می رسد و فکر نمی کنم که مردم هم دوست داشته باشند قربانیشان از دست برود و انشاءاللَّه امسال شاهد این مسأله خواهیم بود و انتظار داریم که زائر و روحانی و مدیر

کاروان دست به دست هم بدهند و ان شاءاللَّه این طرح را به انجام برسانیم.

س: انشاءاللَّه کسانی که ثبت نام می کنند چه موقع می توانند امیدوار به اعزام باشند؟

ج: کسانی که در سال 63 برای عمره ثبت نام کرده اند نسبت به کسانی که امسال ثبت نام می کنند، اولویت دارند، مثل سال قبل نرخی را اعلام و ثبت نام می کنیم و این ثبت نام نوبت دار نخواهد بود، بلکه همین امسال ثبت نام می کنیم و همین امسال هم اعزام می شوند.

س: هم سوریه و هم عمره؟

ج: بله.

س: یک سؤال خصوصی نیز هست، برای ما جای سؤال است که شما تاکنون چند بار به حج تمتع مشرف شده اید و حج واجب انجام داده اید؟

ج: من حج واجب فقط یک بار رفتم آنهم قبل از اینکه مسؤولیت سازمان را داشته باشم و زمانی که مسؤول سازمان شدم به لحاظ اینکه وظیفه خودم می دانستم که آزاد و در خدمت کار باشم، دیگر حج انجام ندادم و همه را به صورت عمره انجام داده ام و همین باعث شده که دوستان و کارمندانی که همراه من می آیند حج عمره انجام دهند؛ چرا که ما باید در مِنی و عرفات آزاد باشیم زمانی که به مکه می رسیم و برای رفت و آمد به جدّه و کلًا کارهایی که داریم.

فصل دوم حج و مسائل فرهنگی

در راه گسترش فرهنگ حج

معاونت آموزش و تحقیقات بعثه مقام معظم رهبری مسؤولیت، پژوهش و بازشناسی فرهنگ حج و هر آنچه را که بگونه ای با حج، مکه و مدینه در ارتباط است بدوش دارد، این بخش از آغاز تأسیس تاکنون در جهات گونه گون گامهایی برداشته و تلاشهایی کرده است، گزارشگونه ای از فعالیتهای این مرکز را می آوریم:

آنچه در مرکز تحقیقات حج باید سامان یابد، تحقیقی و تخصّصی است.

نیازمندی پژوهشهای بنیادی به منابع و مصادر معتمد و نیازمندی محققان به منابع پژوهشی و سهل الوصول بودن آنها نیاز به توضیح ندارد؛ مسؤولان مرکز با توجه به این نکته به ایجاد کتابخانه ای تخصّصی همت گماردند. در این کتابخانه آثار تاریخی، جغرافیایی، فقهی، اعتقادی و آنچه در ارتباط با حج، مکه و مدینه است گرد می آید و همواره عناوین آن رو به افزایش است.

روشن است که پژوهشهای مربوط به حج و عرضه آثار تحقیقی در این باره، در

این مرکز در اولویت است. آنچه اکنون انجام شده و یا در دست انجام است، با توجه به نیازهای راهیان حرم الهی تدوین می شود و فراتر از آن در جهت گستراندن ابعاد فرهنگ حج و آشنایی مسلمانان با نگاه شیعی بدان و زدودن برخی از ابهامها از ذهنها. آنچه در این بخش انجام شده است بدین قرار است:

الف- مناسکها

آغازین نیاز زائر، آگاهی از چگونگی اعمال است. ازدیرباز فقیهان عالیقدر و مراجع بزرگوار همراه با رساله توضیح المسائل «مناسک حج» را نیز برای راهیان حرم الهی تدوین می کردند. در مرکز تحقیقات ابتدا «مناسک» حضرت امام خمینی- رضوان اللَّه تعالی علیه- با حواشی آیةاللَّه العظمی اراکی نشر یافت و با استقبال شایان توجهی مواجه گردید. در گام بعدی متن رساله حضرت امام ره- با حواشی حضرات آیات عظام گلپایگانی، اراکی- مدّظلهما- و خویی- ره- تنظیم و نشر یافت.

تهیه و تنظیم این مجموعه با مشکلات بسیاری مواجه بود که بتوفیق خداوند و همکاری مخلصانه بیوت حضرات آیات عظام و تلاش تنی چند از محققان و فقیهان برای استخراج فتاوا از مناسکها و آثار فقهی آن بزرگواران، در آستانه حج سال 72 نشر یافته و مورد استقبال قرار گرفت. در مقدمه کوتاهی، از سیر تدوین کتاب و تنظیم حواشی، سخن رفته است که بخوبی نشانگر تلاش پی گیر و دقت هوشمندانه تدوین کنندگان این اثر است. این مجموعه در مقایسه با مناسکهای پیشین از ویژگیهایی برخوردار است که بدان اشاره می کنیم: در طول برگزاری حج، زائران مشکلاتی دارند که بعضاً در مناسک نیامده است، اجرای برخی از مراسم نیز از دشواریها برخوردار است، روشن ساختن دقیق موضوع و طرح سؤالهای جدید و یافتن پاسخها، دشواریهای پیش آمده و گشودن گرههای عملی در انجام اعمال؛ از جمله تلاشهایی است که مرکز بدان همت گمارده و برخی از آنهادر این چاپ آمده و برخی دیگر در چاپهای بعدی افزوده خواهد شد.

این مجموعه با همان شیوه سنّتی و معمول عرضه شده است. مرکز برای بالا بردن

سطح آموزش و در جهت گستراندن ابعاد آموزش مناسک، به تهیه و تدوین مناسک مصوّر و نیز مناسک در ابعادی محدودتر همت گماشت که از این جمله می توان از مجموعه های ذیل نام برد.

در این مجموعه، تمام اعمال با تصویر و توضیحات عرضه شده است.

برای اوّلین بار مناسک ویژه عمره مفرده، سامان یافته و تمام اعمال آن با تصویر و توضیحات نشان داده شده است.

مناسک به زبانهای دیگر:

مناسک مصوّر برای برآوردن نیازهای مسلمانان دیگر کشورها، به زبانهای عربی، اردو و ترکی استانبولی ترجمه شده است و بدین سان تمام نیازهای زائران بیت اللَّه الحرام تقریباً برآورده می شود.

گامی فراتر:

روشن است مناسک صرفاً حاوی فتاوا است، معاونت پژوهش برای آشنایی بیشتر زائران و مسلمانان با فقه حج، گامی فراتر نهاد و به «تدوین و تبیین مبانی مسائل فقهی حج از دیدگاه مذاهب اسلامی» نیز همت گمارد در این جهت تاکنون دو اثر نشر یافته است.

در این کتاب آراء و فتاوای فقیهان مذاهب اسلامی با توجه به منابع و مصادر آنها عرضه شده و مبانی مسائل فقهی آنها بر اساس آثار و متون تحلیلی مذاهب فقهی تبیین گردیده است.

در این کتاب برخی از مسائل و اعمال مذاهب اسلامی، مانند تکتّف، چگونگی اذان، اقامه نماز، عدم قنوط و آمین پس از قرائت سوره حمد براساس منابع معتمد آنها بررسی و عرضه شده است.

2- دعاها و زیارتها

زیارت از آموزه های انسان ساز، تحرک آفرین و سپیده گشای اسلامی است.

پیامبراکرم- ص- و امامان- علیهم السلام- بر انجام آن تأکید می ورزیدند و عالمان و بیداردلان بر بجاآوردن هوشمندانه و آگاهانه آن پای می فشردند. پیشوایان الهی با تقریر و تحریر زیارات، مجموعه ای عظیم از فرهنگ اسلامی را در اختیار نهاده اند. این مجموعه که در آستانه مزار منوّر پیشوایان قرائت می شود سرشار است از معارف شگرف و تحوّل آفرین و آکنده است از حقایق عرفانی و مسائل معنوی. زائران در دیار قدس و حرم رسول اللَّه- ص- و بیت اللَّه الحرام باید با این مجموعه همراه باشند، و رازها و نیازهای خود را با خداوند، رسول اللَّه، پیشوایان الهی و رادمردان و قلّه سانان بگویند و در سرزمینهای پاک با آنها زمزمه کنند، سال گذشته (سال 71) مجموعه دعاها و زیارتها در کتابی با عنوان «ادعیه و آداب حرمین» نشر یافت. در این اثر افزون بر مقدمه ای در اهمیت دعا و زیارت، در آغاز زیارتها توضیحاتی درباره شخصیت و مکان مورد زیارت آمده است. و امسال این مجموعه برای برآوردن نیازهای دیگر مسلمانان اقالیم قبله به عربی ترجمه شد و با عنوان «ادعیة و آداب الحرمین» منتشر گردید.

تفکیک زیارتها و دعاها

این مجموعه برای هر چه سهل الوصول ساختن و گستراندن ابعاد بهره رسانی آن، تفکیک شده و به صورت جزوه های کوچک نیز (مانند: زیارت حضرت رسول- ص-،

زیارت ائمه بقیع، دعای کمیل، آل یاسین، دعاهای طواف در مکه و ...) منتشر شده است.

برخی از این دعاها برای استفاده دیگر زائران، به انگلیسی نیز ترجمه شده است تا جستجوی آنان را، در چگونگی محتوای این میراث گرانقدر پاسخگو باشد. عناوین آنچه یاد شد چنین است:

1- ادعیه طواف، 2- ادعیه سعی، 3- زیارات، 4- دعای کمیل، 5- دعای مشلول و زیارت آل یاسین، 6- دعای کمیل و دعای صباح.

معارف حج

حج جلوه اسلام، تبلور دین و تمامت مکتب است. اعمال حج سرشار است از معارف بلند و حقایق عرفانی شگفت. در آیات و روایات و آثار بزرگان دین در این باره سخن فراوان است.

آشنایی زائران با این حقایق بی گمان، در بهره وری آنان از زیارت در دیار قدس، نقش عظیمی خواهد داشت؛ از این روی مرکز به نشر آثار با این آهنگ و هدف همت گماشت که عناوین برخی از آنان چنین است:

1- جرعه ای از بیکران زمزم

نگاهی است دقیق، آموزنده به اسرار حج و ابعاد عظیم معارف آن. در این کتاب از کعبه با عناوینی چون کهن ترین خانه الهی، مدار رهایی و محور آزادی، بیت الحرام قیامی برای مردمان، حج مهمترین مظهر اسلام، پرچم افراخته حق و وحی مجسّم سخن رفته و با بیانی لطیف نشان داده شده است که حج نمایشگر حکومت والای اسلام و بیانگر خُلقْ عظیم است.

2- صهبای صفا

مجموعه ای است از چند مقاله و گفتار که در مناسبتهای مختلف ایراد شده و اینک با بازنگری و ویرایش، کتابی را با عنوان یاد شده شکل داده است. ضرورت آگاهی از اسرار حج بر هر چه بیشتر بهرور شدن از این مراسم سترگ در فصل اوّل مطرح

شده و در فصلهای بعدی از اسرار حج در کلام امام سجاد- ع-، اسرار سرزمین عرفات مشعر و منی در نگاهی کلی گفتگو شده است.

آنگاه نگاهی است دقیق تر و توجهی باریک بینانه به ابعاد اسرار عرفات و منی.

یاد سالار شهیدان و حج آن بزرگوار و شهیدان مکّه بر دلربایی این فصل افزوده است.

منی، تجلّیگاه تولی و تبرّی، ولایت سرّ بزرگ حج، قداست و امنیت حرم و آداب تشرّف به محضر پیامبر- ص- و ائمه اطهار- علیهم السلام- از دیگر عناوین بحثهای این مجموعه خواندنی و آموزنده است.

3- حج

این کتاب نیز آهنگ آن دارد که گوشه ای از ابعاد عظیم معارف حج را بنمایاند و بر اسرار زندگیساز آن پرتوی افکند. افزون بر این نگاهی دارد به اماکن و آثار تاریخی مکه و مدینه و نیز بحثهایی از مسائل اقتصادی و کلامی، عناوین کلی فصول آن چنین است:

اهمیت حج، در آستانه حج، اعمال حج، قبرستان ابوطالب، به سوی مدینه، معنای شرک، قبرستان بقیع، شهدای احد، و ...

دستمایه اوّلیه کتاب آیات است و روایات و مؤلف کوشیده است در پرتو آیات و روایات و دقت در آموزه های گرانقدر ثقلین، ابعاد معارف حج را بنمایاند و برای هر چه بیشتر بهره ور ساختن زائران دیار قدس، اماکن و آثار اسلامی را بشناساند و چهره های بلند خفته در آن دیار را معرفی کند.

کتاب روان و خوش تنظیم است و مطالب آن سهل الوصول و آموزنده تواند بود.

آثار اسلامی سرزمین وحی

مکه و مدینه سرزمین وحی است، آبادیها، کویها، برزنها و مکانهای آنها سرشار است از خاطره های دلپذیر و آموزنده زائران که به این دیار می آیند. در سرزمینی گام برمی دارند که پیامبر و اصحابش بر آن گام نهاده اند و پیشوایان راستین و امامان

معصوم- علیهم السلام- در این دیار حراست از مکتب و حمایت از دین را از جان سپر ساخته اند. آشنایی زائران با مکانها، جایها و آثار تاریخی این دیار، آن خاطره های پرشکوه را زنده می کند و قلب آنان را از شوق و عزم می آکند. مرکز در شناساندن دقیق این مجموعه، آثاری را تدوین و عرضه کرده که عناوین آنها چنین است:

1- عرشیان- دکتر سید جعفر شهیدی

مؤلف بزرگوار نام زیبای «عرشیان» را از این شعر خاقانی گرفته اند که:

عرشیان بانگ «وللَّه علی الناس» زنند پاسخ از خلق، «سمعنا واطعنا» شنوند

از سَرِ پای درآیند سَراپا به نیاز تا تعال از ملک العرش، تعالی شنوند

کتاب با بحثی درباره «استطاعت» آغاز می شود و با نگاهی کوتاه به عربستان، مذهب آن و زندگانی محمد بن عبدالوهاب ادامه می یابد سپس گزارش تاریخ مکه است و آثار اسلامی و تاریخی آن، مسجدها و مشاهد مشرّفه مکه. سپس نگاهی است به مدینه، تاریخچه آن، حاکمان مدینه، حرم مدنی، مسجدالنبی و دیگر مساجد آن دیار مقدس.

2- آثار اسلامی مکه و مدینه- رسول جعفریان

این کتاب نیز به انگیزه گزارش چگونگی آثار اسلامی و تاریخی مکه و مدینه بقلم آمده است. کتاب در چهار بخش سامان یافته است: بخش اوّل نگاهی است گذرا به جزیرةالعرب و بخشهای شکل دهنده آن. آنگاه بخش دوّم است با گزارش تاریخی مکه و کعبه پیش از اسلام و پس از آن، اجزاء مسجدالحرام، مشاعر مقدسه و مساجد آن و آثار مذهبی و تاریخی مکه مکرّمه.

بخش سوّم عهده دار گزارش آثار تاریخی مدینه منوره است که با نگاهی به چگونگی آن در آستانه ظهور اسلامی به معرفی مساجد مدینه پرداخته و از مسجدالنبی و دیگر سانی آن در طول تاریخ سخن گفته است.

در بخش چهارم تصاویر گویایی از این آثار چاپ شده است.

3- سیری در اماکن سرزمین وحی- علی اکبر حسنی

این کتاب در دو بخش به معرفی آثار اسلامی و تاریخی مکه و مدینه پرداخته است؛ بخش اوّل از مدینه سخن می دارد با نگاهی به نامهای مدینه، کوههای مدینه و مساجد آن و بخش دوّم از چگونگی آثار اسلامی از مکّه گزارش می دهد با نگاهی به کعبه در قرآن، کعبه در روایات، حجرالأسود و ...

عقاید

شیعه چهره پیراسته و گرایش ناب اسلامی است. تشیع در تاریخ را باید همزاد اسلام تلقّی کرد و بر این باور بود که پیامبر سطر آغازین این کتاب قطور را رقم زد. این جریان عظیم در تاریخ اسلام به جهاتی که اکنون جای گفتگوی آن نیست هماره مورد هجوم بوده است، تهمتها، و نسبتهای دروغ و داوریهایی که گاه از سرکین توزی است در پیشدید نسلهای مسلمان از تشیع چهره ای ساخته است که یکسر با حقیقت و واقعیت صادق در تضاد است. باید برای نشان دادن چهره ناب و پیراسته تشیع از تیرگیهای مبلغان واهی اندیش تلاشی، عظیم و کاوشی استوار بکار گرفت و گامهای بلند سلف صالح را ادامه داد و بررسیها و کاوشها و پژوهشهای پیشینیان را در شناساندن چهره اصیل شیعه تکمیل کرد و روز آمد نمود.

معاونت آموزش و تحقیقات در آغازین گامهای خود در این زمینه، مجموعه ذیل را در جهت این هدف منتشر کرده است:

1- الشیعة فی موکب التاریخ

سیری است در خاستگاه تشیع و پاسخی به دیدگاههای گونه گون در این زمینه و نقد و بررسی آراء مختلف و بالاخره سیر تاریخی تشیع در فرهنگ اسلامی.

2- مع الشیعة الامامیه فی عقائدهم

شناسایی و شناساندن دقیق عقاید شیعه و مفارقات آن با دیگر مذاهب و استواری

دیدگاههای آنها در مسائل عقیدتی و نیز پاسخ به برخی از اتّهامها و نسبت های ناروا.

3- دورالشیعة فی بناء الحضارة الأسلامیة

تبیینی است از نقش شیعه در فرهنگ اسلامی، بنیادگذاری دانشهای فرهنگ اسلامی و ایجاد مراکز علمی و جریانها فکری و تدوین نشر آثار اسلامی.

4- الأئمّة الإثنا عشر

معرّفی کوتاه و گویایی است از زندگی، معارف و آثار امامان شیعه.

کتابهای چهارگانه یاد شده به قلم حضرت آیةاللَّه سبحانی نگارش یافته و در معاونت آموزش و تحقیقات بازنگری، ویرایش و چاپ شده است.

5- اکذوبة تحریف القرآن بین الشیعة والسنة- رسول جعفریان

تحقیقی است دقیق با نگاهی تاریخی به مسأله تحریف ناپذیری قرآن و نقد و ردّ دیدگاههای قائل به تحریف و بازشناسی و نقد آثاری که در منابع فریقین به این موضوع دلالت دارد. و نتیجه آن که مسأله تحریف قرآن سخنی است بی پایه و محققان از شیعه و سنی بدان باور ندارند.

6- عمدة عیون صحاح الأخبار

این کتاب مجموعه ای است از اخبار و روایات در فضائل علی بن ابیطالب- ع- و ائمه اطهار علیهم السلام-. کتاب تدوینی دقیق دارد و تمامت منقولات آن بر منابع اهل سنت استوار است. کتاب با تحقیق و تصحیحی استوار و یاد کرد منابع در پانوشتها و فهارس سودمند و کارآمد عرضه شده است.

این کتاب ها با لحنی استوار و بدون تعبیرهای ناهنجار و در نهایت ادب اسلامی نسبت به فرق دیگر نگاشته شده است، با این همه مأموران سعودی از آوردن آنها بعضاً جلو گرفتند. امّا چرا؟ این چرایی است که پاسخی روشن دارد امّا هماره از سوی آنان بی پاسخ مانده است.

آنچه یاد کردیم در شناساندن شیعه و معرّفی چهره اصیل آن بود. از سوی دیگر می دانیم که ظهور و بروز دیدگاهی نو در عقاید و اندیشه اسلامی در جهان اسلام که

بعدها عنوان «وهابیت» بخود گرفت، حادثه ای بود شگفت. نقش اینان در دیگر گونگری مسائل اسلامی و زمینه های ظهور و بروز آنها سخنی است که باید گفته آید در مقام دگری. بهر حال باید توجه داشت که بسیاری از عالمان از آغاز با این دیدگاه در افتاده و در مقابل آراء و اندیشه های آنها ایستاده اند. شناساندن دقیق و بدون تعصّب این جریان می تواند برای مسلمانان مهم و سودمند باشد، در این جهت بعنوان اوّلین گام کتاب «فتنة الوهابیّه» نگاشته زینی و حلان ترجمه و منتشر شد.

