مشخصات کتاب

سرشناسه:ماهنامه موعود،1379

عنوان و نام پدیدآور:شماره 24 - بهمن و اسفند 1379/ ماهنامه موعود

ناشر چاپی : ماهنامه موعود

مشخصات نشر دیجیتالی:اصفهان:مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان 1390.

مشخصات ظاهری:نرم افزار تلفن همراه ، رایانه و ماهنامه

عدالت همچنان مظلوم ..!

اسماعیل شفیعی سروستانی

منم بندة اهل بیت نبی ستایندة خاک پاک وصی

بر این زادم و هم برین بگذرم چنان دان که خاک پی حیدرم سال 79 هم که به نام امام علی علیه السلام نامگذاری شده بود آخرین روزهای خودش را می گذراند. فقط خدا می داند که با این ایام چه می کنیم شاید همة اینها فرصتهایی است که حجت را بر همة ما تمام می کند و جایی برای عذر و بهانه برای هیچ کس نمی گذارد. چنانکه در هیچ دوره ای از حیات این دیار به اندازة امروز قدرت و امکانات و همراهی مردمی و یکپارچگی ملی و بخت رام در اختیار شیعیان اهل بیت علیهم السلام نبوده است از اولین روزهای اعلام این سال به نام آن امام عزیز چنانکه مرسوم همة سازمانها و ادارات رسمی کشور است سیل پوسترها، تراکتها، اعلامیه ها در کنار صدها و هزارها مقاله و کتابچه و تابلوهای تزئینی و صدها نمونة دیگر از این دست از زمین و آسمان این دیار باریدن گرفت شاعران و نویسندگان به خلق آثار ادبی و آهنگسازان به ابداع نغمه ها پرداختند و رسانه ها با رقابتی سخت سر در پی چاپ و عرضة مجموعه ای از مقاله ها و سخنرانیها و...نهادند و در کنار اینهمه مردم شنونده ای مات و حیران شدند و به رسم و شیوة سنتی خود در هر صبح و شام یا علی گویان دست بر زانو زدند و از جا برخاستند. یا علی گویان کمرها را سفت بستند و در هوای معاش و رفع حوائج راهی کوچه و خیابان و شهر شدند. در این میان هیچکس نپرسید بحقیقت در لابلای اینهمه تبلیغ و نشر برای سال امام علی علیه السلام چه کردیم علی علیه السلام هیچ نیازی به ما ندارد، مستغنی از همة تعریفها و تمجیدهاست او، در خانة خدا زاده شد. سر در طریق آیین نبی

رحمت صلّی الله علیه و آله نهاد، همة شریعت نبی را پاس داشت تا آنگاه که با هزاران زخم آشکار و نهان در محراب عبادت کشتة «عدالت خویش شد. شاید اگر از آن بزرگوار سؤال می شد که در این سال و یا همة سالهایی که در تحت حمایت و ولایت امام عدل حضرت صاحب الامر، صلوات الله علیه به سر برده و می بریم چه می بایستمان کرد تا بحقیقت نام خود را در فهرست «پاسداران حریم ولایت و امامت ثبت کنیم جوابی شگفت می شنیدیم شاید اگر پیش و بیش از هر تصمیم و عمل همة همّ خود را مصروف آن می ساختیم تا در میان همة آراء و سنتها و سیرة آن امام همام عبارتی کلامی و فرمانی را بیابیم که عام و شامل و جامع باشد و همة مناسبات فردی و جمعی را در همة ساحات مادی و فرهنگی در برگیرد مواجه با «عدالت می شدیم چه او خود امام عدل بود. چنانکه این سیرة عدالتخواهی او تا آخرین حلقه از زنجیرة ولایت و امامت یعنی امام عدل حضرت بقیة الله الاعظم علیه السلام ادامه می یابد. بواقع ظلم همة مسلمین را پس از پیامبر از آبشخور عدالت دور ساخت بسط آن همة مناسبات را فاسد نمود و استمرار تیرگی ظلم موجب بروز فتنه های آخرالزمان و غیبت طولانی امام مهدی علیه السلام شد. تا به آن روز که دیگر بار «ذوالفقار علی از نیام زمان بدر آید و عدالت را دیگر بار احیاء نماید. حال باید پرسید وظیفة ما در سال علی مرتضی علیه السلام چه بود؟ تنها سردادن شعار عدالت و مدح عدالتخواهی یا تصمیم راسخ و عملی برای حذف ظلم و بی عدالتی در میان همة مناسباتی که موجب دوری از سیره و سنت ائمة هدی علیهم السلام شده است کدامیک از سازمانهای رسمی و غیر رسمی ما برای شروع و اجرای این سیره بخشنامه ای صادر نمود؟ کدامین حقوق ضایع شدة فردی و جمعی مردم این سرزمین را شناسایی و در قالب لایحه و قانون و بخشنامه تدوین کردیم کدامین مجری و مدیر و مسؤول را که در پی خیره سری و تمامیت خواهی و نابجا بر مسند امر و امضا تکیه زده به نام امام عدل عزل کرده و خانه نشین ساختیم کدامین دستورالعمل برای شناسایی مردان و زنانی که در عین داشتن توانایی خلاقیت و استحقاق گوشة عزلت گزیده و یا بعمد خانه نشین شده اند صادر شد؟ و کدامین فهرست برای گزینش صالحان در اختیار زمامداران قرار گرفت کدامین طرح و پروژه را برای تحکیم خانة عدل طراحی و کدامین را به جرم عدول از عدالت تعطیل کردیم کدامین بخشنامه برای استیفاء حقوق مادی و معنوی مردم از میان اموال غاصبان اموال عمومی صادر شد؟ چه تعداد محکمه برای بازخواست از حیف و میل کنندگان حقوق عمومی مسلمین تشکیل شد؟ در نظام آموزشی رسمی و جاری که عهده دار تربیت میلیونها کودک و نوجوان است چگونه نگریستیم آیا تمهیدی برای بسط فرهنگ و ادب ولایی

در لابلای متون رسمی و آموزشی فراهم آمد؟ آیا سرفصلهای نابجایی که فرهنگ اهل ظلم و شرک غربی را که موجب بسط از خود بیگانگی دوئیت تعاریف بی مبنا و انحرافی نگرشهای ملحدانه به عالم و آدم و امثال اینها می شوند شناسایی و حذف شدند؟ آیا تمهیداتی برای تمرین عدالتخواهی و عدالت گستری در میان نوجوانان و جوانان مهیا شد؟ مگر جز این بود که همة کارگزاران و نمایندگان امام ملزم به رعایت حق و عدالت بودند تا آنجا که آنان را به عتاب از نشستن بر خوان اغنیا بر حذر می داشت با چشمان باز همة اعمال و حرکات و دستوراتشان را زیر نظر می گرفت تا مباد که حقوق مظلومی بیوه زنی و درمانده ای ضایع شود حتی اگر پیرزنی یهودی و غیر مسلمان باشد؟ جای آن نیست که پرسیده شود چگونه سیرة امام علی علیه السلام در صحن مجلس نمایندگانف مردمف تشنة دلجویی و عدالت این دیار جاری شد؟ کدامین طرح و لایحه برای کاستن از امکانات ویژة نمایندگان تصویب گردید و کدامین قانون برای حراست از بیوه زنان و ماندگان در بند فقر و سختی به تصویب رسید؟ علی علیه السلام کشته عدالت بود. همه چیز را در سر جای خویش می نهاد و از ظلم تبری می جست آیا شهرسازان و گردانندگان امور شهری و مدنی مصادیق ظلم را در لابلای نظام شهرسازی معماری و سایر موارد مرتبط با این امر شناسایی کردند؟ و یا آنکه به جای این وظیفة مهم چونان سایر سازمانها از طریق روابط عمومی ها سردر ادارات را مزین ساختند و شیرینی و نقل توزیع کردند؟ علی علیه السلام در میان خاطر و صفحة قلب مردم این دیار معنی ویژه ای دارد. معنی خاصی که با هیچ تجمل خواهی و فزون طلبی سازگار نیست ای کاش بسیاری از مسؤولان و مدیران رسمی و غیر رسمی در این سال عهد می بستند که چونان علی سهمی بیش از آنچه که عموم مردم دریافت می کنند دریافت نکنند و به دیگری نیز نپردازند. ای کاش عهد می بستند چونان همة مردم با لباس ساده اتومبیلی ساده و سفره ای ساده زیست کنند. ای کاش چونان مردی که به فرمان امام مهدی علیه السلام محل نشستن خود را دهلیز خانه قرار داد تا همگان بدو دسترسی داشته باشند در را می گشودند تا فریاد و ندای مظلومان را بشنوند. سال امام علی وقتی آغاز می شود که دریافت شود علی در کلمة «عدالت خلاصه می شد.

سردبیر

عید ولایت در قرآن

آیةالله جوادی آملی

برترین نعمت معنوی

در سراسر جهان هستی همه نعمت های مادی و معنوی از سوی خدای سبحان است: »و ما بکم من نعمة فمن اللّه«؛ نعمتهایی که⁽¹⁾سوره طه ⁽²⁾، آیه 67.⁽³⁾انسانهای عادی هرگز توان شمارش آن را ندارند: »و إن تعدّوا نعمة اللّه لا تحصوها«⁽⁴⁾.

خدای سبحان در قرآن کریم گاهی از نعمتهای مادی و روزیهای ظاهری، مانند آسمان، زمین، آفتاب و ماه یاد می کند و گاهی از نعمتهای معنوی و باطنی؛ چنانکه به عیسای مسیح می فرماید: إذ قال الله یا عیسی ابن مریم اذکر نعمتی علیک و علی والدتک إذ أیّدتک بروح القدس تکلّم الناس فی المهد و کهلاً و إذ علّمتک الکتاب و الحکمة و التوریة و الإنجیل و إذ تخلق من الطّین کهیئة الطّیر بإذنی فتنفخ فیها فتکون طیراً بإذنی و تبرئ الأکمه و الابرص بإذنی و إذ تخرج الموتی باذنی.⁽⁵⁾سوره آل عمران (3)، آیه 164.⁽⁶⁾

به یاد نعمتهایی باش که به تو و مادرت مریم دادم، آنگاه که تو را به روح القدس تأیید کردم که در گهواره و نیز در میانسالی با مردم سخن گفتی و آنگاه که تو را کتاب و حکمت و تورات و انجیل آموختم و آنگاه که به اذن من از گلف به شکل پرنده می ساختی، پس در آن می دمیدی و به اذن من پرنده ای می شد و کور مادرزاد و پیس را به اذن من شفا می دادی و آنگاه که مردگان را به اذن من [زنده از قبر] بیرون می آوردی.

درباره بنی اسرائیل نیز نعمتهایی محدود را یادآوری کرده، می فرماید:

یا بنی اسرائیل اذکروا نعمتی التی أنعمت علیکم.⁽⁷⁾

ای بنی اسرائیل، به یاد نعمتهایی باشید که به شما ارزانی داشتم.

نعمتهای معنوی مراتب و درجاتی دارد و در میان آنها برترین نعمت، رسالت و امامت است. از این رو در قرآن کریم از هر دو نعمت به »منت« (نعمت سنگین و توان فرسایی که حمل و هضم آن دشوار باشد، نه منت زبانی) تعبیر می کند، درباره رسالت و بعثت پیامبران می فرماید:

لقد منّ اللّه علی المؤمنین إذ بعث فیهم رسولاً من أنفسهم.(5)

و درباره امامت نیز می فرماید:

و نرید أن نمنّ علی الّذین استضعفوا فی الأرض و نجعلهم ائمّة و نجعلهم الوارثین⁽¹⁾.

زیرا پیامبر و امام تأمین کنندگان سعادت ابدی انسان هستند.

فرشتگان با همه قداست و شرافتی که دارند، تنها می توانند واسطه فیض باشند، ولی نمی توانند هدایت و رهبری مستقیم جامعه بشری را بر عهده بگیرند. موجود کامل و جامعی که می تواند فیض الهی را معصومانه از خدا دریافت کند و معصومانه به جوامع بشری ابلاغ کند و خود نیز معصومانه به آن عمل کند، انسان کامل، مانند پیامبر و امام است. از این رو خدای سبحان در قرآن کریم بر نبوت و امامت که جامع آن دو »ولایت« است تکیه کرد و آن را مورد امتنان قرار داد، در حالی که درباره آفرینش آسمانها و زمین و بهشت و قیامت به منت یاد نکرد؛ زیرا آسمانهإ؛ و زمین گر چه بزرگ است، لیکن در برابر نعمت سنگین و توانفرسای⁽²⁾رسالت و امامت کوچک است.

