مشخصات کتاب

سرشناسه : حسینی ادیانی، ابوالحسن ۱۳۳۴ -

عنوان و نام پدیدآور : حج مقبول /تالیف ابوالحسن حسینی ادیانی [برای حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت

مشخصات نشر : تهران مشعر ۱۳۸۱

مشخصات ظاهری : ۲۱۵ ص : مصور، نقشه

شابک : ۶۰۰۰ریال 964-6293-22-0 ؛ ۶۰۰۰ ریال (چاپ سوم ؛ ۸۰۰۰ ریال (چاپ چهارم ؛ ۱۰۰۰۰ریال (چاپ هفتم ؛ ۱۰۰۰۰ ریال چاپ هشتم)

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : چاپ سوم و چهارم: ۱۳۸۲.

یادداشت : چاپ هفتم: زمستان ۱۳۸۴.

یادداشت : چاپ هشتم: پاییز ۱۳۸۵.

یادداشت : کتابنامه ص [۲۰۸] - ۲۱۵؛ همچنین به صورت زیرنویس

موضوع : حج شناسه افزوده : حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت

رده بندی کنگره : BP۱۸۸/۸/ح۴۲۷ح۳ ۱۳۸۱

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۵۷

شماره کتابشناسی ملی : م ۸۱-۱۶۰۰۳

اشاره

مقدمه

«وَاذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُونَ رِجالًا وَ عَلی کُلِّ ضامِرٍ یَأْتینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمیقٍ لِیَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ ...»

سوره حجّ، آیات 27 و 26

« (ای ابراهیم!) مردم را به حج دعوت عمومی کن تا پیاده و سواره بر مرکبهای لاغر از هر راهِ دوری به سوی تو بیایند و شاهد منافع گوناگون خویش (در این برنامه حیاتبخش) باشند ...»

یک فرقه برآنند که این همّت بود گویند گروهی که ترا قسمت بود

ای آمده در دیار وحی آگه باش نی همّت و نی قسمت و این دعوت بود

*** «إنَّ الْحَجَّ المبرورَ لایَعْدِلُهُ شئٌ وَ لا جَزاءَ لَهُ الَّا الْجَنَّة»

«همانا چیزی با حج خالص برابری نکند و پاداشی مگر بهشت برای آن نیست.»

جواهر الکلام، ج 17، ص 214. مضمون حدیثی از امام صادق علیه السلام/ وسائل الشیعه، ج 8، باب 41، حدیث 3/ همچنین از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله، مستدرک الوسائل، باب 24،

حدیث 22 و 24

گرچه ملاک عمل به دستورات دینی و شرط صحت عبادات شناختن فلسفه و اسرار آن احکام نیست.

ولی بدون شک آشنایی با حکمتها و مصالح احکام برای انسان با ایمان، موجب طمأنینه و آرامش نفس می شود و در نتیجه اشتیاق شدیدتر به شناخت احکام خدا پیدا می کند. بر اثر این شناخت نسبت به دین احساس نیاز حتمی می کند و با آغوش باز آن را در متن زندگی خویش وارد می سازد.

چنانچه از سوی دیگر، آگاهی به فواید و منافع عظیم احکام خدا از لحاظ بهداشت و تهذیب نفس، ترویج اخلاق و تطهیر اجتماع، تأمین اقتصاد فراگیر و تطبیق تحقیقات دانشمندان و صاحبنظران در فنون مختلف دانش با آن، موجب می شود ارزش و اهمیّت احکام، قاطعیت و واقع بینی بیانات اولیای دین و معجزات خاتم النبیّین و قرآن شریف روشن تر می شود.

از این رو، بسیاری از احکام در قرآن و روایات همراه با سرّ و حکمت

آن بیان می شود، تا با این روش، مسلمانان به صراط تحقیق و تعمّق هدایت و با بصیرت و آگاهی و روشن بینی و هدف جویی وارد عمل شوند.

به عنوان نمونه، قرآن پس از بیان حکم روزه ماه رمضان، با جمله «لَعلّکم تتّقون» ⁽¹⁾

به سرّ وجوب و حکمت این حکم اشاره می کند و می فرماید: روزه برای آن است که شما روح تقوا و ملکه خودداری از گناه را پیدا کنید.

همچنین قرآن فلسفه نماز را در آیه «اقِمِ الصَّلوةَ لِذِکْری ⁽²⁾

یاد خدا و توجّه دایم به او ذکر می کند و نشان می دهد که غفلت از خدا منشأ هرگونه پلیدی و آلودگی به گناه است.

یا در آیه مربوط به حج، با جمله کوتاه «لِیَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ» ⁽³⁾

به اسرار و آثار عظیم اجتماع امّت اسلامی در مرکز توحید اشاره می کند.

همچنین در آیه مربوط به حجاب زن و لزوم فاصله گرفتن مردان و زنان از یکدیگر می فرماید: «ذلِکُمْ اطْهَرُ لِقُلُوبِکُمْ وَ قُلُوبِهِنَّ» ⁽⁴⁾

این روش برای حفظ طهارت و پاکی دلهای مردان و زنان مؤثرتر است.

در روایات و احادیث بسیار، رسول اکرم صلی الله علیه و آله و ائمه اطهار علیه السلام از اسرار و منافع احکام سخن گفته اند و هرگز راه سؤال و فهم اسرار را به روی مردم نبسته اند، بلکه به سؤالات مردم در این زمینه ها پاسخ داده و تا آنجا

که مستلزم فسادی نبوده منعی نفرموده اند. کتاب معروف «عِلَلُ الشَّرایِع» تألیف شیخ صدوق، در همین زمینه نوشته شده است.

البته ما هرگز توقع نداریم که به تمام مصالح و مفاسد احکام پی ببریم، چرا که مصالح و مفاسد مادی و معنوی احکام، به تدریج در طول زمان با پیشرفت علوم و دانش بشر و بالا رفتن سطح افکار و عقول کشف می شود.

اکنون پس از بیان این نکته، به این موضوع می پردازیم که سالکان طریق عبودیت و بندگی، عبادات را از نظر خاصیّت اثر گذاری در روح و تکمیل نفس متفاوت می دانند. ⁽¹⁾به طوری که بعضی، اثر تطهیر و تخلیه دارند و موجب تزیین و تحلیّه جان می شوند، برخی تاریکیهای روح را می زدایند و برخی بر نور و صفا می افزایند.

به عنوان مثال اثر انفاقها و صدقه هایی چون زکات، خمس، کفّارات، مظالم و خلاصه ادای حقوق مالی تطهیر قلب از پلیدی و آلودگی حبّ مال است که قرآن کریم می فرماید:

خُذْ مِنْ امْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّیهِمْ بِها. ⁽²⁾

(ای پیامبر!) صدقات اموال مردم را بگیر تا (بدین وسیله قلوب آنان را از پلیدیهای حبّ مال) پاک کنی و بر رشد معنوی شان بیفزایی.

روزه گرفتن موجب تقویّت اراده و نیروی مقاومت در برابر تمایلات نفسانی و تحصیل ملکه تقوا و مصونیّت از غلبه شهوات است.

(یا ایُّهَا الَّذِینَ امَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ کَما کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ) ⁽¹⁾

ای اهل ایمان! روزه بر شما مانند امّتهای پیشین واجب شد تا پرهیزگار شوید.

خاصیّت نماز منوّر ساختن جان آدمی به نور ذکر و مناجات با خدا و جلا یافتن صفحه روح با (اللَّه نُورُ السَّمواتِ و الارضِ) است که می فرماید:

(اقِمِ الصَّلوةَ لِذِکْرِی ⁽²⁾

(نماز را بپای دار تا به یاد من باشی).

*** امتیاز حج در میان عبادات، این است که جامع الامرین است، یعنی هم خاصیّت تطهیر دارد و هم مایه تزیین است؛ هم ظلمت حبّ مال را رفع می کند و هم نورانیت قلب را با ذکر و انس با خدای متعال، فراهم می آورد.

انفاق مال، دور افتادن از اهل و عیال، جدا شدن از آسایش وطن مألوف، تعطیل کردن کسب و کار، تحمل رنج سفر و بی خوابیها، تحمل ناملایمات از افراد بد خو، احیاناً تشنگیها و گرمازدگیها و انجام اعمال نامأنوسی که طبع آنها را نمی پسندد وعقل سطحی فایده ای برای آنها نمی بیند، مانند سنگ زدن به ستونهای بیابان منا، هروله کردن، از لباس معمولی خود درآمدن، سرتراشیدن و امثال اینها، نمونه ای از ویژگیهای طهارت بخشی حج است.

از سوی دیگر کسب نورانّیت، صفات فاضله روحی و اخلاقی، تقویّت روح ایمان و تسلیم، اطّلاع از وضعیّت مسلمانان سراسر عالم،

تحصیل عزّت و شرف برای جامعه مسلمانان، ایجاد وحدت کلمه وتألیف قلوب، نشان دادن سیادت و حاکمیّت دین، شکستن شوکت دشمنان دین و ... نمونه ای از خصیصه تزیین روح به نورانیّت و ملکات فاضله و صدق و صفای حج است.

تلاش این نوشتار آن است که به قدر استطاعت گوشه ای از اسرار و رموز بی شمار این سفر پر از عجایب معنوی را نشان دهد.

تنها آن حجّی، منشأ این همه آثار عظیم حیاتی است که دارای روح و مغز باشد و با توجّه به اسرار و رموز آن انجام گیرد وگرنه هرگز نباید متوقّع باشیم که یک سلسله اعمال خشک و تشریفات عاری از حقیقت، خلّاق سعادت و آفریننده عزّت و شرف شود.

به همین جهت، در روایات اسلامی ضمن تأکید فراوان به شناخت اسرار و شگفتیهای حج، از مردم خواسته شده است که این فریضه بزرگ الهی را با توجّه به اسرار و آثار آن انجام دهند و مناسک و اعمالی که بدون توجه به آثار و اسرار و اهداف مترتّب برآن گزارده شود بدون ارزش آنچنانی و تنها ساقط کننده تکلیف معرفی شده است.

«عبدالرحمان بن کثیر» می گوید: همراه امام صادق علیه السلام برای انجام فریضه حج خارج شدم. در بین راه به کوهی رسیدیم. امام علیه السلام بر بالای کوه رفتند و به جمعیّت نظر افکندند و فرمودند: (ما اکثَرَ الضَّجِیجَ وَ اقَلَّ الحَجَیج ...!). ⁽¹⁾

یعنی «چقدر زیاد است ناله چقدر کمند حاجیان واقعی»!

به همین جهت، در میان همین مردم مکّه رفته و عمره و حج بجای آورده و قبر مطهّر رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و ائمه اطهار علیه السلام را زیارت کرده، مشاهده

می شود که گاهی کجرویها و بی تقواییهایی وجود دارد که هیچ گونه تناسب با روح حج، احرام و طواف، حضور در موقف عرفات، مشعر الحرام و رمی جمرات ندارد.

«ابوعبیده» می گوید، امام باقر علیه السلام به انبوه جمعیت که در حال انجام اعمال حج بودند نگریست و فرمود:

فِعالٌ کَفِعالِ الْجاهِلیَّة، اما وَ اللَّه ما امِرُوا بِهذا وَ ما امِرُوا الَّا انْ یَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْیوُفُوا نُذُورَهُمْ فَیَمُرُّوا بِنا فَیُخْبِرُونا بِوِلایَتِهِمْ وَ یُعْرِضُوا علینا نُصْرَتَهمْ. ⁽¹⁾

(کارهایی است همانند کارهای جاهلیّت. به خدا قسم که چنین دستور ندارند، آنچه به آنها امر شده این است که حج خود را انجام دهند و به نذر خود وفا کنند و نزد ما بیایند و ولایت و یاری خود را به ما خبر دهند و حمایت خویش را بر ما عرضه کنند.)

همین بی توجهی به اسرار و فلسفه و رسالت حج و انجام دادن آن با اهداف مادی، یا شهرت طلبی و کسب و تجارت است که هرساله میلیونها تن از مسلمانان از ملّیتهای مختلف از اطراف و اکناف عالم با خرج کردن میلیاردها تومان، با شور و حرارت زاید الوصف در آن اماکن مقدّس تجمّع می کنند، اما با کمال تأسف بدون اینکه میانشان تفاهمی حاصل شود و افکار یکدیگر را بخوانند و از دردهای درونی هم باخبر گردند و از آنچه در داخل کشورهای اسلامی می گذرد و از نقشه های خائنانه ای که از خارج برای نابودی آنها طرح می شود مطلع شوند (بلکه با سوءظنّ و بدبینی نسبت به هم، با هم روبه رو می شوند) با دلهای رمیده و ترسیده از

یکدیگر، صورت بی روحی از اعمال حج را انجام می دهند، و با سرعت هر چه تمامتر از هم جدا می شوند، و به کشورهایشان بر می گردند و در نتیجه آن سرمایه بزرگ و آن نیروی کوبنده و قهّار بدون برنامه ریزی از دست می رود و متلاشی می شود.

انبوه جمعیت مسلمین، همانند دریای بیکرانی است که از به هم پیوستن رودها و نهرها و دریاچه ها به وجود می آید، و امواج پر جوش و خروشش چشمها راخیره و گوشها را پر می سازد و دلها را مالامال از وجد وسرور و بهجت می کند، ولی ناگهان یکباره بخار و نابود می شود.

شگفت آور است که نیروی عظیم دین وایمان، آن مجمع بزرگ و آن کنگره عظیم را در زمان و مکان واحدی با سهولت و بی زحمت تشکیل می دهد و به دست جامعه مسلمانان می سپارد؛ امّا تأثیر تبلیغات سوء بیگانگان و نقشه های مخرّب دشمنان داخلی و خارجی از راههای گوناگون موجب تفرقه و تشتّت یا بی اعتنایی آنها به هم می شود و شکافهای عمیق بین امّت واحده آنچنان خود را نشان می دهد که اصلًا به هم نمی پیوندند به طوری که در عین اجتماع از هم متفرّقند و در عین وصل از هم جدایند و درعین نزدیکی از هم دورند: «اجْتَمِعُوا عَلی انْ لایَجْتَمِعُوا» گویا متفق شده اند که هیچ گاه با هم متّحد نشوندً!