فصلنامه میقات حج

بسیاری از مسائل فقهی و تاریخی حج نیاز به بازشناسی دارد و نیز برخی از مسائل کلامی که به گونه ای در پیوند با حج است. پژوهشهایی کوتاه و بلند درباره حج وجود دارد که گاه نشر مستقل را برنمی تابد و گاه تحقیقهایی در این باره هست که باید به بحث و بررسی و رایزنی نهاده شود، اینها و جز اینها، معاونت پژوهش را بر آن داشت که مجله ای تخصّصی ویژه پژوهشهای حج بنیاد نهد. «میقات حج» نشأت گرفته از چنین اندیشه ای است. این مجلّه که به گونه فصلنامه نشر می یابد، می کوشد تا مسلمانان را در بازشناسی فرهنگ و معارف حج یاری رساند. در بخشی از سر مقاله شماره آغازین آن در جهت تبیین هدف «میقات» چنین آمده است:

... میقات کوششی است در جهت شناخت دقیق، شامل و همه جانبه تاریخ، فرهنگ و آئین حج و هر آنچه بگونه ای به «حج» و سرزمین مکه و مدینه پیوستگی داشته باشد.

... از تاریخ مکه، مدینه، سرزمین جزیرةالعرب، جغرافیای سیاسی آن در طول تاریخ، حاکمیتها و سیاستهای آن سخن خواهد رفت.

و ... میقات شماره 1، ص 7- 8

مطالب اساسی میقات پس از سرمقاله و حج در کلام امام راحل- قدس سره- و «حج در کلام رهبر» در فصول ذیل عرضه می شود:

در شماره های یاد شده از جمله تحقیقی است دقیق درباره بازشناسی جایگاه «شعب ابی طالب» که پندار عمومی آن را به نقد کشیده و بر اساس اسناد متقن تاریخی محل دقیق آن را نشان داده است و چنین است مقاله های، وادی محسّر، بیت الأحزان و ...

مسائل فقهی، تاریخی و معارفی و کتابشناختی آن نیز قابل توجه است.

سوژه های سخن

این کتاب با آهنگ تدوین و عرضه موضوعات، سوژه ها و نکات قابل بحث و بررسی در ایام حج، سامان یافته است. گاهی روحانیان از ریز موضوعات قابل طرح آگاه نیستند؛ و اگر عناوین لازم در اختیار آنها نهاده شود در محتوا بخشیدن به آنها قدرت لازم را دارند. در این مجموعه، سوژه های فقهی، تاریخی، کلامی، اخلاقی و اجتماعی با توضیح و تبیین آمده است، تا مبلّغان را در تبلیغ و ارشاد زائران یاری رساند.

خاطره ها و نگاهها

سرزمین وحی یکسر خاطره است، جاذبه هایی که در این وادی مقدس وجود دارد بی بدیل است، زائران چون از این دیار برگردند، غالباً با انبوهی از خاطره ها و یادها همراهند، بسیاری از آنها توان ترسیم آنها را ندارند، امّا کم نیستند کسانی که توان به تصویر کشیدن خاطره ها، یادها و احساسها را در قالب نگارشهای کوتاه، اشعار و سفرنامه دارند. معاونت آموزش و تحقیقات برای ثبت این همه، که در آینده می تواند دست مایه عظیمی از چگونگی برگزاری این مراسم، حوادث تاریخی و باورها باشد به اجرای مسابقه خاطره نویسی همت گمارد که حدود 200 خاطره در قالب شعر، داستان،

سفرنامه، فراهم آمده است و در موقعیت های مناسب از آنها استفاده خواهد شد.

طرحها

افزون بر آنچه یاد شد معاونت پژوهش طرحهای تحقیقی گسترده و کارآمدی نیز دارد که برخی اکنون در حال اجرا است. یادآوری کنیم که در معاونت یاد شده دو شورای تحقیقاتی در تهران و قم برای بررسی موضوعات و تدوین طرحهای تحقیقی، جلسات مستمری دارند. در شورای تهران آقایان دکتر سید جعفر شهیدی، دکتر سید محمدباقر حجتی، حجةالاسلام والمسلمین محمد جواد حجتی کرمانی، حجةالاسلام والمسلمین علی حجتی کرمانی، دکتر همایون همتی و دکتر صادق آینه وند شرکت می کنند، برخی از این طرحها که اینک در دست اجرا است عبارتند از:

1- روایات حج بر اساس منابع فریقین

2- گردآوری کتابهای نقد تشیع، ارزیابی، بررسی و پاسخگویی به آنها

شورای قم که آن را گروهی ازفاضلان ونویسندگان تشکیل می دهند پس از بحثهای مستمر و گسترده، اکنون بیش از 400 عنوان را درباره حوادث، رجال، اماکن، فقه و مسائل مستحدثه استخراج و فیش کرده است که بتدریج تحقیق و تدوین می شود. برخی از آنها در فصلنامه «میقات حج» نشر خواهد یافت و برخی دیگر در نگاشته های مستقل.

*** گزارش آموزش

بر اساس یکی از مهمترین مسائل مربوط به برگزاری حج؛ یعنی ضرورت «آموزش» برای کلیه دست اندرکاران این امر، بعثه مقام معظم رهبری، معاونت آموزش و تحقیقات را مأمور برنامه ریزی و اجرای آن نمود. شورای برنامه ریزی آموزشی، با هماهنگی رابطین آموزشی سایر واحدها، نسبت به نیاز سنجی و برنامه ریزی و انتخاب متون آموزشی متناسب اقدام نمود و پس از اجرای هر دوره آموزشی، اقدام به ارزشیابی

و یا برگزاری آزمون از فراگیران کرد.

آنچه در برنامه های سال جاری شایان توجه بیشتری می باشد، بکارگیری روش غیر حضوری در بسیاری از مراحل آموزشی است، که در این موضوع هم از شیوه آموزشهای مکاتبه ای با ارائه برنامه مطالعاتی و برگزاری آزمون مربوطه و هم از شیوه های صوتی و تصویری با تهیه و تولید نوارهای درسی مناسب استفاده گردیده است.

همچنین اجرای آموزش مکالمه عربی در بسیاری از دوره ها چه به صورت کلاس های حضوری و یا تهیه و تولید مجموعه دوره صوتی- آموزشی مربوطه، از برنامه های مهم واحد آموزش بوده است. اینک اهم فعالیت های انجام شده بطور خلاصه ذکر می گردد:

1- تهیه طرح آموزشی صحیح خواندن نماز و نیز آموزش مناسک حج و تولید آن در کاست های صوتی توسط واحد سمعی و بصری بعثه.

2- تهیه طرح آموزشی مناسک و آشنایی با سرزمین وحی و تولید آن به صورت نوار ویدیویی توسط واحد سمعی و بصری.

3- ارائه طرح آموزش مکالمه عربی بر اساس کتاب «گفتگو» و تهیه مجموعه آلبوم نوارهای صوتی مربوطه.

4- همکاری در برنامه ریزیِ برنامه آموزشیِ غیرحضوریِ کلیه مدیران کاروانهای سال 72.

5- اجرای برنامه آموزش های عمومی و تخصصی برای بازرسان کاروان ها.

6- تهیه برنامه و دستورالعمل آموزشی حجاج کاروانهای سال 72 که توسط روحانیون محترم کاروانها اجرا می گردد، به همراه پیشنهاد متون مناسب مطالعاتی برای حجاج. به این منظور در سمینار روحانیون توضیحات لازم نیز ارائه شد.

7- برگزاری دوره های مختلف آموزشی برای دست اندرکاران و کارگزاران دیگر حج.

8- تهیه کتاب «کارنامه اعمال» به منظور ارزشیابی مستمر از اعمال و مناسک حجاج بیت اللَّه که توسط روحانیون محترم کاروانها بر حسب آموزشهای ارائه شده

انجام می گیرد.

9- مشارکت در سمینارهای منطقه ای در 7 نقطه کشور جهت توجیه بیشتر زائرین محترم.

10- همکاری و مشارکت با واحد سمعی و بصری در تهیه 13 برنامه تلویزیونی از «میقات تا حرم» و نیز همکاری در جهت ضبط برنامه ویدئویی معرفی اماکن و آثار اسلامی حرمین با استفاده از اساتیدی چون آقایان دکتر شهیدی، قرائتی، استاد سبحانی و سیدجعفر طباطبایی.

آنچه در این برنامه شایان توجه بوده، توضیح آموزشی اماکن مقدسه به صورت زنده و مستقیم در محل می باشد که با همه دشواریها و مشکلات فراوان توسط واحد سمعی و بصری انجام گرفت.

در خاتمه قابل توجه است که یکی دیگر از برنامه های آموزشی معاونت آموزش و تحقیقات که برای اولین بار پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران انجام یافت، آموزش عمره مفرده جهت افرادی که برای عمره اعزام می شدند بود که به صورت هفتگی در تهران برگزار می شد که خود سهم فراوانی در جهت آشنایی با معارف حج و خانه خدا و شناخت سرزمین وحی و آموزش احکام و مناسک عمره برای معتمرین داشته است.

روحانی محور هدایت کاروان

پیچیدگی اعمال حج و دشواریهای نهفته در آن، از یکسوی و ناآشنایی بسیاری از زائران با فضای حرمین شریفین از سوی دیگر، نیاز شدید به راهنمایی و آگاهی از مسائل حج و تاریخ مشاهد آن دیار و فضای حرمین شریفین، را طلب می کند. توجه به این نکته که حدود 40 درصد از زائران را بی سوادان تشکیل می دهند، نیز می تواند نقش کارآمد روحانی و راهنمای کاروان را بیشتر جلوه دهد.

زائران بدون راهنما و هدایتگری که در چگونگی بهره گیری از مشاهد مشرفه آنان را یاری رساند، در سردرگمی و تحیّری شگفت می مانند، روحانی کاروانی که به دلایلی نتوانسته بود در جمع زائران حضور یابد. زائران آن کاروان روزهای اوّل سفر، در مدینه بدون راهنما بودند، آنان ضمن مراجعه به امور روحانیون بعثه با تأثر شدید از سردرگمی خود در مدینه سخن می گفتند و اظهار می داشتند که اینک، پس از سالها انتظار که توفیق زیارت این دیار نصیبشان شده است بدون راهنما مانده و بهره شایسته ای از این مکان مقدس نمی برند.

لزوم هدایت معنوی، فکری و فرهنگی زائران و اهمیت انجام صحیح اعمال، ضرورت شکل گیری مجموعه ای را بایسته می ساخته است که در جهات یاد شده، زائران را یاری رساند. معاونت امور روحانیون در جهت چنین هدفی شکل یافته است. در سال گذشته این معاونت به دلیل پاره ای از مشکلات و در جهت تکمیل تلاشهای سالهای

گذشته در این زمینه، با آزمون کتبی، مصاحبه و دیگر معیارها به گزینش مجدد روحانیان کاروانها همت گمارد که اینک چگونگی آن را براساس گزارش قائم مقام محترم معاونت امور روحانیون می آوریم:

گزینش روحانیون حج سال 72

همه ساله بین 1300 الی 1350 نفر تحت عنوان «روحانی» یا «معین» کاروان، وظیفه خطیر و مهم «راهنمایی»، «ارشاد» و «نظارت» بر انجام صحیح و دقیق مناسک حج بیش از یکصد و ده هزار نفر زائر خانه خدا که از ایران توفیق تشرف پیدا می کنند، را به عهده می گیرند.

نماینده محترم ولی فقیه در امور حج و زیارت؛ جناب حجةالاسلام والمسلمین آقای محمدی ری شهری در سال جاری تأکید فرمودند تا با بررسیهای همه جانبه از میان کلیه افرادی که واجد شرایط لازم برای این منظور می باشند، گزینش مجدد صورت پذیرد. به دنبال آن، مسؤولین ذیربط در معاونت امور روحانیون بعثه مقام معظم رهبری تمام تلاش خود را به کار گرفته اند تا بهترین کسانی را که آمادگی و صلاحیت تصدی این مسؤولیت حساس و سنگین را دارند شناسایی و از آنان دعوت نماید تا در خدمت زائران حرمین شریفین قرار گیرند.

لذا در تاریخ 1/ 5/ 71 طی اطلاعیه ای از کلیه کسانی که حداقل سابقه یک بار تشرف به حج به عنوان روحانی یا معین داشته اند و حداقل سن آنان 35 سال و رسائل و مکاسب را به اتمام رسانیده اند و متأهل و معمم بودند دعوت به عمل آمد تا آمادگی خود را اعلام نمایند.

در مهلت مقرر متجاوز از 4700 برگ فرم درخواست به امور روحانیون بعثه مقام معظم رهبری واصل گردید، درخواستهای واصله مورد بررسی و رسیدگی ابتدایی قرار گرفت تا پرونده افرادی که واجد شرایط اعلام شده بودند در شورای گزینش روحانیون مطرح گردد و نهایتاً 2100 درخواست قابل طرح در شورا تشخیص داده شد.

درخواستهای قابل طرح در شورا همراه با کلیه سوابق موجود از متقاضیان در امور روحانیون شامل: نتایج امتحانات افراد، عملکرد آقایان در سنوات گذشته، مدارک مربوط به مدارج علمی و سابقه شرکت در صحنه ها و سنگرهای مختلف انقلاب اسلامی آنان و ... تحویل شورای مذکور گردید تا اولویت هر یک مورد ارزیابی قرار گیرد.

اعضای این شورا مرکب از رئیس هیأت داوران، دو نفر از رابطین منتخب نماینده محترم ولی فقیه، دادستان هیأت داوران و معاونت امور روحانیون بعثه مقام معظم رهبری می باشد.

2100 پرونده مذکور در جلسات متعدد و طولانی شورا مورد بررسی دقیق قرار گرفت و صلاحیت علمی 270 نفر به عنوان روحانی یا معین سال 72 احراز شد و تصمیم گیری در مورد 600 نفر از متقاضیان موکول به اتخاذ تصمیم کمیسیونهای فرعی گردید این موارد در هشت کمیسیون فرعی در جلسات مکرر طرح و پس از انجام مصاحبه با افراد متقاضی اولویت آنان نیز مشخص و مقرر گردید از 1130 متقاضی باقیمانده، امتحان کتبی به عمل آید و از طریق امتحان و مصاحبه، اولویت آنان مشخص شود.

آزمون کتبی در مورخه 20/ 10/ 71 بطور همزمان در شهرستانهای تهران، قم و مشهد برگزار، و 480 نفر که براساس امتحان و مصاحبه دارای اولویت تشخیص داده شده بودند از این طریق انتخاب شدند.

در رابطه با انتخاب روحانیون و معین های محترم کاروانهای حج سال 72 تذکر چند نکته ضروری به نظر می رسد:

1- مجموع امتیازات 100 فرض شد، 40 امتیاز برای امتحان کتبی، 50 امتیاز برای مصاحبه و 10 امتیاز برای سوابق شرکت در جبهه های نبرد حق علیه باطل، آزاده و خانواده محترم شهید بودن منظور گردید و تمام کسانی را که جمعاً نصف امتیازات مذکور را کسب نمودند، بعنوان روحانی یا معین اعلام شدند.

2- شرط یک بار سابقه تشرف به عنوان روحانی یا معین نیز در مورد 150 نفر از

برادران محترمی که در امتحانات سال گذشته قبول شده، لیکن به دلیل عدم نیاز، از اعزام آنان به حج خودداری شده بود و نیز افرادی که دارای سابقه فعالیت فرهنگی یا اجرائی در حج بودند لحاظ گردید.

3- سعی شد در مرحله اول براساس اطلاعات موجود از وضعیت کاروانهای حج در سنوات قبل، روحانی و معین مورد نیاز هر استان براساس درخواست متقاضی و اولویت های کسب شده، به ترتیب اولویت اعلام شود و حدود 5% جهت جایگزین افرادی که به دلایل مختلف منصرف می شدند پیش بینی گردید.

4- به تناسب متقاضیان هر استان و تعداد روحانی یا معین مورد نیاز آن استان و با در نظر گرفتن اولویت های یاد شده، افرادی که در موقع اعلام لیست روحانیون مازاد بر کاروانهای اعلام شده بودند، تحت عنوان رزرو روحانی یا معین اعلام گردیدند.

با توجه به تعداد کاروانها در سنوات قبل، پیش بینی می شد که در سال جاری نیز کاروانها به همان تعداد برسند. این کار برای جلوگیری از کثرت عرضه بر تقاضا و عدم مراجعات مکرر به امور روحانیون و مشخص شدن وضعیت کلیه متقاضیان صورت گرفت.

*** باید بدین نکته توجه داشت که تحوّلی که در سال جاری در انتخاب روحانیون صورت گرفت، در عین آنکه سبب شد تا افراد با کفایت تری- از لحاظ علمی- انتخاب شوند، اما در موارد محدودی افراد با سابقه که به دلایلی نمره کافی در امتحان بدست نیاوردند، موفق به آمدن به حج نشدند. طبیعی است که معیار دانستن مناسک، یکی از مهمترین مسائل مربوط به نقش روحانی در کاروان است و لاجرم امور روحانیون نمی توانست بدان بی توجهی کند.

ارزیابی روحانیون حج

هر ساله تنی چند از روحانیون با تجربه در امر حج، از طرف بعثه مقام معظم رهبری و زیر نظر معاونت امور روحانیون برای ارزیابی عملکرد روحانیون، بدین کار مبادرت می ورزند. امسال نیز تعدادی برای این کار اعزام و این افراد در دو نوبت یکبار مدینه و یکبار مکه تلاش و فعالیت و چگونگی اجرای مسؤولیت روحانی را با معیارهایی ارزیابی کرده نتیجه را در اختیار امور روحانیون قرار می دهند تا براساس آنها، در مورد آنان تصمیم گیری شود. در معیارهای ارزیابی از جمله می توان از تعداد جلساتی که آنان پیش از موسم با زائران خود داشته اند، موفقیت در برنامه های آموزشی، همراهی با زائران در اماکن و مشاهد مشرفه، قدرت بیان و تفهیم مسائل، حسن معاشرت با مردم و آشنایی با حرمین شریفین را برشمرد.

یکی از اقدامات مفید رابطین برگزاری جلسات منطقه ای برای روحانیون است که در این جلسات به بررسی مشکلات روحانیون و کاروانها می پردازند.

وظایف و دشواریها

رسیدگی به امور عبادی صد، تا صد و شصت نفر توسط یک روحانی، یا روحانی و معین، کاری بس دشوار و پرمسؤولیت است. روحانی موظف است تا اعمال عمره تمتع و حج تمتع حجاج را تک تک کنترل و ارزیابی کند و برای انجام صحیح اعمال، آنها را یاری رساند؛ زیرا پس از انجام اعمال، معمولًا راه بازگشت وجود ندارد. در باره حل این مشکل، معاونت آموزش و تحقیقات، در دو سال گذشته جزواتی حاوی فرمهای ویژه ارزیابی اعمال حاجیان منتشر ساخته است که روحانی باید در هر مرحله قسمتی از فرم را تکمیل کند تا مشکلی برای زائران پیش نیاید. بدین ترتیب اگر به صورت غیر عمدی، برای زائری مشکل پیش آمد، این فرمها گواه درستی بر صداقت سخن زائر بوده و راه را برای جبران آن- از طریقی که شرع معین کرده- هموار می کند.

بخش عمده ای از مشکلات روحانی، درباره اختلاف فتوای موجود میان مراجع است. بویژه که اخیراً در این امر توسعه ای پیش آمده و مشکل روحانی کاروان را بیشتر کرده است. در این باره در مسائل فقهی با تفصیل بیشتری سخن خواهیم گفت.

کنترل حمد و سوره زائران کم سواد یا بی سواد، نیز فرصت زیادی از روحانی را اشغال می کند. یک روحانی با ابتکار خود در ایران، فرمهایی را چاپ کرده به دست زائران خود که از منطقه گسترده ای بودند سپرده بود تا حمد و سوره خود را نزد روحانی مسجد تصحیح کرده و روحانی آن مسجد، فرم را امضا کند. در باره ریشه این مشکل باید بی سوادی را علت عمده داشته و پیشنهاد مربوط به آوردن حجاج با سواد برای سالهای آتی، جدی گرفته شود.