درباره رسالت و امامت نیز در قرآن کریم تنها درباره جریان غدیر خم و ولایت امیر مؤمنان، علیه السلام، تعبیر منحصر به فرد »اتمام نعمت« آمده است:

الیوم أکملت لکم دینکم و أتممت علیکم نعمتی⁽³⁾.

سخن از »انعمت علیکم« نیست، بلکه خداوند می فرماید:

أتممت علیکم نعمتی.

نعمتم را بر شما تمام کردم.

یعنی همانطور که نبوت و رسالت پیامبر اکرم، صلّی اللَّه علیه وآله، کاملترین نبوت و رسالت است و پس از آن نبوتی نیست، ولایت و امامت علی و اولاد علی، علیهم السلام، نیز کاملترین ولایت و امامت است و پس از آن امامتی نیست.

از منظر قرآن کریم در غدیرخم که عید بزرگ ولایت است، نعمتهای معنوی الهی به برترین حد و بالاترین نصاب خود رسید و چون نعمتی برتر از ولایت علی و اولاد علی، علیه السلام، نیست، عید غدیر برترین اعیاد امت اسلامی است و اعتقاد به ولایت تکوینی و تشریعی امامان معصوم، علیه السلام، و باور داشتن وساطت و شفاعت و وسیله بودن آنان از مهمترین برکاتی است که نصیب امت اسلامی شده است. امامت، تداوم رسالت

خدای سبحان امامت را ادامه رسالت وهمتای آن می داند. از این رو در حادثه جهانی غدیر خم به پیامبر اکرم، صلّی اللَّه علیه وآله، فرمود: اگر نصب علی بن ابی طالب علی، علیه السلام، رابه دست خود انجام ندهی و ولایت را تببین نکنی اصلا به رسالت الهی عمل نکرده ای؛ یعنی رسالت منهای امامت معادل رسالت منهای رسالت است؛ زیرا آنچه اساس رسالت را حفظ می کند همان امامت است.

بهترین معرّف برای عظمت روز غدیر و حادثه جهانی این روز، قرآن و عترت است. چه حادثه ای در روز هجدهم ماه ذی حجه در سرزمین غدیر رخ داد که این روز را برای ابد عید کرد؟ خدای سبحان در سوره مائده به رسول اکرم، صلّی اللَّه علیه وآله، می فرماید:

یا أیّها الرسول بلّغ ما أفنزل الیک من ربّک و إن لم تفعل فما بلّغت رسالته و اللّه یعصمک من النّاس.

گرچه پیامبر دارای مقام نبوت نیز هست، لیکن در این پیام آسمانی رسالت او مطرح است. از این رو با خطاب »یا أیّها النبی« آغاز نشد. گزینش عنوان »رسالت« از یک سو، مجهول آوردن فعل »أفنزل« که نشانه اهمیت مطلب است از سوی دیگر ونیز انتخاب عنوان »ربّک« که نشانه آن است که تو عبد آن ربّی و او مولای تو است و تو باید از او اطاعت کنی، از سوی سوم، نشانه اهمیت آن مطلب است.

دو عنوان رسالت و ربوبیت که در این آیه آمده نشانه آن است که

از منظر قرآن کریم در غدیرخم که عید بزرگ ولایت است، نعمتهای معنوی الهی به برترین حد و بالاترین نصاب خود رسید و چون نعمتی برتر از ولایت علی و اولاد علی، علیه السلام، نیست، عید غدیر برترین اعیاد امت اسلامی است.

رسالت پیامبر و ربوبیت خدا هر دو در آفرینش رویداد جهانی غدیر خم نقش دارد، یعنی خدایی که پروردگار بشر است، باید آنها را بپروراند و پرورش بشر بدون شریعت و مجری شریعت میسور نیست و تو رساننده این پیامی از این جهت که رسولی و با مردم رابطه داری در اینجا موظفی، نه از آن جهت که نبی هستی.⁽¹⁾

از این رو در آیه کریمه هم »رسالت رسول «مطرح شد و هم »ربوبیت خدا«. رسالت رسول اقتضا دارد که وی پیام خدا را بدرستی دریافت و ابلاغ کند واگر این پیام را به جوامع انسانی ابلاغ نکرد گویا هیچ کاری نکرده است. از این رو به پیامبر، صلّی اللَّه علیه وآله، فرمود: اگر آنچه را از سوی پروردگارت بر تو نازل شده به مردم ابلاغ کنی رسالت خدا را ابلاغ نکرده ای:

و إن لم تفعل فما بلّغت رسالته.

اگر در این آیه می فرمود: »إن لم تفعل فما بلّغته«، بدین معنا بود که اگر آنچه را نازل کرده ام تبلیغ نکردی، همان را تبلیغ نکردی و این همان اتحاد مقدم و تالی و موضوع و محمول است که در قضایا غیر علمی و بی فایده است. هر دستوری که خدا به پیامبر می دهد اگر پیامبر به آن عمل نکند، آن دستور را عمل نکرده است. ثانیاً نفرمود:»إن لم تفعل فما بلّغت رسالتک«، یعنی اگر آن پیام الهی را نرساندی رسالت خود را در خصوص آن امر ایفا نکرده ای؛ زیرا این جمله نیز گرچه قبح اتحاد مقدم و تالی را ندارد، لیکن قضیه شرطیه سودمندی نیست. این جمله نورانی بدین معناست که، تو رسول خدایی و رسالتت به پایان خود نزدیک می شود؛ اکنون اگر امامت و خلافت امیر مؤمنان، علی، علیه السلام، را ابلاغ نکنی اصلاً آن رسالت الهی را ابلاغ نکرده ای و دیگر در صف مرسلان نخواهی بود:

و إن لم تفعل فما بلّغت رسالته.

رسالت ربّ در این جمله چون مطلق است و هیچ قیدی ندارد، بدین معناست که در صورت عدم تبیین امامت و نصب امام دیگر سمت رسالت نخواهی داشت و اصلاً به وظیفه و رسالت الهی خود عمل نکرده ای؛ زیرا امام و امامت تضمین کننده اصل دین است.

حاصل این که، مراد این نیست که اگر رسالت نصب جانشین را نادیده گرفتی، خصوص این رسالت را نرسانده ای، بلکه مراد این است که اگر رسالت ولایت و خلافت علی، علیه السلام، را ابلاغ نکردی، رسالتت را هرگز ایفا نکرده ای . وعده صیانت الهی

در ذیل همین آیه فرمود:

و اللّه یعصمک من الناس.

خدا تو را از آسیب مردم حفظ می کند.

این که خدای سبحان فرمود خدا تو را از آسیب مردم مصون نگاه می دارد، مراد چه آسیبی است؟

اولاً، روزی که نبی گرامی تنها بود و دشمنان مسلح بودند نترسید و خدای سبحان به وی فرمود:

فقاتل فی سبیل اللّه لا تکلّف الّا نفسک و حرّض المؤمنین عسی اللّه أن یکفّ بأس الّذین کفروا و اللّه أشدّ بأساً و أشدّ تنکیلاً.⁽¹⁾

تو موظفی برای حفظ دین دفاع کنی و [اگر احدی تو را در دفاع و جهاد یاری نکند] تنها تو مکلفی [در صحنه حضور پیدا کنی و مجاهد نستوه باشی]. مؤمنان را نیز به جهاد ترغیب کن، باشد که خداوند آسیب کسانی را که کفر ورزیده اند از آنان باز دارد و خداست که قدرتش بیشتر و کیفرش سخت تر است.

رسول گرامی در ردیف معدود مبلغان الهی است که از بشر هراسناک نبود تا بر اثر هراس از مردم در تبلیغ حادثه تاریخی غدیر تسامح کند؛ زیرا به شهادت قرآن کریم آن روزی که همه مسلح بودند و رسول گرامی بی سلاح بود از هیچ کس هراسی نداشت.

فرار از میدان جنگ که از گناهان کبیره است، از نظر فقهی برای افراد عادی حدی دارد که حد آن در آغاز، مقاومت یک نفر در برابر ده نفر و پس از تخفیف، مقاومت یک رزمنده در برابر دو نفر بود، ولی فرار از میدان⁽²⁾جنگ برای رسول اکرم، صلّی اللَّه علیه وآله، حرام بود و هیچ حد و مرزی نداشت؛ یعنی هرگز پیغمبر مأذون نبود میدان کارزار را ترک و فرار کند، گرچه همه مردم روی زمین دشمن او باشند و علیه او در مصاف شرکت کنند. هم حکم فقهی رسول اکرم، صلّی اللَّه علیه وآله، این بود که در صحنه جنگ حق فرار نداشت و هم سنت و سیرت قطعی آن حضرت این بود که از احدی هراسناک نبود تا فرار کند و صحنه را ترک کند. پس آن روزی که همه مسلح بودند و انبوه دشمن وی را احاطه کرده بود و او تنها و بی سلاح بود و تنها امیر مؤمنان، علیه السلام، یار و یاور وی بود، از احدی نمی ترسید.

ثانیاً، در حجاز آن روز بویژه در اواخر دوران رسالت، یعنی در حجةالوداع همه تسلیم شده بودند و حجاز آرام شده بود. نامه رسمی رسول گرامی به امپراتوری ایران وروم نیز رسیده بود. قهراً پیامبری که اصلاً از کسی نمی هراسید و آن روزی که تنها بود نیاز به حافظ نداشت و تنها به قدرت غیبی خدای حفیظ تکیه می کرد، امروز که بعد از فتح مکه فرمانده کل قوای حجاز است و نامه رسمی برای امپراتوری ایران و روم می نگارد از چه می ترسید؟ با تشریح فضای حجاز از یک سو و تحلیل فضای جهان معاصر بعد از فتح مکه از سویی دیگر، روشن شده است که پیغمبر از احدی در جنگ نظامی هراسی نداشت.

این که در بخش پایانی آیه فرمود خدا تو را از مردم حفظ می کند، معلوم می شود نگرانی پیامبر از خطر نظامی نبود؛ به همان دو شاهدی که یاد شد. عمده خطر سیاسی و جوسازی مردم حجاز بود که مبادا بر اثر ضعف فرهنگی دچار شبهه شوند و بگویند: رسول گرامی داعیه رسالت در سرپروراند تا مردم را محکوم خاندان خود کرده، پسر عمو و داماد خود را جانشین خویش کند و امارت بر مردم را میراث و موروث خاندان خود گرداند. این ترس همواره هست و ترس نظامی نیست تا کسی بگوید من خوف ندارم و خون شهید مؤثّر است. اگر مردم جاهل و عوام بودند و قدرت تحلیل نداشتند، رهبر الهی نیز کاری از پیش نمی برد. نگرانی موسی از جهل مردم

بدترین مشکل برای رهبران الهی ضعف فرهنگی مردم است؛ موسای کلیم که از پیامبران بزرگ اولوالعزم بود، کسی است که بین دریا و شمشیر نمی ترسید؛ وقتی ذات اقدس خداوند به او دستور داد به سوی دریا حرکت کن ،بنی اسرائیل معترضانه به او گفتند: ای موسی! دریا در پیش روی و شمشیر فراعنه در پشت سر ماست و ما را بین دو مرگ میخکوب کرده ای.

موسی، علیه السلام، گفت:

کلاّ إنّ معی ربّی سیهدین.⁽¹⁾سوره نصر (110)، آیات 2-1.⁽²⁾

چنین نیست؛ زیرا پروردگارم با من است و بزودی مرا راهنمایی خواهد کرد.

با حرف ردع »کلّا« آنان را خاموش کرد و فرمود امواج دریا و شمشیر فراعنه در اختیار خداست.

اگر خدا بگوید بازگرد، باز می گردم و پیروز می شوم و اگر بگوید به دریا برو به دریا می روم.

گاهی فرمانده در میدان نبرد به سربازان خود دستور پایداری می دهد و شهادت در راه خدا را فضیلت معرفی می کند، ولی گاهی تشر می زند و می گوید: »کلّا« یعنی ما در امانیم.