این وضع آنچنان دردناک و اسف انگیز است که دورنمای آن در چهارده قرن پیش، رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله را متأثّر و غمگین ساخت، به طوری که آن روز در مجمع عمومی مسلمانانی که در ملازمت حضرتش به حج آمده و در مسجد الحرام جمع شده بودند، نگرانی خود را از آینده امّت اسلامی به زبان آورد. و در شمار حوادث و وقایع تلخ و غم انگیز

بسیار، به مردم چنین گوشزد فرمود:

«یَحُجُّ اغْنِیاءُ امَّتِی لِلْنُزّهَةَ وَ یَحُجُّ اوْساطُها لِلْتِّجارَةِ وَ یَحُجُّ فُقَرائُهُمْ لِلْرِّیاءِ وَ الْسُّمْعَة. فَعِنْدَ ها یَکُونُ اقْوامٌ یَتَعَلَّمُونَ الْقُرْآنَ لِغَیْرِاللَّه. وَ یَتَّخِذُونَهُ مَزامِیرَ وَ اقْوامٌ یتفَقَّهُونَ لِغَیراللَّه ...»؛ ⁽¹⁾

(ثروتمندان امّت من برای تفریح و تفرّج به مکه می روند و متوسّطان آنها برای خرید و فروش و تجارت و فقرا و مستمندان برای ریا و کسب آوازه و شهرت. برخی از مردم قرآن را برای غیر خدا فرا گیرند و آن را به شیوه غنا تلاوت کنند و برای رسیدن به منافع مادی و شؤون دنیوی در احکام بحث و فحص کنند.)

پس امّت اسلامی موظّفند بمراتب بیش از آن مقدارکه به تعلیم ویادگیری ظواهر دستورات دینی می پردازند، به درک و فرا گرفتن و فهمیدن مقصدها و هدفهای انسانی و حیاتی آن برنامه های حکیمانه آسمانی همّت گمارند و در این راه از خود سعی بلیغ و اهتمام کافی نشان دهند و این جمله امام سیّد السّاجدین علیه السلام را به خاطر داشته باشند که آن حضرت ضمن تشریح مقاصد عالی اعمال حج، از شخصی که مکّه رفته و اعمال حج را بجای آورده بود، سؤال فرمود: آیا در حین انجام آن عمل و این عمل متوجّه معنی و مقصد کار بودی؟ به هنگام خلع لباس از تن و پوشیدن جامه احرام و گفتن لبیک، عزم خلع لباس گناه از روح و پوشیدن جامه تقوا تا آخر عمر را در دل داشتی؟ همچنین در طواف، سعی، وقوف در عرفات، مشعر، منا، رمی جمرات، بیتوته در منا و کشتن قربانی چنین و چنان بودی؟

او در جواب تمام سؤالات امام علیه السلام می گفت: نه، این چنین که شما

می فرمایید نبودم. امام علیه السلام در پایان سخن فرمود:

فَما وَصَلْتَ مِنا، وَ لارَمَیْتَ الْجِمارِ وَ لاحَلَقْتَ رَأْسَکَ، وَلاادَّیْتَ نُسُکَکَ وَ لاصَلَّیْتَ فِی مسجدِ الْخِیفِ وَ لاطُفْتَ طوافَ الافاضَةَ وَ لاتَقَرَّبْتَ، ارْجِعْ فَانَّکَ لَمْ تَحُجْ. ⁽¹⁾

(پس تو نه به منا رفته و نه رمی جمرات نموده ای، نه سرتراشیده ای و نه قربانی کرده ای، نه در مسجد خیف نماز خوانده و نه طواف بیت انجام داده ای و بالاخره به مقام قرب خدا نرسیده ای. برگرد، چه آن که تو حج بجا نیاورده ای.)

البتّه، مقصود امام علیه السلام آن است که این اعمال را چون به قصد تحقّق اهداف حجّ انجام نداده ای در حقیقت کاری نکرده ای و حجّی بجای نیاورده ای و گرنه مسلّم است اعمال این چنینی اگر ظاهر آن صحیح باشد موجب اسقاط تکلیف می شود.

به نظر می رسد با این مقدمه کوتاه، تردیدی در ضرورت توجّه به اهداف و اسرار و آثار حجّ باقی نمانده باشد؛ حجّی که از صورت اعمال خشک، بی روح و خسته کننده درآید و انقلابی روحی، اخلاقی و اجتماعی در حاجی و زایر خانه خدا به وجود آورد؛ حجّی که دارای معناو روح و محتوا شود و از صورت یکسری اعمال ظاهری و سطحی و تکراری بیرون آید. راستی چرا حجی که حاجی در تمام عمرش یکبار می خواهد آن را انجام دهد، باید در یکسری آداب و اعمال ظاهری خلاصه شود؟ مناسک و اعمالی که در شرایط عادی و طبیعی بسیار آسان است و چرا نباید توجّهی به روح و معنای آن شود؟

کتاب حاضر، نه توضیح مناسک حج و نه معرّفی اماکن آن و نه سفرنامه حج است، تا به ذکر خاطرات تلخ و شیرین و یا کم و کاستیهای کاروان و یا برخورد غیر اخلاقی همسفران بپردازد. چرا که این سفر، نه سفر خوشگذرانی است و نه جای گله و شکایت از کسی. کتاب حاضر در باره اهداف و آثار این کنگره عظیم اسلامی است که باید اعمال و مناسک حج در راستای تأمین آن انجام گیرد. با این حال ایفای رسالت فوق بی نیاز از اشاره ای هر چند مختصر، به مواقف و مناسک حج نیست، به همین جهت تنها به ذکر کلیّاتی در زمینه مناسک و اماکن اکتفاء شده است.

این برگ سبز را به همه روحانیان محترم کاروانهای حجّ که مسؤولیت خطیر آموزش زایران خانه خدا و صحّت اعمال آنان را بر عهده دارند تقدیم می دارم که امید است مورد قبول آنان واقع شود.

همچنین امیدوارم این اثر ناچیز گامی در نزدیک شدن به اسرار و فلسفه واقعی سفر حج و پربارتر شدن و با شکوهتر برگزار کردن این کنگره عظیم اسلامی باشد. آمین.

قم- حوزه علمیّه

پاییز 1376

سید ابوالحسن حسینی ادیانی

بخش اوّل برخی از اسرار و آثار حج

مقدمه

حج در شریعت عملی اسلام

اشاره

بخش اوّل برخی از اسرار و آثار حج

مقدمه

حج در شریعت عملی اسلام

فقهای بزرگ شیعه ابواب مختلف فقه را چهار بخش می کنند:

عبادات، عقود، ایقاعات و احکام. بر اساس این تقسیم بندی اعمال شرعی انسان یا به نحوی است که قصد تقرّب به خدا در آنها شرط شده است و صرفاً باید به این قصد انجام شود و اگر به قصد و غرض دیگری آورده شود تکلیف ساقط نمی شود، یا چنین نیست.

اگر از نوع اول باشد عبادت نامیده می شود. مانند: نماز، روزه، خمس، زکات، حج، جهاد و ... اما اگر از نوع دوّم باشد یعنی قصد قربت شرط صحّت آن نباشد و اگر به قصد و غرض دیگری هم آورده شود صحیح است، آن نیز بر دو قسم است، یا وقوع آن متوقّف به اجرای صیغه خاصّی است یا نیست.

اگر متوقّف به صیغه خاصّی نباشد «احکام» نامیده می شود. مانند ارث، حدود، دیات و غیره و اگر متوقّف به اجرای صیغه باشد؛ این نیز به دو نوع است، یا صیغه آن باید به وسیله دو طرف خوانده شود؛ طرف

ایجاب و طرف قبول. یا اینکه نیازی به دو طرف ندارد، صیغه ای یکجانبه است.

اگر از نوع اول باشد «عقود» نامیده می شود. مانند بیع، اجاره، نکاح، وکالت، وقف و ... و اگر از نوع دوم باشد آن را «ایقاعات» گویند. مانند طلاق، عتق، نذر و ... ⁽¹⁾

شکّی نیست که حجّ جزو عبادات است یعنی قصد قربت و اتیان عمل فقط برای نزدیک شدن به خدا، در همه اعمال حج شرط است و همه اعمال حجّ از احرام گرفته تا طواف نسا باید «خالِصاً لِوَجهِ اللَّه» گزارده شود.

عبادات در اسلام از جهت اهداف و آثار اقسامی دارند و هر یک از آنها به تناسب شرایط زمانی، مکانی، مقدّمات و اجزا، تأثیر بسزایی در تربیت و تکامل و تعالی انسان دارند.

«نماز» عبادتی عینی و تعیینی است، که باید در هر شبانه روز پنج بار به جا آورده شود. قلب و زبان و اعضا و جوارح در نماز باید به طور هماهنگ عمل کنند و دهها شرط و مقدّمه در آن لازم است تا بمنزله ستون خیمه دین و چشمه پاک و زلال جهت شست وشو از رذایل و مفاسد شمرده شود.

«روزه» نیز با آداب و شرایطش، عامل تقویت اراده و تقوا، تضعیف انگیزه های گناه و تقویت عواطف و احساسات پاک انسانی، همچنین عامل سلامت و تندرستی و سپری در برابر آتش جهنّم است.

«خمس» و «زکات»، دو عبادت مالی و دو نوع مالیات بر سرمایه و درامدند که فرد مسلمان باید از طریق دادن آنها به خدا نزدیک شود.

پرداخت خمس و زکات موجب پاکی اموال و مصونیّت بخشیدن به نفس از ابتلا به مال پرستی است.

«جهاد» عبادتی است که انسان باید با فداکاری و ایثار و از خود گذشتگی و کشتن و کشته شدن به خدا نزدیک شود.

اما «حجّ» عبادتی است که در آن هم تعب و رنج نفس است و هم محرومیت از محرّمات احرام، هم عبادت بدنی است و هم مالی، هم عبادت قولی است و هم عملی؛ قلب و زبان و جوارح باید در آن هماهنگ عمل کنند. گذشته از اینکه عبادت حج، مشروط به زمان خاصّ (الْحَجُّ اشْهُرٌ مَعْلُومات) (شوّال، ذی قعده و ذی حجّه) و حضور در مکانهای معیّن (میقاتها، مکه، صفا، مروه، عرفات، منا و ...) است. از این جهت جمعیت میلیونی مسلمانان را در ایّام معیّنی از سال و در جاهای معینی فراهم می آورد. این امور و امور دیگر، به این عمل عبادی ابعاد مختلفی بخشیده است؛ ابعاد و جنبه هایی چون عبادت خدا، خالص کردن نیّت و عمل، سیاست و تدبیر جوامع اسلامی، بررسی وضعیّت دشمنان داخلی و خارجی، ابعاد فرهنگی، اخلاقی، اجتماعی، اقتصادی، تربیتی و ...

این ابعاد گوناگون در اعمال حج، آنچنان در هم آمیخته است که تفکیک آنها از هم امری بسیار دشوار است. از این جهت نگریستن به حج تنها از دریچه عبادت فردی و یا اقتصادی، مُثلَه کردن این عمل بزرگ عبادی و از اثر انداختن آن است و لازم است که مسلمانان آن را با توجه به ابعاد و جنبه های گوناگونش بیاموزند.

در این جا با رعایت اختصار، به بعضی از این جنبه ها و آثار و اسرار این کنگره عظیم و باشکوه اسلامی اشاره می کنیم.

1-نقش مکتبی حج

الف:حج یکی از پایه ها و ارکان اسلام است

1-نقش مکتبی حج

در اینجا به نقش مهمّ و اساسی حج در برپایی اسلام و جامعه اسلامی و تقویت و نیرومندی دین اشاره می شود.

الف:حج یکی از پایه ها و ارکان اسلام است

ترک عمدی حج از گناهان کبیره و انکار آن، انکار ضروری اسلام و موجب خروج از دین می شود.

عن ابی جعفر علیه السلام: «بُنِیَ الاسْلامُ عَلی خَمْسٍ: عَلَی الصَّلوةِ وَ الزَّکاةِ وَ الصَّومِ وَالْحَجِّ وَ الْولایة وَ لَمْ یُنادَ بِشَی ءٍ کما نُودِیَ بِالولایة». ⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام فرمودند: «اسلام (در مرحله عمل) بر پنج پایه بنیاد شده است:

برنماز، زکات، روزه، حج و ولایت (و رهبری جامعه) و آن چنانکه برای ولایت سفارش شده است برای هیچ چیز سفارش نشده است.»

پس حج نیز همانند نماز برافراد واجد شرایط و مستطیع واجب و ترک آن از گناهان کبیره است.

ب:حج پرچم و نشانه دین اسلام است

امیر مؤمِنان علی علیه السلام در نهج البلاغه می فرماید:

«جَعَلَهُ سُبْحانَهُ وَ تَعالی لِلِاسْلامِ عَلَماً»؛ ⁽²⁾

«خداوند سبحان، کعبه را پرچم

و نشانه اسلام قرار داده است.»

نقش برپایی پرچم در میدانهای جنگ برای حفظ روحیه سربازان و تقویت و ایستادگی آنان در برابر دشمن برکسی پوشیده نیست. اگر پرچم به زمین افتد سپاه شکست می خورد، سربازان روحیه خود را از دست می دهند و فرار می کنند.

همچنین وجود نشانه ها و علامتها در بیابانها برای هدایت و راهیابی گمگشتگان امری حیاتی و ضروری است. خداوند کعبه را عَلَم و نشانه اسلام قرار داده است تا کسانی که در شناخت اسلام و برنامه های تربیتی آن دچار اشتباه و انحراف می شوند، با دیده تحقیق در مناسک حج و موقعیّت خانه خدا از نظر تحوّلی که در افکار و اخلاق و کردار مسلمانان به وجود می آورد بنگرند و مشخصات اسلام واقعی را عاری از هرگونه پیرایه های بی اساس در چهره حج بخوانند.