کاروانهایی که زائرانشان از لحاظ ساختار، متعلق به منطقه وسیعی هستند، نوعاً نمی توانند در جلسات آموزشی پیش از موسم شرکت کنند. این کاروانها امسال نیز مشکل آموزش داشتند.

مسأله دو زبانه بودن روحانی و زائران علیرغم همه کوششهایی که امور روحانیون انجام داده، هنوز وجود دارد، روحانی فارسی می داند و زائر فقط زبان ترکی.

در سال جاری کوشش شده که در این موارد حداقل معین کاروان آشنایی بیشتری با زبان محلی زائران داشته باشد.

سیاست انتخاب معین و معان برای کاروانها ثمرات فروانی داشته و کمک عمده ای هستند در حل مشکلات کاروانهایی که از جمعیت بالایی برخوردارند. اما برخی از مسائل تبعی آنها باید بیشتر مورد تأمل قرار گیرد. به عنوان نمونه در سال جاری به دلیل آنکه گزینش روحانی و معین براساس امتیازات علمی بوده، در مواردی روحانی فردی جوان و معین فردی مسن و گاه با فضل و سابقه بوده و این تولید دشواری کرده است.

امسال در حدود یکصد و پنجاه نفر معین، سابقه در حج ندارند. این افراد از جمله سیصد نفری بودند که سال پیش امتحان داده و تنها نیمی از آنها به حج آمدند.

طبیعی است که در این موارد آمادگی معین از حیث علمی محدود بوده و تولید مشکل می کند. یک توجیه آن است که به هر روی از فضلای جوان باید بهره جست و چاره ای جز آوردن آنان به عنوان معین نیست.

یکی از نیازهای فوری فقهی، استقرار تعدادی روحانی آشنای با مناسک و حاضرالذهن در مسجدالحرام بویژه در قسمت صفا و مروه در دهه نخست ذی حجه و حتی روزهای قبل از آن است. اگر بتوان دو سه نفری را مخصوص چنین کاری به حج آورده و جایی مشخص برای آنان معین کرد، ممکن است از این قبیل مشکلات بکاهد.

البته این کار را برادران ارشاد نیز انجام می دهند اما روشن است که این کار آمادگی خاصی را می طلبد.

معاونت امور روحانیون

در اینجا مناسب می نماید تا مصاحبه معاونت امور روحانیون بعثه مقام معظم رهبری را در باره وظایف روحانیون، روحانیون معین و نحوه نظارت بر فعالیتهای آنان را بیاوریم:

س: لطفاً با توجه به مسؤولیت تان به عنوان معاونت امور روحانیون بعثه مقام معظم رهبری، راجع به نحوه فعالیت و وظایف این معاونت توضیح دهید.

ج: معاونت امور روحانیون در بعثه مقام معظم رهبری کار گزینش و انتخاب روحانیون و معین های محترم کاروانهای حج را به عهده دارد. در سال گذشته براساس تصمیماتی که از طرف نماینده مقام معظم رهبری جناب حجةالاسلام والمسلمین آقای ری شهری گرفته شد، بنا شد گزینش جدیدی صورت گیرد و از میان افرادی که در سالهای 60 تا 71 به عنوان روحانی یا معین به حج مشرف شده اند، چهره هایی که اصلح بودند انتخاب گردند، این کار با تلاش پیگیر جناب حجةالاسلام آقای عرب نیا و کلّیه عزیزانی که در معاونت امور روحانیون مشغول به کار هستند، شروع شد و براساس معیارهای مشخص، گزینش دقیق صورت گرفت.

علاوه بر یک کار توجیهی، سمینار یک روزه روحانیون و معین کاروانها را هم در قم برگزار کردیم که طی آن مسائل لازم مورد بحث قرار گرفت و آقایان به صورت کامل راجع به قضایای مختلف توجیه شدند.

س: آیا در موسم حج و انجام مراسم نیز از عملکرد روحانیون کاروانها ارزیابی وجود دارد؟

ج: روحانیون گزینش شده که امسال آمدند تا پایان سفر حج آنچه که عمل می کنند مورد عنایت بعثه است و ما یک نوع نظارت و اشراف بر عملکرد آنها داریم.

عزیزانی بعنوان نمایندگان یا رابطین بعثه به کاروانها اعزام می شوند، اگر مشکلاتی در درون کاروانها نسبت به مسائل شرعی و یا مسائل رفاهی زائران وجود داشته باشد، به نمایندگان منتقل می شود و آنها از طریق این معاونت، جهت حل مشکل، آن را به نماینده مقام معظم رهبری گزارش می کنند.

س: راجع به وظایف روحانیون کاروانها و معین آنها توضیح بفرمایید.

ج: روحانی در کاروان نقش اصلی را دارد. مدیران عزیز زحمت می کشند و در زمینه های اجرایی تلاش پی گیر و جدّی دارند و سایر کارگزاران حج هم در حد خودشان نقش مهمی را ایفا می کنند، لیکن روحانی از دو جهت مسؤولیت بسیار سنگینی را به عهده دارد:

اولًا: مسؤول صحّت حج زائران است؛ روحانی موظّف است که اعمال زائران را کنترل کند، و باید فرمهایی هم بعنوان تأیید صحّت اعمال زائران، در آخر سفر توسط روحانیون تکمیل و پر شود.

ثانیاً: تبیین کننده مسائل اخلاقی، معنوی، اعتقادی و اجتماعی در داخل کاروانها است. اگر یک روحانی توانسته باشد بهره های خوب معنوی را نصیب زائران نماید، تا سالهای سال هر وقت حاجی به یاد سفر مکه اش بیفتد، همیشه از روحانی کاروانش به

خیر و نیکی یاد می کند.

لذا من در همین جا از این عزیزان می خواهم که در این فرصت یک ماهه تلاش بیشتری بکنند، همراهی بیشتری با زائران داشته باشند، جلسات بیشتری برگزار نمایند تا بتوانند بیشترین بهره را به زائران برسانند.

س: لطفاً در مورد دلایل انتخاب و بکارگیری روحانیون معین کاروانها هم توضیح بدهید.

ج: عزیزان معین همان وظایف روحانی کاروان را دارند؛ منتهی به لحاظ اینکه در کاروانهای بالای یکصد و بیست نفر ممکن است یک روحانی به همه کارها نرسد، لذا از طرف بعثه مقام معظم رهبری تصمیم گرفته شده که به این کاروانها یک روحانی اضافه شود که در همه مراحل زائران را یاری کنند.

س: نزدیک به نیمی از حجاج ایرانی را خواهران تشکیل می دهند، گاهی گزارش می شود که خواهران برخی از مشکلات شرعی شان را نمی توانند با روحانی کاروان در میان بگذارند، طرحی پیشنهاد شده بود مبنی بر اینکه یک روحانی معین از خواهران برای هر کاروان در نظر گرفته شود نظر شما در این مورد چیست؟

ج: البته ما برای حل این مشکل، سال گذشته کتابی را منتشر کردیم با عنوان «احکام بانوان» ویژه حج، خانمهایی که با سوادند می توانند بخوبی از این کتاب استفاده کنند و حتّی برای خانمهای بی سواد هم توضیح بدهند. اما در امر تبلیغ، اگر بنا باشد دوگانگی پدید بیاید وضعیتی می شود که زائر، آن حظّ معنوی لازم را از سفر خود نخواهد برد.

عقیده شخصی من این است که در سیاست تبلیغی کاروانها نباید ایجاد دوگانگی کنیم. روحانیون ما بخوبی از عهده این کار برمی آیند؛ منتهی یک تدبیری هم اندیشیده ایم که اگر چنین مسائلی مطرح شد جلسه خانمها و آقایان جدا باشد تا برای طرح

سؤالات مخصوص به خودشان، دچار مشکل نشوند.

س: تعدادی از زائران ایرانی از برادران و خواهران اهل سنت هستند، وظیفه و عملکرد معاونت امور روحانیون در مورد این عزیزان به چه صورت است؟

ج: برای کاروانهای اهل سنّت براساس مذهب خودشان روحانی انتخاب می شود، مثلًا اگر زائران یک کاروانی حنفی مذهب باشند، سعی شده روحانی آنها هم از میان حنفی مذهبها باشد تا بتواند دقیقاً مسائل آنها را جواب دهد، بنابراین ما در کاروانهای اهل سنت روحانی شیعی نداریم. فقط در بعضی از استانها به خاطر کمبود تعداد زائر، کاروانها جنبه ترکیبی پیدا کرده است. تعدادی از اهل سنت هستند و تعدادی هم از شیعه، در این گونه موارد سعی شده که یک روحانی شیعه و یک روحانی سنی در کاروان باشد.

س: مراسم برائت از مشرکین چه جایگاهی در مراسم حج دارد و وظایف مسلمانها در قبال آن چیست؟

ج: حضرت امام در طول عمر پربرکتشان تلاش کردند تا حج ابراهیمی بار دیگر اقامه شود، همه ما نیز باید در همین جهت تلاش کنیم. معیارهای حج ابراهیمی هم همانهایی است که بارها در پیامهای حضرت امام آمده و بی توجهی به این مشخصه ها ممکن است حج را به صورت قبلی برگرداند. از جمله این معیارها شرکت در مراسم مهم برائت از مشرکین است. در گذشته، ما این مراسم را نداشتیم اما اکنون که به برکت رهنمودهای حضرت امام ره- و تأیید و تأکیدهای رهبر معظم انقلاب اسلامی حضرت آیةالله خامنه ای این مراسم با شکوه برگزار می شود، به عنوان یک وظیفه شرعی و الهی بر همه واجب است که در آن شرکت کنند و از مشرکین اعلام انزجار نمایند، اعلام انزجار از همه حرکتهایی که توسط دشمنان علیه مسلمانان در سراسر دنیا انجام می شود.

از طرفی مراسم برائت در حج نمایش قدرت مسلمین است. وقتی که مسلمانها

می آیند و در پایگاه وحی همان حرکتی را انجام می دهند که در صدر اسلام اتفاق افتاد؛ یعنی در روز عید قربان پیامبر اسلام ص-، علی بن ابی طالب- ع- را مأمور کردند تا در اوج اقتدار مشرکین، در منی (جایی که همه مسلمانها جمع بودند) سوره برائت را تلاوت کنند، و از مشرکان بیزاری جویند، امروز هم ما در حقیقت به همان سیره تأسّی کرده ایم.

س: در پایان اگر توصیه یا نکته ای دارید بفرمایید.

ج: زائران الآن دقیقاً زیر نظر هستند و چشم امید همه مسلمانان جهان به ما است.

لذا امروز با دید دیگری به اعمال ما می نگرند ما در معاونت امور روحانیون واحدی تحت عنوان «ارشاد زائران» داریم. اینها نقش هدایتگری و ارشاد زائران را دارند و از بعضی کارهایی که موجب وهن تشیع می شود جلوگیری می کنند. مثلًا فرض بفرمایید که در بقیع بعضی از زائران ما به پنجره های آنجا دخیل می بندند. دخیل بستن یک مسأله خرافی است و در اسلام چنین چیزی را نداریم. این کار باعث می شود که ایرانیها انسانهای خرافی شناخته شوند. یا مثلًا خاک برداشتن از قبور مطهّر ائمّه بقیع که در هیچ یک از احادیث و روایات به این کار ترغیب نشده بلکه منع هم گردیده است؛ چرا که اگر صد هزار نفر زائر ایرانی هرکدام بخواهند یک مقدار از این خاک را بردارند و صورت قبر را بهم بزنند، تصور کنید که این کار چقدر می تواند برای شیعه بد باشد؛ حال آنکه اصلًا چنین عقایدی در مذهب ما وجود ندارد. لذا باید از کلیه کارهایی که باعث می شود با آنها علیه شیعه و جمهوری اسلامی تبلیغ کنند، پرهیز کنیم.

هیأت داوران

یکی از قسمتهای بعثه مقام معظم رهبری که هر ساله نقش مهمی در کاهش و از بین بردن برخوردها و درگیری های موجود میان حجاج را ایفا می کند هیأت داوران است. جناب حجةالاسلام والمسلمین آقای مسعودی در باره نقش این هیأت و سابقه آن، توضیحاتی بدین شرح ارائه فرموده اند:

همانطور که می دانید یک اجتماع حدوداً صد و بیست هزار نفری که با افکار و سلیقه های مختلف به حج می آیند، ممکن است دچار مشکلاتی شده، اختلافاتی بین مدیران، مردم و روحانیون کاروانها پیش بیاید.

لذا مقتضی است که در تشکیلات حج، چند نفری هم برای رسیدگی و حل این مسائل وجود داشته باشند. در تشکیلات حج، در اوایل انقلاب بنده و مرحوم شهید شاه آبادی و شهید محلاتی (که خدای رحمتشان کناد) از طرف مسؤول بعثه حضرت امام ره-، برای رفع اختلافات حضور داشتیم. البته آن موقع این موضوع، قانون و انسجام خاصی نداشت بلکه بطور عادی و معمولی بود. تا اینکه بعداً احساس نیاز بیشتری به این هیأت شد و لذا بعد از چند سال انسجام بیشتری پیدا کرد.

آقای مسعودی افزودند:

هنگامی که حجةالاسلام والمسلمین جناب آقای ری شهری به نمایندگی از طرف مقام معظم رهبری این کار را به عهده گرفتند، نشستی با ایشان داشتیم و برنامه خاصی برای

این کار ریخته شد که بر طبق آن، یک نفر در رأس هیأت از طرف نماینده ولی فقیه تعیین می شود، سپس او دو نفر را به نماینده ولی فقیه پیشنهاد می کند و بعد از تأیید ایشان، هیأت داوران با سه نفر تشکیل می شود. در سال اول این کار صورت گرفت و افتخار این خدمت به بنده واگذار شد.

روال کار این هیأت این است که اگر بازرسین کاروانها، روحانیون یا زائران یا مدیران از کسی شکایتی داشتند به دفتر مراجعه و شکایت خود را کتباً تسلیم می کنند و این شکایات به هیأت داوران ارجاع می شود و هیأت هم با ضوابط مشخصی به آنها رسیدگی می کند.

ایشان ادامه دادند:

در بررسی مسائل اگر مشخص شد که کسی قصور یا تقصیری دارد، ابتدا او را نصیحت می کنیم و اگر مؤثر واقع نشد از ابزارهای قانونی استفاده می کنیم. ممکن است روحانی کاروان یا مدیر کاروان را از سمت خود عزل کنیم یا زائری را در صورت صلاحدید از ادامه حج محروم کنیم و به ایران بازگردانیم. بهرحال هیأت تصمیم مقتضی را طبق موضوع خواهد گرفت. البته تصمیم هیأت باید به تأیید نماینده محترم ولی فقیه نیز برسد.

وجود هیأت داوران در عرض این دو سه سال، باعث شده که هر سال بحمداللَّه شاهد کم شدن چنین مشکلاتی باشیم؛ چون همه می دانند که یک هیأت رسیدگی به این کارها، در تشکیلات بعثه مقام معظم رهبری حضور دارد و به این امور رسیدگی می کند.

حج و مسائل فقهی

مسائل فقهی جاری حج در سال 72

تغییر و تحوّل در نظام حج گزاری، با توجه به ضوابط و مقررات دولت عربستان و تغییرات جغرافیایی و نیز با توجه به کثرت روزافزون زائران و مشکلات تبعی آن، امری طبیعی و عادی است؛ به عبارت دیگر تغییر در برخی از موضوعات، یا حادث شدن برخی مسائل نیاز به تحقیقات جدید فقهی و استفتاءات تازه ای دارد. در قسمت معاونت آموزش و تحقیقات و نیز واحدهای دیگر سازمان حج و زیارت و بعثه مقام معظم رهبری، تلاش برای حل این معضلات قبل از موسم آغاز شده و علاوه بر استفتاءات، تحقیقاتی نیز در برخی از موضوعات صورت گرفته است. به عنوان مثال در شماره سوم مجله میقات تحقیقی در باره «وادی محسّر» انجام گرفت که می تواند برخی از دشواریهای مربوط به وقوف در مشعرالحرام را حل کند. در هنگام موسم نیز شورای استفتا در بعثه مستقر بوده و به پاسخگویی به این مسائل می پردازد. این شورا امسال مرکب بود از حضرات آیات: سید جعفر کریمی، سید عباس خاتم یزدی و حاج شیخ محمد حسن قدیری دامت افاضاتهم.

آیةاللَّه آقای کریمی ضمن مصاحبه ای درباره وظایف و تاریخچه شورای استفتا چنین فرمودند:

پس از پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی به رهبری پیامبرگونه حضرت امام

خمینی- قَدَّس الله نفسه الزکیه- که اعزام حجاج محترم ایرانی برای زیارت خانه خدا با رسالت ابلاغ پیام انقلاب شروع شد، شاید عدّه کثیری از مردم از فتاوای حضرت امام در مورد مسائل حج ناآگاه بودند و روحانیون معظم هم که به عنوان روحانی کاروان جهت ارشاد و راهنمایی مردم قهرمان ما راهی دیار وحی و تنزیل می شدند. در بعضی از مسائل به مشکل برخورد می کردند؛ لذا در سال 60 نمایندگی ولی فقیه و سرپرست وقت حجّاج محترم ایرانی چنین صلاح دید که از چند نفر که با فتاوای امام راحل آشنایی بیشتری دارند و بر مسائل حج مسلط هستند، دعوت به عمل بیاورد که در بعثه نمایندگی ولی فقیه در مدینه و مکه حضور داشته باشند تا اگر حجاج محترم یا روحانیون کاروانها مشکلاتی در زمینه مسائل شرعی دارند بتوانند بدین وسیله مشکلات را حل کنند.

مطلب با حضرت امام ره- در میان گذاشته شد و ایشان هم نظر موافق داشتند.

از سال 60 دو نفر از جمع کنونی ما- آقایان خاتم یزدی و قدیری- در بعثه نمایندگی ولی فقیه حضور داشتند و هدف ابتدایی آقایان در عزیمت به دیار تنزیل و وحی، بیان مسائل و ارشاد و راهنمایی حجاج و روحانیون محترم کاروانها بود و آرام آرام مسؤولیت اهداف و خطوط ترسیم شده انقلاب به این شورا واگذار شد تا در موارد لزوم تذکر داده شود و در مجموع بهره گیری خوبی هم از این تذکرات حاصل گردید. به مرور شورای استفتا بر حسب نیازی که احساس گردید توسعه بیشتری پیدا کرد و از سال 64 یا 65 بنده هم در این شورا حضور یافتم. فعالیت عمده ما در بیان فتاوای امام ره- در مسائل مربوط به حج و گاهی هم فتاوای مربوط به مسائل دیگر که مورد نیاز حجاج باشد خلاصه می شود. تا زمان حیات امام این شورا فقط فتاوای ایشان را بیان می کرد؛ چرا که اکثریت قاطع حجاج از مقلدین امام بودند و اگر هم کسی مقلد آقایان دیگر بود از طرف این شورا راهنمایی می شد. اما بعد از رحلت امام، مسؤولیت شورا گسترش بیشتری پیدا کرد؛ چرا که علاوه بر فتاوای امام، لازم بود در موارد رجوع، فتاوای علمای دیگر را هم برای کسانی که به این مراجع رجوع کرده بودند تشریح و بازگو نماید.

کوشش اصلی شورای استفتا در این است که بهر نحو ممکن چه در عرفات، مشعر

و منا و چه در مکه و مدینه، سعی کنند تا حجاج محترم حجشان را براساس فتاوای مراجع عالیمقدار شیعه بگونه ای انجام بدهند که وظیفه شرعیشان ایجاب می کند تا در مراجعت تردید و دو دلی نسبت به درست بودن حجشان نداشته باشند.

س: در حال حاضر اگر کسی از زائران مسأله ای داشته باشد یا قصد طرح مشکلی را با شورا داشته باشد چگونه باید عمل کند؟

ج: زوار محترم گاهی خودشان شخصاً به شورا مراجعه می کنند و گاهی هم مسائلشان را بوسیله روحانی کاروان و احیاناً مدیر یا دیگر مسؤولین کاروان در شورا عنوان می کنند. البته نوعاً خود حجاج به شورا مراجعه می کنند.