وقتی پیروان موسای کلیم گفتند بین دو مرگ گرفتار شدیم، کلیم خدا نفرمود صبر کنید. خدا صابران را دوست دارد و اگر شهید شدیم اجرمان با خداست. می گوید ما بین دو مرگ نجات پیدا کرده و پیروزیم. خدا فرمود:

أضرب بعصاک البحر.⁽³⁾

با عصای خود به دریا بزن.

موسی، علیه السلام، عصای خود را به دریا زد و دریا بستر خاکی شد و آنها گذشتند، ولی چون فرعون و فرعونیان آمدند در کام امواج خروشان غرق شدند:

فغشیهم من الْیمّ ما غشیهم.⁽¹⁾

موسای کلیم که بین دو مرگ به یاد خدا بود و امنیت خود را از خدا دریافت کرده بود، احساس ترس نکرد، اما وقتی ساحران فرعون چوبها و طنابها را در میدان مبارزه انداختند:

سحروا أعین النّاس و استرهبوهم.⁽²⁾

مردم که تماشاچی میدان مسابقه بودند دیدند مارهای فراوانی در این میدان در جنب و جوش است، موسایی که عصا را اژدها می کند و خود اژدها افکن است، دراین صحنه ترسید:

فأوجس فی نفسه خیفةً موسی.(16)

امیرالمومنین، علیه السلام، در تحلیل ترس حضرت موسی می فرماید: موسای کلیم بر خود نترسید، ترس وی از این بود که جاهلان پیروز شوند و مردم را به گمراهی بکشانند. ترس موسای کلیم از این بود که ساحران با عصاها و طنابها میدان مسابقه را میدان مار کردند. او اگر عصا را بیندازد و آن هم یک مار بشود و مردم نتوانند بین سحر ساحران و اعجاز او فرق بگذارند. چه کند؟

لم یوجفس موسی، علیه السلام، خیفة علی نفسه، بل أشفق من غلبة الجهّال و دول الضلال.⁽³⁾

آن که نتواند بین سحر و معجزه فرق بگذارد با او چه می توان کرد؟ آن صحنه جای این نبود که کسی از سر نصیحت بگوید: »سحر با معجزه پهلو نزند، دل خوش دار«؛ زیرا بر اثر ضعف فکری مردم سحر با معجزه پهلو می زد و موسای کلیم از ضعف فکری مردم می ترسید.

هراس رسول گرامی نیز از این بود که مردم نتوانند تشخیص بدهند که ولایت علی بن ابی طالب، علیه السلام، در رخداد غدیر، حکم خدا و نصب الهی است. شخصیت علی، علیه السلام، همانند ندارد و هرگز سخن از امارات و سلطنت نیست.

خدای سبحان که فرمود: »و الله یعصمک من الناس«، یعنی کاری می کنم که طرز فکر مردم دگرگون شود و مردم کار تو را توطئه نپندارند و تو را متهم نکنند، چنانکه موسای کلیم بشارت داد:

لا تخف انّک أنت الأعلی و ألق ما فی یمینک تلقف ما صنعوا إنّما صنعوا کید ساحر و لا یفلح السّاحر حیث أتی.⁽⁴⁾

مترس که تو خود برتر و پیروزی و آنچه در دست داری بینداز تا هر چه را ساخته اند ببلعد. در حقیقت آنچه سرهم بندی کرده اند، افسون افسونگران است و افسونگر هر جا برود رستگار نمی شود.

مردم خواهند دید که در صحنه مسابقه اژدهایی حرکت می کند و دیگر چیزی جز چوبهای خشک و طنابهای بی روح و سرد نیست؛ مردم دیگر طناب و چوب می بینند، نه مار. خاصیت کار تو این است که کید و صنع ساحران را می بلعد، نه چوب و عصا و طناب را. خدای سبحان با چنین اهمیتی حادثه غدیر را برای رسول گرامی تحلیل و تبیین کرد. روز نومیدی کافران

پیامبر، صلّی اللَّه علیه وآله، روز غدیر از مردم پرسید: آیا به رسالت الهی خود عمل کردم و آیا نسبت به شما اولی، و والی هستم؟ حاضران گفتند: آری .آنگاه فرمود:

من کنت مولاه فعلیّف مولاه.

هر کس که من والی و سرپرست اویم علی [علیه السلام] والی اوست.

در این زمینه آیه سوم سوره مبارکه مائده نازل شد و اعلام داشت که:

الیوم یئس الّذین کفروا من دینکم فلا تخشوهم و اخشون الیوم أکملت لکم دینکم و أتممت علیکم نعمتی و رضیت لکم الإسلام دیناً.⁽¹⁾

امروز کافران از [کارشکنی در] دین شما نومید شدند؛ پس از ایشان مترسید و از من بترسید. امروز دین شما را برایتان کامل و نعمت خود را بر شما تمام کردم و اسلام را برای شما برگزیدم.

در این آیه دو بار واژه »ألیوم« آمده است. در قران کریم اغلب، کلمه »یوم« و »یومئذ« درباره معاد است و در این آیه واژه »یوم« درباره ظهور ولایت و امامت به کار رفته است.

قرآن تبیین مطالب مهم رابا »الّا« یا »ألیوم« آغاز می کند. در بسیاری از آیات که درباره احکام نازل شده خدا نفرمود»الیوم« اما در این گونه موارد»الیوم« یعنی امروز خبر مهمی رسیده و آن ولایت است که دوستان بر اثر تولی اولیای حق به کمال و تمام رسیده و شادمانند و دشمنان که طمعشان قطع شده ناامیدند.

دشمنان پیامبر اکرم،صلّی اللَّه علیه وآله، می گفتند:

... نتربّص به ریب المنون.(20)

ما مرگ پیامبر را انتظار می کشیم و با مرگ او، بساطش برچیده می شود؛ چون با کتاب و قانون می شود مبارزه کرد، ولی با رهبر محیی و مجری قانون نمی شود مبارزه کرد.

در غدیر غم حادثه ای اتفاق افتاد که کافران ناامید شدند؛ چنانکه بر اساس سوره مبارکه کوثر، خدا به پیغمبر چیزی داد که دشمن ناامید شد. پیام سوره کوثر این است که خدا به پیغمبر کوثری داده که مایه بقاء و دوام نبوتش خواهد بود. از این رو به آن حضرت می فرماید:

إنّ شانئک هو الأبتر⁽²⁾.

[تو ابتر، یعنی بی نتیجه و عقیم نیستی]، بلکه دشمن تو عقیم و کارش نافرجام است.

کسی که کارش بی هدف است و به مقصد نمی رسد؛ ابتر است.

بارزترین مصداق کوثر وجود مبارک فاطمه، علیهاالسلام، است. پس روزی که فاطمه چشم به جهان می گشاید و روزی که علی، علیه السلام، در غدیر خم به خلافت منصوب می شود، دوام و بقای دین تضمین می گردد و دشمن در آن روز ابتر و ناامید است.

»ألیوم« در این آیه که همان »یوم الله« و روز ظهور فیض الهی است؛ یعنی روزی که فیض ویژه الهی تجلی کرده است:

ألیوم أکملت لکم دینکم و أتممت علیکم نعمتی و رضیت لکم الإسلام دیناً.

روزی که دینف ناقص، کامل و نعمتف ناتمام، تمام و اسلامف خداپسند به مردم معرفی شده است.

در صدر سومین آیه سوره مائده چند حکم فقهی مانند حرمت مردار، خون و گوشت خوک بیان شده است:

حرمت علیکم المیتة و الدّم و لحم الخنزیر.

این احکام فقهی در سوره های نحل انعام و بقره نیز بود. در سوره نحل که در مکه نازل شده، می فرماید:

إنّما حرّم علیکم المیتة و الدّم و لحم الخنزیر و ما أفهل لغیر اللّه به...⁽¹⁾

خدا مردان و خون و گوشت خوک و آنچه را که نام غیر خدا بر آن برده شده حرام گردانیده است.

در سوره انعام نیز که از سوره های مکی است می فرماید:

قل لا أجد فیما أوحی إلیّ محرّماً علی طاعم یطعمه إلّا أن یکون میتة أو دماً مسفوحاً أو لحم خنزیر فإنّه رجس أو فسقاً أهلّ لغیر اللّه به...⁽²⁾

بگو در آنچه بر من وحی شده؛ بر خورنده ای که آن را می خورد هیچ حرامی نمی یابم، مگر آن که مردار یا خون ریخته یا گوشت خود باشد که اینها هم پلید است، یا قربانی که از روی نافرمانی به هنگام ذبح نام غیر خدا بر آن برده شده باشد.

در سوره بقره نیز که در سال اول هجرت رسول اکرم، صلّی اللَّه علیه وآله، به مدینه بر آن حضرت نازل شد، آمده است:

إنّما حرّم علیکم المیتة و الدّم و لحم الخنزیر و ما أفهل لغیر اللّه به...⁽³⁾

خداوند تنها مردار و خون و گوشت خوک و آنچه را که هنگام سر بریدن نام غیر خدا بر آن برده شده، بر شما حرام گردانیده است.

آیا با چند حکم فقهی مانند حرمت مردار و خون و گوشت خوک که در مکه و مدینه مکرر گفته شده دین کامل شد؟! یقینا چنین نیست. چند حکم فقهی که کافران آنها را اسطوره می پنداشتند و می گفتند:

و إذا تتلی علیهم ایاتنا قالوا قد سمعنا لو نشاء لقلنا مثل هذا إن هذا إلّا أساطیر الأولین.⁽⁴⁾

بخوبی شنیدیم، اگر می خواستیم قطعا ما نیز همانند این را می گفتیم این جزء افسانه های پیشینیان نیست.

چگونه عامل نومیدی کافران می شود؟ نوشتن و نشر دادن رساله عملیه کامل دشمن را ناامید نمی کند تا چه رسد به چند حکم فقهی محدود.

از سوی دیگر پیش از این جمله »ألیوم أکملت« فرمود:

امروز کافران [که توطئه براندازی نظام دینی را داشتند] ناامید شدند.

مراد قرآن از کفار، تنها کافران حجاز نیست؛ زیرا آنان پس از فتح مکه سپر انداختند و فوج فوج به دین خدا درآمدند:

إذا جاء نصراللّه و الفتح و رأیت النّاس یدخلون فی دین اللّه أفواجاً.(26)

آنان یا مسلمان شدند یا تسلیم و از براندازی نظام دین نومید شدند. این که فرمود: »ألیوم یئس الّذین کفروا« مراد، کافران روم و ایران و حجاز است. آیا چند حکم فقهی که چندین بار قبلا هم نازل شده مایه ناامیدی کافران است؟ معلوم می شود خبر جدیدی در یوم اللّه غدیر ظهور کرده و پایگاه مستحکمی برای امّت و آیین ایجاد شده است.

در روز غدیر، معلم و مفسر قرآن، مدافع دین ،معلم و مزکّی مردم و حافظ نظام اسلامی و بیت المال و مرزهای کشور و بالاخره صاحب دین منصوب شد. پس تنها سخن از »سوادٌ علی بیاض« و احکامی نوشته شده بر چهره پوست و کاغذ و چوب نیست تا بتوان آن را به بازی گرفت.

در روز غدیر والی، امام و خلیفه آمد و کافر بدخواهی که در کمین نشسته بود تا دین و نظام دینی را از ریشه براندازد، ناامید شد؛ زیرا فهمید که دین، صاحب، متولی، مجری و مبین دارد. بعد فرمود: »فلا تخشوهم« دیگر از کافران نترسید؛ زیرا رهبر و والی دارید و از دشمن ناامید هراسی نیست.

بنابراین، امامت و ولایت و رهبری مایه امید مسلمانان و موجب ناامیدی کافران است. در این جا سخن از مذهب و فرقه خاص نیست. بلکه سخن از اصل اسلام است، اگر امامت و ولایت حفظ شود دین زنده می ماند.

آداب و سنن غدیر

اشاره: روز عید سعید غدیر یکی از این ایام سرور آل محمد، علیهم السلام، است که به عنوان »عیدالاکبر« نامیده شده، چرا که روز اکمال دین و اتمام نعمتهای پروردگار، به خاطر واقعه غدیر و انتصاب شایسته و بحق حضرت علی، علیه السلام، به امر الهی به جانشینی رسول معظم، صلّی اللَّه علیه وآله، است.

پس شایسته است که به پاس قدردانی از این نعمت عظیم الهی و عرض ادب به ساحت مقدس امیرالمؤمنین علی، علیه السلام، عید سعید غدیر را در خانواده و اجتماع باشکوه فراوان برگزار نماییم و از برکات معنوی این روز عزیز بهره مند شویم.