ج:کعبه ضامن بقای جامعه اسلامی است

جَعَلَ اللَّهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرامَ قِیاماً لِلْناسِ وَالشَّهْرَ الْحَرامَ وَالْهَدْیَ وَالْقَلائِدَ ...؛ ⁽¹⁾

«خداوند خانه محترم کعبه را، بر پادارنده (تکیه گاه) مردم قرار داده است و همچنین ماههای حرام و قربانیهای بی نشان و قربانیهای نشاندار ...»

«راغب اصفهانی» در معنای قیام می گوید: (وَالْقِیامُ وَالْقِوام اسْمٌ لِما یَقُوم بِه الشَّیُ ای یَثْبُتُ کَالْعِمادِ وَ السناد لِما یُعْمَدُ وَ یُسْنَدُ بِه ...). ⁽²⁾

یعنی قوام و

قیام چیزی است که انسان یا هرچیز دیگری به وسیله آن بر پا می شود، و قوام و قیام هر دو اسمند برای چند چیز مانند ستون و تکیه گاه ...

از اینکه کعبه در آیه شریفه به (البیت الحرام) و همچنین ماه تجمع مسلمین در مکه به (الشّهر الحرام)، و «هَدیْ» و «قلائد» ذکر شده به عنوان احترام و تجلیل از آن خانه به حساب می آید. از تمام این اوصاف و عناوین، این مطلب استفاده می شود که علت و سبب و ملاک قیام بودن آنخانه و تکیه گاه بودنش برای حیات و بقای مردم، همانا حرمت و جلالت و قداستی است که در نظر مردم دارد. ⁽¹⁾

به عبارت دیگر هرچه که محبوب عموم باشد، وسیله اتّحاد اجتماعی خواهد بود. آری، خانه ای که مورد تقدیس و احترام همگانی است، مرکزی که قبله است و تمام مسلمانان از تمام نقاط جهان به هنگام نماز و عرض بندگی رو به سوی او می ایستند، و ذبائح خود را وقتی پاک و حلال می دانند که رو به سمت کعبه سربریده شود، مردگان خود را، به سمت کعبه در قبر می خوابانند. حالات شریفه و اعمال صالحه خود را، از هر قبیل که باشد، وقتی در درجه کمال فضیلت می شناسند، که در حال مواجهه به سمت کعبه انجام شود و آنچنان قداست و حرمتی برای کعبه قایلند که در دورترین نقاط عالم و در مخفی ترین مکانها هم مراقبند به هنگام قضای حاجت، روبه سمت قبله یا پشت به سمت قبله نباشند.

مسلّماً چنین نقطه ای که بیت حرام و خانه محترم و مورد احترام عمومی است بدون تردید، عامل ابقای امّت و جامع شَمْلِ جمعیت و مرجع و پناهگاه ستمدیدگان و خانه امن ترسیدگان خواهد بود.

بدیهی است که این همه آثار حیاتی، معلول همان حرمت و قداستی است که خدا برای آن خانه قرار داده و آن را به طور خارق العاده و اعجازآمیزی، محبوب و محترم ساخته و دلها را به سوی آن متمایل کرده است. ازین جهت قرآن در ادامه آیه می فرماید:

(ذلِکَ لِتَعْلَمُوا انَّ اللَّه یَعلمُ ما فِی السَّمواتِ وَ ما فِی اْلَارْضِ وَ انَّ اللَّه بِکُلِّ شَیٍ عَلِیمٍ). ⁽¹⁾

(خداوند این امور را قرار داد تا بدانید که خداوند به هرچه در آسمان و زمین است آگاه و به همه چیز داناست.)

آری او می داند که جامعه بشر، به مرکز و مرجع واحدی نیاز دارد که مورد احترام همه و محبوب جهانی باشد، تا همه در آنجا گرد آیند، یکدل و دست در دست هم، با نیروی شگرف اتّحاد، گره مشکلات را بگشایند.

شاعر و متفکّر بزرگ جهان اسلام علّامه اقبال لاهوری چه زیبا سروده است:

راز دار و رازما بیت الحرام سوزما، هم سازما بیت الحرام

چون نفس درسینه او پروریم جان شیرین است او، ماپیکریم

تازه رو بستان ما از شبنمش مزرع ماآبگیرِ زمزمش

دعوی او رادلیلستیم ما از براهیم خلیلستیم ما

تو زپیوند حریمی زنده ای تاطواف او کنی پاینده ای

پیرهن را جامه احرام کن صبح پیدا از غبار شام کن

مثل آبا غرق اندر سجده شو آنچنان گم شو که یکسر سجده شو ⁽²⁾

د:کعبه پناه گاه مسلمانان و خانه امن الهی است

(وَاذْ جَعَلْنا الْبَیْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَ امْناً ...). ⁽¹⁾

(و به خاطر بیاورید) که ما خانه کعبه را مرکز امن و امان برای مردم قرار دادیم.)

مَثاب: اسم مکان از ثابَ یَثُوبُ، به معنای مرجع و محل بازگشت و پناهگاه است.

به این ترتیب، مکه و بخصوص کعبه از طرف خداوند به عنوان پناهگاه و مرکز امن اعلام شده است و مقررات شدیدی برای اجتناب از هر گونه نزاع و کشمکش و برخورد، در این سرزمین مقدّس وضع گردیده است، به طوری که نه تنها افراد انسان از هر نژاد و هر قبیله و در هر شرایط باید در آنجا در امنیّت بسر ببرند، بلکه حیوانات و پرندگان نیز در آنجا باید در امن و امان باشند.

در دنیایی که همیشه جنگ و نزاع وجود داشته و خواهد داشت، وجود چنین مرکزی، اثر عمیق و خاصی برای حل مشکلات دنیوی مردم دارد؛ زیرا چه بسا طرفین نزاع یا دولتها علاقه به رفع خصومت و آغاز مذاکره دارند، اما محلّی که برای هر دو طرف مقدّس و محترم و امن و امان باشد پیدا نمی کنند. همین احتیاج، بشر متمدّن را وادار به تشکیل سازمان ملل متّحد و شورای امنیّت کرده است.

در دین مقدّس اسلام، مکه به عنوان چنین مرکزی اعلام شده است و مسلمانان می توانند با استفاده از قداست و امنیّت مطلق این سرزمین، در

این حرم امن الهی، کنار هم بنشینند و از طریق مذاکرات صریح و دوستانه به هرگونه نزاع پایان دهند.

ه:حجّ عامل تقویت و نیرومندی دین است

امیر مؤمِنان علی علیه السلام در این مورد می فرماید: (فَرضَ اللَّه ... الحجَّ تَقْویَةً لِلْدِّین) ⁽¹⁾

؛ (خداوند حج را برای تقویت و نیرومندی دین واجب کرده است). بدیهی است، هر بنیاد و سازمانی که به اقتضای طبیعت این عالم، بر اثر عوامل مخرّب روبه ضعف و سستی می گذارد نیازمند به عوامل تقویت و ترمیم کننده ای است تا ضعف آن را جبران کند و به حال اوّلش برگردد.

دین هم که سرمایه سعادت دو جهان انسان است، براثر تبلیغات بیگانگان از خارج و طغیان تمایلات و شهوات از داخل و فراهم بودن زمینه برای اجرای هوسها و تمنیّات نفس از طریق انگیزه های گناه، قهراً قدرت معنوی خود را در انسان از دست می دهد و در زیر پرده هایی از غفلت و دنیاپرستی رو به زوال و نابودی می رود.

در این میان ناگهان نسیم لطف و عنایت می وزد و ندای روحبخش (وَللَّه عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ) کاروانهای حج را از تمام بلاد اسلامی به راه می اندازد و بار دیگر مکه به عنوان «امُّ الْقُری همچون مادری مهربان، فرزندان دورافتاده خود را به دامن می گیرد و در طی چند روز محدود، خاطرات روح افزای عبادت و بندگی خدا را با نشان دادن جنبه های زندگی بخش در دلها تجدید می کند، و سفر پر خطر مرگ، بی اعتباری دنیا، جدایی از مال و فرزند و عیال و خاندان، مراحل هولناک برزخ و محشر و قیامت را مقابل چشمها می آورد، زحمات طاقتفرسای انبیا و اولیای خدا را در راه تأسیس و تحکیم مبانی دین تذکّر می دهد و خلاصه پرده های

ضخیم غفلت را از دلها می زداید ونور ایمان و توجّه به خدا و آخرت را در جانها روشن می سازد و فرزندان خود را با ایمان قوی و عقیده محکم به اوطان خودشان برمی گرداند تا برای مبارزه با دشمنان داخلی و خارجی کاملًا مجهّز و آماده و با نشاط باشند.

آری (انَّ هذِهِ امّتکم امَّةً واحِدةً) و مکه محل تجلّی امّت واحده اسلامی است.

بنابر این بقای مکه و احیای مناسک حج نقش بسزایی در بقای دین دارد. به همین جهت امام صادق علیه السلام می فرمایند: «لایَزالُ الّدِینُ قائِماً ما قامَتِ الْکَعْبَةٌ»؛ ⁽¹⁾

(دین همواره، برپاست مادامی که کعبه برپاست.)

معروف است «گلادستون» (1809- 1898 م) نخست وزیر وقت بریتانیای کبیر، در ایام صدارتش، روزی در حالی که کلوچه نان لندنی را در یک دست و قرآن را در دستی دیگر داشت، وارد پارلمان شد و پشت تریبون قرار گرفت و نان را به نمایندگان نشان داد و گفت: «آقایان! ما ده نفریم و این نان را داریم در حالی که دو نفر می توانند با خوردنش سیر شوند، اگر به دو نفر بدهیم هشت نفر باقیمانده خواهند مرد، و اگر بر سر آن دعوا کنیم هر ده نفر از میان خواهیم رفت. از این رو می فهمیم که تنها راه نجات، بزرگ کردن نان است و بزرگ کردن نان موادّ اولیّه می خواهد که آن هم در مشرق زمین وجود دارد. امّا تازمانی که آن خانه (منظورش کعبه بود) و این کتاب در میان مسلمانان است این عمل غیر ممکن است ...» ⁽²⁾

بنابراین تعطیل حج مستلزم ضعف نیروی دین و استیلای کفّار بر

مسلمین است. چنانچه اکتفا به یکسری اعمال و مناسک بدون توجه به روح آنها و غفلت از رسالت و آثار حیاتبخش آن نیز موجب ضعف روحیه دینی از جامعه اسلامی می شود. از این جهت اهمیّت فریضه حج و جنبه حیاتی آن از نظر سیاست جهانی اسلام تا حدّی است که فرموده اند:

«لَوْ انَّ النَّاسَ تَرَکُوا الحَجَّ لَکانَ عَلَی الوالِی انْ یُجْبِرَهُمْ عَلی ذلِکَ وَعَلَی الْمَقامِ عِنْدَهُ ... فَانْ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ امْوالٌ انْفَقَ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْتِ مالِ الْمُسْلِمین». ⁽¹⁾

«اگر مردم از انجام حج رو برگردانند، بر زمامدار مسلمین است که آنها را به حج و اقامت در مکه مجبور کند ... و اگر مردم، قدرت مالی نداشته باشند بر حاکم اسلامی لازم است که از بیت المال هزینه سفر حجّاج را تأمین کند.»

در روایات زیادی تهدید شده است که در صورت تعطیل حج، عذاب خداوند نازل می شود:

«وَاللَّه اللَّه فی بَیْتِ رَبِّکُمْ لاتُخَلُّوهُ ما بَقِیْتُمْ، فَانَّهُ انْ تُرِکَ لَمْ تُناظَرُوا». ⁽²⁾

از خدا بترسید درباره خانه پروردگارتان، آن را تا زنده هستید خالی نگذارید که اگر آنجا، رها شود مهلت داده نخواهید شد.

از جمله ادلّه روشن بر اینکه، حج در حفظ اساس دین و احیای جامعه اسلامی، نقش مهمّی ایفا می کند و در هیچ شرایطی نباید تعطیل یا تضعیف شود، وجود روایاتی بدین مضمون است که (در بعضی از

شرایط)هیچ عمل مستحّبی نمی تواند جای حجّ استحبابی را بگیرد، که از بیان آن روایات خوداری می شود.

2-فلسفه و اسرار عبادی حج

یکی از امتیازات انسان بر سایر حیوانات، همان فضیلت حق شناسی و اظهار تشکر و سپاس در برابر انعام منعم و احسان محسن است، که حیوانات فاقد این خصیصه والا هستند. گرچه در بعضی از حیوانات، این خصیصه تا حدّی مشاهده می شود، ولی به هر حال از ویژگیهای ضروری نوع حیوان نیست. امّا انسان، به شرط سلامت فطرت و وجدان، ممکن نیست این فضیلت ممتاز را نداشته باشد، مگر اینکه در اثر فرو رفتن در شهوات نفسانی و تمایلات حیوانی، فطرت انسانی ش واژگون و به حیوانات ملحق شده باشد که قرآن در مورد آنان می فرماید:

(اولئکَ کَالانْعامِ بَلْ هُمْ اضَلُّ اولئکَ هُمُ الْغافِلُون). ⁽¹⁾

(آنان بسان چهارپایان، بلکه گمراه تر از آنانند. آنان غفلت زدگان بی خبرند.)

لطف بزرگ خداوند درباره بشر، آن است که او را به نماز و روزه و حج و سایر اعمال عبادی که هر یک راهی از راههای شکرگزاری و حق شناسی انسان در برابر خداوند است مأمور فرموده است تا بدین وسیله او را در رتبه انسانی خود نگهدارد و شرف انسانیش را حفظ فرماید.