س: آیا این شورا نظارتی بر درست انجام گرفتن مناسک توسط حجاج هم دارد یا خیر؟

ج: شورا نظارت عملی بر انجام اعمال حجاج به صورت فردی ندارد و اساساً خارج از وظایف و مسؤولیتهای شورا است لیکن از نظر علمی این شورا به دستورالعملهای صادره در انجام مناسک نظارت دارد.

علاوه بر بعثه رهبری، از سوی مراجع دیگر نیز کسانی برای پاسخگویی به مراجعات فقهی مردم در حرمین شریفین حضور دارند. در بعثه حضرت آیت الله العظمی اراکی آقایان: حجج الاسلام والمسلمین حاج شیخ علی پناه اشتهاردی، صلواتی، سلیم زاده، قرحی، خرازی و تنی چند از دیگر اساتید حضور دارند. در بعثه حضرت آیت الله العظمی گلپایگانی آقایان: حجج الاسلام و المسلمین افتخاری، سید علی محقق و تنی چند از دیگر اساتید حضور دارند. از سوی حضرات آیات عظام سبزواری و سیستانی نیز چند تن از علما و روحانیون برای پاسخگویی به مسائل شرعی زائران در موسم حج 72 شرکت داشتند.

یکی از مشکلات امسال تنوّع در تقلید و تعدّد مناسک و اختلاف فتاوا بود که

پس از درگذشت حضرت امام خمینی و حضرت آیت الله العظمی خویی- رضوان اللَّه علیهما- به وجود آمده است. از سوی دیگر رساله های جدیدی نیز انتشار یافته است.

متأسفانه عدم وجود مناسک از سوی تمام این افراد از یک سو و دیگر مشکلات موجود، روحانیون را- برای هدایت مقلدان- دچار مشکل کرده بود. بعثه مقام معظم رهبری، روحانیون را موظف کرده بود تا نسبت به هدایت این افراد نهایت سعی و تلاش خود را بکار بندند.

در اینجا فهرستی از مشکلات رایج مربوط به مسائل فقهی در سال جاری را که برخی از آنها در گذشته نیز مطرح بوده ارائه می کنیم؛ ترتیب ذیل نشانه درجه اهمیت این مسائل نیست.

ایشان پوشیدن لباس احرام را در وقت محرم شدن برای زنان نیز لازم دانسته اند. در متن جدید که ترجمه مناسک عربی است عبارت به صورت «فتوا» درج شده است. لیکن براساس توضیحی که داده شده، ترجمه نارسا بوده و هنوز مسأله براساس «احتیاط واجب» است.

فضای بام کاملًا بسته بوده و زائران طبقه پایین به هیچ روی دیده نمی شوند. طبیعی است که در این موارد «اتصال» مشکل پیدا کرده و نماز نمازگزاران نادرست می باشد. در این باره لازم است تا مسأله برای نمازگزاران بیشتر توجیه و تبیین شود.

در پنج وقت نماز خواندن مکروه است: 1- بعد از ادای نماز صبح تا موقع طلوع آفتاب [البته کراراً دیده شده که اهل سنت نماز می خوانند]. 2- هنگام طلوع آفتاب.

3- وقت زوال ظهر؛ قبل از آغاز نماز جماعت، مگر روز جمعه. 4- بعد از ادای نماز عصر. 5- موقع غروب آفتاب.

مسأله دیگر قنوت است که نزد سنیان معمول نیست. البته در سال 71 و 72 ائمه جماعت مسجدالنبی ص- و مسجدالحرام در نماز مغرب بعد از رکوع رکعت سوم و در نماز صبح بعد از رکوع رکعتِ دوم، دعای مفصلی درباره مردم بوسنی و نفرین به صربها

خوانده می شد که ارتباطی با قنوت جاری میان شیعیان ندارد.

نماز خواندن در کنار قبور نیز به شدت مورد کراهت اهل سنت بوده و برخی آن را حرام می دانند.

زمانی که اذان مسجد بلند می شود نباید کسی از مسجد خارج شود.

سنّیان تکتّف؛ یعنی دست روی دست گذاشتن را واجب نمی دانند بلکه سنت تلقّی می کنند. مالک به استحباب آن تصریح دارد.

متّحد بودن صفوف، بویژه پرکردن صف های جلوتر، باید حتماً رعایت شود.

نوعاً نمازگزاران سنی از آغاز ذکر اقامه، از جای برمی خیزند. گرچه آنچه برخی از آنها عمل می کنند برخاستن در وقت ذکر «حی علی الفلاح» است.

نوع نمازگزاران سنی ذکر سجود و رکوع را آهسته خوانده تنها لبهای خود را تکان می دهند؛ نمازگزاران شیعه تا اندازه ای که گوش خودشان بشنود می توانند بلند بخوانند اما سعی کنند بگونه ای نباشد شخصی که کنار آنها نشسته نیز بشنود. نمازگزاران شیعه پس از پایان نماز همراه با برادران اهل سنت دستهای خود را با سه تکبیر بلند نکنند؛ زیرا بر اثر تبلیغات وهابیان و برخی از منحرفان، تفسیر نادرستی از این عمل ارائه شده است.

اهل سنت صحبت کردن افراد در مسجد را به شدت مکروه می دانند و زائران ایرانی در حد ممکن باید این امر را رعایت کنند.

شرایط طبیعی می توان ماشین مسقّف سوار شد. این مسأله از لحاظ اجرایی نیز باید مورد توجه قرار گیرد.

گاهی کاروانهایی با ماشین مسقّف حرکت می کنند و با تأخیرهایی که صورت می گیرد بعد از طلوع آفتاب به مکه می رسند، و زائران چون خود را در این مورد مسؤول نمی دانند و از سوی دیگر خساراتی برای آنها بدنبال دارد مدیران و دیگر مسؤولان کاروانها را مورد بازخواست قرار می دهند.

مسأله قربانی

یکی از طرحهای جدید- که سابقه مختصری در سال گذشته داشته- مربوط به قربانی در مسلخ جدید و به صورت مکانیزه است. گزارش اجرایی این طرح در بخش گزارش فعالیتهای سازمان حج خواهد آمد. تا آنجا که به مسائل فقهی قربانی مربوط می شود، این طرح مشکلاتی داشت که طی سال جاری و نیز در موسم از مراجع ذی صلاح استفتا شده است. در اینجا اشاره ای به این استفتاءات داریم:

در یک مورد به دلیل حضور فوری ذابحین در مسلخ، سؤال شده که: آیا آنها نیز مثل افراد معذور، مجاز به استفاده از وقوف اضطراری هستند و می توانند قبل از نیمه شب به منی بروند یا نه؟ در این باره پاسخ حضرات آیات عظام گلپایگانی و اراکی منفی بوده است.

درباره شروع ذبح از آغاز طلوع فجر حضرت آیت الله العظمی گلپایگانی آن را

فقط برای کسانی که می توانند در شب عید رمی کنند جایز دانسته اند، آیةالله العظمی اراکی فرموده اند که «قبل از طلوع آفتاب نمی توانند قربانی کنند بنابر احتیاط». تعبیر «احتیاط» در این باره، مشکل را از سوی ایشان نیز حل می کند. بنابراین امکان ذبح برای کسانی که در شب عید بتوانند رمی کنند ممکن است.

در باره وارد کردن شوک به گوسفند برای بی حال کردن آن که سرعتی در کار ذبح ایجاد کند، آیت الله العظمی گلپایگانی اجازه داده اند.

در باره کسانی که هنوز اصرار دارند با وجود همه مشکلات و قوانین در منی ذبح کنند، طی استفتایی با عنایت به نهی دولت عربستان سؤال شده که آیا این عدم تمکن به حساب می آید؟ پاسخ آیت الله العظمی اراکی مثبت است. در واقع وقتی ثابت شود که این وضعیت سبب عدم تمکن است تکلیف مقلد برای رضایت دادن به ذبح در دو مسلخ جدید روشن می شود.

در حل مشکل ذابحین که خود مکلف به رمی جمرات بوده اما برای سرعت کار باید از ابتدای روز در مذبح حاضر شوند، اجازه داده شده، که آنها حاضر شوند، مشکل تنها در نجس شدن احرام آنهاست که باید آن را تطهیر کنند و اگر معذور از تبدیل یا تطهیر است اشکال ندارد. لازم به یادآوری است که متن کامل این استفتاءات موجود است. (تصویر شماره 5)

حج و ارشاد زائران

تفاوتهای موجود میان فرهنگهای مختلفی که هر یک از زائران به آنها تعلق دارند، سبب ایجاد تفاوت در برخوردها از سوی زائران کشورهای مختلف می شود.

علاوه بر آن، اختلافات مذهبی و نیز عادات و رسوم دینی، تأثیر خاص خود را در این تفاوتها دارد. در این میان، رسالتی که برعهده هر فرد مسلمان آگاه قرار دارد، این است که تا سرحد ممکن به یکسان شدن زائران در امور متفق علیه همت گمارد. زمینه نخست این اقدام، آشنایی حجاج متعلق به یک فرهنگ، با آداب و عادات سایر کشورها است که خداوند فرموده است: «ما مردم را از قبایل و ملتهای مختلفی قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسند». ⁽¹⁾شاید یکی از فلسفه های حج نیز همین «تعارف» باشد. بی توجهی گروهی از زائران به این امر و اصرار آنها بر انجام مراسم اختصاصی خود، سبب ایجاد تنش بین زوار کشورهای مختلف می شود. افزون بر اینها بی توجهی زائران به برخی شعائر اصیل دینی بویژه نماز جماعت، سبب ایجاد مشکلاتی شده که برخی از آنها جنبه حیثیتی برای انقلاب اسلامی دارد. این اعمال که نوعاً از سوی افراد ناآگاه صورت می گیرد، چهره زائران حقیقی بیت الله الحرام را نیز زشت کرده و ممکن است که تأثیرات نامطلوبی در امر حج گزاری ایرانیان داشته باشد.

در این باره و به منظور هدایت و ارشاد زائران ایرانی، در بعثه مقام معظم رهبری،

چند نفر از آشنایان با این امور مسؤولیت کار ارشاد زائران را در محل ها و منطقه هایی که احتمال برخورد وجود داشت برعهده می گیرند.

این واحد که زیر نظر معاونت امور روحانیون قرار دارد، همچنین کار تنظیم اصول مورد نظر را- که می بایست همه زائران به آنها عمل کنند- برعهده می گیرد تا با توجیه روحانیون محترم کاروانها و تذکر رعایت آنها به زائران پیشاپیش مشکل کمتر و محدودتر شود. این ضوابط که با مشاورت با روحانیون آگاه و متخصص تهیه گردیده و مورد تأیید نماینده محترم ولی فقیه قرار گرفته، در اختیار همه روحانیون گذاشته شده تا درباره آنها با زائران سخن بگویند.

در طی دو جلسه توجیهی که در تاریخ 19/ 2/ 72 و 26/ 2/ 72 با حضور روحانیون در مدینه منوره تشکیل شد، این موارد به تفصیل بازگو گردید.

متن تذکرات مطرح شده در این دو جلسه طی بخشنامه ای که ذیلًا خواهد آمد، در اختیار برادران روحانی قرار گرفت.

کارهایی که نباید انجام شود به شرح زیر است:

1- بیرون آمدن از مسجد، هنگام اقامه نماز جماعت و راه رفتن در بین صفوف نمازگزاران و یا ایستادن در میان جماعت و همراهی نکردن با نمازگزاران.

2- پرسه زدن در بازار و خیابان، هنگام اقامه نماز جماعت.

3- خرید و فروش وهن آمیز انگشتری، تسبیح، گز و پسته و سایر کالاهای همراه و انجام دادن کارهایی از این نمونه که مایه هتک حرمت زائر ایرانی و نظام مقدس جمهوری اسلامی می گردد.

4- گذاشتن مهر، چوب، سنگ، دستمال کاغذی و چیزهای دیگری مثل بادبزن که موجب جلب توجه دیگران و حساسیت آنان می شود.

5- ترددهای اختلاط آمیز خواهران حتّی برای استلام حجرالاسود.

6- سوار شدن خواهران به تنهایی در تاکسی و یا اتومبیلهای سواری.

7- بی دقتی خواهران در رعایت پوشش کامل اسلامی و در نتیجه در معرض دید

قرار گرفتن قسمتی از موی سر و مواضعی از بدن.

8- پوشیدن لباسهای نامناسب.

9- بستن نخ و پارچه (دخیل بستن) به پنجره های اطراف بقیع.

10- کشیدن سیگار در محدوده حرمین شریفین.

11- چانه زدنهای بی مورد و گاه التماس آمیز خصوصاً برای خواهران.

12- برگزاری نماز در قبرستان بقیع و محوطه مجاور آن.

13- خوابیدن در مسجدالنبی- ص-، مسجدالحرام، کنار بقیع و در مساجد دیگر.

14- خواندن روضه و زیارت با بلندگو در کنار بقیع یا حرم مطهر نبوی- ص-.

15- سینه زدنهای دسته جمعی در انظار.

16- مصیبت خوانی و مرثیه سرایی به نحوی که موجب حساسیت و عکس العمل مأموران گردد.

17- اصرار در بوسیدن دربها و دیوارها و پنجره های ضریح مطهر نبوی- ص- و یا بوسیدن درب و دیوار بقیع که موجب عکس العمل مأمورین شود.

18- برداشتن از خاک و سنگ بقیع برای تبرک و یا کندن و برداشتن قسمتی از سنگهای صفا و مروه.

19- برگزاری دعاهای دسته جمعی از قبیل توسّل و دیگر ادعیه شریفه، در داخل حرمین شریفین به نحوی که با عکس العمل مواجه شود.

20- فیلمبرداری و یا گرفتن عکس در حرمین شریفین و بقیع بصورت غیر رسمی.

21- بی نظمی و فشار آوردن به جمعیّتی که در حال ورود به اماکن شریفه یا خروج از آنها هستند.

22- بلافاصله بعد از تمام شدن نماز جماعت و در حالی که نمازگزاران مسجد را ترک می کنند، با حالت گروهی به سمت حرم و مسجد رفتن.

در پایان توجه به این نکته لازم است که گرچه برخی از این موارد، خودبخود اشکالی ندارد ولی به دلیل برانگیختن حساسیت و عوارض نامطلوبی که به وجود می آورد و برای رعایت مصلحت مهمتر، باید از آنها احتراز کرد. باز بودن درب بقیع و رفت و آمد مسلمانان برای زیارت قبور اولیای دین و کم شدن غربت ائمه هدی- علیهم السلام- و برطرف شدن انزوای شیعه، از مصالح اهمی است که بخاطر آن، پرهیز از سینه زدن و بوسیدن سماجت آمیزِ در و دیوار و یا سایر موارد، چندان مشکل نیست.

شیوه اجرایی کار گروه ارشاد

شیوه عمل گروه ارشاد بدین ترتیب است که چند تن از برادران برجسته روحانی، دقیقاً به منظور اجرای این ضوابط از ایران عازم حج شده اند. این افراد کار سرپرستی تعداد زیادی از معین های کاروانها را که لزوماً باید ساعاتی از وقت خود را در اختیار گروه ارشاد قرار دهند تا با هماهنگی آنها و حضور در داخل و کنار بقیع، داخل و بیرون مسجدالنبی و در مکه معظمه در مسجدالحرام، رسالت سنگین خود را در جلوگیری از کارهای نادرست یا مخالف با مصالح انجام دهند. نقش جالب و مؤثر آنها در داخل بقیع (صبح و عصر) سبب شده تا از این گونه اعمال به شدت جلوگیری شده و فضای آرامی برای زیارت بی دغدغه و بی سر و صدا برای دیگر زائران فراهم شود. طبیعی است که با حضور مأموران دولت سعودی، اگر این برادران حضور نداشته باشند هر لحظه امکان درگیری وجود داشته و چه بسا سبب شود که این باب به روی همه زائران بسته شود.

مشکلات و راه حلها

طبیعی است که مخالفت با مردمی که علاوه بر علایق خاص دینی، عادت به برخی از مسائل دارند، کار دشواری است. این دشواری در لحظه ای که زائر با تمام وجود اشتغال به عمل دلخواه خود دارد؛ یعنی عواطفش دقیقاً همراه با اوست، بیشتر

می باشد. لذا در مواردی، مخالفتهایی از ناحیه این افراد صورت می گیرد که البته مورد حادّی گزارش نشده است؛ برعکس، در بیشتر موارد گزارش شده است که مردم نصیحت بعثه مقام معظم رهبری را پذیرفته اند. متأسفانه برخی از زائران نسبت به برادرانی که تذکرات ارشادی به آنان می دهند برخورد بدی کرده و این نشانگر کم ظرفیتی آنان و عدم رعایت شؤون عادی یک مسلمان است که باید در برابر امر به معروف و نهی از منکر تسلیم باشد.

یکی از مشکلات، مسائلِ مربوط به مداحان است که با کمال تأسف در مواردی مطالب نادرستی را در ضمن روضه خوانی های خود مطرح می کنند. اگر مسائل صنفی نیز در کار باشد؛ یعنی مداح فرد حرفه ای باشد، مقاومت بیشتری نشان داده، مشکلاتی را ایجاد خواهد کرد.

این افراد بعضاً با جوّسازی در این باره که بعثه آنها را نهی کرده! دقیقاً بر مشکل می افزایند. طبیعی است که برای حل این مشکل لازم است تا جریان مداحی نیز در سطحی محدودتر از آنچه درباره روحانیون و معین ها مطرح است، با امتحان و حتی آموزش، به مورد کنترل درآید.

یکی دیگر از مشکلات گروه ارشاد عدم توجیه دینی نسبت به مسائل تقیه و رعایت تقیه مداراتی است. در این باره معاونت آموزش و تحقیقات بعثه در شماره سوم مجله میقات، مقاله زیبایی را تحت عنوان «تقیه مداراتی» از حضرت آیت الله فاضل لنکرانی چاپ کرده که لازم است روحانیون آن را مطالعه کرده و مردم را توجیه کنند.

مشکل دیگر تربیت خاص مذهبی زائران ایرانی است. اصولًا در بین شیعه به دلیل فشارهای سنگینی که از ناحیه حکومتها بر شیعیان وارد می شده، بویژه واقعه جانگداز کربلا و دیگر شهادتها، فضایی آکنده از غم و اندوه و گریه را ایجاد کرده است. در گذر تاریخ نیز افراط در این مسأله سبب شده تا در نزد برخی از مردم ما، اهمیت این امور، بیش از نماز جماعت و دیگر سنت های شرعی و مذهبی باشد. این مسأله یکی از اساسی ترین مسائل در ایجاد تنش در محیطهایی مثل حرمین شریفین است که سایر

مسلمانها نیز در آنجا حضور دارند. در این باره لازم است تا روحانیون اهمیت نماز جماعت بویژه نماز خواندن در مسجدالحرام و مسجدالنبی را بیشتر برای مردم بیان کنند.

بعثه مقام معظم رهبری، به همین منظور و نیز به هدف آشنا کردن زائران با مسائل تقیه مداراتی، جلسات متعددی را در بعثه تشکیل داده که سخنرانان متعهد و دانشور ضمن دیدار با زائران این امور را برای آنها بیان می کنند.

یکی از آثار نامطلوب این مسأله آنست که برخی از زائران حتی در داخل مسجدالحرام که باید به طواف، نماز و خواندن قرآن مشغول باشند، از روحانی می خواهند تا برای آنها روضه بخواند. متأسفانه همین امر دلیل بر آن است که درست در وقت نماز گروهی از زائران ایرانی به خانه بازمی گردند اما در وقت باز شدن بقیع همه به سمت آن هجوم می آورند. باید به مردم گوشزد کرد که حفظ ولایت در کنار نماز، روزه، حج، خمس و زکات است نه مستقل از آن.

از دیگر آثار این امر، مشکل دیگری بود که برخی از زائران ایرانی برای شمارش عدد طواف خود، در وقت رسیدن به مقابل حجر صدای یا علی را سر داده و تا امام هفتم ع- می روند. در این باره امسال معاونت آموزش و تحقیقات با چاپ مستقل ادعیه اشواط هفتگانه کار زائران را ساده کرده است اما متأسفانه برخی با عدم توجه به این آموزشها با سردادن شعارهای یا علی و امثال آن در طواف مشکلاتی را در ذهنیت زائران سایر کشورها از شیعه به وجود می آورند. عده ای نیز به عنوان ذکر از دعای فرج که تعبیر یا محمد یا علی دارد استفاده می کنند که بارها حجاج سایر کشورها در این باره سؤال کرده اند.