آنچه در این مختصر تقدیم می گردد آدابی است که بزرگان دین به منظور گرامی داشت این روز عزیز تعلیم فرموده اند:

روزه عید غدیر از مستحباتی است که مکرر به آن سفارش شده است. امیرالمؤمنین، علیه السلام، در خطبه ای که در روز عید غدیر ایراد کردند فرمودند:

و صوم هذا الیوم ممّا ندب اللّه إلیه.

روزه عید غدیر از مستحباتی است که خداوند بدان فراخوانده است.

حضرت امام صادق، علیه السلام، فرمودند:

یجب علیکم صیامه شکراً للّه و حمداً للّه.

بر شما لازم است که که در روز عید غدیر برای سپاسگزاری از خداوند و ستودن او، روزه بگیرید.

شخصی از امام صادق، علیه السلام، پرسید: چه کاری شایسته روز غدیر است و چه عملی در آن، استحباب دارد؟

حضرت پاسخ دادند: روزه و...

امام صادق، علیه السلام، درباره پاداش روزه عید غدیر فرموده اند:

روزه داشتن در روز عید غدیر پاداشی معادل روزه گرفتن در همه عمر دنیا را دارد.

یا فرموده اند:

صوم یوم غدیر خم کفّارة ستّین سنة.

روزه داشتن روز عید غدیر خم، کفاره گناه شصت سال است.

از اعمالی که به انجام آن در روز عید غدیر سفارش شده است؛ افطاری دادن به روزه داران است. حضرت علی، علیه السلام، فرمودند:

کسی که در شامگاه عید غدیر، به یک مؤمن افطاری بدهد، گویا یک میلیون نفر از پیامبران ،شهیدان و صدیقان را افطاری داده است. حال چگونه است پاداش کسی که گروهی از مردان و زنان را افطاری دهد. و من ضامنم بر خدا که از کفر و فقر آسوده گردد و اگر در همان روز یا همان شب تا عید غدیر سال دیگر بمیرد، بر خداوند است پاداش او.

از سنت های مؤکد دیگر در روز عید غدیر پذیرایی از مؤمنان است.

امام صادق، علیه السلام، درباره یکی از وظایف عید غدیر فرمودند:

و أطعم إخوانک.

و برادرانت را طعام ده.

از دیرباز عیدها و جشنها با نظافت، غبارزدایی، پیراستن و آراستن همراه بوده است و شیعیان باید این روشها را برای عید غدیر نیز رعایت نمایند. چرا که حضرت امام رضا، علیه السلام، می فرمایند:

روز غدیر، روز آراستن و زینت است. پس هر کس برای روز غدیر، زینت کند، خداوند هر خطای کوچک و بزرگ او را می آمرزد و فرشتگانی را به سوی او می فرستد، آنان نیکی های او را می نگارند و مراتبش را تا عید غدیر سال آینده بالا می برند. اگر او جان دهد، شهید مرده است و اگر زیست کند، خوشبخت زیسته است.

پس چه زیبا خواهد بود که سردر منازل و اماکن عمومی تجارتی و اداری چراغانی شود تا شامل این پاداش بزرگ گردد.

ما ایرانیان در عید نوروز که عید تحویل سال است، نه تحول انسان، لباس نو می پوشیم؛ پس چرا در عید بزرگ ولایت، تن پوش نو نپوشیم؟ بجا خواهد بود که در این روز بزرگ لباس نو بپوشیم و بپوشانیم.

حضرت امام صادق، علیه السلام، می فرماید:

و أن یلبس المؤمن أنظف ثیابه و أفخرها.

یکی از وظایف روز غدیر این است که مؤمن تمیزترین و گرانقدرترین جامه های خویش را بپوشد.

اسلام درباره به کارگیری بوی خوش و زدن عطر، بسیار سفارش کرده است. بخصوص در ایام عید سعید غدیر سفارش ویژه ای نسبت به این سنت خوب شده است. امام صادق، علیه السلام، در پی وظایف مؤمن در روز غدیر فرمودند:

و یتطیّب إمکانه و إنبساط یده.

و مؤمن به اندازه توان و دست باز بودنش بوی خوش استعمال کند.

زیارت برادران مؤمن از سنتهای مهم اسلامی است، لیکن در روز عید غدیر، دید و بازدید به عنوان یکی از شعائر مذهبی و ولایی و بیشتر مورد سفارش قرار گرفته و پاداش افزونتری دارد.

حضرت امام رضا، علیه السلام، فرمودند:

من زارَ فیه مؤمناً أدخل اللّه قبره سبعین نوراً و وسع فی قبره و یزور قبره کلّ یوم سبعون الف ملک و یبشّرونه بالجنّة.

هر کس که در روز غدیر به دیدار مؤمنی رود خداوند هفتاد نور در قبرش داخل کند و قبرش را بگستراند، و هر روز هفتاد هزار فرشته به زیارت قبرش آید و به او مژده بهشت دهد.

دست دادن باعث افزایش محبت دو برادر دینی و سبب ریزش گناه و آمرزش می گردد؛ اما دست دادن در روز عید غدیر که عید ولایت است جلوه دیگری دارد، به همین جهت در این روز مصافحه (دست دادن) مورد تأکید و سفارش قرار گرفته است.

حضرت امیرالمؤمنین علی، علیه السلام، فرمود:

و إذا تلاقیتم فتصافحوا بالتّسلیم.

(در روز غدیر) هنگامی که با هم ملاقات می کنید همراه با سلام کردن با یکدیگر دست بدهید.

معمولاً، وقتی نعمتی به انسان می رسد یا پیروزی نصیبش می شود تبریک گفتن لازم است و تبریک گفتن در روز عید غدیر از شعائر شیعه است و می شود گفت گرمترین و سنت عقد اخوت و برادری در اسلام به زمان پیامبر اکرم، صلّی اللَّه علیه وآله، می رسد. در آن موقع پیامبر، صلّی اللَّه علیه وآله، بین مهاجرین و انصار پیمان برادری را منعقد نمودند. و بجا خواهد بود که این پیمان برادری در روز عید غدیر برگزار بشود. واقعی ترین تبریکها برای عید غدیر است.

حضرت رضا، علیه السلام، می فرماید:

و هو یوم التّهنیة یهنّی ء بعضکم بعضاً فإذا لقی المؤمن أخاه یقول: الحمدللّه الّذی جعلنا من المتمسّکین بولایة أمیرالمؤمنین و الائمة سلام الله علیهم.

روز عید غدیر خم روز تهنیت گویی است. بعضی از شما به بعض دیگر تهنیت بگوید و هرگاه مؤمنی با برادرش برخورد کرد بگوید: »ستایش مخصوص خداوندی است که ما را از پیوستگان به ولایت امیرالمؤمنین، علیه السلام، و امامان، علیهم السلام، قرار داد«. . دلجویی و مهرورزی متقابل

حضرت رضا، علیه السلام، روز غدیر را »یوم التودّد« خواندند؛ یعنی روز مهر ورزیدن.

در چنین روزی باید معتقدان به ولایت، غم را از دل دوستان حضرت به هر نحوی که مقدور باشد برطرف نمایند.

11.- ایجاد زمینه های شادمانی

عید غدیر یادآور بزرگترین و گرانقدرترین خاطره اسلام است خاطره استمرار رسالت پیامبر، صلّی اللَّه علیه وآله، با امامت علی، علیه السلام.

در چنین روزی نه تنها خود باید دلشاد باشیم بلکه باید زمینه شادمانی دیگر برادران ایمانی راهم فراهم سازیم.

حضرت رضا، علیه السلام، می فرماید:

سرّ فیه کلّ مؤمن و مؤمنة.

(در روز غدیر) هر مرد و زن مؤمنی را شادمان سازید.

در این روز زمینه صله رحم - که از سفارشات مؤکد اسلام است - کاملاً فراهم است.

حضرت صادق، علیه السلام، صله رحم را یکی از وظایف روز غدیر بر شمردند:

شایسته است در روز غدیر با نیکی کردن، روزه گرفتن نماز خواندن و صله رحم بسوی خداوند متعال تقرب جویید.

یکی از دستورات اسلام ایجاد زمینه های لازم در جهت راحتی و آسایش خانواده است و به مناسبت عید غدیر تاکید بیشتری شده است.

حضرت امام صادق، علیه السلام، می فرماید:

و یوسّع الرّجل فیه علی عیاله.

(در روز غدیر) مرد باید برای خانواده خود گشایش بیشتری فراهم کند.

برآورده ساختن نیازهای مردم و رفع گرفتاری آنان از سنتهای پسندیده در اسلام است و به انجام اینگونه کارها تاکید فراوان شده است.

علی، علیه السلام، می فرماید:

و البرّ فیه یثمر المال و یزید فی العمر.

نیکی کردن (در روز غدیر) مال را ثمربخش می سازد و بر عمر می افزاید.

هدیه دادن و گرفتن با توجه به ضوابط شرعی کار پسندیده ای است و اثرات روانی خاصی، مخصوصاً در کودکان و نوجوانان دارد و بهترین موقعیت هدیه دادن عید غدیر است.

و حضرت رضا، علیه السلام، عید غدیر را روز هدیه و بخشش می نامد:

یوم الحباء و العطیّة.

(عید غدیر) روز بخشش و هدیه دادن است.

اعلام بیزاری از دشمنان خداوند روزه داشتن در روز عید غدیر پاداشی معادل روزه گرفتن در همه عمر دنیا را دارد.

از پایه های اساسی اسلام است و روز غدیر روز بیزاری از کسانی است که با نپذیرفتن امامت حضرت علی، علیه السلام، آشکارا با خدا و با پیامبر خدا مخالفت نمودند و بزرگترین جنایت و خیانت را به تاریخ بشریت کردند و در حقیقت این عدم پذیرش سرآغاز تمام بدبختی ها و بیچارگی ها بود.

بنابراین روز غدیر، روز برائت از اینهمه ستمکاری و ستمکاران است.

در یکی از دعاهای روز غدیر آمده است:

و نبرأ ممّن یبرأ منه و نبغض من أبغضه.

ما بیزاری می جوییم از آن کس که از علی [علیه السلام] بیزاری جوید و دشمن داریم آن کس که علی [علیه السلام] را دشمن دارد. 17. ذکر صلوات

حضرت رضا، علیه السلام، در وصف عید غدیر فرمود:

یوم إکثار الصّلوة علی محمّد و ال محمّد.

روز غدیر روز صلوات فرستادن فراوان بر محمد و آل محمد است.

امام صادق، علیه السلام، فرمودند:

هنگامی که روز غدیر فرا برسد باید در فراز آن (هنگام ظهر) غسل کرد.

روز عید غدیر بهترین فرصت و موقعیت برای نیایش است؛ چرا که روز غدیر روز سپاس و ستایش به پیشگاه حضرت احدیت است.

حضرت رضا، علیه السلام، می فرماید:

هو الیوم الّذی یزید اللّه فی حال من عبد فیه.

روز غدیر روزی است که خداوند، بر توان کسی که او را نیایش کند، می افزاید.

و فرمود:

روز غدیر روزی است که دعا در آن مستجاب می گردد.

نماز عید غدیر دو رکعت است که باید در هر رکعت پس از حمد ده، مرتبه سوره توحید، ده بار آیةالکرسی و ده مرتبه سوره قدر را خواند. وقت نماز نیم ساعت پیش از ظهر است. پاداش این نماز برابر است با صدهزار حج و صدها هزار عمره. کسی که این نماز را بخواند، هر چه از خداوند بخواهد برآورده شود.

زیارت یکی از سنن سازنده اسلامی است چه از نزدیک چه از دور. زیارت یک پیوند معنوی بسیار قوی بین شیعه و مقدسات اوست. از جمله آنها زیارت حضرت علی، علیه السلام، از دور و نزدیک است.

امام رضا، علیه السلام، به پسر ابی نصر فرمودند:

هر جا که باشی در روز عید غدیر در بارگاه امیرالمؤمنین، علیه السلام، حاضر باش. بی تردید، خداوند، گناهان شصت ساله هر مرد و زن مؤمن را می آمرزد و چند برابر آنچه در ماه رمضان، شب قدر و شب عید فطر از آتش آزاد ساخته در آن روز آزاد می سازد.

در این مورد به کتب ادعیه مراجعه شود.