امام علی بن الحسین علیه السلام در این مورد می فرماید:

«وَالْحَمْدُ للَّه الّذِی لَو حَبَس عَنْ عباده مَعْرفَةَ حَمْدِه عَلی ما ابْلاهُمْ مِنْ مِنَنِهِ المُتَتابعَة وَ اسْبَغَ عَلَیْهِمْ مِنْ نِعَمِهِ الْمُتَظاهِرَة لتصرّفُوا فی مِنَنِه فَلَمْ یَجْهَدُوهُ وَ تَوَسَّعُوا فی رِزْقِهِ فَلَمْ یَشْکُرُوهُ وَ لو کانوا کذلک لَخرجُوا مِنْ حُدُودِ الانسانیة الی حَدِّ البَهِیمَةِ فکانُوا کَما وصَفَ فی مُحْکَمِ کتابِه انْ هُمْ کَالانْعام بَلْ هُمْ اضَلُّ سَبیلًا». ⁽¹⁾

(سپاس خدای را که اگر بندگانش را، به شناختن راه سپاسگزاری بر نعمتهای پی در پی که به ایشان داد و عطیّات پیوسته که به آنان عنایت فرموده وا نمی داشت، در نعمتهای خدا تصرف می کردند بدون آنکه شکر آنها را بجای آورند و روزیهای سرشار خدا را با کمال وسعت و فراغت می خوردند بدون آنکه به درگاه او سپاسگزاری کنند. و اگر چنین می شدند از حدّ انسانیت خارج می گشتند و به مرز حیوانات داخل می شدند همان طور که خدا در کتاب محکم خود حالشان را چنین توصیف کرده است: آنان همانند چهار پایان بلکه از چهارپایان نیز گمراهترند.)

حج یکی از عباداتی است که خداوند بندگانش را به آن فراخوانده است:

(وَللَّه عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیتِ مَنِ اسْتَطاعَ الَیْهِ سَبِیلًا وَ مَنْ کَفَرَ فَانَّ اللَّه غَنِیٌّ عَنِ العالَمِینَ) ⁽²⁾(به عهده مردم مستطیع است که برای خدا قصد خانه (ی کعبه) کنند و هر کس کفر ورزد و از انجام حج سرباز زند، قطعاً خداوند از جهانیان بی نیاز است.)

پس زیارت کعبه و اجتماع برگرد آن خانه، حقّ خدا بر مردم است.

چنانچه پیشتر اشاره شد، تمامی اعمال حج و عمره، عبادت و بندگی خداست؛ زیرا عبادت یا قولی است و یا عملی. و همه اعمال حج نیز از احرام، تلبیّه، طواف، نماز، سعی، وقوف، قربانی، حلق و رمی جمرات ...

عبادت هستند و انسان باید آنها را به قصد قربت و نزدیک شدن به خدا انجام دهد.

همه مناسک حج، یاد خدا، بندگی و عبودیت او و اظهار خضوع و کرنش در برابر فرامین و دستورات اوست؛ یاد قلبی، زبانی، عملی و جوارحی هماهنگ با هم.

قال رسول اللَّه صلی الله علیه و آله:

(انَّما فُرِضَتِ الصَّلوةُ وَ امِر بالحَجِّ وَ الطَّوافِ وَ اشْعَرَتِ المَناسک لِاقامَةِ ذِکْرِاللَّه، فَاذا لم یکن فی قلبک لِلمذکورِ الذی هو المقصود وَ المُبتغی عظمةٌ وَ لا هَیْبَةٌ فَما قِیْمةُ ذِکْرِکَ). ⁽¹⁾

منظور از وجوب نماز، حج، طواف و دیگر مناسک بپا داشتن ذکر و یاد خداست، پس وقتی قلب تو از هیبت و عظمت خدا که مقصود و مطلوب اصلی از عبادات است خالی باشد، در این صورت تنها ذکر زبانی (واعمال خشک بدنی) چه ارزشی خواهد داشت؟

در حج گونه های مختلفی از عبادت و بندگی خدا وجود دارد؛ در آن شفاعت و دعا در حق دیگران، توبه و استغفار از گذشته، تصمیم نسبت به آینده و تقاضای خواسته های مشروع و ... وجود دارد. زیرا حاج و معتمر

مهمان خداوندند و خواسته های مهمان نزد میزبان کریم و بزرگوار برآورده و رواست.

امام صادق علیه السلام در این مورد می فرماید:

«الحاجُّ وَ المُعْتَمِرُ وَفْدُ اللَّه، انْ سَأَلُوهُ اعْطاهُم وَانْ دَعَوْهُ اجابَهُمْ وَ انْ شَفَّعُوا شَفَّعَهُمْ وَ انْ سَکَتُوا ابْتَدَأَهُمْ وَ یُعَوَّضُون بِالدِّرْهَمِ الْفَ الْف دِرْهَم». ⁽¹⁾

«حاج و معتمر وارد بر خدا هستند، اگر درخواستی کنند عطایشان فرماید، و اگر دعا کنند اجابتشان نماید و اگر از کسی شفاعت کنند (در حق کسی طلب آمرزش کنند) شفاعتشان را بپذیرد، و اگر هم سکوت کنند (میزبان کریم) خود به بذل عنایت آغاز کند و در ازای هر درهم، هزار هزار درهم عوض می دهد.»

البتّه حجّاج، به جهت اختلاف در نیّت، و تفاوت در معرفت ربّ البیت، و درک لطائف و اسرار عبادت و تأثیر پذیری روح از مناسک حج، در بهره گیری از رحمت و مواهب الهی مختلف هستند.

قال ابوعبداللَّه علیه السلام:

«الحُجاّجُ یَصْدُرُونَ عَلی ثلاثةِ اصْنافٍ: صِنْفٌ یُعْتَقُ مِنَ النَّار وَ صِنْفٌ یَخْرُجُ مِنْ ذُنُوبِهِ کَهَیْئَةِ یَوْمٍ وَلَدَتْهُ امُّهُ وَ صِنْفٌ یُحْفَظُ فِی اهْلِه وَ مالِه فَذلِکَ ادْنی ما یَرْجِعُ بِهِ الحاجُّ». ⁽²⁾

(حاجیانی که باز می گردند سه دسته اند: دسته ای از آتش آزاد می شوند، و دسته ای از گناهان خود خارج می گردند مانند روزی که از مادر متولّد شده اند

و دسته سوّم با مصونیّت مال و عیال بر می گردند و این کمترین بهره ای است که عاید حاجی می شود.)

یکی از آثار بُعْد عبادی حج، تأثیر فراوان آن در ایجاد روحیه انقیاد و تسلیم در مقابل خداست؛ زیرا اعمال عبادی اقسام مختلفی دارد. بعضی از آنها در عین حال که عبادت است و برای اطاعت امر خدا آورده می شود، دارای حظّ نفسانی و موافق با طبع انسانی است، مانند ازدواج و غذا خوردن و ... که ممکن است این امور هم به عنوان عبادت آورده شود و هم به عنوان ارضای تمایلات نفسانی انجام گیرند.

قسم دیگر، اموری هستند که لذّت نفسانی ندارند ولی از نظر عقلی مورد رغبت انسان است، مثل تحصیل علم، احسان به مستمندان و راهنمایی گمگشتگان و ترک بسیاری از محرّمات. این امور وقتی برای جلب رضای خدا انجام شد، جنبه عبادت و مطلوبیت الهی آن با جنبه مطلوبیّت عقلی توأم می شود.

در این دو قسم عبادت، چون با حظّ نفسانی و عقلانی توأم است طبعاً تحصیل اخلاص در آنها مشکل است و سهم نفس و عقل در این گونه اعمال بیش از خداست.

امّا در قسم سوم از عبادات، از حظوظ نفسانی و فایده های عقلانی خبری نیست، مانند بسیاری از اعمال و مناسک حج؛ زیرا بیرون آمدن از لباس متعارف و رسمی و پوشیدن دو قطعه پارچه ندوخته، برهنه کردن سر و پا، ترک بسیاری از عادات و کارها در حال احرام، طواف دور خانه سنگی، بوسیدن سنگ سیاه، هفت بار رفتن و برگشتن در صفا و مروه، وقوف در سرزمین سوزان عرفات، مشعر، منا، پرتاب کردن چندین

سنگریزه و بسیاری از کارهای دیگر، نه محبوب نفس است و نه مطلوب عقل. به عبارت دیگر نه نفس از انجام آنها لذتی می برد و نه عقل برای آنها فایده و فلسفه ای می فهمد، بلکه تنها امر خدای متعال انسان را وادار به انجام این اعمال می سازد، زیرا در منطق یک مسلمان تربیت یافته در مکتب قرآن، تنها عامل تأمین سعادت و کمال نهایی انسان، اسلام است:

(انَ الدّینَ عِنْدَاللَّه الاسلامُ). ⁽¹⁾

اسلام یعنی تسلیم خدا شدن و مطیع صرف او بودن. عالیترین فلسفه اوامر و نواهی در شرع مقدّس، از نظر روشندلان واقعبین همان به دست آوردن روح تسلیم و خضوع در مقابل «باری تعالی» است.

آری اگر فرضاً حلال و حرام حج و غیر حج هیچ فایده اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و بهداشتی جز همین یک فایده عظیم، یعنی تسلیم شدن در مقابل ولی نعمت و بخشنده عقل و هوش نداشت، کافی بود که انسان عاقل و عارف را با شوق وافر و اهتمام کامل به انجام اعمال عبادی و ترک معاصی وادارد. البته این تعبّد و تسلیم، تبعیّت خشک و بی منطق یک زیر دست از مافوق خود، برای اشباع هوس ریاست طلبی مقام مافوق نیست، بلکه مقصود از تعبّد در دین این است که وقتی انسان از سویی به محدودیت نیروی عقل و درک خود اعتراف کرد و از سوی دیگر فهمید و معتقد شد که احکام دین از مصالح و مفاسد واقعی سرچشمه گرفته از علم نامحدود خداست، و هرگز نیروی تفکّر محدود نمی تواند حقایق نامحدود را درک کند، طبعاً خود را موظّف به تسلیم محض در برابر احکام خدا می داند.

اوامر امتحانی خدا، همیشه برای ظاهر ساختن روح تسلیم و انقیاد بشر در برابر مبدأ هستی و کمال مطلق است. ولی متأسّفانه این انسان بینوا و بی خبر از رمز کار، پیوسته از فلسفه احکام دم می زند و از فواید بهداشتی و اقتصادی و اجتماعی سوأل می کند.

این طرز تفکّر جاهلانه و مادیگریانه، ویژه عصر معیّنی نیست، بلکه در تمام اعصار گذشته بوده و احیاناً آثار شومی نیز به دنبال داشته است.

داستان مردودیّت اصحاب سبت، و لشکریان طالوت و قوم بنی اسرائیل خواندن دارد و در مقابل، سرافرازی ابراهیم خلیل الرحمان علیه السلام از امتحان بزرگ الهی مبنی بر ذبح فرزند و اطاعت و انقیاد فرزند در برابر فرمان الهی نیز درس بزرگی به همه طالبان و عاشقان اطاعت و بندگی است.

غرض اینکه در اوامر امتحانی، اگر به نحوه کار بنگریم، چه بسا مصلحتی در آن نبینیم، بلکه احیاناً ضرر و زیانی هم از بعض جهات مشاهده کنیم. تحریم صید ماهی در شنبه، لطمه اقتصادی به دنبال داشت، همچنین تحریم خوردن آب از نهر معهود، برای لشکریان گرما زده طالوت که کنار آب روان رسیده بودند و مأموریت پیدا کردند که تشنگی را تحمل کنند همچنین وارد شدن بنی اسرائیل از در تنگ و کوتاه شهر و نرفتن به سمت دروازه های بلند و فراخ دیگر و مأموریت ابراهیم به ذبح فرزندش اسماعیل علیه السلام و ... از این نمونه اند، اما عالیترین فایده و مصلحت در این گونه موارد در خود امر یا نهی الهی است که اطاعت و تسلیم بنده را در پی دارد.

در باب حج و مناسک آن نیز دستوراتی داده شده که برای پرورش اخلاص و تسلیم بندگان خدا، عامل بسیار قویّ و میزان فوق العاده دقیقی

است. یکی از امتیازات حج بر سایر عبادات، همین است که جنبه تعبّد در آن روشن تر است و عبودیّت در خلال امتثال اوامر الهی ظهور بیشتری دارد، زیرا بسیاری از اعمال و مناسک حج، نشانه هایی از تسلیم و اطاعت ابراهیم علیه السلام و هاجر در اجرای اوامر خداوند و مبارزاتشان با شیطان درون و بیرون است و انجام این مناسک تحصیل رضای خدا و مبارزه با شیطان است زیرا این طواف، سعی، قربانی، حلق و رمی جمرات پیروی از امر خدا و دماغ شیطان را به خاک مالیدن است.

«امام محمّد غزّالی» می گوید: «بدان! اگرچه بظاهر، تو سنگریزه ها را به جمره عقبه می زنی، امّا در حقیقت با همان سنگریزه ها به صورت شیطان می کوبی و پشت او را می شکنی، زیرا یگانه راه به خاک مالیدن بینی شیطان، امتثال محض از فرمان خداست بدون اینکه حظّی از حظوظ نفسانی یا فایده ای از فواید عقلانی در آن ملحوظ شده باشد». ⁽¹⁾

پس مناسک حج، وسیله امتحان و صحنه آزمایش عظیمی برای مدّعیان اسلام و ایمان و محکی است تا نفس پرستان و عقل باوران را از خداپرستان جدا سازد، زیرا بیابان عرفات و مشعر و منا، نه ریاکاریهای نفس پرستان را می پذیرد و نه فلسفه بافیهای عقل پرستان را؛ آنجا جولانگاه توسن عشق و جلوه گاه محبّت معبود است. (وَ ما امِرُوا الَّا لِیَعْبُدُوا اللَّه مخلِصِینَ لَهُ الدِّین). ⁽²⁾

به جهت غفلت از این نکته و وجود دیدگاه مادّیگرایانه نسبت به مناسک حج بعضی از ماتریالیستها و روشنفکرنمایان، خرده گیریها و

اشکال تراشیهائی را متوجّه آن کرده اند که به یک نمونه آن اشاره می شود.