مشکل دیگری که وجود دارد آن است که برخی از روحانیون نیز این تذکرات را به جد نگرفته و سبب تولید مشکل برای گروه ارشاد می شوند. آوردن حصیر در مسجدالنبی و نهادن بادبزن برای سجده، از نمونه هایی بود که امسال مرتب توسط نماینده مقام معظم رهبری به برادران روحانی و حتی مهمانان بعثه تذکر داده می شد.

مشکل دیگر، شیعیانی هستند که از سایر بلاد به حج آمده اند. آنها از جهتی با

فرهنگ انقلاب اسلامی آشنا نبوده و از جهت دیگر تعهدی در قبال رعایت تذکرات گروه ارشاد ندارند. البته بی توجهی به تذکرات ارشاد از سوی این قبیل افراد بسیار کم گزارش شده اما در مجموع می بایست روش یکسانی در پیش گرفته شود.

در یک مورد وقتی برادر روحانی یکی از شیعیان عراقی مقیم دانمارک را از خواندن بلند دعا نهی کرده او اظهار کرده که ترسی از سعودی ها ندارد و حاضر است با آنان بحث کند. برادر روحانی ما برای وی توضیح داده که مسأله حساسیت برانگیزی و تبلیغات سوء است نه ترس.

مشکل دیگر محدوده کار گروه ارشاد در نهی از یک مسأله خاص است. در این باره که حدود نهی از عمل ویژه چه مقدار است؛ بعضاً اختلافاتی وجود دارد. مثلًا نهی از بلندگو امر مسلمی است که نباید زائران در کنار بقیع از آن استفاده کنند اما طبیعی است که نباید از زیارت و روضه خوانی محدود جلوگیری کرد.

مسأله دیگر حضور فراوان زائران غیرشیعی در بقیع است که باید توجه بیشتری به آن صورت گیرد. در مواردی گزارش شده که زائران ترک مقدار زیادی از خاک بقیع را برداشته، همراه برده اند.

مسأله عدم حضور در نمازهای جماعت، در مکه بیشتر خودنمایی می کند. دلیل این امر آن است که امسال ایام ماندن زائران در مکه بیش از سالهای گذشته بوده و دوری مسجدالحرام سبب شده تا زائران در طول روز که هوا گرم است به پرسه زدن در بازارها مشغول شوند. این مسأله مکرر گزارش شده که هنگام نماز، زائران درون مغازه بوده اند، پیشنهاد این است که در سال آینده جزوه خاصی در توجیه این امر بطور خاص از طرف معاونت آموزش و تحقیقات انتشار یابد.

در مواردی نیز از حضور چشمگیر زائران ایرانی در مساجد مکه گزارش شده است. یکی از این گزارشها حاکی است که در دو مسجد نزدیک کاروانهای 19315 و 19395 حضور ایرانیان باعث شده که حدود هشتاد تا نود درصد نمازگزاران از ایرانیان باشند.

باید افزود که مأموران سعودی حاضر در بقیع، سیاست یکنواختی ندارند و این خود سبب سردرگمی برادران مسؤول است. در یک مورد گزارش شده است که دو نفر از مأموران سعودی بر سرِ دادنِ تذکر به مردم در بقیع با یکدیگر درگیر شدند. در روز 26 اردیبهشت، زمانی که یکی از مأمورین می خواست با بلندگو مردم را به اصطلاح نهی از منکر کند، مأمور دیگر با او برخورد کرده و در میان صحبت، کلام او را قطع کرد. او بدون بلندگو صحبت کرد که با صلوات مردم بار دیگر کلامش قطع شد. در این برخوردها روشن است که برخی برخورد خشن داشته و کسانی نیز با ملایمت بیشتری رفتار می کنند. در یک مورد گزارش شده که پس از سخن گفتن یکی از مأموران با بلندگو، تعدادی از زائران اقدام به فرستادن صلوات کردند که تعدادی از آنان دستگیر شدند.

باید توجه داشت که برخی از اعمال زائران ایرانی- بر فرض داشتن توجیه مذهبی- موجب هتک حرمت تشیع است و باید از آن جلوگیری شود. براساس گزارشی که در تاریخ 24 اردیبهشت به دست آمده، کسانی از زائران عریضه نامه هایی را نوشته به طرف ضریح پیامبر ص- انداخته اند. این امر سبب تمسخر مأموران سعودی شده است. طبیعی است که وظیفه اصلی برای این امر، تذکر روحانیون کاروانها و بیان همین نمونه ها برای مردم است.

کینه توزی برخی از آخوندهای وهابی نسبت به زائران ایرانیِ شرکت کننده در نماز جماعت و توهین به آنان، سبب دلسردی زائران ما در شرکت نمازهای جماعت مساجد است. گزارش شده که خطیب مسجد عمر بن خطاب در عزیزیه پس از نماز، خطاب به اعراب نمازگزار گفته است که فریب حضور ایرانیان را نخورند، اینان منافق و شیطان هستند! گویا پیرمردی از اهالی آن منطقه، پس از تمام شدن خطابه او، از روحانی کاروان عذرخواهی کرده است. نظیر همین گزارش درباره مسجد ریع ذاخر نیز به دست آمده است.

براساس گزارش نشریه زائر مورخ 30/ 2/ 72 آمده است که: امام جماعت یکی

از مساجد نزدیک بانک ریاض به شیعیان اهانت کرد و آنان را برادران شیطان! نامید. در این حال، دو زائر اندونزیایی و مالزیایی به شدت با او به مشاجره پرداختند و گفتند: شیعه و سنی برادرند و حال که شما چنین می گویید معلوم می شود که شما شیطانید چون در راه تفرقه قدم برمی دارید.

در برابر، گزارش دیگری حاکی است که امام جماعت مصری الاصلِ یکی از مساجد، از روحانی کاروانی که در نماز جماعت آن مسجد شرکت می کنند درخواست سخنرانی در آن مسجد کرد.

امسال نیز همانند سال گذشته مشکل عمده گروه ارشاد در مسجدالحرام، عبارت است از مجالس عمومی دعای کمیل، جوشن کبیر و توسل. حساسیتی که این گونه مراسم برمی انگیزد، به ضمیمه مطالبی که در لابلای دعا خوانده می شود به گونه ای است که حاجیان سایر کشورها را تحریک می کند. در گزارشی که در تاریخ 30 اردیبهشت به دست آمده، گروهی از زائران ایرانی در کوه صفا اقدام به سینه زنی در ضمن برگزاری دعای کمیل کردند. در این حال یک حاجی اتیوپیایی اعتراض کرده و گفته است که صوفیان اتیوپی نیز چنین نمی کنند. طبیعی است که در آنجا زمینه ای برای پاسخ دادن به این شبهات نیست و این تأثیر نامطلوبی در اذهان حجاج سایر کشورها خواهد گذاشت و در ادامه تبلیغات وهابیان شیعه را خارج از نظام عبادی اسلام تلقی می کنند؛ در این موارد توصیه شد تا مسؤولان ارشاد برخورد کنند و حداقل ضمن نوشتن یادداشتی مداح مزبور را از این روش باز دارند.

یکی از مشکلات جاری زائران ایرانی و غیر ایرانی در مسجدالحرام خوابیدن است.

بسیاری از زائران به دلیل بی سوادی یا عدم توانایی در خواندن قرآن تنها به خواندن نماز اکتفا کرده و زمانی که خسته شدند دراز کشیده، می خوابند؛ یا آنکه با یکدیگر به گفتگو درباره خریدهای بازار و دیگر مسائل جاری خود می پردازند. در مورد اصل خوابیدن البته زائران دیگر کشورها نیز فراوان چنین می کنند و ظاهراً مأموران

سعودی از این عمل منع نمی کنند. بهرحال باید توصیه شود به حجاج گرامی تا از این وقت گرانبها بهره معنوی بیشتری ببرند. البته خوابیدن زنان، مخصوصاً اگر پوشش آنها در حین خواب دچار مشکل شود، از طرف گروه ارشاد قابل توصیه بوده و یکی از وظایف جاری برادران ارشاد در سال جاری (همانند سال گذشته) همین امر بوده است.

فصل سوم: حجّ و مسائل سیاسی

اشاره

حج کانون حضور مسلمانان اقالیم قبله است. ایّام حج هنگامه شکل گیری بزرگترین کنگره جهانی است که مؤمنان و دلدادگان به اللَّه با پاسخ به فراخوانی خداوند و با حضور در سرزمین وحی، گسترده ترین و بزرگترین اجتماع بشری را شکل می دهند.

به فرموده مقام معظم رهبری حضرت آیةاللَّه خامنه ای:

«حج جای تظاهر، تشاور و تعاهد است. در حج مسلمانان باید یکدیگر را پیدا کنند، نه فقط اجسام یکدیگر را بلکه دلها و فکرهای یکدیگر را پیدا کنند».

بدین سان مسلمانان اقالیم قبله در این سرزمین باید دوش در دوش هم گام بردارند، از رازهای دل یکدیگر آگاه شوند، مسائل مهم جهان اسلام را مطرح کنند، راه حلها را باز جویند، و در جهت گشودن گرههای فرهنگی، اجتماعی و فقهی بکوشند.

گفتگو با راهیان حریم قدس در این ایام، نشانگر حساسیت مسلمانان درباره مسائل جاری جهان اسلام است و نشانگر آن است که مسلمانان در پی آگاهی از تحوّلات فکری، فرهنگی و سیاسی می کوشند. آنچه در این فصل می آوریم گوشه ای از این نمودها است. اینها به روشنی حکایت از این دارد که سردمداران جهان اسلام اگر بخواهند از این هنگامه شگرف در جهت باروری اندیشه های مسلمانان و استوار سازی اوضاع جهان اسلام، و تحوّل آفرینی در چگونگیهای مجتمع اسلامی بهره های کارآمد

بگیرند، زمینه کاملًا آماده است. گزیده ای از انبوه گفتگوها با زائران جهان اسلام درباره مسائل سیاسی جهان اسلام، انقلاب اسلامی ایران، داوریها درباره بیدارگر بزرگ اقالیم قبله حضرت امام خمینی- رضوان اللَّه علیه- را در ذیل عناوینی می آوریم:

بخش اول: اول

امام خمینی- ره- در نگاه حاجیان

امام برجسته ترین بیدارگر اقالیم قبله، فریادگر مظلومیت امت و بازگرداننده عزّت مغْصُوب و از دست رفته جامعه اسلامی است.

حضرت امام- ره- احیاگر سنت و مفسّر بی بدیل و راستین ابعاد دین، در قرن معاصر است. موضع نستوهانه آن بزرگمرد تاریخ در برابر مستکبران چیزی نیست که از دید هوشمندان جامعه اسلامی پنهان بماند؛ امام چونان ستیغ برکشیده و فرازمندی است بر پهنه حوادث تاریخ که هیچکس بر معبر تاریخ نمی تواند بدون توجه بدان بگذرد.

گزیده ای از اظهار نظرهای مسلمانان را اینک می آوریم، در این مجموعه جایگاه بلند و والای آن عزیز ازدست رفته- که صدهاقافله دل همره اوست- بروشنی نمایان است:

زائری از مراکش هنگامی که در مقابل این سؤال قرار می گیرد که آیا امام خمینی را می شناسید؟! با شگفتی می گوید:

آیا کسی هست که امام خمینی را نشناسد، او عالمی مجاهد و مسلمانی واقعی بود، ما مسلمانان در برابر دیگران به شخصیت او افتخار می کنیم درست است که بردن نام او در کشور ما ممنوع است امّا مهر او در قلب ما جای دارد.

سخن سپید دلی سیاه پوست از ساحل عاج شنیدنی است که می گوید:

آزاده نیست آنکه امام خمینی را نشناسد.

اندونزیایی ها از عشق تمام مسلمانان اندونزی به امام خمینی سخن می گویند. یکی

از آنان می گوید:

امام خمینی- رحمةاللَّه علیه- اوّلین رهبر مسلمان در زمان ما بود که توانست با عملش در ژرفنای دلها جای گیرد.

سخن زائری سودانی- که از رده های بالای ارتش است خواندنی است، او می گوید:

«امام خمینی مصلحی عالیقدر و انقلابی بزرگ جهان اسلام بود، درباره مجاهدات ضد استعماری او همین بس که ریگان درباره اش گفت: «بعد از 8 سال ریاست جمهوری ابرقدرت آمریکا، این به صورت عقده ای برایم باقی ماند که نتوانستم انتقام گروگانهای آمریکایی در ایران و افسران آمریکایی را که بدست نیروهای طرفدار خمینی در لبنان کشته شدند، بگیرم».

مسلمانان امام خمینی- رحمةاللَّه علیه- را احیاگر اسلام محمد می دانند و می گویند:

امام خمینی- ره- با پی ریزی انقلاب اسلامی ایران اسلام را زنده کرد.

امام در نگاه مسلمانان سمبل مقاومت و ستیز علیه ستم، استکبار و امپریالیسم بین المللی است، آنان می گویند:

«هیچ کس نمی تواند منکر این حقیقت شود که تنها ایشان بودند که به مقابله با امپریالیسم و استعمار برخاستند».

گروهی از جوانان گینه ای ضمن ابراز علاقه به امام- ره- می گفتند:

«ما در مبارزه با امپریالیسم و دشمنان اسلام پیرو آیةاللَّه خمینی هستیم و آرزویمان زیارت مرقد این بزرگوار است. ما شیفته ایران و آیةاللَّه خمینی- ره- هستیم زیرا آن بزرگوار تنها کسی بود که توانست در مقابل آمریکا و دشمنان اسلام بایستد».

و زائری ازمالی می گوید:

«حضرت امام- ره- شخصیتی بودند که به ضعفای عالم بویژه آفریقا توجه داشتند.

شجاعت و ایستادگی وی در برابر آمریکا و شوروی سابق در نوع خود بی سابقه

است و من عمیقاً به ایشان ارادت می ورزم و اکنون نیز یادش مایه قوتّ قلب است».

بدین سان شگفت آور نخواهد بود که مردی از حجاز چون عالمی از ایران را ببیند، سلام کند و با احترام بگوید:

«انا احب الایران والخمینی».

امام را نمونه والای رهبری هوشمند می دانند که توانست صفوف مسلمانان را بهم نزدیک کند و آنان را به عظمت و قدرتشان بیاگاهاند. روزنامه نگار بنگالی می گوید:

امام خمینی- ره- تنها رهبری بود که وحدت آرمانی جهان اسلام و مسلمانان را تحقق بخشید.

بدین سان طبیعی است که چون عروج ملکوتی آن بزرگمرد تحقق یابد و خبر «الی الرفیق الأعلی» یش به گوشها برسد دلها بلرزد، چشمها اشک بارد و قلبها محزون شود.

برادری مغربی می گوید:

«مردم مغرب خود را در وفات امام امت عزادار می دیدند، براستی جای خالی آن بزرگمرد تاریخ اسلام دل ما را به درد آورد».

بانویی هوشمند از مغربیان نیز می گوید:

«بدانید ما در این عصر هر چه داریم از برکت پیروزمندانه نهضت بزرگ اوست، ما شیفته آن مرد بزرگ تاریخی هستیم».

مسلمانان به جدّ بیداریشان را مرهون حرکت عظیم و بی بدیل آن قلّه سان بزرگ تاریخ معاصر می دانند، چنین است که عاشقانه می گویند:

«خداوند مزار امام خمینی را نورباران کند که ما را بیدار کرد و به مسلمانان عزت داد.

بسیاری از مسلمانان آرزوی آمدن به ایران را دارند و زیارت مرقد مطهر آن بزرگوار را».

زائری می گوید:

«امام خمینی بهترین مسلمان دنیا بود. جهان اسلام، امروز برای رسیدن به اهداف

خود، یک امام خمینی- ره- می خواهد. ای کاش می توانستم هر چه زودتر به ایران بیایم و مرقد مطهر آن بزرگمرد دوران را زیارت کنم».

نگاه مسلمانان به امام خمینی نگاهی فراتر از ملیّت و آب و خاک است، احساس اینان این است که آن بزرگوار قافله سالار حرکت اسلامی تمام اقالیم قبله است، این است که می گویند:

«درست است که جمهوری اسلامی در ایران تشکیل شد و بنیانگذار آن آیةاللَّه خمینی- ره- یک ایرانی است ولی باید بدانیم که خمینی- ره- و جمهوری اسلامی به جهان اسلام تعلق دارند».

متفکران و اندیشوران جهان اسلام امام خمینی- ره- را به پاس ایستادگی در مقابل تحقق ارزشها می ستایند و او را به خاطر تلاش نستوهانه در راه تحقق حکومت اسلامی، بی بدیل می شناسند. عالم دینی و مدرس علوم اسلامی از بنگلادش می گوید:

«ویژگی منحصر بفرد امام خمینی- ره- و وجه تمایز ایشان از دیگر علمای اسلامی، تحقق بخشیدن به حکومت اسلامی و ایستادگی در برابر کفر جهانی بود».

آنچه را آوردیم اندکی بود از بسیار، «نمی» بود از «یم» ستایشها، پاسداشتها، اظهار علاقه ها و دیدگاههای مسلمانان و زائران جهان اسلام درباره قلّه سان بزرگ تاریخ معاصر و ستیغ نشین عرفان و عشق، ستیز و خشم و توحید ناب حضرت امام خمینی- رضوان اللَّه علیه-.

انقلاب اسلامی ایران در نگاه زائران

انقلاب اسلامی ایران حادثه ای بود شگرف، حرکتی بود بی بدیل و تحوّلی بود سترگ و بنیادین. اگر مفسّران سیاسی، انقلاب اسلامی را لرزه ای شدید بر پهنه سیاست جهانی تلقّی کردند و ایران را کانون این زمین دانستند.

و یا از آن بعنوان: «سنگی بر امواج آرام دریایی ایستا»، سخن گفتند که موج آفرید و دامنه امواج خروشان آن را گستراند.

نگاهی بود واقع نگرانه. گفتگو با مسلمانان نشان می دهد که جامعه های گونه گون با فرهنگها و گرایشهای مختلف، به انقلاب اسلامی ایران به گونه سمبلی تنبه آفرین می نگرند. و او را چونان سر مشقی در خیزشها تلقی می کنند. تلاش وسیع و حرکتهای گسترده مبلّغان استکبار در مشوّش جلوه دادن چهره انقلاب نیز بروشنی نشانگر ابعاد عظیم این تأثیر است. اما آنچه که در این داوریها و اظهار نظرها جلوه ای زیبا دارد، پیوند ناگسستنی انقلاب اسلامی ایران با نام مبارک امام خمینی است و بگونه ای بیانگر بیان بلند مقام معظم رهبری که:

«این انقلاب بدون نام خمینی در هیچ جای جهان شناخته شده نیست».

آنچه در این بخش می آوریم نیز گزیده ای است از انبوه گزارشات در موضوع یاد شده. گزینه های کوتاهی است از داوریها، اظهار نظرها و نگاههای مسلمانان اقالیم قبله درباره انقلاب اسلامی ایران و جایگاه آن در کشورهای اسلامی.

مسلمانان به ایران بعنوان قدرتی بزرگ می نگرند که پنجه در پنجه استکبار افکنده و نستوه در برابر ستم و شرک ایستاده است. روزنامه نگار بنگالی می گوید:

«ایران از قدرت بسیار مهمی در جهان اسلام برخوردار است، و می تواند نقش حساسی را ایفا کند. امپریالیسم در پی آن است که ایران اسلامی و بطور کلّی مسلمانان را تضعیف و نابود کند، از این روی درگیریهای مصنوعی بوجود می آورد».

زائری دیگر از آن دیار می گوید:

«ابرقدرتها دیگر نمی توانند علیه ایران و انقلاب اسلامی کاری کنند، اکنون ایران خود یک ابرقدرت است».