طبق مدارک معتبر خواندن دعای ندبه در چهار عید مستحب است؛ جمعه، فطر، قربان و غدیر.

توجه به فرازهای این دعا بخصوص آن قسمت که در رابطه با غدیر و خلافت حضرت، علیه السلام، می باشد ضروری است.

سنت عقد اخوت و برادری در اسلام به زمان پیامبر اکرم، صلّی اللَّه علیه وآله، می رسد. در آن موقع پیامبر، صلّی اللَّه علیه وآله، بین مهاجرین و انصار پیمان برادری را منعقد نمودند. و بجا خواهد بود که این پیمان برادری در روز عید غدیر برگزار بشود.

برای نحوه بستن عقد به »مفاتیح الجنان« مراجعه کنید.

×. ستاد بزرگداشت غدیر با همکاری مؤسسه تحقیقاتی احیای غدیر، مشهد مقدس.

درآمدی بر استراتژی انتظار

5- عهد معهود

اسماعیل شفیعی سروستانی آنچه در نمودار قبل - که به بیانی ضمن پرده برداری از فلسفه تاریخ ویژه شیعه، جایگاه هر یک از فرهنگها و تمدنها را در ادوار مختلف نشان می داد - پنهان بود؛ عهد و پیمان قلبی ابنای آدم است که در هر عصری موجب بروز و ظهور تحولاتی فرهنگی و مادی در عرصه زمین گشته است. »عهد« باطن همه اعمال و اقوال فردی و جمعی است؛ حتی اگر بر پهنه هیچ کاغذ و یا عهدنامه ای نیامده باشد. بی عهد هیچ حادثه ای اتفاق نمی افتد. هیچ حرکت بزرگی به وجود نمی آید. آدمی می تواند »عهد ببندد« به همان سان که می تواند »عهد بگسلد«؛ یعنی اختیار، این امکان را برای او فراهم آورده است. هر یک از فرهنگها و تمدنهای سترگ نیز صورت بیرونی »عهد«ی خاصند که با مطالعه جدی (و نه سرسری که موجب بروز غفلت و یا شیفتگی شود) در آن فرهنگ و یا تمدن کشف می شوند و ماهیت و باطن آن فرهنگ یا تمدن را نشان می دهند. »عهد« نقطه فصل یا فصل الخطاب حیات فردی و جمعی مردم در پهنه خاک است و از همین جاست که می توان به راز تعالی و اوج گرفتن یا زمینگیر شدن بسیاری از اقوام پی برد. اگر به آنچه در جهان پیرامون ما می گذرد و حتی آنچه درباره عوالم ناپیدا و پنهان گفته شده بنگریم، بحقیقت درخواهیم یافت که از روز ازل و اول همه چیز با »عهد« آغاز شده است. زندگی و حرکت آدمی بر پهنه خاک بی عهد فاقد معنی است. اما اینکه با چه چیز و یا چه کسی عهد منعقد شده سخنی است دیگر. رفت و آمد نسلها و سرزندگی دوباره طبیعت نیز خود انعکاس عهدی است که نو می شود. تجدید عهد با اسم »حیّ«، زندگی دوباره را در رگ طبیعت جاری می سازد. همان که فقدانش موجب پژمردگی و افسردگی و انجماد می شود.

طبیعت در بهار عهد تازه می گرداند و نشاط مثل خونی گرم و تازه در رگ زمین و گیاه و جانور می دود تا سرزندگی و شادابی موجب برخورداری همگان از خوان گسترده زمین شود؛ گویا جملگی ریزه خوار این تجدید عهدند.

در داستان آفرینش، مبتنی بر آنچه که با زبان شاعرانه و رمزگونه از میان متون دینی و روایی به ما رسیده، لزوم بستن عهد و میثاق بوضوح ذکر شده است. چنانکه در قرآن آمده است: پروردگار تو از پشت آدم فرزندانشان را بیرون آورد و آنان را بر خودشان گواه گرفت. و پرسید: آیا من پروردگارتان نیستم؟ گفتند: آری.⁽¹⁾همان، ص54.⁽²⁾این عهد و میثاق در نزد اهل معرفت به »میثاق فطرة« مشهور است و خداوند واسپس خلقت آدم، علیه السلام، از همه فرزندان او که تا روز قیامت متولد می شوند (در عالم ذر) عهدی گرفته تا معترف شوند که خالقشان یکتا خداوندگار هستی است. وقتی زراره از امام محمد باقر، علیه السلام، درباره این آیه سؤال می کند حضرت می فرمایند:

از پشت آدم نژادش را تا روز قیامت درآورد و مانند مورچگان خارج شدند. سپس [خداوند] خود را به آنها معرفی کرد و وانمود، و اگر چنین نمی کرد هیچ کس پروردگارش را نمی شناخت. در نمونه ازلی (قصه آدم و حوا) آشکار شده که نتیجه طبیعی ترک میثاق رانده شدن و مستعد شدن برای در افتادن در دام ابلیس است و روی کردن به خوی استکباری و خودکامگی و بحران. چنانکه با لطافتی تمام طریق رجعت نیز نمودار شده؛ یعنی کندن جامه های منیّت از تن، روی آوردن به حریم امن، اقرار به خطا و »تجدید عهد«. تجدید عهد و ترک عهد ناروا دو رویه یک سکه اند. بدون ترک عهد ناروا امکان تجدید عهد فراهم نمی آید؛ چنانکه بدون تجدید عهد، از عهد ناروا نمی توان گذشت. دو امری که به هیچ روی با هم جمع نمی شوند. دو امر مهمی که در همه ساحتهای حیات آدمی نمودار می شوند. (در ساحت معرفتی و اعتقادی، در ساحت فرهنگی و اخلاقی و بالاخره در ساحت علمی) چه سیر در پهنه خاک و زیست در عرصه زمین آدمی را مواجه با سه وجه مهم از حیات می سازد. آدم، علیه السلام، خود نمونه ازلی شد. اگر چه بعد از هبوط خود نیز »حجتی« آشکار بود تا همه ابنای خود را متذکر پاسداری از عهد نماید و راه فلاح را بدانها نشان دهد. چنانکه بصراحت در قرآن کریم آمده است:

ما اتیکم الرسول فخذوه و ما نهیکم عنه فانتهوا.⁽³⁾آنچه را رسول حق دستور داده بگیرید و هر چه نهی کرده واگذارید.

و در جای دیگر فرمود: من یطع الرّسول فقد اطاع الله و من تولّی فما أرسلناک علیهم حفیظاً.⁽⁴⁾سوره مائده ⁽⁵⁾، آیه 3.⁽⁶⁾

هر که اطاعت کند رسول خدا را اطاعت کرده و هر که مخالفت کند کیفرش با خداست.

»عهد« با حجت خداوند و انبیای عظام او و نگهداری آن متضمن نگهداری »عهد« و میثاق الهی شد. چنانکه به سبب تجدید عهد انبیا طریق هدایت را پس از آدم، علیه السلام، مستمر ساخت. هر یک از انبیا عهده دار امر تجدید عهد بندگان شدند تا امر هدایت از فرزندان آدمی دور نشود و ضلالت در میانشان جاری نگردد.

هیهات که جمع اندکی پاسدار عهد شدند و بقیه با غفلت از عهد باعث بروز و ظهور انواع و اقسام نحله ها و فرقه ها و فرهنگها گردیدند. جریانی که (مطابق آنچه پیش از این ذکر آن رفت) موجب بروز فرهنگها و تمدنها به موازات جریان الهی شد و باب تفرق و تشتت و بالاخره بحران و ظلم و ناامنی را بر فرزندان آدمی گشود.

داستان بعثت انبیای الهی، داستان تجدید عهد و استمرار آن در میان همه فرق و ملل است؛ چنانکه این تجدید عهد را در میان همه اعمال و مناسک آنها نیز می توان یافت. تا آنکه هدایت و نبوت به نبی اکرم، صلّی اللَّه علیه وآله، رسید و پس از ایشان اوصیا و اولیای معصوم متکفل امر ولایت مردم شدند. روایتی از امام باقر، علیه السلام، منقول است که می فرمایند:

واجبات خدا یکی پس از دیگری نازل می شد و امر ولایت آخرین آنها بود که خداوند عزّوجلّ این آیه را نازل فرمود: »امروز دین شما را کامل کردم و نعمتم را بر شما تمام نمودم(4)« خدا بعد از این واجبی را بر شما نازل نکرد. واجبات را برای شما کامل کرده است.(5) این امر (امر ولایت) در روز جمعه و در صحرای عرفه بر پیامبر نازل شد.

شاید این خود نکته لطیفی باشد که آدم، علیه السلام، در روز جمعه آفریده شد و پس از هبوط بر زمین و در عرفه او را متذکر »تجدید عهد« ساختند. چنانکه پیامبر، صلّی اللَّه علیه وآله، نیز در همین روز و در همین صحرا متذکر امر ولایت شد. ابی الجارود گوید: شنیدم امام باقر، علیه السلام، می فرمود:

خدای عزّوجلّ پنج چیز بر بندگان واجب ساخت و آنها چهار چیزش را گرفتند و یکی را رها کردند.⁽¹⁾

سپس حضرت این پنج امر را ذکر کرده اند: نماز، زکوة، روزه، حج و ولایت.

ولایت، نقطه اتکا و اتصال مردم با منبع فیض و پاسداری از عهد بود. عهد با »انسان کامل«؛ ابوحمزه ثمالی گوید: شنیدم امام باقر، علیه السلام، می فرمود: چون محمد وظیفه نبوت خود را انجام داد و عمرش به پایان رسید، خدای بدو وحی کرد: ای محمد نبوت را گذرانیدی و عمرت به آخر رسید. اکنون آن دانشی که نزد تو است و ایمان و اسم اکبر و میراث علم و آثار علم نبوت خاندان را به علی بن ابی طالب بسپار؛ زیرا من هرگز علم و ایمان و اسم اکبر و میراث علم و آثار علم نبوت را از نسل و ذریه تو قطع نکنم، چنانکه از ذریه های پیغمبران قطع نکردم.(7) »بعثت« نبی اکرم خود زمان تجدید عهد بود، چنانکه همه داستان بلند غدیر با عهدبستن آغاز شد.

همه آنچه که واسپس غدیر گریبان مسلمین را گرفت؛ بدبختیها و تفرق و جداییها، صحنه های پرشوری چون عاشورای حسین بن علی و... نیز انعکاس عهد بود. جماعتی پاسدار عهد شدند و در میانه میدان رقص کنان تن به زیر شمشیر انداختند و رستند و جماعتی دیگر با رویگردانی از عهد سر بر آستانی سودند که در آنجا اذنی برای عهدبستن وجود نداشت. آنان خود سبب دوری و باعث فرود بلا و ابتلا شدند همان ابتلایی که آدم و حوا دچارش گشتند و این جماعت حج کردند، اما درنیافتند که حج تذکری است برای تجدید عهد بر گرد خانه کعبه تا خود را از بلای دوری برهانند. صورت حج در میان ما ماند. اما حقیقت حج که جز تجدید عهد نبود رخت بربست. چه، وقتی که آدمی بی اذن حجت خدا و در غفلتی تمام با نفس خود و یا مردی چونان خود عهد وفاداری و بندگی می بندد؛ خود ضامن همه ابتلا و بلا می شود.

»عهد« همه زندگی و سرزندگی مردان و زنانی است که رمز بودن و ماندن را دریافته اند. »تجدید عهد« استعداد ماندن را موجب می شود چنانکه گسست آن استحقاق فلاکت و هلاکت را سبب می شود. غدیر در خود زیبایی »عهد با ولیّ« را متجلی ساخت؛ همچنانکه تفرق و تشتت جامعه مسلمین واسپس رحلت نبی »زشتی گسست عهد« را نمایاند. چنانکه نام و یاد همه مردان و زنانی که خالصانه بر عهد خویش پایدار ماندند، باقی ماند حتی وقتی که در زیر تازیانه ها و شمشیرها جان خود را از دست دادند. بحقیقت پیامبر اکرم، صلّی اللَّه علیه وآله، در غدیر امکان ماندن مسلمین در طریق هدایت را واسپس خود فراهم ساخت تا با حراست از »عهد خاندان ولایت« دیوار حصینی در برابر ابتلائات زمان و مکر شیطان به گرد خویش آورند. در روایت ماندگار و معروف »سلسلةالذهب« که از حضرت امام رضا، علیه السلام، در وقت ورود به نیشابور آمده بخوبی ارتباط میان دو عهد بزرگ »فطرة« و »ولایت« را می توان دید. کلمة لا إله إلّا اللّه حصنی، فمن دخل حصنی أمن من عذابی، بشرطها و شروطها و أنا من شروطها.