«ابن ابی العوجا» که فردی متهم به الحاد و زندقه، از طرفی سخنور و بی باک و هتّاک و بدزبان بود، از امام صادق علیه السلام رخصت سوأل طلبید و سپس با کمال وقاحت، با الفاظی مسجّع و عباراتی فریبنده و گیرا، تمام مناسک حج را به تمسخر گرفت و گفت:

«الی کَمْ تَدُوسُونَ هذَا البَیْدَر، وَتَلُوذُونَ بِهذا الْحَجَر، وَ تَعْبُدُونَ هذا البیتَ المرفوع بالطوب وَالْمَدَر، وَ تُهَرْوِلُونَ حَوْلَه هَرْوَلَةَ الْبَعیر اذا نَفَرَ مَن فکَّر فی هذا وَ قَدَّرَ عَلِمَ انَّهُ فِعْلُ غیر حَکیمٍ وَلاذِی نَظَرٍ. فَقُلْ فانَّکَ رَأْسُ هذا الامرِ وَ سَنامُهُ وَ ابوکَ اسُّهُ و نَظامُهُ». ⁽¹⁾

(تا کی شما این خرمن را می کوبید و به این سنگ پناهنده می شوید و این خانه گِلی و سنگی را می پرستید و همچون شتران رمیده برگرد آن جست و خیز می کنید؟ هر کس در این برنامه و تشریفات این خانه بیندیشد می فهمد که این کاری است که دستور دهنده اش خالی از حکمت و بینش بوده است.

پس جوابم بده که تو در رأس این امر واقع شده ای و شخصیّت برجسته این قومی و پدرت بنیانگذار این مسلک و نگهدار آن بوده است.)

امام صادق علیه السلام نخست، ریشه خباثت نفس او و همفکران او را نشان داد و از پایان شوم و عاقبت وخیمی که در انتظار آنان است با خبرش گردانید که:

«انَّ مَنْ اضلَّهُ اللَّه وَ اعْمی قَلْبَه اسْتَوخم الحَقَّ وَ لَمْ یَسْتَعْذِبْهُ وَ صارَ الشیطانُ وَلِیَّهُ وَ رَبَّهُ وَ یُورِدُهُ مَناهِلَ الهَلَکَةِ وَ لا یُصْدِرُه». ⁽²⁾

(هرکس را که خدا گمراهش گرداند و چشم دلش راکور کند حق در ذایقه او تلخ و ناگوار می آید و شیطان ولیّ و صاحب اختیار او می شود و او را بر چشمه های هلاکت وارد می سازد و از آن مهلکه برنمی گرداند.)

سپس امام علیه السلام در حکمت مناسک حجّ فرمود:

«وَهذا بیتٌ استعبد اللَّه به خَلْقَهُ لیَخْتَبِرَ طاعَتهُم فی اتْیانِهِ، فَحَثَّهُمْ عَلی تعظیمِه وَ زیارته، وَ جَعَلَهُ قِبْلَةً لِلْمُصَلِّینَ له، فهو شُعْبَةٌ مِن رضوانه، و طریقٌ یؤدّی الی غُفْرانِه، منصُوبٌ علی استواءِ الکمالِ وَمَجْمَعُ العظمة و الجلالِ. خَلَقَهُ اللَّه تعالی قبل دَحْوِ الارض بِالْفَیِ عامٍ، فَاحَقُّ مَنْ اطیع فیما امَرَوَ انْتَهی فیما زجر، اللَّه المُنْشی لِلَارْواحِ و الصُّوَرِ». ⁽¹⁾

(این خانه ای است که خداوند، آن را وسیله امتحان بندگان قرار داده و آنان را مأمور به تعظیم و زیارت آن فرموده است، تا میزانِ روشنی برای اخلاص و تسلیم در پیشگاه خدا در میان بشر باشد. این خانه قبله گاه نمازگزاران و راه رسیدن به مغفرت و رضای حضرت ایزد منّان است. در کمال استواری بر پا و در آن عظمت و جلال جمع شد و خداوند آن را دوهزار سال پیش از گسترش زمین ایجاد کرده است، پس خدای خالق جسم و جان شایسته ترین کسی است که باید فرمانش اطاعت و نهیش ترک شود.)

آری بُعد عبادی مناسک حج، موجب تقویت روحیّه تعبّد و تسلیم در برابر فرامین الهی و نجات از وسوسه ها و بیماری روشنفکرنمایی و مانع پیدایش دیدگاه مادیگرایانه در احکام الهی می شود.

جامعترین بیان در این زمینه، خطبه قاصعه (192) نهج البلاغه است، که به جهت پرهیز از طولانی شدن مطلب، به همین مقدار بسنده می شود.

3-اسرار سیاسی حج

اشاره

از میان واجبات و فرایض اسلامی، حج در عین اینکه خالصترین و عمیقترین عبادت است، مؤثرترین وسیله برای پیشبرد اهداف سیاسی اسلام نیز هست.

روح عبادت، توجّه به خدا و روح سیاست، توجه به خلق خداست.

این دو روح آنچنان به هم آمیخته اند که مانند تار و پود یک پارچه اند.

حج عامل مؤثری برای وحدت صفوف مسلمانان است، حج عامل مبارزه با تعصّبات ملّی و نژادی و محدود شدن در حصار مرزهای جغرافیایی است؛ حج وسیله ای برای شکستن سانسورها و از بین بردن خفقانهای نظامهای ظالمانه ای است که در کشورهای اسلامی حکمفرما شده است؛ حج وسیله ای برای انتقال اخبار سیاسی کشورهای اسلامی از نقطه ای به نقطه دیگر است و بالاخره حج عامل مؤثری برای شکستن زنجیرهای اسارت و استعمار و آزاد ساختن مسلمین ... است ⁽¹⁾

آری این کنگره عظیم اسلامی که نمایندگان و متفکّران هر نقطه ای در آنجا گرد می آیند، بهترین فرصت برای تصمیم گیریهای اساسی و استراتژیک در برابر دشمنان خارجی و داخلی، صدور قطعنامه ها و دفاع از ملّتهای تحت ستم و بررسی موقعیّت سیاسی و دفاعی جهان اسلام در مقابله با ترفندهای استعمار خارجی و استثمار داخلی است.

هیچ منفعتی، مهمتر از دفاع و حفاظت از تمامّیت سیاسی، فکری، فرهنگی و اخلاقی کشورهای اسلامی نیست. یکی از بهترین راهها برای نیل به این هدف این است که مسلمانان از هر قشر و طبقه ای؛ رجال علمی و فرهنگی، آگاهان مسایل اقتصادی و مالی، معلّمان شرع و دین و مردان جبهه و جنگ برای احراز منافعشان به سرزمین وحی و حرم امن الهی بشتابند. (لِیَشْهَدُوا مَنافِعَ لهم ...) ⁽¹⁾

تا شاهد منافع گوناگون خویش باشند.

لفظ «منافع» جمع و به صورت مطلق و بدون هیچ گونه قیدی آمده است، تا شامل هر نوع منفعتی اعم از اقتصادی، سیاسی و اجتماعی باشد.

از این جهت درست به دنبال آیات حج، آیات جهاد و دفاع از حریم مسلمانان آمده است: (انَّ اللَّه یُدافِعُ عَنِ الَّذِینَ امَنُوا ...) وحدت سیاق و لزوم ارتباط میان این دو گروه آیات ما را بر این می دارد که حتماً میان حجّ و جهاد، و میان کنگره فکری و میدان دفاع و عمل، رابطه خاصّی وجود دارد و کنگره عظیم حج بهترین فرصت برای طرح و برنامه ریزی در مقابله با دشمنان اسلام است تا آنجا که گاهی در روایات اسلامی از «حج» تعبیر به «جهاد» شده است: بهترین جهاد، حج نیکو و خالص است. ⁽²⁾جهادی که حتّی پیرمردان و پیرزنان با حضور در صحنه آن می توانند شکوه و عظمت اسلامی را منعکس سازند.

کارها، پیمانها، سخنرانیها، خطبه ها و اشعار سیاسی مطروحه در مراسم باشکوه حج در زمان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و ائمه معصومین علیهم السلام فراوان است که به چند نمونه آن اشاره می شود:

1- پیامبر اسلام در سال نهم هجرت، حضرت علی علیه السلام را مأمور کرد قطعنامه ای مبنی بر اعلان بیزاری از مشرکان، در موسم حج قرائت کند در حالی که شانزده آیه از آغاز سوره برائت بر پیامبر نازل شده بود که از جمله آنهاست:

«بَراءَةٌ مِنَ اللَّه وَ رَسُولِهِ الَی الَّذِینَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ فَسیحوُا فِی اْلَارْضِ ارْبَعَةَ اشْهُرٍ وَ اعْلَمُوا انَّکُمْ غیر مُعْجِزِی اللَّه و انَّ اللَّه مُخْزِی الْکافِرِینَ ...» ⁽¹⁾

(اعلام بیزاریی است از جانب خدا و رسول او به گروهی از مشرکان که با آنان پیمان بسته اید، که می توانید در روی زمین چهار ماه آزادانه گردش کنید و بدانید که شما خدا را عاجز نخواهید کرد بلکه خداوند کافران را خوار خواهد نمود.)

امیر مؤمِنان علی علیه السلام، پس از قرائت آیات برائت، قطعنامه ای متضمّن موادی چهارگانه به این شرح ایراد کرد:

هان ای مشرکان!

محترم است ولی به مشرکانی که با مسلمانان پیمانی ندارند و یا عملًا پیمان شکنی کرده اند، از این تاریخ (دهم ذی حجه) چهار ماه مهلت داده می شود که تکلیف خود را با حکومت اسلامی روشن سازند؛ یا به گروه موحّدان بپیوندند و یا آماده جنگ و نبرد شوند. ⁽¹⁾

2- امام حسین علیه السلام، در موسم حج، فرزندان هاشم و شخصیّتهای بزرگ و گروهی از انصار علاقه مند به خود را در سرزمین منا گرد آورد، به گونه ای که جمعیتی متجاوز از هزار نفر پای سخنرانی او حاضر شدند.

آنگاه سخنان خود را چنین آغاز کرد:

«امّا بَعْد فَانَّ هذَا الطاغِیّةَ قَدْ صَنعَ بِنا ما قَدْ عَلِمْتُمْ وَ رَأَیْتُمْ وَ شَهِدْتُمْ وَ بَلَغَکُمْ، وَ انّی اریدُ انْ اسْئَلَکُمْ عَنْ اشْیاءَ فَانْ صَدَقْتُ فَصَدِّقُونی وَ انْ کَذِبْتُ فَکَذِّبُونی اسْمَعُوا مَقالی وَ اکْتِمُوا قَوْلی ثُمَّ ارْجِعُوا الی امْصارِکُمْ وَ قَبائِلِکُمْ مَنْ امَّنْتُمُوهُ وَ وَثِقْتُمْ بِه فَادْعُوهُمْ الی ما تَعْلَمُونَ، فَانّی اخافُ انْ یَنْدَرِسَ هذَا الحقُّ وَ یَذْهَبَ، وَ اللَّه مُتِمُّ نُورِه وَ لَوْکَرِهَ الْکافِرونَ ...» ⁽²⁾

(ای مردم! بدانید این طغیانگر (معاویه) همان طور که می دانید و دیده اید و به شما رسیده است چه کارهای بدی در باره ما انجام داده است. من مواردی را از شما می پرسم: اگر راست می گویم تصدیقم کنید و اگر دروغ می گویم تکذیب کنید. هم اکنون سخن مرا بشنوید و آن را در دل پنهان دارید سپس به بلاد و میان قبایل خود باز گردید و هر فردی که او را امین می شمارید و به او اعتماد دارید، به وظیفه شرعی دعوتش کنید. من

می ترسم که آیین حق فرسوده و محو شود. امّا خداوند نورش را بتمامی جلوه گر می سازد هر چند کافران نخواهند.)

3- امام صادق علیه السلام در مراسم حج، مردم را به رهبری ائمه حق و جانشینان پیامبر صلی الله علیه و آله دعوت کرد. «عمرو بن ابی المقدام» می گوید: امام صادق علیه السلام را در عرفه دیدم که با صدای بلند می فرمود: «ای مردم! همانا رسول اللَّه صلی الله علیه و آله امام و رهبر مردم بود و پس ازاو علی ابن ابی طالب علیه السلام و پس از او حسن مجتبی علیه السلام و پس از او امام حسین علیه السلام و پس از او حضرت علی بن الحسین علیه السلام و پس از او محمد بن علی علیه السلام و پس از او خودم هستم.

پس دوازده مرتبه با صدای بلند و در هر جانب سه مرتبه این را اعلام فرمود. ⁽¹⁾

4- در همین مراسم حج بود که رسول خدا در حجّةالوداع، برای تعیین رهبری بعد از خود، در غدیر خم اقدام کرد وامام علی بن ابی طالب علیه السلام را به زعامت و رهبری مسلمین معرّفی کرد. ومسلمانان با امام بیعت کردند و به او تبریک گفتند و کفّار که منتظر مرگ پیامبر وخاموش شدن اسلام واز هم پاشیدن وحدت جامعه اسلامی بودند، مأیوس شدند: (الْیومَ یَئِسَ الذین کَفَروا مِنْ دینِکُم) ⁽²⁾

علاقه مندان به این موضوع به اثر ارزنده «الغدیر» مراجعه کنند.