بدین سان، مسلمانان ایران اسلامی و انقلاب اسلامی ایران را تحقق بخشنده آرمانها و آرزوهایشان می دانند و بدان عشق می ورزند و در این سرزمین جلیل القدر برای پیروزی آن دعا می کنند. بشنوید از کلام زائری از گینه را:

«من به انقلاب اسلامی از عمق جان عشق می ورزم».

کارمندی از ترکیه:

«شما ایرانیها در دل ما جای دارید و اگر چه در ترکیه مخالفانی دارید ولی هواداران شما نیز کم نیستند».

پزشکی مالزیایی:

«ارتباط ما با ایران برایمان بسیار مهم است، زیرا با داشتن این رابطه، احساس می کنیم که بر یک ابرقدرت اسلامی تکیه می کنیم».

متفکّری هندوستانی:

«ایران مرکز و محور هدایت کننده به سوی اسلام ناب است و دنیا دیگر رهبری همچون امام خمینی بخود نخواهد دید».

پیرمردی از مراکش در مسجدالنبی، از اینکه ایرانیان را در این سفر دیدار کرده است بسیار خرسند است و می گوید:

«ایران، الخمینی، ایران، الاسلام. ایران کشور بزرگی است، کشور مهمی است. هنگام

جنگ ایران و عراق، همه از عراق حمایت می کردند، بالاخره حق روشن شده و حالا همه به جان عراق افتاده اند».

مسلمانان بخوبی از توطئه ها علیه ایران آگاهند، و می دانند که غوغا سالاری استکبار علیه آن، در جهت تضعیف این جریان عظیم و جداسازی آن از پیکر امت اسلامی و رسیدن به اهداف پلیدشان است، زائری می گفت:

«دنیای غرب با انواع حیله ها و دسیسه های گوناگون، در پی آن است که جمهوری اسلامی ایران را از عالم اسلام جدا کند و مسلمانان را از آنان بترساند، امّا ما با صراحت اعلام می کنیم که: ما مسلمانان جهان به برکت انقلاب اسلامی ایران به رهبری امام خمینی- ره- هویت اصلی خود را باز یافته ایم و اکنون بر همه واجب است که در جهت تثبیت این هویت از انقلاب اسلامی ایران به رهبری حضرت آیةاللَّه خامنه ای قویّاً حمایت کنند».

زائری می گوید:

«خبرگزاریهای دنیا و روزنامه های وابسته به تشکیلات خبری استکبار، علیه ایران اخبار فراوانی بدروغ نشر می دهند من می خواهم حقایق را از زبان خود شما بشنوم».

او با شنیدن پاسخ سؤالهایش سر شوق می آید و می گوید:

«امام خمینی دلهای شما را متحوّل ساخته است».

آنان به یمن اینکه ایران در پی اجرای احکام اسلامی است از آن حمایت می کنند و بدان ارج می نهند و می گویند:

«ما از انقلاب اسلامی ایران که به دنبال پیاده کردن احکام اسلامی است حمایت می کنیم و آرزوی برپایی نظام اسلامی را در ترکیه داریم».

و با توجه به ارزشهای حاکم در ایران است که آن را می ستایند و ایران اسلامی را مصداق بهترین امت می دانند. صاحبدلی از مغرب می گفت:

«شما ایرانیان مصداق روشن «کنتم خیر امة اخرجت للناس ...» هستید، در این سرزمین مقدس برای پیروزی امت مسلمان دعا کنید.

بانویی مغربی حجاب و منش زن ایرانی را، سمبل منش اسلامی می دانست و آن را می ستود و می گفت:

«ما هر چه داریم از ایران داریم و همه جنبشهای اسلامی و نهضتهای جهان اسلام مدیون جمهوری اسلامی ایران هستند و باید آن را در زندگی راهنما و سرمشق قرار دهند».

رهبر معظم انقلاب اسلامی و مسؤولان نظام اسلامی ایران نیز در دیدگاه مسلمانان بعنوان چهره های برجسته جهان اسلام شناخته شده و مورد تکریمند.

زائری ترک می گفت:

«حضرت آیةاللَّه خامنه ای ادامه دهنده راه امام خمینی است و ما برای حراست از هویت اسلامیمان باید با تمام توان از ایشان حمایت کنیم، ما با وی بیعت کرده ایم و اطلاعت از ایشان را شرعاً پیروزی و پیشرفت جهان اسلام می دانیم».

گروهی از برادران اندونزیایی از آثار مثبت سفر آقای هاشمی رفسنجانی به کشورشان مطالبی بیان می داشتند؛ یکی از آنان می گفت ما وی را: مردی متواضع و مردمی یافتیم. مهندسی از آنان می گفت:

«من ایشان را در آن سفر از نزدیک دیدم و به ایشان بسیار علاقه مند شدم، لحظه دیدار رئیس جمهوری ایران اسلامی لحظه جاودانه زندگی من است، او سیاستمداری قوی و با هیبت است».

این زائر نیک نهاد، مردم ایران را به خوبی، خونگرمی، مهربانی و خوش برخوردی توصیف کرد.

مسلمانان ایرانیان را بلحاظ تسامح در مسائل جزئی در جهت دست یافتن به وحدت اسلامی و زدودن ناهمگونیها می ستایند، و از حساسیت مسلمانان ایران در این زمینه بزرگ یاد می کنند، گفتگوی ذیل نمونه ای از این داوری است:

برادری مالزیایی به یکی از ایرانیان می گوید: «شنیده بودم شما شیعیان به هنگام سجده در نماز مهر می گذارید ولی اکنون می بینم مانند دیگران برفرش سجده

می کنید.

گفتم ما به فرموده پیامبر- ص- بر زمین (خاک و سنگ و چوب و ...) سجده می کنیم و نه بر فرش و موکت. با این همه به دستور امام خمینی- ره- و رهبرمان برای حفظ وحدت و یکپارچگی مسلمانان در مساجد اهل سنت برای ادای نماز شرکت می کنیم و مثل آنان بر فرش سجده می کنیم، تا برادران ما، و دشمنان اسلام بدانند که ما برای اهداف عالی اسلام و وحدت مسلمانان در برابر کفّار، چقدر اهمیت قائلیم! وی از این پاسخ به وجد آمد و موضع هوشمندانه ایرانیان را ستود».

دیدارها و گفتگوها نشانگر آن است که مسلمانان اخبار داخلی ایران را پی گیری می کنند و درباره چگونگی وضع ایران حساسیّت نشان می دهند، و اگر حرکتی را ناهمگون با آرمانهای اسلامی بیابند در پی یافتن چرائی آن هستند. تنی چند از خواهران بحرینی از برخی آهنگهای پخش شده از رادیو ایران سؤال کرده و چگونگی آن را پرسیده بودند. برادری از مراکش می گفت:

«ایرانیان در دید من از احترام و ارزشی والا برخوردارند، موضع اسلامی و انقلابی ایران برای ما بسیار مهم است من به صدای عربی جمهوری اسلامی علاقه ای وافر دارم، با اینکه در کشور ما گرفتن آن بسیار مشکل است، امّا برای اطلاع یافتن از اوضاع ایران و مواضع آن درباره مسائل جهانی حتماً آن را گوش می دهم».

دانشجویی کنیایی که سالها در مدینه تحصیل کرده بود و از تبلیغات وهابیان و ملّاهای این دیار علیه تشیع آگاه بود، تمامی این تبلیغات را تباه می دانست، او با ابراز علاقه شدید به ایران می گفت:

«ایران تنها کشوری است که امروز در دنیا در برابر اروپا و آمریکا ایستادگی می کند از این روی او را تروریست معرفی می کنند. او از سودان و ارتباطش با ایران ستایش می کرد. وی با ستایش از امام خمینی گفت که مسؤولان فعلی شما نیز شدیداً ضد اروپایی و آمریکایی هستند، او از غرب گرایی برخی از کشورهای عربی بشدت اظهار نگرانی می کرد، او در نهایت می گفت، شما باید جلو علمانی گری را در ایران به

شدت بگیرید!!»

ایران در چشم بسیاری از اینان سمبل مقاومت و استواری است؛ چه آنان که جریان دفاع مقدس هشت ساله را دقیقاً می دانند و موضع اسلامی ایران را می ستایند و چه آنان که بر اثر تبلیغات سوء داوریهایی نابهنجار دارند و پس از توضیحات حقیقت را در می یابند؛ همه از این همه شکوه و استواری به شگفت می آیند و بدان ارج می نهند یکی از ائمه جماعت مراکش می گفت:

«شجاعت و مقاومت ملت مسلمان ایران در طول جنگ تحمیلی شگفت انگیز است.

اگر این جنگ 8 ساله برای هر یک از کشورهای عربی رخ داده بود. از آن جز خاکستری برجای نمی ماند. نسبت مجوسی به ایرانیها یک افترا و دروغ مسخره است. بسیاری از محققان، محدثان و مفسّران بزرگ اسلامی، ایرانی بوده اند. اگر ایرانیان مجوسند پس باید گفت امام بخاری، طبری، رازی، مسلم و ... همه مجوسند!»

لحن برخی از آنان هیجانبار و دلپذیر است که چونان برادری مهربان دوشادوشت می نشینند و از توطئه ها علیه تو سخن می گویند و دلداری می دهند، و چو ن تو از جست و خیز شیطانی ابرقدرتان علیه نظام اسلامیت شکوه می کنی با تو همدردی می کنند. جوانی بنگلادشی از ایران و مواضع آن حمایت می کرد و آن را می ستود، به او گفته می شود، متأسّفانه ابرقدرتها در پیش پای حرکتهای ایران سنگ می اندازند و علیه ما بسیار توطئه می کنند و تبلیغات دروغ می پراکنند، او در جواب می گوید:

«باکی نیست، ابرقدرتها دیگر نمی توانند علیه ایران کاری کنند، اکنون ایران خود یک ابرقدرت است».

امّا اینک این کلام زائر مالزیایی را در مقابل خانه خدا- این خانه دیر پای و عتیق بخوان- و به امّ القرای بزرگت دل ببند و بدان عشق بورز:

«ایران خانه امید مردم مالزی است و مردم ما بخاطر وجود حکومت اسلامی در ایران ارادت خاصی به کشور شما دارند تنها کشوری که در جهان از مردم مظلوم

بوسنی، فلسطین و سایر مستضعفان بحقیقت حمایت می کند ایران اسلامی است».

آنچه آمد بخوبی نشانگر آن است که ایران اسلامی همچنان کانون توجه مسلمانان و ستیغ برافراشته در دیدگاه مسلمانان است و مسلمانان به آن، بسان تکیه گاه، و ملجأ می نگرند و ایران اسلامی را از آن خود تلقّی می کنند و بدان عشق می ورزند و در برابر جاریهای آن بشدّت حساسند.

جاری های جهان اسلام

الف: سلمان رشدی و کتاب آیات شیطانی

حرکت شیطانی استکبار جهانی در جهت ضربه زدن به فرهنگ اسلامی و هویت زدایی از جامعه اسلامی در قالب کتاب موهن، زشت و رسوای «آیات شیطانی» چهره نمود و جامعه اسلامی را اندوهگین ساخت. فتوای نگهبان بزرگ و نستوه مکتب و مفسّر بی بدیل دین؛ حضرت امام خمینی- رضوان اللَّه علیه- و فرمان قاطع وی به قتل مؤلف کتاب «آیات شیطانی» طوفانی در جهان به پا ساخت. مسلمانان که می دیدند مردی از تبار ابراهیم بدین سان استوار و راست قامت در مقابل توطئه های شیطانی ایستاده و از عظمت، ابهت و کرامت مکتب و شخصیت والای رسول اللَّه- ص- دفاع می کند برخود می بالیدند و به رهبری آن بزرگوار افتخار می کردند. داغ این نگاشته پلشت هنوز که هنوز است در دلهای مسلمانان تازه است، گفتگو با مسلمانان در سرزمین وحی نشان می دهد که اینان هرگز تلاش نامیمون و ناهنجار سلمان رشدی را از یاد نمی برند؛ امّا آنچه در این میان دلپذیر و جالب می نماید، پیوند استوار ایستادن شکوهمند مسلمانان در این باره، با نام و یاد زیبای «امام خمینی» است. در گزارشهایی که پس از این خواهیم آورد، این نکته به روشنی پیداست. زائری از «مالی» سلمان رشدی را بلحاظ توهین به مقدّسات، شیطان مجسّم می داند و می گوید:

«سلمان رشدی که به مقدّسات مسلمانان توهین کرده است، یک شیطان مجسّم است

و باید کشته شود».

دانشجویی از پاکستان که در کلامش خشم موج می زد، گفت:

«سلمان رشدی عنصر بسیار پلیدی است، ای کاش اجرای حکم قتل او به دست من انجام می گرفت».

روحانی جوانی از آفریقا که حافظ قرآن و امام جماعت یکی از مساجد بزرگ آن دیار است ضمن ابراز ارادت قلبی عمیق به امام- ره- گفت:

«حکم تاریخی امام خمینی- ره- درباره سلمان رشدی مرتد باید اجرا شود».

پزشکی از هندوستان که عاشقانه از ایران سخن می گفت، و محیط کاری عربستان را مناسب خود نمی دانست و علاقه مند به کار در ایران و خدمت به انقلاب اسلامی ایران بود با تأسفی عمیق می گفت:

«من در عین ابراز تأسّف از هندی الأصل بودن سلمان رشدی مرتد، قویّاً از فتوای تاریخی امام خمینی- ره- علیه توطئه نوشتن و انتشار کتاب «آیات شیطانی» پشتیبانی می کنم».

مسلمانان این فتوا را تحوّلی بزرگ می دانند و معتقدند مسلمانان با این فتوا سربلند شدند و سینه ستبر در مقابل شرک ایستادند.

بانویی هوشمند و شیعی از فرانسه که اظهار نظرهای مهمی درباره جاریهای جهان اسلام داشت گفت:

«سخنان امام خمینی- ره- در دفاع از اسلام در سطح جهان بود و حکم اسلامی ایشان در واجب القتل بودن سلمان رشدی، تحوّل بزرگی را در جهان اسلام به همراه داشت».

زائرانِ کعبه مقصود ضمن ستایش از اقدام امام- ره- او را تنها عالم بزرگی می دانند که با شجاعت و قاطعیت و بدون هیچ ملاحظه ای، علیه آن حکم صادر کرد.

زائری از مالزیا و فارغ التحصیل از انگلستان در حالی که از امام خمینی- ره- بعنوان رهبر بزرگ تمام مسلمین جهان یاد می کند، فتوای آن بزرگوار را درباره سلمان

رشدی می ستاید.

و زائری هوشمند از ترکیه می گوید:

«ما فتوای امام خمینی را در مورد سلمان رشدی از جان و دل قبول داریم، زندانی که حضرت امام- ره- با این فتوا برای سلمان رشدی ایجاد کرد، باعث عبرت دیگران و موجب افتخار مسلمانان است».

زائری از هندوستان از حوادث جاری در جهان اسلام با سوز و گداز سخن می گوید و در این باره اظهار می دارد:

امام خمینی- ره- تنها کسی بود که در این باره با شجاعت و لیاقت و قدرت سخن گفت و رهبری خود را نشان داد، ما فقط سلمان رشدی را لعنت می کنیم و هنوز کاری نکرده ایم؛ دشمنان اسلام هر روز برنامه های جدید علیه ما تنظیم می کنند و متأسفانه بسیاری از مسلمانان جاهلانه به آتش ضعف و پراکندگی دامن می زنند.

برادری مغربی ضمن آنکه از حضورش در جمع مسلمانان در کنار مزار پیامبر خرسند است، و از این که با برادران ایرانیش به سخن نشسته است، شادمان. از امام خمینی به تجلیل یاد کرد و گفت:

«فتوای شجاعانه و انقلابی امام درباره سلمان رشدی، حتماً باید اجرا شود.»

راهیان حریم دوست به حکم قتل سلمان رشدی بگونه واجبی الهی و حکمی شرعی می نگرند و اجرای آن را وظیفه همه مسلمانان می دانند.

افسری از پاکستان می گوید:

«حکم قتل سلمان رشدی واجبی الهی است و باید اجرا شود».

و زائری سودانی می گوید:

«ما از جان و دل حکم امام خمینی را درباره سلمان رشدی مرتد باور داریم. این کار باید انجام شود و آن مرتد کشته گردد، گو اینکه او الآن مرده است و بانگرانی تمام و ترس بطور مخفیانه زندگی می کند ولی باید حکم الهی درباره اش اجرا شود.»

این گفتگوها و گزارشها بخوبی نشانگر آن است که مسلمانان در برابر جبهه

ستیزنده علیه خویش، هوشیارند و توهین به مقدّسات خود را بر نمی تابند و به کسانی که در جهت حرمت و عظمت آن حرکت کنند با تمام وجود عشق می ورزند.

ب: فلسطین

فلسطین و غصب سرزمین قدس زخم همیشه تازه جهان اسلام و قصّه پرغصّه تاریخ معاصر است. قبله آغازین مسلمانان در تصرّف بیدادگران یهودی و مسلمانان وادی قدس در چنگال نژاد پرستان صهیونیست از غم آجین ترین حادثه های تاریخی ماست. موضع گیری غالب حاکمان کشورهای اسلامی درباره فلسطین ذلّت بار و آمیخته با مرعوبیّت و ستم پذیری است. مسلمانان اقالیم قبله به هنگام گفتگو درباره فلسطین از غمباری حادثه ها سخن می گویند و از فروکش کردن حماسه، و از رنج کشیدگی مسلمانان در آن دیار و از اینکه حاکمیتها به آن همه شور و هیجان و نستوهی و راست قامتی بها نمی دهند و ارج نمی گذارند. آنان می گویند:

«فلسطین از آنِ همه مسلمانان است. آرمان فلسطین باید مورد توجه همگان باشد.

آزادی فلسطین را نه در شعار بلکه در عمل وجهه همت خود قرار دهند».

به سازش کشیده شدن مسأله فلسطین همگان را رنج می دهد مسلمانان بویژه زائران اندکی که از دیار قدس به کعبه مقصود آمده اند از اینکه وجه المصالحه حاکمیتهای ناسالم قرار بگیرند می سوزند. چهره آنان در مسجدالنبی و مسجدالحرام غم را فریاد می کند و در آهنگ کلامشان مظلومیت موج می زند. در مسجدالنبی پیرمردی خوش سیما که از ازدحام جمعیت کنار ستونی آرام ایستاده بود و با نگاههای ملتمسانه رو بسوی پیامبر زمزمه می کرد، و حتماً از مظلومیتها و رنجهایی که بر آنها رفته است با پیامبر و مقتدایش سخن می گفت، به مناسبتی متوجه من شد و آغاز کلام کرد و گفت:

«آقا مسأله فلسطین فقط با اعلان جهاد همگانی قابل حلّ است، با نرمش و سازش و حرکتهای دیپلماسی نمی شود به حلّ نهایی فلسطین نزدیک شد.»

او امام جماعت یکی از مساجد بیت المقدس بود؛ و بسیار باسوز و گداز سخن

می گفت، در پیش چشم مأموران سعودی سرپیش آورد و با نجوا گفت:

«حاکمان کشورهای اسلامی، مزدورند، همه آنان آلت دست آمریکا هستند به اینها هیچ امیدی نیست، شما باید با یک حرکت جدّی به داد ما برسید.»

او به من گفت: با یک روایت مبشّرانه رسول اللَّه دل شما را شاد کنم و خواند:

«قال رسول اللَّه- ص-: لو کانَ العلم الثرّیا لتناوَلَهُ رجالٌ مِن فارس».

و در نهایت با لحنی مهربانانه و حاکی از عطوفت گفت: امید ما به شماست.

این حالت در گفتار بسیاری از آنان پیداست، گویا بر این باور رسیده اند که حاکمیتهای کشورهای اسلامی در اندیشه چاره سازی، کار آمد نیستند و با نشست و برخاستهای سیاسی مسأله را از امروز به فردا می نهند.

زائران دیگر کشورها نیز این تأسف و ناباوری را دارند. زائری سودانی می گوید:

«آمریکا دشمن ماست، او از حمایت اسرائیل دست نمی کشد، مسلمانان باید خود برای آزادی فلسطین چاره اندیشی کنند و بطور جدّی وارد عمل شوند».