عهد و میثاق امامت با کلمه »لاإله إلّاالله« راست می شود اما به شرط حراست از میثاق ولایت. در تفسیر آیات 34 و 35 سوره اسراء: »و أفوا بالعهد إنّ العهد کان مسؤولاً...« از قول امام هفتم، علیه السلام، آمده است که: العهد ما أخذ النّبی، صلّی اللَّه علیه وآله، علی النّاس فی مودّتنا و طاعة أمیرالمؤمنین أن لا یخالفوه و لا یتقّدموه و لا یقطعوا رحمة و أعلمهم أنهم مسؤولون عنه.⁽¹⁾»عهد« پیمانی است که پیامبر از مردم اخذ کرد در مودت ما اهل بیت و اطاعت از امیرالمؤمنین و اینکه با او مخالفت نکنند و هم از او سبقت نگیرند. و پیوند خویشی او را قطع نکنند و به آنها اعلام کرد که آنها از این عهد پرسیده می شوند. چنانکه در تفسیر آیه 87 سوره مریم (لا یملکون الشّفاعة إلّا من اتّخذ عند الرّحمن عهداً...) از قول امام صادق، علیه السلام، آمده است: إلّا من دان اللّه بولایة امیرالمؤمنین و الأئمة من بعده، علیهم السلام، فهو العهد عند اللّه.⁽²⁾

در اینجا »عهد نزد خداوند« همانا پذیرش ولایت امیرالمؤمنین و ائمه معصومین بعد از ایشان اعلام شده است. به همین مناسبت امام علی، علیه السلام، درباره روز غدیر می فرمود:

إنّ هذا یوم عظیم الشأن... یوم کمال الدین، یوم العهد المعهود⁽³⁾. آن عهد معهودی که بر آدم نهاده شده و بر آن مسؤول بود در روز غدیر که روز کمال دین بود »عهد ولایت« بود.

در سرتاسر ماجرای خلقت آدم تا بعثت نبی اکرم، صلّی اللَّه علیه وآله، و موضوع غدیر و حتی پس از آن، دریافته می شود که »عهد فطرة« و ادامه آن عهد ولایت چونان دژی است که آدمی را از در غلتیدن در دام مکر ابلیس که به قول قرآن همان دشمن بزرگ آدمی است در امان می دارد و عدول از آن شیطان را بر آدمی مسلط می کند.

امام باقر، علیه السلام، سه تکلیف بزرگ را متذکر می شوند: إنّما کفلّف النّاس ثلاثة معرفة الائمة و التسلیم لهم فیما و رد علیهم و الردّ علیهم فیما اختلفوا فیه.⁽⁴⁾

معرفت امام، تسلیم در برابر او (آنچه که می خواهد) و واگذاری امور بدو (در اموری که اختلاف پیش می آید) سه امر مهمی است که مردم بر حفظ آن مکلفند و ما در همه متون و منابع، همه مبانی نظری دینی و همه شواهد تاریخی تا به امروز مواجه با این مثلث ولایت هستیم. »مثلث هدایت« و »مثلث ولایت« انعکاس طریقی است که بندگان اهل ایمان به مدد آن از درماندگی، حیرت و مهلکه تردید خلاص می شوند و اگر جز این بود که خداوند واسپس خلقت از روی لطف ابنای آدم را متذکر این دو مثلث نمی ساخت؛ موضوع معاد و ثواب و عقاب مردود بود. چنانکه با این مثلث موضوع ارسال انبیا و انزال کتب معنی پیدا می کند، بطوری که در روایات قبلی ذکر آن رفت جمله طالبان هدایت و رهیابی به حقیقت هستی و دوستداران ورود به ساحت قرب حق و در امان ماندن از بلای تسلط شیطان ناگزیر به حفظ این عهد و در برابر آن مسؤول اند. در هیچ جا ذکر نشده که »تعهد در برابر این عهد« به معنی دوستی زبانی و عرض ادب و زیارت است. چه دوستی و عرض ادب مقدمه این امر و نه تمامیت آن است. همانکه طی قرون متمادی و هم امروز مسلمین و شیعیان بدان گرفتار آمده اند. آنان، حقیقت پاسداری این عهد را در عرض ادب صوری و انجام پاره ای مناسک مستحب فرض کرده و از آن غافل مانده اند. شاید بتوان مهمترین و در عین حال اولین مشکل اینان را در فقدان معرفت درباره ائمه هدی، علیهم السلام، دانست. از اولین روز خلقت که در واقع اولین کلاس معرفت امام و حجج الهی نیز هست، خداوند از ایشان با عنوان »خزانه علم خداوند«، »امناء اسرار الهی«، »حجج خداوند در عرصه زمین«، »صاحب الامر«، »صراط مستقیم«، »میراث دار علم انبیا« و... یاد کرده است و اینهمه بجز صفات، القاب و مشخصاتی است که از طریق پیامبر، صلّی اللَّه علیه وآله، و سایر ائمه معصومین، علیهم السلام، درباره اولیا و حجج الهی بعد از پیامبر به ما رسیده. چنانکه در بسیاری از ادعیه ماثوره، از اینان با عنوان: »محل نزول ملائک«، »معدن رحمت«، »پیشوای امم«، »درهای ایمان«، »صاحبان عقل کامل«، »پناه خلق عالم«، »حجج بالغه الهی برای اهل دنیا و آخرت«، »معدن حکمت الهی«، »دعوت کنندگان بسوی خداوند«، »آشکار کنندگان امر و نهی الهی«، »بقیةالله«، »راهنمایان صراط مستقیم« و... یاد شده است. درک اینهمه برای همگان ساده نیست اما، وقوف به شأن و منزلتی که خداوند برای حجج بالغه قائل شده، همگان را متذکر آن می سازد که معرفت در اینباره رهنمونف آدمی به سرمنزل »ولایت« است تا از طریق و به مدد آن امکان ورود به آستان قرب الهی و دخول به بهشت رضوان وی فراهم آید. مشکل دوم فقدان درک درست از عهد و میثاقی است که تعهد بدان تکلیف ماست. بی گمان هر یک از بندگان در هیأت مناسبات فردی و جمعی متعهد به پیمانی هستند که نانوشته آن را پاس می دارند و حتی پاسداری از آن را جزء بدیهیات به حساب می آورند. اگر درک می شد که عدم پای بندی به عهد ولایت و پاسداری از آن به منزله »خروج از جوار حق« و ورود به خیل عاصیان دورمانده از رحمت است و موجب نگونساری در دوزخ، همه نگاه و همه دریافت و عمل ما تغییر می کرد.

متأسفانه چنانکه قبلاً متذکر شدم همواره ما در سه ساحت از حیات به سر می بریم. ساحت اعتقادی، ساحت اخلاقی و ساحت عمل و مناسبات عادی حیات. این سه ساحت به هم متصل و مرتبطاند و هیچکدام منفک و بریده از دیگری نیست؛ نمی توان در ساحت اعتقاد و تفکر به دریافتهای شرک آلود و کفرآمیز معتقد بود و گمان برد که در ساحت اخلاق و فرهنگ در ساحت مؤمنان به ادیان الهی به سر می بریم. وقتی در مبانی اعتقادی خدشه وارد شد به صورت طبیعی در همه جهات دچار لغزش و خطا خواهیم شد به همان سان که نمی توان انتظار داشت ابنای آدم همه مناسبات فردی و مادی خود را مطابق اوامر و نواهی حجج غیر الهی و دستاوردهای شرک آلود سامان دهند و در عین حال مؤمنی راستین و پیرو مکتب اولیا و انبیا نیز بمانند. از همین روست که مشکل سوم را در عدم درک کامل از ساحتهای مختلف حیات و پیوستگی آنها و تأثیرشان در حیات و ممات فردی و جمعی می دانم. ما حیات را منحصر به ساز و کار این جهانی کرده ایم و بر طبل عمله ظلم می کوبیم و در عین حال بر درگاه حجج الهی طلب مغفرت و غفران الهی می آوریم. ما عهد ولایت را در ذکر مصیبتی و برگزاری جشن ولادتی خلاصه می کنیم و سایر مناسبات فرهنگی و عملی را در پی عهد ظالمین سامان می دهیم. در واقع به منافقینی می مانیم که به برخی از آیات ایمان آورده و برخی را انکار می کنند: إنّ الّذین یکفرون باللّه و رسله و یریدون أن یفرّقوا بین اللّه و رسله و یقولون نؤمن ببعض و نکفر ببعض و یریدون أن یتّخذ بین ذلک سبیلاً اولئک هم الکافرون حقّاً و اعتدنا للکافرین عذاباً مهیناً.⁽¹⁾

همانا آنان که کفر ورزیدند به خدا و پیغمبرانش می خواهند جدایی افکنند میان خدا و پیامبرانش و گویند ایمان آورده ایم به بعضی و کفر ورزیدیم به بعضی و خواهند که برگیرند میان این راهی، آنانند براستی کافران و برای آنان آماده کرده ایم عذابی خوار کننده. متأسفانه ما همواره سر در پی راهی میانه نهاده ایم، تا خود را قانع و راضی سازیم. به طمّاعی حریص می مانیم که دنیا و آخرت را با هم می خواهد بهشت زمین و آخرت را یکجا می طلبیم بی آنکه عهد راست کرده باشیم.

در عمل دنیایی بر طبل عهد خود و یا جماعتی چونان خود می کوبیم و در تمنای آخرتی به عبث به برخی احکام فردی تأسی می جوییم شاید که متضمن حور و قصر و بهشت باشد. در گذشته، رسم و ادب ستوده ای در میان پیشینیان ما از میان پدران و مادران اهل ایمان وجود داشت که دین خود را به ائمه معصومین، علیهم السلام، عرضه می داشتند تا مورد گواهی و تأیید واقع شود. حال باید پرسید دین خود را به محضر کدامیک از ائمه معصومین، علیهم السلام، عرضه داشته ایم؟ آن بزرگواران کدامیک از باورهای ما را درباره مبدأ هستی، جایگاه آدمی در پهنه خاک، نسبت با کفار دول مختلف و بسیاری از امور ریز و درشتی که بدان مبتلاییم تأیید کرده اند؟ مگر جز این است که هنوز در اولین خم کوچه انقلاب فرهنگی که اساس تربیت و رشد نسل جوان این سرزمین است درمانده ایم و هیچ غمی هم در دل راه نمی دهیم؟! آیا هیچ پرسیده ایم »فرهنگ و تمدن جاری و ساری« که همه بود و نبود مسلمین را هم با آن دمساز و همسان می سازیم برخاسته از کدام عهد است؟ مگر نه اینست که همه اعمال و همه آنچه که از سوی آدمی صادر می شود محصول عهد قلبی اوست؟ چگونه است که این »عهد« را در هیأت عمل و نظر فردی می پذیریم ولی در هیأت عمل و نظر جمعی که در قالب فرهنگ و تمدن ظهور می کند نمی پذیریم؟! آیا هیچ اندیشیده ایم چه امری موجب بروز انحراف در حیات اجتماعی و سیاسی مسلمین شد و زمینه های بروز تباهی های اخلاقی و اعتقادی را در میانشان فراهم ساخت؟! مگر جز این بود که به عهدی که در غدیر بستند پایبند نماندند؟ و پس از غدیر عهد ظالمین را گردن نهادند؟!

حسین و اولادش، علیهم السلام، در کربلا به شهادت نمی رسیدند، اگر عهد غدیر پاس داشته می شد.