موارد فوق نشان می دهد که چگونه پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و ائمه معصومین علیه السلام بر حسب شرایط سیاسی زمان و ارزیابی موقعیت دشمنان

داخلی و خارجی اسلام، حرکتهای متناسب و سازنده سیاسی خود را ارائه می کردند. امروزه نیز احیای برائت از مشرکان و تنفّر و بیزاری از آمریکا و اسرائیل در مراسم حج، در راستای حرکتهای سیاسی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و ائمه اطهار علیهم السلام است چرا که اعلام تنفّر و بیزاری از دشمنان اسلام، قرآن و مصالح امّت اسلامی، مصداق بارز همان منافعی (لِیَشْهدُوا مَنافِعَ لَهُمْ) است که مسلمانان باید شاهد تحقّق آن در پایگاه اسلام و یکتاپرستی باشند.

گر چه این حرکتهای سیاسی به عنوان اجزا یا شرایط، دخالتی در اصل عمل حج ندارند، ولی بلا شک از آثار و نتایجی به شمار می روند که بر حجّ مترتّب هستند و زایران خانه خدا باید از آن بهره گیرند.

4-حج عامل تقویّت ایمان

از راه مشاهده آیات توحید

از اسرار و حکمتهای مهمّ مراسم حج و زیارت خانه خدا، نقش بسزای آن در تحکیم و تثبیت ایمان، از راه مشاهده نشانه هاو مظاهر توحید و یکتاپرستی در آن سر زمین است:

(فیهِ آیاتٌ بَیِّناتٌ مَقامُ ابْراهیمَ وَمَنْ دَخَلهُ کانَ آمِناً)؛ ⁽¹⁾

(در حج نشانه های روشنی است (از آنجمله) مقام ابراهیم است که هر کس داخل آن شود در امان خواهد بود.)

آری در این خانه، نشانه های روشنی از خدا پرستی و توحید و

معنویت به چشم می خورد. دوام و بقای آن در طول تاریخ، در برابر دشمنان نیرومندی (چون ابرهه) که قصد نابود ساختن آن را داشتند یکی از این نشانه هاست. آثاری که از پیامبر بزرگی، همچون ابراهیم علیه السلام در کنار آن باقی مانده است مانند: زمزم، صفا، مروه، رکن، حطیم، حَجَرالاسود، حِجْرِاسماعیل- که هر کدام تاریخ مجسّمی از قرون و اعصار گذشته و روشنگر خاطره های عظیم و جاویدان می باشد- نیز از دیگر نشانه هاست.

بر اساس نظر مفسّران، مقصود از «آیات بیّنات» همان مقام ابراهیم، حجر الاسود، حطیم، زمزم، مشعرها، ارکان بیت، ازدحام جمعیّت و بزرگداشت آن است. ⁽¹⁾از میان این نشانه های روشن، مقام ابراهیم به طور ویژه ذکر شده است چرا که محلّی است که در آن ابراهیم ایستاد، به خاطر بنای کعبه یا دعوت مردم و یا برای انجام این مراسم بزرگ. در هر حال این مقام از مهمّترین نشانه های مزبور است که خاطرات بی نظیری را از فداکاریها، اخلاصهاو اجتماعها زنده می کند.

در اینکه منظور از «مقام ابراهیم» دقیقاً همان نقطه ای است که هم اکنون سنگ مخصوصی که اثر پای ابراهیم بر آن نمایان است، می باشد و یا اینکه منظور از آن، تمام «حرم مکه» و یا «تمام مواقف حج» است، در میان مفسّران گفت وگوست. ولی روایتی که از امام صادق علیه السلام در کتاب فروع کافی نقل شده، به همان احتمال اول اشاره دارد. ⁽²⁾

مشاهده این آیات و نشانه ها و حضور سالانه میلیونها نفر در این مشاهد و بازگو کردن و نوشتن و به خاطر آوردن و نشان دادن آنها، نقش

فراوانی در تقویت ایمان و اعتقاد افراد دارد. امروز پس از گذشت بیست قرن از میلاد مسیح علیه السلام، وجود مسیح و مادر او مریم و کتاب او انجیل ویاران و حواریان او، در غرب به صورت افسانه ای تاریخی در آمده است و گروهی از مستشرقان در وجود این مرد آسمانی تشکیک کرده و آن را افسانه ای زاییده تخیّل تلقّی می کنند. دلیل آن در دسترس نبودن یک اثر واقعی ملموس از مسیح علیه السلام است. مثلًا، به طور مشخّص محل تولّد او، محل زندگی و جایی که در آن به عقیده نصارا به خاک سپرده شده است معلوم و روشن نیست، کتاب آسمانی او دستخوش تحریف شده است.

اگر تمام خصوصیات مربوط به او محفوظ می ماند، گواه روشنی بر اصالت او بود و برای این خیالبافان و شکّاکان جای تشکیک باقی نمی گذاشت.

اما مسلمانان با سرافرازی به مردم جهان می گویند: مردم! هزار و چهارصد سال پیش، در سرزمین حجاز مردی برای رهبری جامعه بشری برانگیخته شد و در آن راه موفّقیت بزرگی به دست آورد. تمام خصوصیّات زندگی این مرد محفوظ است و کوچکترین نقطه ابهامی در زندگی آن مرد بزرگ مشاهده نمی شود، خانه ای که او در آن متولد شده مشخص است، کوه حرا، منطقه ای است که در آنجا بر او وحی نازل شد. او در این مسجد نماز می گزارد، در این خانه به خاک سپرده شد. اینها خانه های فرزندان، همسران و بستگان اوست و این قبور فرزندان، اوصیا، خلفا و همسران اوست و ... ⁽¹⁾

آری وجود آیات و نشانه ها بر یک امر و بر یک شخص، می تواند شک و شبهه پیش آمده بر اثر مرور زمان را بزداید و آن را به صورت

حقیقت زنده و جاوید در طول زمان نگهدارد.

از سوی دیگر آثار و نشانه ها و قبور یاران و صحابه پیامبر و مجاهدان صدر اسلام، خدمات ارزنده و جانبازیهای مقدس آنان را در ذهنها زنده می کند و موجب می شود پیوند قلبی و عاطفی عمیقی نسبت به آنها پیدا شود. گذشته از این که زیارت آثار و قبور این گروه از شهیدان فضیلت و پیشوایان مذهبی و نویسندگان و علمای بزرگ، نوعی سپاسگزاری و قدردانی از جانبازی و فداکاریهای آنان است.

در اینجا از طرح اندیشه باطل رهبران مذهبی وهابیّت، مبنی بر شرک دانستن این نوع از احترامها، و محو و پایمال کردن آثار و قبور ائمه بقیع علیهم السلام و یاران پیامبر صلی الله علیه و آله خودداری می کنیم و علاقه مندان را به کتابهای مربوط ارجاع می دهیم. ⁽¹⁾

5-اسرار اخلاقی حج

از مهمترین فلسفه ها و اسرار حج، دگرگونی اخلاقی در انسانها است.

مراسم «احرام» انسان را بکلّی از تعیّنات مادّی و امتیازات ظاهری و لباسهای رنگارنگ و زرو زیور بیرون می برد و با تحریم لذایذ و پرداختن به خود سازی، که از وظایف مُحْرِمْ است او را از جهان مادّه جدا می کند و در عالمی از نور و روحانیت و صفا فرو می برد و آنان را که در حال عادی بار سنگین امتیازات موهوم و درجه ها و مدالها را بردوش خود احساس

می کنند، یکمرتبه سبکبار و راحت و آسوده می کند چراکه می بینند همه افراد در این بارگه یکسانند؛ سفید و سیاه، چاق و لاغر، ثروتمند و فقیر، دانشمند و امّی و ... با هم برابر و حتی غیر قابل تمایزند. آری، هنگامی که تعلّقات و مشخصّات مادّی و زرق و برقهای ظاهری کنار رود، افراد در جوهره انسانیّت یکسان و برابرند و کسی را بر کسی جز به تقوا برتری نیست:

(یا ایُّهَا النَّاسُ انَّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ انْثی وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا انَّ اکْرَمَکُمْ عندَاللَّه اتْقاکُمْ). ⁽¹⁾

البته در مواردی زایران خانه خدا باید برخی از اخلاق و آداب آمیخته با رسومات قومی و محلّی خود را عوض کنند و از پایگاه اسلام و سرزمین نزول قرآن اخلاق اصیل اسلامی را تحصیل کنند به شهر و دیارشان به ارمغان ببرند. امروزه اخلاق و آداب زایران در حین طواف، سعی، وقوف در عرفات، منا، حلق، رمی جمرات، نماز طواف، در محل سکونت و هتل ها و معابر عمومی آمیخته با انواعی از خرافات، آداب محلّی، بی نظمی و بی انضباطی و موارد غیر بهداشتی است. و این موضوع باعث می شود که با شکوهترین مراسم عبادی و اجتماعی اسلام با نوعی توهین و اهانت همراه شود. امروزه این وضعیّت اخلاقی و آداب اینچنینی است، حج را آمیخته ای از توحید و شرک، حقیقت و خرافه، نظافت و کثافت و امنیت و خشونت در آورده است که همه این امور باید اصلاح شود و با طرح

صحیح اخلاق و آداب اصیل اسلامی، این لکّه های ننگ از چهره حج زدوده گردد. حج نباید محل نمایش اخلاق و آداب قومی و محلّیِ زایران کشورهای اسلامی باشد، بلکه باید محلّ تجلّی اخلاق اصیل محمّدی صلی الله علیه و آله باشد. به بیان دیگر، مواقف و مراسم حج باید یادآور خاطرات تسلیم و توکّل، ایثار و فداکاری، شهادت و جانبازی، استقامت و پایداری، جهاد و حماسه بانیان این خانه، یعنی ابراهیم خلیل الرحمان علیه السلام و همسرش هاجر و فرزندش اسماعیل و نیز احیاگر حج ابراهیمی پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و امیر مؤمنان علیه السلام و سایر پیشوایان بزرگ دین و مجاهدان صدر اسلام باشد.

هنگامی که این امور همه دست به دست هم دهند زمینه یک انقلاب اخلاقی را در دلهای آماده فراهم می کنند و به گونه ای توصیف ناشدنی ورق زندگی انسان را بر می گردانند و صفحه نوینی در حیات او آغاز می کنند. ⁽¹⁾

6-بعد فرهنگی حج

حج می تواند مؤثرترین عامل مبادله فرهنگی و فکری و محلّی برای طرح فرهنگ اصیل اسلامی، در همه زمینه های زندگی باشد. نمایندگان و رهبران مذاهب اسلامی باید با استفاده از این فرصت، آثار، اخبار و سیره پیامبرخدا را در زمینه های مختلف اعتقادی، سیاسی، اخلاقی، اقتصادی و اجتماعی بازگوکنند.

به همین جهت در روایات اسلامی یکی از فواید حج نشر اخبار و آثار رسول اللَّه صلی الله علیه و آله به تمام بلاد اسلامی ذکر شده است. «هشام بن حکم» از یاران امام صادق علیه السلام می گوید: از آن حضرت درباره فلسفه حج و طواف کعبه سؤال کردم، ایشان فرمود:

«انَّ اللَّه خَلَقَ الخلقَ ... وَ امَرَهُمْ بِما یکون مِنْ امْرِ الطّاعَةِ فی الدین و مصلحتهم مِنْ امْرِ دُنْیاهُم، فَجَعَلَ فیه الاجتماعَ مِنَ الشرقِ و الغَرْب وَ لِتَعارَفُوا وَ لِیَنْزَعَ کُلُّ قومٍ مِنَ التِّجاراتِ مِنْ بَلَدٍ الی بلدٍ ... وَلِتُعرَفَ آثارُ رسولِ اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم و تُعْرَفَ اخْبارُه وَیُذْکَر وَ لایُنسی . ⁽¹⁾

(خداوند این بندگان را آفرید ... و دستوراتی در طریق مصلحت دین و دنیا به آنها داد، از جمله اجتماع مردم شرق و غرب را در آیین حج مقرّر داشت، تا مسلمانان یکدیگر را بخوبی بشناسند و از حال هم آگاه شوند هر گروهی سرمایه های تجاری را از شهری به شهر دیگر منتقل کند ... و برای اینکه آثار پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و اخبار او شناخته شود، و مردم آنها را به خاطر آورند و هرگز فراموششان نکنند.)

حج از این نظر می تواند به یک کنگره فرهنگی و مرکزی برای تبادل نظر اندیشمندان و متفکران اسلامی تبدیل شود. متفکران اسلامی در ایام حضور در حج باید گرد هم آیند و افکار و ابتکارات خویش را به هم عرضه کنند.

امروزه یکی از بزرگترین موانع در راه تحقق این هدف مقدس، نداشتن زبان واحد برای تفاهم و گفت وگوست؛ زیرا زبان عربی فصیح، که زبان قرآن و سنّت رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و ائمه اطهار علیهم السلام است کنار نهاده شده و

اکثر حاجیان کشورهای اسلامی غیر عربی قادر به تکلّم با آن نیستند.

گذشته از این که کشورهای عربی نیز با جایگزین کردن زبان عربی محلی و وارد کردن واژه های بیگانه در زبانشان از تکلّم به زبان عربی فصیح عاجزند. اینها همه از ترفندهای استعمار برای بی محتوا کردن حج است و مسلمانان در این اجتماع عظیم مانند افرادی بیگانه و اجنبی از کنار هم می گذرند و هیچ گونه راهی برای تماس و گفت وگو و تبادل اندیشه و آرا و درد دل کردن با هم ندارند. گویی در صفوف عظیم نمازهای مسجد الحرام و مسجدالنبی صلی الله علیه و آله، صدها هزار نفر انسانهای لال و بی زبان کنار هم نشسته اند، در نتیجه پس از این اجتماع عظیم، بدون اینکه کوچکترین سخنی بین آنها رد و بدل شود بزودی پراکنده می شوند.