دیگری با اشاره به جمعیت انبوه و هیجانبار مسجدالنبی اشاره کرده می گوید:

«چرا این همه نیروی انسانی باید در مقابل دشمن بی اثر باشد؟ چرا از این سیل جمعیت علیه دشمنان اسلام استفاده نمی شود؟ چرا حج را بی روح کرده اند، مگر حج کنگره عظیم و اجتماع پرشکوه اسلامی برای حلّ مشکلات نیست؟ باید در اینجا برای مسأله فلسطین چاره اندیشید و مسلمانان را به وضعیت آنان و وظایفشان در مقابل آنان آشنا کرد».

بهر حال راهیان کعبه مقصود معتقدند، مسأله فلسطین باید بعنوان موضوعی محوری هماره مورد توجه باشد و هرگز خاطره جانفشانیها و رادمردیهای مسلمانان در آن دیار از یکسو و جنایتها و نامردیهای صهیونیستها از سوی دیگر فراموش نشود.

اندیشوری هوشمند در سمینار «مجمع التقریب» پیشنهادکرد:

مسأله فلسطین باید بگونه مسأله ای محوری در این موضوع تلقی شود، و آرمان فلسطین عامل تقریب جریانهای گونه گون اسلامی و هماره مورد توجه باشد.

امسال (72) در آستانه روز برائت از مشرکان (6 ذیحجه) سمینار باشکوهی با عنوان «شب فلسطین» در مکه تشکیل گردید تا خاطرات جاودانه قهرمانان آن دیار و فریادگران مظلوم قدس را پاس دارد. متفکران و اندیشورانی در این سمینار در اهمیت مسأله و چاره اندیشی برای حل مسأله فلسطین سخن گفتند که گزارش آن در بخش سمنیارها آمده است.

ج: مسجد بابری

حادثه تخریب مسجد بابری و در حاشیه آن قتل عام مسلمانان هندی، از وحشیانه ترین و دهشتناکترین حوادث معاصر است. هندویان زشتخوی خونخوار، ضمن تخریب یکی از دیرینه ترین معبد و مسجد مسلمانان ددمنشانه ترین و سبعانه ترین اعمال ضدانسانی و ضد بشری را درباره مسلمانان آن دیار مرتکب شدند. کشتار مسلمانان، اهانت به نوامیس آنان، تخریب منازل و ربودن امکانات زندگی شان از جمله اعمال زشتی بود که هندویان مرتکب می شدند. داغ این مصبت نیز در دل مسلمانان تازه است و بسیاری از زائران چون از این حادثه سخن می رفت از بی توجّهی جامعه اسلامی و عدم اقدام درخور، شِکوه داشتند. آنان معتقدند باید حاکمان حکومتهای اسلامی با تمام توان در مقابل این اعمال می ایستادند و دولت هند را مجبور به جلوگیری از این اعمال درنده خویانه می کردند. مسلمانان می گویند:

«زشت است که در پیشدید میلیونها مسلمان یکی از بزرگترین و پرسابقه ترین مساجد اسلامی زیرو رو شود و حرکت هماهنگ و گسترده ای علیه این ماجرا صورت نگیرد».

آنان تخریب مسجد و شهادت دهها تن مسلمان را در حراست و حفاظت از آن

معلول پراکندگی مسلمانان و ناهماهنگی آنان می دانند، یکی از متفکران هندی که هنگام سخن گفتن از این حادثه غم و اندوه در کلامش موج می زد، گفت:

غفلت و پراکندگی مسلمانان باعث شد تا مسجد باعظمت بابری تخریب شود و بسیاری از مسلمانان شهید شوند.

مسلمانان از اینکه در این ماجرا هماهنگ نشده اند، و حرکت و اعتراض درخور انجام ندادند می نالند و از اینکه اگر جامعه و حکومتی گامی برداشت و اعتراضی کرد و فریادی زد همراهی نکردند ناراحتند، زائری بنگالی می گوید:

«اگر دولت عربستان هم مانند ایران از مسلمانان حمایت کرده بود، و در مقابل توطئه جنایتکاران می ایستاد، مشرکان جرأت نمی کردند مسجد مهم و تاریخی بابری را تخریب کنند و مسلمانان را در آن دیار قتل عام نمایند».

حج کانون تبادل اندیشه هاست. ای کاش در این کنگره بزرگ مردمان و زائرانی که به هوای دوست به این دیار می آیند با یکدیگر به سخن می نشستند و از دردهای دل یکدیگر آشنا می شدند. مسلمانان هند از حوادثی که بر آن می رود بسیار اندوهناکند.

مسلمانان در کنار هندویان زشتخویی که به درندگی و ستمبارگی و اعمال شنیع شهره اند رنج بسیار می کشند. آنان می گویند:

«صدای مظلومیت ما بجایی نمی رسد. همان اندک توجهی که به دیگر جریانهای اسلامی می شود، به آنچه در هند می گذرد، آن نیز نمی شود».

راستی نیز چنین است و نمونه روشن آن مسجد باربری است که دهها حادثه در حاشیه داشت و باید این همه اعمال زشت در جهان اسلام طوفانی بپا می کرد. بهرحال این حادثه نیز در میان گفتگوها مهم بود و مسلمانان هند دوست داشتند از این طریق صدای مظلومیت را به مسلمانان دیگر کشورهای اسلامی برسانند.

د: بوسنی و هرزگوین

اکنون چندین سال است که «بوسنی و هرزگوین» که چونان دُرّی در سرزمین تاریک اروپا می درخشد به سرزمین آتش و خون، غم و اندوه، حماسه و اشک و فریاد و نبرد تبدیل شده است. مسلمانان در برابر سبعانه ترین و نامردمانه ترین حملات صربها با چنگ و دندان از هویت اسلامی و حیثیت مکتبی خود دفاع می کنند. از جریانهای بین المللی در این ماجرا مانند دیگر ماجراهایی که مظلومان، در چنگال ستمگران در هم شکسته و می شکنند جز مشتی حرف چیزی برنیامده است.

اکنون بوسنی و هرزگوین داغ دردآجین پیکر اسلام، و زخم ژرف قلب امّت و مرثیه جانسوز جهان اسلام است. مسلمانان از این که حکومتهای اسلامی اقدامی جدّی نمی کنند، می سوزند، و از اینکه با اهرمهایی که در اختیار دارند بر کشورهای غربی فشار نمی آورند تأسف می خورند، و از اینکه در مجامع بین المللی موضع قاطع و کارآمد در مقابل این مسأله ندارند گله مندند. آنان می گویند:

«اکنون سالهاست با زشترین شیوه و پلیدترین روشها مظلومان بوسنی و هرزگوین به خاک و خون کشیده می شوند، کودکان خردسال در آغوش مادران و در زیر نگاههای ملتمسانه آنان و اشکهای نشسته برگونه هایشان جان می دهند و این ستم همچنان جاری است و فریادی آنچنان که باید و شاید برنمی آید».

مسأله بوسنی و هرزگوین امسال در میان زائران انعکاس شگفتی داشت. همه در این اندیشه بودند که از چگونگی وضع مسلمانان آن دیار آگاهیهایی بیابند و از موضع مسلمانان دیگر و کشورهای اسلامی با خبر شوند. این گستردگی تا بدانجاست که حاکمان سعودی نیز به دو امام جماعت مسجدالنبی- ص- و مسجدالحرام گفته اند تا در نمازهای مغرب و صبح برای پیروزی آنان دعا کنند، و ظالمان صرب را بزشتی یاد کنند و شکست و اضمحلال آنان را از خداوند بخواهند، و آنان نیز در این ایّام چنین می کردند. امّا باید سؤال کرد که چه کسی این مظلومیت را بر این ملت ستم کشیده روا داشته است، و چه

جریانی سکوت مرگبار بر محافل بین المللی درباره این همه اعمال فیجع راتحمیل کرده است. آمریکا این شیطان بزرگ و غربیان این جانیان زشتخوی، بدون هیچ تردیدی بر این ستم دامن می زنند و گاهی برای چهره نمایی انساندوستانه و زشت حقوق بشری، قطعنامه ای توخالی و بی پایه صادر می کنند. امّا ملتها بیدارند و مواضع مزورانه و منافقانه آنان را درمی یابند. یکی از چهره های برجسته نیجریه می گوید:

«آمریکا و هم پیوندان او مصداق کامل منافقند. این مستکبران چرا با مسأله بوسنی و کویت دوگانه عمل کرده و می کنند، آنان برای استیلا به منابع سرشار نفت در کویت در نبرد عراق و کویت آنگونه عمل کردند، امّا امروز در بوسنی برای اینکه این کشور اسلامی را از قلب اروپای ملحد برچینند قتل عام و نسل کشی را در آن دیار تأیید و در مقابل این همه جنایت سکوت می کنند».

تاجری از آفریقای جنوبی که آگاهیهای گسترده از جهان اسلام داشت و مواضع جمهوری اسلامی را بویژه علیه نژادپرستی و آپارتاید می ستود، با سوز و گداز از ستم بر مسلمانان بوسنی سخن می گفت و از بی حرمتی به نوامیس آنان دردمندانه حرف می زد و اظهارنظر می کرد:

«دولتهای منطقه دروغ می گویند که به مسلمانان بوسنی کمک می کنند. عیاشی و رفاه طلبی اینان را از طرفداری حق بازداشته است. آنان فقط به فکر شکمبارگی و شهوترانیند و یاد آنها از مسلمانان بوسنی از مرز زبان تجاوز نمی کند و صرف ادعاست؛ زیرا اینان وابسته به قدرتهای بزرگند و در جهت آنها حرکت می کنند».

مسلمانان از اینکه برای رهایی ستمدیدگان بوسنی اقدام شایسته ای نمی شود در رنجند و عدم دخالت جدّی برخی از سران کشورهای اسلامی را ننگی بر جامعه اسلامی می دانند. جوانی حقوق دان از مصر در حالی که از یاد کرد کشتار مسلمانان بوسنی و جنایات صربها به شدّت ناراحت بود می گفت:

«اینکه عده بسیاری از مسلمانان بی گناه را با آن وضع بکشند، خانه هایشان را غارت کنند و به آتش بکشند و سران کشورهای اسلامی هم دخالت جدّی برای جلوگیری

از این کشتار نکنند، لکه ننگ بزرگی است که با هیچ چیز شسته نمی شود!»

زائران خانه خدا تنها راه رهایی این عزیزان از رنج و درد را، اتحاد مسلمانان و همت یکپارچه جامعه های اسلامی می دانند و می گویند:

«چرا فقط مسلمانان باید این همه رنج بکشند؟ تنها چاره دردهای ما مسلمانان این است که با هم متحد شویم و تنها راه رهایی مظلومان بوسنی و هرزگوین اتحاد مسلمانان و حرکت یکپارچه برای رهایی آنهاست».

بهرحال ندای مظلومیت بوسنیایی ها در رواق تاریخ پیچیده و جان بسیاری از انسانهای مسلمان و غیرمسلمان انساندوست را بدرد آورده است. و ستمگریهای صربها و جباریّتها و جنایتهای آنان دلهای آزرده را بشدّت آزاد است.

ه: الجزایر

الجزایر کشوری که هنوز چند دهه از پیروزی قهرمانانه و شکوهمندش علیه استعمار نمی گذرد، اکنون نیز یکی از کانونهای حرکت در جهان اسلام است. آن روز الجزایری ها فریاد می زدند که اسلام دین، قرآن کتاب و الجزایر وطن آنهاست و می کوشیدند که حاکمیت به دست آمده را برپایه های استوار فرهنگ قرآنی بنیاد نهند، امّا پس از مدتی نه چندان زیاد رگه های عِلمانی، دین گریزی و بلکه دین ستیزی در کشوری که با آن آهنگ به هویت، زمین و مکتبش دست یافته بود آغاز شد. جریان الجزایر یکی از عبرت انگیزترین حوادث جهان اسلام و سیر تحوّلات آن یکی از تأمل برانگیزترین دیگرسانی های معاصر است. گفتگو با مسلمانان آن دیار نیز جالب است.

آنان از اینکه رهبران انقلاب برتمامیت دین و اجرای دقیق قوانین اسلامی پانفشردند و به دیگر اندیشان میدان گسترده ای برای نقش بازی کردن در فرهنگ و سیاست دادند، اظهار تأسف می کردند. آنان می گفتند:

«بسیاری از عالمان دین با نقشه ها و توطئه های حساب شده از صحنه فرهنگ و اجتماع بیرون رانده شدند، زبان فرانسوی همچنان حاکمیت خود را حفظ کرد. در

دانشگاه حساسیّت اسلامی و تعهّد به مبانی دینی کم رنگ شد، ارزشهای دینی کم کم به تمسخر گرفته شد، حاکمان زمینه را برای بازی با احکام دین مناسب دیدند، و برای حذف مذهب از جامعه کوشیدند. بار دیگر مسلمانان احساس خطر کردند و اینک که برای بازگرداندن آنچه از دست رفته، بپا خاسته اند، گو اینکه دیر است امّا خداوند مجاهدان راهش را پیروز خواهد کرد».

آنان از اینکه قدرتهای جبّار و استکباری با اراده ملت بازی می کنند و آراء مردم را به هیچ می انگارند، شدیداً شگفت زده بودند، به گفته یکی از آنان:

«مگرنه این است که آمریکا و غرب مدعی دموکراسی هستند، پس چرا با انتخابات کاملًا دموکراتیک مخالفت کردند، و با حاکمیّت و حکومت نظامی نتایج را درهم ریختند؟!»

اطلاعات و آگاهیهایی که زائران از درون الجزایر می دهند، نشانگر آن است که حرکت امت انقلابی و مسلمان آن دیار گسترده است و کوبنده؛ و حرکتی است از سرآگاهی و رشد.

دانشوری که دارای تحصیلات دکترای حقوق بود، در پاسخ به این سؤال که الجزایر اکنون چگونه است گفت:

«مخالفان رژیم حاکم بر الجزایر اکنون در زندانها بسر می برند، من انقلابی هستم و در تمام حرکتهای انقلابی نقش دارم. دشمنان قسم خورده اسلام نگذاشتند حرکت ما به پیروزی نهایی برسد، آنان نمی خواهند در الجزایر قرآن حاکمیت پیدا کند».

خفقان و ستم، مسلمانان آن دیار را مأیوس نکرده است. تیرگیهای حاکمیت شب پرستان، دلهره بر جان آنان نیانداخته است، امسال حدود سی هزار زائرالجزایری در حج شرکت داشتند، آگاهان آنها برای روشن کردن اذهان مسلمانان نسبت به اوضاع الجزایر می کوشیدند و تأکید می کردند که اسلام پیروز خواهد شد. تأکید می کردند که حرکت در الجزایر قائم به فرد و افراد نیست. جنبش و خیزش عمومی است، گفتگوی ذیل نمونه ای از این نگرش است:

او هوشمندانه در حالی که همراهانش سخنش را تأیید می کردند گفت:

حرکت ما قائم به شخص نیست مردم الجزایر یکسر در حال قیامند.

برخوردها با اینان که وارثان حرکتی عظیمند و روزگاری الهام بخش دیگر حرکتها در جهان اسلام بودند، بسیار دلپذیر و شورانگیز است. الجزایریان با قدرت و صلابت و استواری از حرکت و انقلابشان سخن می گویند و هیچ تردیدی در ادامه راه ندارند.

و: ترکیه

بسیاری از جوانان ترک در حج با شوق فراوان از انقلاب اسلامی به عظمت یاد می کردند و شخصیت بی بدیل حضرت امام خمینی را می ستودند و با تأکید به اینکه وابسته به هیچ گروه و حزبی نیستند قویاً از رهبری انقلاب حمایت می کردند.

آنان از جریانی با عنوان «حزب اللَّه» یاد می کردند و نشریه ای که دارای اینگونه اندیشه است؛ یعنی تعبد به اسلام و حرکت در جهت بازگرداندن هویت مذهبی به ترکیه و بدون وابستگی به احزاب گونه گون.

از گفتگو با چهره های مختلف حاجیان ترک به روشنی حساسیّت آنان درباره انقلاب اسلامی پیداست، آنان از مواضع جمهوری اسلامی ایران در قبال مسائل

آذربایجان، قفقاز، بوسنی و هرزگوین و چگونگی سیاست خارجی ایران پس از رحلت امام- ره- فراوان سؤال می کردند و از اینکه توجیه ها و تبلیغات جمهوری اسلامی ایران در نشان دادن حقیقت خود و زدایش ابهامها از ذهن حزب اللَّه اقالیم قبله ضعیف است اظهار نگرانی می کردند. آنان با حساسیت ویژه ای از موضع ایران در جنگ آذربایجان و ارمنستان سخن می گفتند و در مواردی روشن بود که جوّسازیها علیه ایران در ذهنیت آنان بی تأثیر نبوده است.

حضور مکرّر برخی از چهره های برجسته فکری، سیاسی و جوانان ترکیه در جمع ایرانیان و ملاقات با چهره های علمی، و فکری و سیاسی کشور ما در جمع ایرانیان چشم گیر بود. اینان تأکید داشتند که دشمن با شایعه سازی و جوّ آفرینی در اندیشه تفرقه بین نیروهای اسلامی و جریانهای دینی است، آنان از اینکه اندک اندک زمینه برای تبلیغات مذهبی و گسترش فرهنگ دینی آماده تر می شود خرسند بودند، و بر این اندیشه بودند که باید بین نیروها و جریانهایی که در نهایت در جهت حاکمیت اسلام و بازگرداندن هویت دینی به جامعه ترک حرکت می کنند ائتلاف عظیمی ایجاد شود، یکی از اندیشوران ترک می گفت:

«قرآن کریم در آیات بسیاری از تقابل سپاه حق و باطل سخن گفته است، قطعاً دشمنان اسلام وحدت ما را نمی خواهند. آنان می خواهند ما را از خط خارج کنند، ما باید از یکسوی وحدتمان را ایجاد و حفظ کنیم و از سوی دیگر در گسترش فرهنگ اسلامی بکوشیم».

آنان از اینکه عدّه ای از مسلمانان، تحت تأثیر برخی از آموزه های دینیِ تعدادی از عالمان، دخالت در سیاست را روا نمی دانند، رنج می بردند و بر حضور جدّی مسلمانان در صحنه تأکید داشتند.

آنان از گشایش 350 مدرسه دینی و 600 دایره تدریس و آموزش قرآن مجید در ترکیه با شور و شعف یاد می کردند و بر این باور بودند که باید دامنه اینگونه تلاشها بگسترد. آنان از اینکه زن ایرانی را در کمال حجاب و عفت در صحنه های اجتماعی و

سیاسی می دیدند خرسند بودند. گفتگو با یکی از نمایندگان زن در مجلس شورای اسلامی ایران، برای مسلمانان ترکیه بسیار جالب بود و از اینکه زن مسلمان تا این حد در جریان مسائل کشور باشد و نقش آفرینی کند، ستایش می کردند. بهرحال، بیداری عظیم نسل کنونی ترکیه ستودنی است و امید است، مسلمانان آن دیار شاهد گسترش اندیشه دینی، حاکمیت مذهبی و وسعت شعائر اسلامی باشند، چنین نیز خواهد بود؛ چرا که ریشه های فطری دین و گرایشهای بنیادین مکتب الهی بی گمان در اعماق جان آنان نفوذ دارد، به گفته مهندسی جوان از ترکیه:

«بروز احساسات و شعائر اسلامی در مراسم تشییع اوزال رئیس جمهور سابق ترکیه نشان داد که مردم ترک مسلمانند و اسلام از اعماق جان آنان می جوشد، گرچه دهها سال علیه اسلام تبلیغ کنند و با بوقهای فراوان به اسلام زدایی بپردازند. اکنون علی رغم تلاشهای بی وقفه دولت در اسلام زدایی، موج اسلام خواهی بشدّت گسترش یافته و حجاب بعنوان مظهری از گرایش به اسلام روی به فزونی است».