امام موسی کاظم، علیه السلام، در زندان و امام رضا، علیه السلام، در مرو به شهادت نمی رسید اگر عهد غدیر پاس داشته می شد. امام عصر، علیه السلام، ناگزیر به قبول رنج غیبت کبری نمی شد و مسلمین در گیرودار حیات وحشتناک پس از غیبت نمی ماندند؛ اگر عهد غدیر یا همان عهد ولایت پاس داشته می شد. چنانکه استمرار غیبت و محروم ماندن از حضور آن امام همام نیز که نتیجه ای جز دور ماندن از بهشت وصل و قرب نیست نتیجه طبیعی عهدی است که رها شده است. با ساده اندیشی تمام که محصول علم و آموزش بی بنیاد غربی است میان ساحتهای حیات فردی و جمعی بندگان خدا و ارتباط آن حیات با مناسبات فرهنگی و اعتقادی انسلاخ ایجاد می کنیم و با همان ساده لوحی همّ خود را مصروف مسلمان کردن محصول عمل دیو و شیطانی می کنیم که سوگند یاد کرده همه بندگان خداوند را اغوا می کند. در پایان این بخش به مطلبی مهم اشاره می کنم. مطلبی که به اجمال از کنار آن می گذرم اما امید دارم که حدیثی مفصل از آن خوانده شود. اساس اعتقادی تمدن و فرهنگ غربی را جمله ای دگرگون ساخت:

من می اندیشم پس هستم! این جمله ماندگارترین جمله تاریخ جدید است. آنگاه که این کلام بر زبان رانده شد؛ بشر عصر جدید با نفس اماره خویش پیمان بست که فرمان هیچ خدایی را گردن ننهد. میثاقی و عهدی بزرگ با خود. انسانی که خود خدا شده بود. مهم این است که رجوع حیث تفکر آدمی از این زمان نه به حق بلکه به خود شد. این مراجعت آشکار و این عهد بسته شده سرآغاز تاریخی نو شد مبدأ تفکری نوین. فرهنگی تجدید نظر طلب و تمدنی نو که به آن مبتلاییم. آدمی تعریفی نو یافت و جهان نیز. مقصد آدمی نیز دگرگون شد. آدمی سر در پی این عهد نهاد تا خود سازنده خود، رقم زننده سرنوشت خود و سازنده بهشت خود شود. در واقع بر آن شد تا بهشت را در عرصه خاک بسازد و با استغنا جستن از آسمان و احکام آسمانی مبدأ احکام حیات فردی و اجتماعی خود شود. دیگر مقصد عبودیت و حضور در بهشت رضوان آستان قرب خداوندگار نبود؛ بلکه مقصد قدرت و اقتدار در عرصه زمین بود. چه بشر غربی خوب دانسته بود که واسپس این عهدشکنی بزرگ از رستگاری و فلاح دور مانده است و همراه با شیطان در انتظار سرنوشت سیاه و اسفبار باید بماند. از همینجا با دم غنیمت دانی دنیا را منظور نظر و مقصد مطلوب فرض کرد و بر طبل دنیامداری کوبید. خیلی پیش از این اندیشمندانی چون »کریستوفر مارلو« نویسنده نمایشنامه »دکتر فاستوس« و »گوته« شاعر آلمانی در درام »دکتر فاوست« بخوبی متذکر این عهدشکنی گستاخانه و عهد جدیدی که بشر با شیطان و نفس اماره می بست؛ شده بودند. چنانکه هر دو در این آثار متذکر »پیمان خونین« فاوست با شیطان شدند نگون بختی و تیرگی درونی او را نیز در آخرین دقایق حیات نشان دادند. آخرین دقایقی که فاوست روح خویش را ما به ازاء قدرت تقدیم شیطان می کرد و در حرمان و سیاه بختی جان می داد و تنها پس از این عهد نوین بود که »تاریخ جدید غربی« آغاز شد؛ چنانکه واسپس آن اندیشمندان غربی برای برکشیدن بنای فرهنگ غربی، تدوین نظامنامه ای برای زیستن در پناه این عهد را ضروری دانستند. آنان نیک دریافته بودند که همه بودن و همه مناسبات اجتماعی و فردی ناگزیر می بایست بر اساس عهد جدید بنا شود ورنه دوگانگی در عهد قلبی و عمل موجب بروز بحران و آشفتگی می شود. چنانکه »هابس« تشکیل جامعه مدنی را تنها راه درمان پریشانیهای اجتماعی دانست.⁽¹⁾و میثاق اجتماعی را داروی آن درد دانست و در پی او »روسو« به تدوین »میثاق اجتماعی« خود، سعی در نظام بخشیدن به حیات اجتماعی مردم در پناه میثاق و عهد جد

علی و زمان

جرج جرداق

ترجمه: مهرداد آزاد اشاره: آنچه در پی می آید، نوشتاری از دانشمند متعهد و آزاداندیش لبنانی، جرج جرداق است. او علی رغم اینکه نویسنده و شاعری مسیحی است اما از کودکی با نهج البلاغه مأنوس و همدم بود و مانند شیعه ای راستین، به امام علی، علیه السلام، عشق می ورزید.

حاصل این علاقه و انس زایدالوصف، نگارش کتابهایی درباره عظمت و علو مقام امام علی، علیه السلام، است. شاید کتاب »الامام علی صوت العدالة الانسانیة« او شاهکاری باشد که از سوی یک عرب مسیحی به جهان عرب اهدا شده است.

این مقاله، بیانگر نگرش نویسنده به شخصیت وجودی امام و بررسی یکی از اصول مورد نظر ایشان در زمینه اجرای عدالت اجتماعی است، که به مناسبت عید سعید غدیر خم تقدیم خوانندگان عزیز می شود. خفقان، پریشانی، بدبختی، ووحشت و هراسی سهمناک، بر بخش اعظمی از تاریخ سایه افکنده است. در چنین شرایطی:

چنین وضعی، وصف حال قسمت اعظمی از تاریخ بشریت در طول هزاران سال است. اما همواره در فضاهای تاریک تاریخ، مشعلهایی با پیدایش علی و راه او، انسانیت وارد مرحله، برتر و درخشانی شد. تاریخ، بوسیله علی، چارچوب ایده آل عقل خلاق عربی، اخلاقیات والا و وجدان پاک را شناخت و با روش عدالت اجتماعی او آشنا شد. برافروخته و برافراخته وجود داشته است و فریادهایی از اعماق زمان شنیده شده که، رعشه بر اندام طاغوتهای جاهل، انداخته و دنیا را به کامشان تلخ کرده است و به آنان تفهیم نموده که »انسان، از ارزشی والاتر برخوردار است و مردم، غیر از آن چیزی هستند که آنان می پندارند.«

در پیشاپیش این مشعلهای افراشته در گذرگاههای گوناگون زمان، که بدون آنها، زندگی ارزش زنده بودن نداشت، علی بن ابی طالب قرار دارد، با انقلابی همیشگی و همراه با زمان علیه نظامهای ستمگر و متجاوز، انقلابی که در گذشته و حال، برای مستضعفان و محرومان، آسایش و سلامتی و رفاه فراوان به ارمغان آورده است.

با پیدایش علی و راه او، انسانیت وارد مرحله، برتر و درخشانی شد. تاریخ، بوسیله علی، چارچوب ایده آل عقل خلاق عربی، اخلاقیات والا و وجدان پاک را شناخت و با روش عدالت اجتماعی او آشنا شد. عدالتی که مفاهیم آن مبتنی بر احترام به زندگی، رأفت و مهربانی با زندگان و استعانت از قدرت مطلق هستی، یعنی خداوند است. وقتی مفاهیم عدالت اجتماعی از این سرچشمه های زلال جاری شود، تصویر عدالت انسانی در عرصه های پنهان و آشکار آن، هویدا و متجلی خواهد شد.

در این راستا تنها، کسی می تواند مفاهیم عدالت را از منابع و سرچشمه های آن استخراج کند که دارای نبوغ عقلی، احساسی و روحی باشد. چنین شخصی، نگرشش به فرد، همانند نگرش او به همه مردم است و نگاهش به جامعه خود، نگاهی فراگیر و همه جانبه نسبت به تمام جامعه ها خواهد بود و وقتی به زمان خود بنگرد، تمام زمانها را خواهد دید.

بنابراین، انسان در هر زمان و مکانی باشد، در ذات خود، همان انسان است و نیازها و علایق واحساساتش در اصل، یکسان است. در این میان موقعیتهای مکانی و زمانی برای انسان نابغه در عقل و احساس در واقع اعتباری است. او همه آنها را با نیروی خرد و اندیشه ای خلاق و شیوه های واحد به کناری می نهد و هیچگاه دیدگاه او نسبت به جوهره کارها و مسایل تغییر نمی یابد.

بر این اساس امام علی بن ابی طالب، با رسیدگی به مسایل و مشکلات مبتلابه جامعه زمان خود در واقع به رفع مسایل تمام ملتها در همه زمانها و مکانها پرداخته است.

در این زمینه مفتخرم که کوشیده ام شیوه امام در برخورد با مسایل فردی و گروهی را در شش جلد کتاب بررسی و تبیین کنم اما اذعان دارم که این مقدار کافی نبوده و تنها بخش ناچیزی از خلاء بزرگ و عمیق ناشی از فقدان خط مشی کامل و فراگیر علوی را پر کرده است. با توجه به این امر چگونه ممکن است در چند صفحه بتوان، درباره راه و روش امام سخن گفت. در اینجا به مناسبت، قصد دارم تنها به بررسی نظر امام درباره یکی از عوامل ایجاد جامعه صالح بپردازم.

علی - و نه دیگران - درک کرده بود که بنیان اساسی یک جامعه سالم، تأمین و تقسیم عادلانه و بی غل و غش نیازهای معیشتی مردم است. تا در جامعه، استثمارگر و استثمار شده، ستمگر و ستمدیده و سیر و گرسنه وجود نداشته باشد. این مسأله از جمله اصولی است که امام به آن پایبند بود و بیانگر بخش مهمی از مفهوم عدالت اجتماعی است و در صورت فهم و اجرای آن، از شیوع فتنه، ظلم، خشونت و فساد و گروه بندیهای خصمانه جلوگیری خواهد شد. این همان اصلی است که صاحب انقلاب بزرگ فرانسه، شاعر و فیلسوف فرانسوی »ژان ژاک روسو« در قرن 18، آن را به عنوان عامل اساسی ایجاد یک جامعه عدالت پیشه می داند.

در پرتو همین اصل، دانشمندان علم اجتماع و جامعه شناسان اروپایی علی - و نه دیگران - درک کرده بود که بنیان اساسی یک جامعه سالم، تأمین و تقسیم عادلانه و بی غل و غش نیازهای معیشتی مردم است.

و در رأس آنها کارل مارکس، در اواسط قرن نوزدهم با تکیه بر علم - و نه از روی تفنن - اعلام کردند که:

هر کس به نعمتی افزون بر نیاز خود دست یابد، جز این نیست که آن را از نیازمندان غصب کرده است.

در همین راستا قوانینی که توسط ثروتمندان، زورمندان و گروه اقلیت برای سرکوب فقرا و سلطه بر ضعفا و چپاول اکثریت عامه مردم وضع شده، توجیه گر این غصب و تجاوز است.

اما نکته مهم اینجاست که امام علی، علیه السلام، هزار سال قبل از این فلاسفه و دانشمندان، به این حقیقت دست یافت و اعلام کرد که:

بهره مندی ثروتمندان، به قیمت گرسنگی فقراست.

نیز هیچ ثروت انبوهی را ندیدم مگر آنکه در کنار آن حقی پایمال شده بود.

این عبارت ارزشمند تنها یک سخن عادی نیست بلکه حقیقت ثابتی است که فقط در دو قرن اخیر که عصر طغیان صنعتی و سلطه گروه اقلیت بر عامه مردم و بهره کشی زشت وگستاخانه از آنان است، برای دانشمندان عیان شده است. از دیدگاه امام، جامعه عدالت پیشه، بایستی بر طبق این اصل منطقی پی ریزی شود.

باید توجه داشت که در صورت اجرای صادقانه و بی طرفانه عدالت اجتماعی و رسیدگی به وضع مردم، شیوه حکومت و زمامداری با خط مشی امام منطبق خواهد شد؛ همان قدرت و حکومتی که از گذشته تا به امروز، در بسیاری از نقاط جهان وسیله ای برای ثروت اندوزی و عیاشی و گردنکشی بوده است، هر چند مدعیان حکومت و قدرت، خلاف این موضوع را اعلام کنند.

الگوی واقعی زمامداران، همان چهره ای است که امام از شخصیت خود ارایه داده است. آنجا که می گوید:

اگر گوسفندی در حجاز یا یمامه مفقود شود، احساس می کنم تا روز قیامت مسؤول آن خواهم بود.