از راههای ارتقا و ارائه فرهنگ اصیل اسلامی در ایّام حج، القای سخنرانیها و ترسیم سیمای واقعی اسلام است. از رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله در سال فتح مکه و حجة الوداع (در اجتماع عظیم و پر شکوه مردم در مسجد الحرام، عرفات و منا در مسجد خیف) خطبه هایی بجای مانده که در آنها خطوط کلی اسلام در زمینه های مختلف بیان شده است. پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در روز فتح مکه در اجتماع عظیم و پرشکوهی که از مسلمانان و مشرکان دوست و دشمن تشکیل شده بود، سخنان جامعی پیرامون دعوت خود که تقریباً بیست سال از آن می گذشت ایراد فرمودند که فرازهایی از آن چنین است:

1- «... انَّ اللَّه قَدْ اذْهَبَ نِخْوَةَ الْجاهِلِیَّة وَ تَکَبُّرَها بابائِها، کُلُکُّم مِنْ ادَمَ وَ ادمُ مِنْ ترابٍ وَاکْرَمَکُمْ عنداللَّه اتْقاکُم». ⁽¹⁾

2- «الا انَّ خَیْرَ عبادِاللَّه عَبْداً اتْقاه، انَّ الْعربیّة لَیْسَتْ بابُ والدٍ وَ لکنَّها لِسانٌ ناطقٌ، فَمَنْ قَصُرَ به عَمَلُهُ لَمْ یَبْلُغْه حَسَبُهُ ...». ⁽¹⁾

3- «الا کُلُّ مَأْثُرَةٍ اوْ دَمٍ اوْ مالٍ یُدَّعی فَهو تَحْتَ قَدَمَیَّ هاتَیْنِ الَّا سَدانةَ البَیْتِ وَ سِقایَةَ الْحاج ...». ⁽²⁾

من تمام دعاوی مربوط به جان و مال و همه افتخارات موهوم دوران جاهلیّت را زیر پای خود نهاده و بجز پرده داری کعبه و آبرسانی و سقّایی زایران خانه خدا همه آنها را بی اساس اعلام می کنم.

همچنین در بخشی از خطبه حجة الوداع در عرفات فرمودند:

4- «... رَحِمَ اللَّه امْرَءاً سَمِعَ مَقالَتِی فَوَعاها، فَرُبَّ حامِلِ فِقْهٍ لا فَقْهَ لَهُ، وَ رُبَّ حامِلِ فِقْهٍ الی مَنْ هُوَ افْقَهُ مِنْه، وَ اعْلَمُوا انَّ امْوالَکُمْ وَ دمائَکُمْ حرامٌ عَلَیکُمْ کَحُرْمَةِ یومکم هذا، فی شَهْرکم هذا، فی بلدِکم هذا، وَ اعْلَمُوا انَّ الصُّدُورَ لاتَغُلُّ عَلی ثَلاثٍ: اخْلاصِ الْعمل للَّه، وَمُناصِحَةِ اهْلِ الامْر، وَلُزُومِ جَماعَةِ المسلمین ...». ⁽³⁾

اخلاص عمل برای خدا، خیرخواهی به پیشوایان دین و ملازمت اجتماع مؤمنان.

همچنین پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در بخشی از خطبه روز عید در مسجد خیف (در منا) فرمودند:

5- «انَّ کُلَّ مُسْلِمٍ اخُوالمسلم، وَ انَّمَا الْمُسْلِمُونَ اخْوَةٌ، وَ لا یَحِلُّ لِامْرِی ءٍ مُسلِمٍ دَمُ اخیه وَ لامالِهِ، الَّا بِطیبِ نفسٍ مِنْه». ⁽¹⁾

6- «المؤمنون اخْوَةٌ تَتَکافی دِمائُهُمْ وَ هُمْ یَدٌ عَلی مَنْ سِواهم یَسْعی بِذِمَّتِهِمْ ادْناهُمْ ...». ⁽²⁾

7- «ایُّهَا النَّاس انَّ الشیطان قد یَئِسَ انْ یُعْبَدَ بِارْضِکم هذِهِ وَ لکنّه قَد رَضِیَ انْ یُطاعَ فِیما سِوی ذلک مِمَّا تَحْقِرُونَهُ، فَقَدْ رَضِیَ». ⁽¹⁾

همچنین نمونه های دیگر در موضوعات اساسی دیگری وجود دارد که شایسته است اندیشمندان مذهبی در اماکن تجمّع زایران خانه خدا، جهت ارتقا و تزریق فرهنگ اصیل اسلامی به بیان آنها بپردازند.

متأسفانه امروزه؛ بجای انتشار فرهنگ اصیل اسلامی از پایگاه اسلام، جزواتی از سوی سران و رهبران مذهبی فرقه وهّابیت در محکومیت عقاید و اعمال شیعه امامیه و پیروان ائمه اهل بیت علیهم السلام پخش می شود تا با این اعمال و تبلیغات، سایر فرق اسلامی را نسبت به شیعه بدبین کنند، گویا برای خود وظیفه و مسؤولیتی جز این نمی شناسند!

7-بعد اقتصادی حج

بر خلاف تصور برخی، استفاده از کنگره عظیم حج برای تقویت پایه های اقتصادی کشورهای اسلامی، نه تنها با روح حج منافات ندارد، بلکه طبق روایات اسلامی یکی از فلسفه های آن است.

چه مانعی دارد که مسلمانان در آن اجتماع بزرگ، پایه های یک بازار مشترک اسلامی را پیریزی کنند و زمینه های مبادله و تجارت را به گونه ای

در میان خود فراهم سازند که منافعشان نه به جیب دشمنانشان بریزد و نه اقتصادشان وابسته به آنها شود، این امر نه تنها دنیاپرستی نیست، بلکه عین جهاد و خدا پرستی است.

در روایتی که پیشتر از امام صادق علیه السلام در پاسخ به «هشام بن حکم» در مورد فلسفه های حج ذکر کردیم، صریحاً به این موضوع اشاره شده بود که یکی از اهداف حج، تقویت تجارت مسلمانان و تسهیل روابط اقتصادی است.

در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه (لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ انْ تَبْتَغُوا فضْلًا مِن رَبِّکُم) ⁽¹⁾

آمده است که منظور از این آیه کسب روزی است. «فَاذا احَلَّ الرّجُلُ مِنْ احْرامِهِ وَقَضی فَلْیَشْتَرْ وَلْیَبِعْ فِی الْمَوْسِم». ⁽²⁾

همین معنی در ذیل حدیثی که از امام علی بن موسی الرضا علیه السلام به طور مشروح در بیان فلسفه های حج وارد شده آمده است و در پایان آن می فرماید: (لِیَشْهَدُوا مِنافعَ لهم). ⁽³⁾

جمله (لِیَشْهَدُوا مِنافَعَ لهم وَ یذکُرُوا اسْمَ اللَّه فِی ایَّام معلوماتٍ) به منزله تعلیل آیه قبلی (وَاذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجالًا وَ عَلی کُلِّ ضامِرٍ یَأْتینَ مِنْ کلّ فَجٍّ عمیقٍ) است، یعنی به ابراهیم گفتیم که مردم را به حج دعوت

کن، تا پیاده و سواره بر مرکبهای لاغر از هر راه دور بیایند، تا شاهد منافع گوناگون خود باشند و نام خدا را در ایام معیّنی (ایّام تشریق) یاد کنند که آنان را از حیوانات (قربانی) روزی داده است.

«منافعی که حج وسیله شهود و تحصیل آن می باشد و به صورت نخستین فلسفه حج مطرح شده، مفهوم گسترده و جامعی دارد که هرگز در نوعی و یا خصوصیّتی خلاصه نمی شود، بلکه این جمله با عمومیّت و شمولی که دارد همه منافع فردی و اجتماعی را در بر می گیرد، اگر تزکیه نفس و تقرّب به سوی خدا منفعت است، مشاوره در ترسیم خطوط گسترش علم و فرهنگ نیز منفعت می باشد. اگر این دو منفعت به شمار می روند، دعوت مسلمانان بر اینکه همگی فشار خود را در گسترش اسلام متمرکز سازند نیز منفعت به شمار می رود، و همچنین ... از این جهت، این منافع به مقتضای زمان و اوضاع مسلمانان در هر زمان فرق می کند». ⁽¹⁾

خداوند به مسلمانان وعده داده است که در صورت قطع ارتباط با کفّار و مشرکان، و راه نداد نشان به حرم امن الهی، آنان را از فضل خود بی نیاز سازد و هیچ وقت از قطع رابطه با آنها برخودشان از فقر نترسند و حالا بر مسلمانان است که با برنامه ریزی صحیح و درست این وعده الهی را تحقّق بخشند و بازار مشترکی از کالاهای کشورهای اسلامی تشکیل دهند و بدین وسیله احتیاجات و نیازهای مادی یکدیگر را برطرف سازند.

(یا ایّها الَّذِینَ امَنُوا انَّمَا الْمُشْرِکُون نَجَسٌ فلایَقْرَبُوا المسجَد الحرامَ بَعْدَ عامِهِمْ هذا وَانْ خِفْتُمْ عَیْلَةً فسوفَ یُغْنیُکمُ اللَّه مِن فَضْلِهِ انْشاءَ انَ

اللَّه عَلِیمٌ حکیم). ⁽¹⁾

علامّه طباطبایی در تفسیر آیه فوق می فرماید:

این وعده و بشارت اختصاص به مردم آنروز ندارد، بلکه مسلمانان عصر حاضر را نیز شامل می شود و ایشان را نیز بشارت می دهد به اینکه در برابر انجام دستورات دین از هر چه بترسند خداوند از آن خطر ایمنشان می فرماید. ⁽²⁾

بخش دوّم مقدمات و آداب سفر

مقدّمات سفر

اشاره

بخش دوّم مقدمات و آداب سفر

مقدّمات سفر

پس از بیان بعضی از اهداف و حکمتهای کنگره با شکوه حج، به مناسک و مواقف این سفر پر رمز و راز می پردازیم. ولی پیش از آن مناسبت دارد که به مقدمات و آداب سفر بپردازیم

در فقه اسلامی، عبادت حج مشروط به داشتن استطاعت و توانایی است:

(... وَللَّه عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبیت مَنِ استطاعَ الَیْهِ سَبِیلًا). ⁽¹⁾

برای خدا بر مردم است که آهنگ خانه (او) کنند، آنها که توانایی رفتن به سوی آن را دارند.

این استطاعت و توانایی باید در ابعاد مختلف مالی، جسمی، باز بودن راه، رجوع به کفایت و وسعت وقت بوده باشد، که البته استطاعت مالی قسم بارز آن است، منتها تحصیل استطاعت و کسب درامد و ثروت به مقداری که بتواند به حج رود و برگردد، بر کسی واجب نیست، زیرا حج

واجب مشروط است یعنی هرگاه شرطش فراهم شد بر انسان واجب می شود. ولی پس از حصول استطاعت (در ابعاد مختلف) و وجوب حج بر انسان، تهیّه مقدّمات سفر امری لازم است. ما با مقدّمات اداری و بهداشتی و بانکی و ... این سفر کاری نداریم، بلکه به بیان بعضی ازمقدّمات معنوی آن می پردازیم.

1-وصیّت کردن

از مقدّمات این سفر که سیر به سوی حق است، انقطاع تامّ و تمام از ماسوای خداست و انسان باید چنین فرض کند که به سفر مرگ می رود و دیگر برنمی گردد. پس سزاوار است برای امتثال امر خدا و تسهیل کار بازماندگان، وصیّتی جامع و قاطع بنویسد.

امر صغار و ثلث اموال و دیگر مطالب را واضح و روشن کند، که اگر بر اساس مشیّت حضرت حق در اثنای سفر، به رحمت ایزدی پیوست کارها روبه راه باشد. حقوق الهی، واجبات مالی و یا بدنی بر ذمّه خود را مشخص کند و حقوق ناس و طلبکاریهایش را روشن سازد، تا پس از او دیگران به زحمت نیفتند. چه بجا و مناسب است که آدمی از این قطع علایق اختیاری حج و دل کندن و روی آوردن به خدا، به یاد لحظه قطع علایق اضطراری مرگ بیفتد، که عاقبت لحظه ای فرا رسد که خواه ناخواه از امور مورد علاقه اش جدا می شود.

جای تردید نیست که وصیت کردن در اسلام زمان معیّنی ندارد و جمله: (اذا حَضَرَ احدَکم المَوْتُ) ⁽¹⁾

که وصیّت را در وقت مرگ ذکر کرده، به

خاطر بیان آخرین فرصتی است که می توان از این مسأله استفاده کرد، وگرنه افراد متوجّه و متدیّن، برنامه پس از مرگ خود را با دقت هر چه تمامتر از مدّتها پیش از مرگ، پیش بینی و وصیت می کنند.

وصیت کردن در ایام زندگی و یا پیش از سفر به معنای فال بد زدن و بدبین بودن و احساس خطر نیست، بلکه وصیّت، نشانه یاد مرگ بودن انسان و راهی برای جبران کارهایی است که انجام نداده و علامت دقّت نظر او است. البتّه مطالب دیگری در زمینه وصیت وجود دارد، که به همین مقدار اکتفا می شود.

2-اصلاح نیت و اخلاص در عمل

گفته بودیم که حج، یکی از عبادات اسلامی است و در تمامی اعمال و مناسک آن قصد قربت و نزدیک شدن به خدا لازم است. زایر خانه خدا باید بکوشد که قصدش را خالص کند و از هر چه که مربوط به هواست بر کنار باشد و اعمالش صرفاً برای امتثال امر خالق یکتا و تحصیل ثواب آخرت و فرار از عقاب باشد.

قال الصادق علیه السلام: «اذا ارَدْتَ الْحَجَّ فَجَرِّدْ قَلْبَکَ للَّه تَعالی مِنْ کُلِّ شاغِلٍ». ⁽¹⁾

انگیزه و موجبات حج نباید تحصیل اعتبار در اجتماع، فرار از مذمّت مردم، کسب و تجارت و تفریح و سیاحت و ... باشد، که همه اینها مضرّ به

اخلاص و مُفسد نیّت و مُبطل عمل است. در روایتی که پیشتر آمد پیامبراسلام صلی الله علیه و آله در انگیزه های مختلف مردم فرمود زمانی می رسد که:

1- «یَحُجُّ اغْنیاءُ امَّتی لِلنُّزْهَة». ثروتمندان امّت من برای تفریح به حجّ می روند.

2- «وَ یَحُجُّ اوْساطُها لِلتِّجارة». و مردم عادی و متوسط جامعه برای تجارت به حج می روند.

3- «وَ یَحُجُّ فُقَرائُهُم لِلْرِّیاءِ وَ السُّمْعَة» ⁽¹⁾

و فقیران امت من برای خودنمایی و کسب عنوان و اعتبار به حج مشرّف می شوند.

بنابر این باید بکوشیم جز انجام وظیفه الهی قصد دیگری نداشته باشیم و گرنه هم عمل ما باطل می شود و هم گناه کرده ایم.

3-تحصیل مال حلال

اگر مالی را که انسان صرف حج می کند، حلال نباشد، همین که محرم می شود و لبّیک می گوید، خطاب می رسد: «لالبّیک» ما تو را نمی پذیریم.

عن رسول اللَّه صلی الله علیه و آله: «اذا حَجَّ الرَّجُل بِمالٍ مِنْ غَیْرِ حِلِّه فَقالَ لَبَّیک اللهمَّ لَبَّیک فَقالَ اللَّه ... لالَبَّیک وَ لاسَعْدَیک هذا مَرْدُودٌ عَلیک». ⁽²⁾

آری مالی که از راه غصب، دزدی، کلاهبرداری، رشوه و سایر درامدهای حرام صرف سفر حج شود و یا حتی از راه حلال تحصیل شود، ولی حقوق الهی آن از قبیل خمس، زکات و ... پرداخت نشود، حج با آن پذیرفته نیست. این همان حقیقتی است که در آیه ای می خوانیم:

(انَّما یَتَقَبَّلُ اللَّه مِنَ المُتَّقِّین) ⁽¹⁾

خداوند، فقط اعمال افراد با تقوا را می پذیرد.

از این جهت فقهای بزرگوار فتوا داده اند که اگر کسی با عین مال خمس نداده لباس طواف تهیه کند و یا قیمت آن را با عین پول خمس نداده بپردازد، طواف و نماز در آن لباس باطل است.

4-طلب حلالیت

مسلمانان در جامعه اسلامی نسبت به هم حقوقی دارند. مرحوم شیخ «مرتضی انصاری» در مکاسب محرّمه، حدود سی حق را برای هر مسلمان نسبت به برادر اسلامی و ایمانیش می شمارد ⁽²⁾که راهی برای فراغ ذمّه از این حقوق نیست مگر آنکه آن را ادا کند یا طرف مقابل او را عفو کند. البتّه ممکن است اکثر این حقوق مستحبّی باشند و یا رعایتش اختصاص به موردی داشته باشد که طرف مقابل نیز عارف و عامل به این امور باشد و تضییع حق نکند.

اما ظلم و ستمی که بعضی از افراد نسبت به بعضی روا می دارند و نسبت به عرض وآبروی افراد تعرّض می کنند مانند غیبت، تهمت، هتک حرمت، آزار و اذیّت و تحقیر و یا ظلم و تجاوز مالی و ... این امور حتماً معذرتخواهی و طلب حلالیت لازم دارد.

«وَ امَّا الظُّلْمُ الّذی لا یُتْرَکُ فَظُلْمُ الْعبادِ بَعْضِهِمْ بَعْضاً وَ الْقِصاصُ

هُناکَ شدیدٌ، لَیْسَ هُوَ جَرْحاً بِالْمَدی وَ لا ضَرْباً بِالسِّیاط، وَ لکِنَّهُ ما یُسْتَصْغَرُ ذلک مِنْه ...». ⁽¹⁾

در این امور انسان باید والدین، اقارب، ارحام، همسایگان و سایر برادران ایمانی و ارباب رجوع را از خود راضی و خوشنود کند.

«علی بن یقطین» یکی از یاران امام کاظم علیه السلام بود که به دستور امام در دستگاه هارون کار می کرد. هنگامی که به حج مشرّف شد و خواست در مدینه خدمت امام کاظم برسد، امام علیه السلام اجازه ملاقات به او نداد و فرمود:

«ابَی اللَّه انْ یَشْکُرَ سَعْیَکَ الَّا انْ یَغْفِرَ لَکَ ابراهیمُ الجَمّال» ⁽²⁾

خدا حج تو را نمی پذیرد، مگر آنکه «ابراهیم» ساربان از تو بگذرد. چون تو «ابراهیم جمّال» را در محل کار خود نپذیرفتی، خدا هم حج تو را نمی پذیرد. «علی ابن یقطین» بسیار نارحت شد و به اعجاز حضرت کاظم علیه السلام شبانه به کوفه برگشت و به سراغ آن شتربان رفت و در خانه اش را کوبید و صورت خود را روی خاک گذاشت و به ابراهیم گفت پای خود را روی صورتم بگذار.

ابراهیم قبول نکرد تا به اصرار او پا روی صورت «علی بن یقطین» گذاشت در حالی که «علی بن یقطین» می گفت: اللَّهُمَّ اشْهَدْ. خدایا! شاهد باش که دارم توهین خود را جبران می کنم. بدین ترتیب ابراهیم را از خود راضی

کرد. سپس شبانه به مدینه برگشت و امام او را پذیرفت.

آری زایر خانه خدا، پیش از سفر حج باید از همه کسانی که از او به نحوی ناراحت و دلخور شده اند، عذر خواهی کند و خودش نیز از دیگران راضی باشد، تا آمادگی ورود بر خدا و مهمان رسول اللَّه صلی الله علیه و آله شدن را پیدا کند.

5-خلق حسن

تنها و بدون همراه سفر کردن، مورد لعنت رسول اللَّه صلی الله علیه و آله قرار گرفته است.

«لَعَن رسولُ اللَّه ثلاثةً: الآکِلُ زادَهُ وَحْدَه، وَ النّائِمُ فی بَیتٍ وَحْدَهُ، وَ الراکِبُ فِی الفَلاةِ وَحْدَهُ». ⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله سه گروه را لعنت کرده است: کسی که تنها می خورد و کسی که در خانه تنها می خوابد و کسی که در بیابان تنها مسافرت می کند.

البته سفر به بیت اللَّه الحرام از مسافرتهایی است که انسان ناگزیر از داشتن همسفر و همراه است. این سفر چه در گذشته، که مدتّها (ماههاو حتّی سالها) به طول می انجامید و با وسایل ابتدایی انجام می گرفت و چه در حال حاضر که به برکت وسایل پیشرفته عمر سفر کوتاه شده است، انسان باید برای خود، همسفر و همراه و هم اتاق انتخاب کند تا در سختی ها، مشکلات، بیماریها، کم و کسریها و دیگر حوادثی که در سفر برای مسافر پیش می آید، همکار و همدم یکدیگر باشند.

یکی از مواردی که در مصاحبت و معاشرت با همراهان و همسفران لازم و ضروری است، خوشرویی و خوشخویی با آنهاست. خوشرویی و خوشخویی در همه جا و با همه کس نیکوست، اما در سفر حج و با همسفران آن بمراتب نیکوتر است، زیرا سفر، سفر به سوی خداست و همگی میهمانان خدا هستند، اکرام و احترام به میهمان، احترام به میزبان است و بی تناسب نیست که محدّثان ما احادیث مربوط به آداب معاشرت «کتاب العشرة» را در ابواب کتاب الحج آورده اند. ⁽¹⁾

حُسن خلق، تنها آن نیست که آزار انسان به کسی نرسد، بلکه وقتی در حدّ کمال است که آزار دیگران را نیز تحمّل کند، زیرا عمر سفر کوتاه است و سفر، سفر به سوی خدا پس باید رفتار ناپسند و درشتگویی و ترشرویی دیگران را به حساب خدا بگذارد و پاداش آن را از خدا بخواهد.

با چنین فکری، تمام ناملایمات بر انسان ملایم و همه دشواریها در نظرش آسان و هر تلخیی در کامش شیرین می شود.

به حلاوت بخورم زهر که شاهد ساقی است به ارادت بکشم درد که درمانم از اوست

جمال کعبه، چنان می دواندم به نشاط که خارهای مغیلان، حریر می آید

البته امور و مقدمات دیگری نیز پیش از پا در راه نهادن و حرکت به سوی خانه خدا وجود دارد که به این اندک بسنده می شود.

در این هنگام باید با تفویض امور به خدا و سپردن بازماندگان به

نگهبان و نگهدار حقیقی رو به سوی کعبه مقصود آورد.

(فَاللَّه خیرٌ حافِظاً وَ هُوَ ارْحَمُ الرَّاحِمِین) ⁽¹⁾

مناسب است این دعا را که از امام سجّاد علیه السلام نقل شده است هنگام سفر بخواند.

«بِسْمِ اللَّه وَ بِاللَّه وِ مِنَ اللَّه وَ الَی اللَّه وَ فِی سَبیلِ اللَّه، اللّهُم انّی اسْلَمْتُ نَفْسی وَ الَیْکَ وَجَّهْتُ وَجْهی وَ الَیْکَ فَوَّضْتُ امْری فَاحْفَظْنی بِحِفظِ الایمانِ مِنْ بینِ یَدَیَّ وَ مِنْ خَلْفی وَ عِنْ یَمینی وَ عَنْ شِمالی وَ مِنْ فَوْقی وَ مِنْ تَحْتی وَ ادْفَعْ عَنّی بِحَوْلِکَ وَ قُوَّتِکَ، فَانَّهُ لاحَوْلَ وَ لاقُوَّةَ الَّا بِاللَّه العَلیِّ الْعَظیمِ». ⁽²⁾

امام سجاد علیه السلام می فرمود: «ما ابالِی اذا قُلْتُ هؤلاءِ الکَلِماتِ لَوِ اْجتَمعَ عَلیَّ الانْسُ وَ الْجِنُّ».

من با خواندن این دعا از کسی باکی نخواهم داشت، اگر چه جنّ و انس برای زیان رسانیدن به من همدست و متحد شوند.

بخش سوّم مواقف و مناسک حج و عمره

مواقف و مناسک

مقدمه

اشاره

بخش سوّم مواقف و مناسک حج و عمره

مواقف و مناسک

مقدمه

اینک به مواقف و مناسک حج می پردازیم، یعنی مکانهایی که زایر خانه خدا باید در آنجاها حضور یابد و اعمال و مناسک تعیین شده را انجام دهد.

روال بحث در این بخش بدین گونه است که نخست به بیان آن موقف و مکان می پردازیم و سپس با رعایت اختصار به ذکر مناسک آن مکان و در نهایت توضیح و شرحی فشرده پیرامون آثار و اسرار آن عمل خواهیم داشت. ولی شرح و بیان جزئیات مواقف و مناسک را باید از رساله های مناسک جست وجو کرد، هم به جهت فنّی بودن آن مباحث و هم احیاناً اختلاف فتاوای مراجع در پاره ای از مسایل آن.

می دانیم که حج چند گونه است: حج تمتّع، حج قِران و حجّ افراد.

وظیفه کسانی که فاصله محل سکونت آنها تا مکه شانزده فرسنگ و یا هشتاد و هشت کیلومتر است، حج تمتّع است:

ذلِکَ لِمَنْ لَمْ یَکُنْ اهْلُهُ حاضِرِی الْمَسْجِدِ الْحَرامِ ⁽¹⁾

این برای کسی است که خانواده او نزد مسجدالحرام نباشد (اهل مکّه و اطراف مکّه نباشد)، پس وظیفه ما ایرانیان حج تمتّع است، و با حج قِران و نیز حج افراد کاری نداریم. البتّه در بعضی از شرایط، وظیفه حاجی از حج تمتّع به حج افراد تغییر می یابد که برای اطلاع از آنها باید به مناسک و کتابهای مربوط مراجعه کرد.

همچنین می دانیم که حج تمتّع از دوبخش: عُمره تمتّع و حج تمتّع تشکیل می شود. البته به مجموع این دو عمل نیز حج تمتّع گفته می شود.

«عمره تمتّع» دارای پنج عمل واجب است به این ترتیب:

1- احرام، در یکی از میقاتهای پنجگانه.

2- طواف کردن به دور خانه خدا.

3- دو رکعت نماز طواف، پشت مقام ابراهیم علیه السلام

4- هفت مرتبه سعی بین صفا و مروه.

5- تقصیر، گرفتن مقداری از ناخن و یا چیدن مقداری از موی سر یا صورت.

زایر خانه خدا باید جهت انجام اعمال عمره، در سه موقف حضور یابد که عبارتند از: میقات، مطاف (مسجد الحرام) و مسعی (صفا و مروه).

پس از انجام عمره تمتّع، نوبت به حج تمتّع می رسد که شامل سیزده عمل واجب است به این ترتیب:

1-احرام (به نیّت حج تمتّع) از مکّه معظّمه.

2-وقوف در عرفات.

3-وقوف در مشعر الحرام.

4-انداختن سنگریزه به «جمره عَقَبه» در منا در روز عید قربان.

5-قربانی کردن در منا.

6-تراشیدن سر یا تقصیر در منا.

7-طواف زیارت در مکه.

8-دو رکعت نماز طواف زیارت.

9-سعی بین صفا و مروه.

10-طواف نسا.

11-دو رکعت نماز طواف نسا.

12-رمی جمرات در روز یازدهم و دوازدهم و در مواردی روز سیزدهم.

13-ماندن در منا در شب یازدهم و دوازدهم و در مواردی شب سیزدهم.

در اعمال حج تمتع، مواقفی چون: عرفات، مشعر، منا، بر مواقف عمره اضافه می شود.

پس از بیان این مقدمه، جهت آشنایی اجمالی با اعمال عمره و حج، اینک به توضیح مختصر آنها می پردازیم.

نخست به بیان مواقف و مناسک مربوط به عمره تمتع و سپس به حج تمتع خواهیم پرداخت.

موقف اول: میقات و احرام در آن

اشاره