بخش دوم:

برائت 72 فریادی در سکوت

ابراهیم- ع- بنیادگذار خانه توحید و بزرگ فریادگر آن در رواق تاریخ و قهرمان نستوه و ستیزنده علیه شرک، با درهم شکستن بتکده مشرکان، سنت قویم شرک ستیزی را استوار ساخت و با تیغ بی دریغ «لا» اندیشه های شرک آلود را گردن زد، و با نقش جمله شکوهمند «لا اله الا اللَّه» برای اوّلین بار در آوردگاه حق و باطل بر پرچم توحیدیان، برائت از مشرکان را، چونان مشعلی بر معبر تاریخ برافراشت. ⁽¹⁾خداوند- تبارک و تعالی- پیامبر بزرگ الهی ابراهیم را در موضع آشتی ناپذیر و شرک ستیزانه، اسوه و سمبل معرّفی کرده، فرمود:

«قد کانت لکم اسوة حسنة فی ابراهیم و الذین معه اذ قالوا لقَوْمِهمْ انَّا برآءُ مِنْکم و ممَّا تعبدون من دون اللَّه». ⁽²⁾

بدین سان ابراهیم بنیادگذار آیین حج و فریادگر توحید، بزرگترین معلم برائت از مشرکان و اسوه ستیز با جریان شرک و سمبل مقاومت در مقابل شرک اندیشی است. این سنّت قویم با فریادهای رعدآسای آخرین حلقه سلسله توحیدیان؛ پیامبر بزرگ اسلام حضرت محمّد- ص- استوارتر گشت، و با گسیل داشتن قهرمان تعبّد و رزم آور

آوردگاههای توحید، علی بن ابی طالب در سال نهم هجرت که آیتِ بت سرنگون کنِ:

«ان اللَّه برئٌ من المشرکین و رسوله»

را بر مردم فروخواند و خانه توحید را از زشتیها و پلشتی های بتان بپیراست، چونان سنتی عظیم در حج و سرزمین مکه، بر رواق تاریخ نقش بست.

حضرت امام خمینی- رضوان اللَّه علیه- بزرگترین احیاگر دین در قرن معاصر و فریادگر بی بدیل مظلومیت انسان که محتوای عظیم و سازنده کنگره بزرگ حج را به آن بازگرداند و چهره اصیلش را بازسازی کرد، در جهت احیای سنت ابراهیمی و محمّدی نیز گامی بلند برگرفت و فریاد برآورد که: «حج بی برائت حج نیست».

او در جایگاه مفسّر بزرگ و راستین قرآن و مبیّن احکام دین، مفهوم برائت را بگسترد و در پیامهای سپیده گشا و رعدآسایش ابعاد گسترده آن را تبیین کرد و از جمله فرمود:

«فریاد برائت ما فریاد مردم مسلمان آفریقاست، فریاد برادران و خواهران دینی ما که به جرم سیاه بودن، تازیانه ستمِ سیه روزان بی فرهنگِ نژادپرست را می خورند.

فریاد برائت ما، فریاد برائت مردم لبنان و فلسطین و همه ملت ها و کشورهای دیگری است که ابرقدرت های شرق و غرب، خصوصاً آمریکا و اسرائیل به آنان چشم طمع دوخته اند و سرمایه آنان را به غارت برده اند و نوکران و سرسپردگان خود را به آنان تحمیل نموده اند و از فواصل هزاران کیلومتر راه به سرزمین های آنان چنگ انداخته و مرزهای آبی و خاکی کشورشان را اشغال کرده اند.

فریاد برائت ما، فریاد برائت همه مردمانی است که دیگر تحمل تفرعن آمریکا و حضور سلطه طلبانه آن را از دست داده اند و نمی خواهند صدای خشم و نفرتشان برای ابد در گلوهای شان خاموش و افسرده بماند و اراده کرده اند که آزاد زندگی کنند و آزاد بمیرند و فریادگر نسل ها باشند.

فریاد برائت ما، فریاد دفاع از مکتب و حیثیات و نوامیس، فریاد دفاع ازمنابع و ثروتها و سرمایه ها، فریاد دردمندانه ملّتهایی است که خنجر کفر و نفاق قلب آنان را دریده است.

فریاد برائت ما، فریاد فقر و تهیدستی گرسنگان و محرومان و پابرهنه هایی است که حاصل عرق جبین و زحمات شبانه روزی آنان را، زراندوزان و دزدان بین المللی به یغما برده اند و حریصانه از خون دل ملّتهای فقیر و کشاورزان و کارگران و زحمتکشان، به اسم سرمایه داری و سوسیالیزم و کمونیزم مکیده و شریان حیات اقتصاد جهان را به خود پیوند داده اند و مردم جهان را از رسیدن به کمترین حقوق حقه خود محروم نموده اند». ⁽¹⁾

خلف صالح آن بزرگوار حضرت آیةاللَّه خامنه ای- مدّظله العالی- نیز برجایگاه بلند برائت تأکید ورزیده و فرمودند:

«برائت حقیقتاً از ارکان حج بلکه بالاتر از ارکان حج است، برائت روح، معنا، هدف و جهت حج است».

و در تفسیر ابعاد گسترده برائت در ضمن بیاناتی بیدارگر فرمود:

«فریاد برائت که امروز مسلمان در حج سر می دهد، فریاد برائت از استکبار و ایادی آن است که مع الأسف در کشورهای اسلامی قدرتمندانه اعمال نفوذ می کنند و با تحمیل فرهنگ و سیاست و نظام زندگی شرک آلود بر جوامع اسلامی، پایه های توحید عملی را در زندگی مسلمانان منهدم ساخته و آنان را دچار عبادت غیرخدا کرده اند. و توحید آنان فقط لقلقه زبان و نام توحید است و از معنای توحید در زندگی آنان اثری باقی نمانده است».

آنچه از آموزه های قرآن، پیشوایان دین و مفسّران راستین مکتب، توان یافت این است و نه جز این. حج مظهر توحید و کعبه- این خانه دیرپای و آزاد- خانه توحید است. محور تمام حرکتها و نشاطها و عملها در حج، خدا، یاد خدا و نام خداست.

طواف، سعی، رمی، وقوف و دیگر شعائراللَّه. تمامت اینها هر یک بگونه ای نمایش عشق به خداوند و انجذاب به «اللَّه» و طرد و نفی شرک و ستیز با مشرکان و برائت از «انداداللَّه» است و این است سنت «ملت حنیف ابراهیم- ع-» آن بزرگ منادی توحید بر فراز قلّه

تاریخ و سنت محمد- ص-، آن برترین فریادگر توحید و ستیز با شرک بر معبر تاریخ.

و بدین سان توان یافت که چرا و با چه انگیزه از انجام این مراسم جلو می گیرند و هر سال در اجرای آن مشکل ایجاد می کنند، راستی چرا؟!

وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران در بیانیه ای که پس از جلوگیری از مراسم برائت صادر کرد، نقش آمریکا را در این مورد باز گفت، وزارت امور خارجه عکس العمل سعودی را تحت فشار آمریکا دانسته یادآوری کرد که:

«مراسم برائت از مشرکین حالت افشاگری عله توطئه های استکبار جهانی در کشتار مردم بی دفاع بوسنی و هرزگوین، فلسطین، منطقه و ... داشت به همین جهت تحت فشار آمریکا و استکبار جهانی از آن ممانعت به عمل آمد».

آنچه در بیانیه وزارت امورخارجه آمده است، تفرّسی است صائب، این حقیقت از لابلای اظهارات وزیر حج عربستان بروشنی پیداست. بخشهایی از دیدگاههای وی را از مصاحبه حجةالاسلام والمسلمین محمدی ری شهری، نماینده مقام معظم رهبری و سرپرست حجاج ایرانی می آوریم:

«آنچه در سالهای گذشته اتفاق افتاده (برپایی مراسم برائت از مشرکان) با توافق وزرای امورخارجه دو کشور بوده، امّا امسال عربستان آمادگی برگزاری این مراسم را ندارد! ...»

کشور عربستان با راهپیمایی حجاج، دادن شعار (علیه آمریکا) و حمل پلاکارد توسط آنها مخالف است. وزیر حج عربستان در دیدار با حجةالاسلام والمسلمین ری شهری نامه ای ارائه می کند که در ضمن آن مخالفت عربستان با برپایی مراسم برائت از مشرکین تصریح شده بود. آقای فهد در دیدار با وزیر حج عربستان گفته بود که:

«به سرپرست حجاج ایرانی متذکر شود که امسال عربستان با یک سلسله مشکلات داخلی و خارجی روبرو است به همین دلیل نباید مراسم برائت از مشرکان برپا شود». ⁽¹⁾

بهر حال روزها یکی پس از دیگری سپری می شد، و زمان برگزاری مراسم شکوهمند برائت از مشرکان فرا می رسید. نیروهای فعّال و هوشمندی که باید امکانات را

برگزار می کردند، با تمام توان تلاش می کردند تا مراسم هر چه پرشکوهتر و چشمگیرتر شکل گیرد، در ساعتهای آغازین روز پنجم ذی حجّه (روز قبل از مراسم) یکباره میدان معابده و مقابل بعثه مقام معظم رهبری از نیروهای امنیّتی، نظامی و ماشین های جنگی و رزمی آکنده شد. رژه گروهی از مأموران سعودی کلاه بر سر و باتوم به دست، که گویا برای ایجاد رعب و وحشت انجام می گرفت، مکّه را متشنج می ساخت. و بالاخره روز پنجم با استقرار نیروها و گاه با کاستیها و فزونیها پایان یافت بدون منع تردّد.

روز میعاد:

آفتاب از پس کوههای مکه، که برآمد و زوایای فرازها و فرودیهای آن دیار را روشن ساخت، نیروهای سعودی نیز خوش خوشک آفتابی شدند و ابتدا میدان معابده و سپس اطراف آن، کوهها، کوچه ها و کوی ها و برزنها را انباشتند. گویی در آوردگاهی سترگ با نیرویی بس بزرگ به نبرد آمده بودند، لحظه به لحظه بر تعداد نیروهای نظامی و انتظامی، دستگاههای اتوبوس نظامی، نفربر زرهی، زره پوش و ... افزوده می شد.

کوچه منتهی به بعثه بگونه ای دلپذیر، تکان دهنده و تنبه آفرین آراسته شده است.

عکسهای دلخراش از حوادث خوانین بوسنی و هرزگوین، تصویرهایی که اوج شقاوت، درندگی و دژم خویی استکبار را نشان می دهد. چهره های مصمّمی که آهنگ دفاع از کرامت خویش و تمامیت ارضی کشورشان را دارند، از یکسوی ترابه فریادگری علیه آنهمه ستم و زشتخویی فرا می خواند و برائت از مجریان این جریانها را در جانت فرو می ریزد و از سوی دیگر ستایش و سپاس را بر رادان و استوار مردانی که دشمن تادندان مسلح را به مسخره گرفته اند بر می انگیزد.

شعارهای نقش بسته بر سینه دیوارها و راهروها و پلاکاردها که باید در مراسم به اهتزاز درآید نیز شکوهمند است:

مرگ بر آمریکا، مرگ بر صربها، مرگ بر صربها جنایتکاران ددمنش تاریخ

سلام بر فلسطین سرزمین مقدس و دیار استقامت

سلام بر بوسنی و هرزگوین

حج بی برائت، حج نیست

الله اکبر

و ...

حضور نیروهای نظامی

حدود ساعت 11 (قبل از ظهر) تمام راههای منتهی به میدان معابده را بستند و عبور و مرور را بکلّی ممنوع ساختند. براساس گزارشهای رسیده، راههای منتهی به میدان معابده از مسافتهای بسیار دور به شدّت در حال کنترل است، مأموران حتی حرکت دو نفر را در کنار هم نیز برنمی تابیدند، در این مسافتهای طولانی نیروهای گارد در فاصله های بسیار کوتاهی گشت می زدند. چکمه پوشان مسلّح و باتوم بدستان مجهزّ حرکتها را به شدت زیر نظر داشتند، خوشبختانه اکنون تمام زائران و حتی بومیان می دانند این همه رعد و برق برای چیست!

دیشب در جمع دوستان با ماشینی که راننده اش از سوریّه بود به مسجدالحرام رفتیم، در مسیر راه گستردگی نیروهای انتظامی کاملًا مشهود بود. با نگاهی معنادار گفت:

تجمع و گستردگی این نیروها برای چیست؟! یکی از دوستان گفت نمی دانیم! او گفت امّا من می دانم، گفتیم چرا؟

گفت: بخاطر راهپیمایی فردای شماست.

گفتیم: ما راهپیمایی نداریم، تجمّعی است برای اعلام برائت از مشرکان و مستکبران و جنایتکاران و اعلام پشتیبانی از مظلومان امت اسلامی که در زیر چکمه های جلادان و مستکبران جان می دهند.

گفت: می دانم، من خودم شرکت می کنم، من در جمعه خونین نیز اینجا بودم (در این حال ماشین به محلّ فاجعه رسید) با دست اشاره کرد و گفت: «هنا مضجع شهدائکم».

گفتیم: نظر تو چیست؟

گفت: والله، اگر انسان مسلمان و به تعالیم قرآن معتقد باشد که این مراسم را بد نمی داند. مگر در این مراسم چه گفته می شود: مرگ بر آمریکا، مرگ بر اسرائیل، اظهار تنفّر از ستم و ستمگری، اعلام حمایت از برادران مظلوم مسلمان، فریاد برائت از مشرکان، مگر اینها با تعالیم اسلام منافات دارد و ... ماشین به کندی حرکت می کرد و نیروهای انتظامی انبوه شده بودند. او از سخن گفتن باز ایستاد و ما پیاده شدیم و خداحافظی کردیم.

ساعت 5/ 12 است، هیچ نشانه ای از اینکه اینان اجازه برگزاری مراسم برائت را خواهند داد وجود ندارد. ماشینها، تانکها، آب پاشها و نیروهای مسلّح که گستره میدان را یکسر گرفته اند، همه و همه نمایشگر سختگیری است و آمادگی برای ممانعت گسترده.

این حرکت البته چنانکه اشاره کردیم از دیروز آغاز شده بود و سختگیری جدّی از امروز صبح. برخی از روحانیان ساعت 10 صبح آهنگ خروج از بعثه را داشتند مانع شدند و ساعت 5/ 11 که تنی چند از عالمان پا به میدان معابده گذاشته بودند از ادامه مسیر جلو گرفتند و بازگشتشان به بعثه نیز به سختی انجام شد.

مساجد اطراف نیز بسته شده است، کسانی از بعثه بیرون رفتند تا در مسجد نماز گزارند، شرطه ها جلو گرفتند و با جمله «صلوة مافی؟!» با قهر و خشم بازگرداندند.

سایبان کنار مسجد گوشه میدان معابده اینک مقرّ نیروهای نظامی سعودی است.

و گستره میدان محلّ رژه آنان. مأموران سعودی ابتدا در فراز کوهها نیز مستقر بودند، کم کمک بر روی بامهای مشرف به میدان معابده نیز رفتند هلی کوپترها در ارتفاعی بسیار پایین مرتب در گشت و گذار بودند و برچگونگی اوضاع نظارت می کردند برخی از ساکنان اطراف میدان معابده چون از راههای طبیعی توان وارد شدن به خانه ها را نداشتند از روی کوههای اطراف و راههای صعب العبور به خانه هایشان می رفتند. نیروهای نظامی مرتب آرایش نظامی را تغییر می دادند؛ رژه می رفتند و جابه جا می شدند.

هنگام نماز عصر فرا رسید مسجد گوشه میدان معابده باز شد و مناره ندای اذان سرداد، مأموران با چکمه و آلات نظامی به نماز ایستادند. حتماً نماز خوف می خواندند!

برخی از ساکنان خانه ها با دلهره از درها و پنجره ها نگاههای ملتهبانه ای به خیابان می افکندند، و سریع به درون خانه می رفتند. جوّ تاریک و خفقان آمیزی بود.

ماشینهای آتش نشانی از مرکز معابده بیرون آمدند و در میدان مستقر شدند، وقت اعلام شده مراسم ساعت 5/ 4 روز ششم ذیحجه بود، در این ساعت آرایش نظامی بسیار گسترده بود و سخت گیری در رفت و آمدها به اوج خود رسیده بود.

از پل حجون به سوی میدان معابده نیز کاملًا مسدود است، گزارشهای رسیده حاکی از آن است که در این مسافت هر 20 متر گروهی از نیروهای سعودی عرض خیابان را گرفته و آن را مسدود کرده اند موعد مقرّر مراسم برائت سپری شد و نیروهای سعودی همچنان بر شدّت حفاظت از منطقه ای که به اصطلاح اشغال کرده بودند می افزودند. گزارش ذیل ترسیم دقیقی است از ابعاد گسترده حضور نظامی سعودیان:

«ما همراه با کاروانمان ساعت 2 بعدازظهر برای حضور در مراسم برائت از منزل خارج شدیم، در خیابان عزیزیه و شیشه نزدیکی مرکز عطاءالله سوار ماشین شدیم و در تمام طول خیابان شاهد بودیم که تمام مدارس و مراکز دولتی به صورت پادگان درآمده بود و به هر جا که نگاه می کردیم، پر از سرباز گارد و خودروهای نظامی بود. ما تا پل روضه آمدیم. تقریباً ساعت 20/ 2 بود که در زیر پل روضه شاهد حضور تعداد زیادی ایرانی بودم که به علت بسته بودن راه و ایجاد موانع بر سر راه زائرین در همان جا در سایه پل استراحت می کردند.

موانع در حدّی بود که نمی شد به راحتی و بدون درگیری از آن عبور کرد. سربازان در صفی متصل و در کنار هم ایستاده بودند.

البته در بعضی از نقاط صف ها شش ردیف شده بود که پشت سر هم دیواری قطور درست کرده بودند. اکثر سربازان با لباس و کلاه و سپر ضد شورش در محل های خود مستقر بودند.

چون راه بسته شده بود از طریق تونلی که منتهی به مسجدالحرام می شد، خودم را به حرم رساندم و از طریق حرم تا نزدیکی های چهارراه منتهی به خیابانهای ستین و تنعیم

آمدم. بعد از چهارراه حضور گسترده نظامیان در نزدیکی مسجد جن، مجدداً توجهم را جلب کرد. آنها مانع تردد زائرین بودند، ولی لحظاتی بعد به زائرین ترکیه ای اجازه عبور دادند و من هم لابه لای آنها از مانع عبور کردم. در زیر پل حجون به مانع دوم برخورد کردیم. نیروهای نظامی با آرایش ضدشورش گارد گرفته بودند، از بلندگوی اتومبیل آنها پیامی که توسط یک افغانی روی نوار ضبط شده بود مرتب تکرار می شد، مضمون پیام این بود: «هرگونه تظاهرات و راهپیمائی و شعار از طرف دولت سعودی ممنوع است و لذا خواهشمندیم از آقایان توقف نفرمایند و ایجاد مزاحمت نکنند، اگر حادثه ای اتفاق بیفتد مسؤولیتش با خود تظاهرکنندگان است».

گزارش ذیل نیز می تواند گستردگی نیروهای سعودی و ابعاد عملیات آنان را نشان دهد:

«از چند مانع رد شدم. در نزدیکی میدان معابده حضور نیروهای نظامی واقعاً مثل میدان جنگ به نظر می رسید. کوچه های دومتری را نیز با دو مأمور بسته بودند و من ناچار شدم، از کوچه ای که شیب تندی دارد بالا بروم. از بالای کوه دیدم که انبوه نیروهای نظامی و امنیتی سطح خیابان را پوشانده بود. به شوخی به یکی از ایرانیان گفتم:

الحمدلله اینها خودشان در برائت از مشرکین شرکت کرده اند!

در اطراف میدان معابده از بالای پشت بامها، دوربین های متعددی میدان و بعثه را زیرپوشش فیلمبرداری گرفته بودند. چندین عکاس نظامی هم از صحنه های مختلف عکس می گرفتند.

کماندوهایی که من در خیابانها و مراکزی مثل خیابان عزیزیه، میدان معابده و خیابانها و کوچه های فرعی آن دیدم بیش از 10 هزار نفر بود. همچنین تعداد زیادی نیروهای اطلاعاتی با چپیه قرمز در لابلای نیروهای نظامی بودند که آنها هم بیش از دو هزار نفر برآورد می شد».

گزارش دیگری تعداد عظیم نیروها را بدین سان تخمین زده است:

«تعداد نیروهای نظامی، انتظامی و امنیتی عربستان به استعداد بیش از 10 هزار نفر