احساس علی، نسبت به مسؤولیت و مفهوم زمامداری، همان احساس انبیا، فلاسفه و شعرای بزرگی است که از ایده های والا و آرزوها و علایق منحصر به فرد برخوردارند. در پرتو این احساس ژرف، تلاشهای یک زمامدار عینیت می یابد و اوست که باید تمام سعی خود را در جهت خیر و صلاح جامعه بکار بندد و تازه پس از آنکه چنین کرد با این سخن امام مواجه می شود که:

اگر همه چیز انجام دادی مانند کسی باش که هیچ انجام نداده است.

او علی است همان که پیامبر اکرم یک بار به او نگریست و با تجسم امتیازات و منزلت رفیعش به آرامی به او فرمود:

ای علی! در تو شباهتی از عیسی بن مریم وجود دارد.

درباره علی، که با اندیشه خلاقش، مرزهای زمان و مکان را درنوردید، فیلسوف مسیحی شبلی الشمیل می گوید:

امام علی، بزرگ بزرگان، یگانه شخصیتی است که شرق و غرب در گذشته و حال، نسخه مطابق اصل آن را نیافته است.

چنین انسانی باید افتخار ما در آینده باشد همانگونه که در گذشته بوده است. چرا که گذشته چراغ راه آینده است. باید از او راهنمایی بجوییم و از اندیشه ها و سخنان سیره اش، قانون و سرمشق بگیریم.

زیرا در این برهه از زمان که مال پرستان و زراندوزان، تمامی ارزشهای دنیا و معنویتهای انسانی را زیر پا می نهند و حکومتها، دولتها، قوانین، قلمها و وجدانها را به خدمت خود می گیرند و عقلها، دلها، اخلاق و آرزوها را نابود کرده و زندگی را مسخ و دگرگون می سازند ما به او و امثال او نیاز شدید داریم.

او که عقل و احساسش به گوهر وجود انسان مرتبط است، نه برای زمان و مکان خاص بلکه برای تمام زمانها و مکانهاست. او متعلق به ملت و گروه و کیش خاصی نیست بلکه از آن همه انسانها می باشد. او مشعل فروزان در گذرگاههای مختلف زمان است.

راز بقای ایران ؛ عنایات اهل بیت علیهم السلام

علی ابوالحسنی (مفنْذفر)

اشاره: شاید بارها در ذهن ما این پرسش مطرح شده باشد که راستی چگونه کشور ایران، در طول تاریخ پرفراز و نشیب خود، با وجود جنگها، فتنه ها و آشوبهایی که هر یک از آنها به تنهایی برای از پا در آوردن ملتی کافی بود، پایدار مانده و اگر چه بارها تا مرز سقوط کامل پیش رفته، اما باز قامت راست کرده و به حیات خود ادامه داده است؟

در سلسله مقالاتی که از این شماره تقدیم شما عزیزان خواهد شد، نویسنده، تلاش کرده است که پاسخی متقن و مستند به این پرسش بدهد. ایران - یا مشخص تر بگوییم: ایران اسلامی شیعه - طبق مشیّت الهی، در »طرحف کلانف خلقت« نقشی مهم و تاریخساز بر عهده دارد، که عقل و نقل و تجربه و حسّ، گواه و شاهد آن است.

چنانچه با دید »کفلّی« و »کَلان« به دستگاه خلقت بنگریم و بویژه با چراغ »وحیْ« بفطونف تو در تو و پیچاپیچ آن را بکاویم و درنوردیم، جهان را »مجموعه ای همسو و هدفمند« می یابیم که به سوی استقرار »عدل مطلق« رهسپار است و از »این منظر بلند، همه چیزف آن حتی تلخیها و ناگواریهایش، در جای خود، بجا و بهنجار است. چه بگویم: حتی ابلیس با وسوسه های عقل سوزش، و نفس امّاره با تمنیّاتف بدآموزش نیز، از اسبابف سعادت »اختیاری« انسان، و ملزومات راهف استکمالف وی، خواهد بود. و شاید »حافظف« قرآن، نظر به مردم ایران، بیش از هر ملت دیگر به روح اسلام توجه داشتند و به همین دلیل، توجه ایرانیان به »خاندان رسالت« از هر ملت دیگر بیشتر بود و تشیّع در میان ایرانیان ، نفوذ بیشتری یافت. همین معنا داشته، آنجا که گفته است:

پیر ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت

آفرین بر نظر پاک خطا پوشش باد!

در طرح کلان خلقت - که همان تقدیر کلّی الهی است - جهان با آفرینش نور معصومین، علیهم السلام، آغاز می شود و سپس همایش عامّ » روز اَلَسْت« بر پا می گردد... و آنگاه پس از گذشت روزگاران دراز، عرصه زمین به عنوان »محل آزمون نهایی« انسان در عمل به عهدنامه روز اَلَست، آماده می شود و آدم ابوالبشر، با هبوط خویش بدین خاکدان، فصلی نو در کهنه کتابف »تاریخ جهان« می گشاید که واژه ها و جملات آن، انبوه انسانها و جماعات بشریند و فرزندان وی، چونان کاروانی عظیم و پیوسته، در مسیری پرفراز و فرود گام می نهند و راهیف منزلگاهی می شوند که از طوفان نوح و حجّ ابراهیم و خروج موسی و عروج عیسی و بعثت محمّد، صلّی اللَّه علیه وآله، و همایش غدیر و قیام عاشورا... می گذرد و در پایان، به فرج کلّی بشریت (تحت رهبری آخرین پیشوای معصوم از تبار پیامبر، صلّی اللَّه علیه وآله) می رسد، که آن خود، در حکم طلایه »قیام کفبری« و گشایش محکمه عدل الهی در رستاخیز اعظم است....

خدای جهان - جلّت عظمته - اراده قاطع خویش را نوعاً از طریق »علل و اسباب« پیش می برد

⁽¹⁾و در فراهم ساختن زمینه های تحقق آن »فرج کلّی« نیز، بی شک ایران اسلامی شیعه یکی از علل و اسباب است. زمانی که اسلام از مرزهای عربستان گام بیرون زد، دو سدّ بزرگ را فراروی خویش یافت؛ امپراتوری روم شرقی، و امپراتوری ایران ساسانی. اوّلی ، به رغم از دست دادن مهمترین مستعمراتش مصر و شامات، بیش از 8 قرن مقاومت ورزید تا دژ مرکزیش (بیزانس) زیر ضربات ارتش اسلام فرو ریخت ؛ ولی دومی - امپراتوری ساسانی - در همان دهه های نخست قرن اول هجری به سرعت فرو پاشید و اسلام، برای همیشه، آیینف مردم ایران شد.

این دوگانگی را چگونه می توان توجیه کرد؟ اگر ارتش اسلام، توانف کوبیدنف سریعف یک امپراتوری عظیم را دارا بود، پس چگونه تسخیر و فروپاشی بیزانس، 800 سال به تأخیر افتاد؟!

پاسخ این است که نابودی سریع امپراتوری ساسانی، گذشته از فساد عمیقی که خرچنگ وار بر جان آن امپراتوری چنگ انداخته بود، معلولف موج انفجار اصول نجاتبخش اسلام بود. روشن تر بگوییم: فروپاشی رژیم ساسانی، »شکست« یک ملت در عرصه نظامی از قشون بیگانه و عدالتخواه از آرمانهای رهایی بخش اسلام بود، که نوید رهایی از یوغف »جَور« و »فساد« و »تبعیض« را می داد؛ اما مردم ایران، در برابر پیامبری کرنش کردند که صلای عدل و آزادی در داده بود؛ پیامبری که فراتر از »طبقه« و »نژاد« می اندیشید، همه چیز را برای همگان می خواست، و ملاک برتری را تنها و تنها »تقوا« می شمرد، و بس.

آری، جاذبه آن اصول رهایی بخش بود که ایرانیف خسته از فساد و تبعیض ساسانی را، مشتاقانه به پیشواز اسلام فرستاد و موج انفجارش بنیاد فرسوده آن رژیم را درهم ریخت . و درست به همین دلیل نیز، زمانی که این ملّت بزرگ دریافت، حکّام اموی - در پوشش عنوان خلیفةالرسول - در پی تحمیل »عفروبه« (حاکمیت نژاد عرب بر دیگر ملل و اقوام)اند، به »تشیّع« روی آورد که اسلامف خاندان پیامبر، صلّی اللَّه علیه وآله، است و به تأسّی از قرآن و سیره رسول، صلّی اللَّه علیه وآله، را نه بر »نژادپرستی« و »تبعیض طبقاتی«، که بر »عدل« و »تقوا« و »تساوی در برابر قانون« می نهد و تشنگان حقیقت را مستقیماً از زلال معنویت اسلام، سیراب می سازد.

⁽¹⁾ استاد شهید مرتضی مطهری، در این باب - رمز اسلام و تشیع ایرانیان - سخنی نغز دارد. ایشان در کتاب »خدمات متقابل ایران و اسلام« می نویسد:

حقیقت این است که، علت تشیّع ایرانیان و علّت مسلمان شدنشان یک چیز است: ایرانی روح خود را با اسلام سازگار دید و گمگشته خویش را در اسلام یافت. مردم ایران که طبعاً مردمی با هوش بودند و به علاوه سابقه فرهنگ و تمدن داشتند، بیش از هر ملت دیگر نسبت به اسلام شیفتگی نشان دادند و به آن خدمت کردند.

مردم ایران، بیش از هر ملت دیگر به روح اسلام توجه داشتند و به همین دلیل، توجه ایرانیان به »خاندان رسالت« از هر ملت دیگر بیشتر بود و تشیّع در میان ایرانیان ، نفوذ بیشتری یافت. یعنی ایرانیان روح اسلام و معنی اسلام را در نزد خاندان رسالت یافتند. فقط خاندان رسالت بودند که پاسخگوی پرسشها و نیازهای واقعی روح ایرانیان بودند.

آنچه که بیش از هر چیز دیگر، روح تشنه ایرانی را به سوی اسلام می کشید عدل و مساوات اسلامی بود. ایرانی قرنها از این نظر محرومیت کشیده بود و انتظار چنین چیزی را داشت . ایرانیان می دیدند کسانی که بدون هیچگونه تعصّبی، عدل و مساوات را اجرا می کنند و نسبت به آن بی نهایت حساسیت دارند خاندان رسالت اند . خاندان رسالت، پناهگاه عدل اسلامی، مخصوصاً از نظر مسلمانان غیر عرب بودند.

اگر اندکی به تعصبات عربی و تبعیضاتی که از ناحیه برخی خلفا میان عرب و غیر عرب صورت می گرفت و دفاعی که علی بن ابی طالب، علیه السلام، از مساوات اسلامی وعدم تبعیض میان عرب و غیر عرب می نمود توجه کنیم، کاملاً این حقیقت روشن می شود.

سخن استاد را دانشمند مسیحی لبنانی نیز تصدیق می کند:

فرزند ابی طالب، شهید عظمتش شد. او از این جهان درگذشت در حالی که نماز میان دو لبش بود و قلبش از شوق خدا لبریز بود. عرب، حقیقت مقام و مرتبت وی را نشناخت، تا آن که گروهی از همسایگان و یا برادران ایرانیف اعراب بپا خاستند و میان جواهر و سنگریزه تفاوت گذاردند.

ایرانی مسلمان، با کشف هوشمندانه »علی و خاندان پاک نبی، علیهم السلام« در میان اصحاب پیامبر، وایمان استوارش به »راه و رسمف« این خاندان یعنی »تشیّع«، گام در گردونه تقدیر کلی الهی (همان طرح کلان خلقت) گذارد و در نتیجه، بار سنگین رسالت الهی مبنی بر آماده سازی تدریجی جهان برای تحقق »فرج کلّی« (یعنی حاکمیت توحید بر سراسر گیتی، به رهبری قائم آل محمّد، صلّی اللَّه علیه وآله) بر دوش وی نهاده شد. بی جهت نیست که طبق روایات ظهور، اصحاب شاخص مهدی، عجّل اللَّه تعالی فرجه، یعنی آن 313 تنی که با برخاستن ندای حضرت، برق آسا از اقطار گیتی به وی خواهند پیوست تا بازوی پرتوان وی در اصلاح جهان باشند، همگی یا ایرانی اند و یا ایرانی تبار! چنان که باز به گواه روایات، مسئولیت شناخت و شناسایی تشیّع (به عنوان یگانه مکتب حق) به جهان را پیش از ظهور مهدی، عجّل اللَّه تعالی فرجه، قم بر عهده دارد

⁽¹⁾و قم نیز - به مثابه پایتخت معنوی شیعه در جهان - از ایران است. مطلب را درست دریابیم: