مشخصات کتاب

سرشناسه : محمودی محمدجواد ۱۳۴۰ -

عنوان و نام پدیدآور : بازگشت خورشید برای امیرالمومنین(ع)/ محمدجواد محمودی.

مشخصات نشر : تهران: نشر مشعر ۱۳۸۷.

مشخصات ظاهری : ۲۰۸ ص. ۵/۱۴ × ۵/۲۱ س م.

شابک : ۱۲۰۰۰ریال 978-964-540-105-2

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه: ص. [۱۹۵] - ۲۰۸؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : علی بن ابی طالب(ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق -- احادیث

موضوع : احایث خاص(ردالشمس).

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۴

رده بندی کنگره : BP۱۴۵/ر۴ م۳۴ ۱۳۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۸

شماره کتابشناسی ملی : ۱۲۲۰۲۵۳

اشاره

مقدّمه

هر که در آفاق گردد بو تراب باز گرداند ز مغرب آفتاب

اقبال لاهوری

خورشید چتر خود را از زمین جمع کرده بود و شب آرام آرام بستر خویش را پهن می کرد، مسلمانان برای نماز مغرب آماده می شدند، ناگهان صدایی عجیب- مانند صدای حرکت دو سنگ آسیاب بر یکدیگر، یا حرکت شدید ارّه بر روی چوب، یا حرکت قرقره های بزرگ که با آن از چاه آب بالا می کشند- به گوش رسید، همه چشم ها به سمت مغرب چرخید، جایی که صدا از آنجا به گوش می رسید، دهان ها از تعجّب باز ماند، خورشید در حال بازگشت بود، گویا از غروب خویش پشیمان شده بود، همینطور بالا و بالا می آمد و نورش کوه و دشت را روشن می کرد، تا اینکه در موقعیّت عصر قرار گرفت.

چه خبر شده است؟! مگر بار دیگر یوشع- وصیّ حضرت موسی علیه السلام- به دنیا بازگشته است؟ همه دیده ها به سمتی چرخید که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در حال استراحت بود، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم که ساعتی پیش سر بر دامن علی علیه السلام در حال استراحت بود از جای برخاسته و دست به دعا برداشت: «خدایا، بنده تو علی در راه فرمانبرداری از تو

و پیامبرت، خود را نگه داشته است، خورشید را برایش برگردان».

علی علیه السلام از جای خویش برخاست، وضو گرفت و آماده خواندن نماز عصر شد، آخر او فرصت نیافته بود نماز عصر را ایستاده بخواند، وی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آمده بود و در حال گزارش کارهای انجام شده بود که حضرت سر بر دامنش گذاشته و خوابیده بود. علی علیه السلام به نماز ایستاد، همین که نمازش پایان یافت بار دیگر خورشید به سمت مغرب رفت، امّا نه مانند همیشه، بلکه با سرعتی باور نکردنی، همانگونه که به سرعت بالا آمده بود.

امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام دارای برجستگی ها و ویژگی های فراوان است، و هیچ کدام از صحابه از این نظر به پایه وی نمی رسند، به گفته احمد بن حنبل:

برای هیچکدام از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فضایلی همسان فضایل علی بن ابی طالب نرسیده است. ⁽¹⁾یکی از این برجستگی ها که اختصاص به حضرت علی علیه السلام دارد و دیگر یاران رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم را در آن شرکتی نیست؛ بازگشت خورشید برای آن حضرت است، فضیلتی که کمی پیش تر گزارشی از آن را ملاحظه نمودید. این نوشتار در نظر دارد به تفصیل به معرّفی این

معجزه بزرگ- که در منابع تاریخی و روایی از آن تعبیر به «ردّالشمس» می شود- بپردازد، و به همین جهت سعی شده ابعاد گوناگون آن مورد توجّه قرار گیرد.

اینک نکاتی چند در باره این کتاب:

1- پس از ارتحال محقّق عالیقدر عموی بزرگوارم مرحوم علّامه شیخ محمّد باقر محمودی قدس سره ⁽¹⁾در ملاقاتی که با دانشمند ارجمند حضرت حجّة الاسلام والمسلمین جناب آقای سیّد علی قاضی عسکر- معاونت محترم آموزش و پژوهش سازمان حجّ و زیارت- داشتم، سخن از آثار علّامه محمودی و ترجمه بخشی از آن ها جهت استفاده فارسی زبان ها به خصوص زائران بیت اللَّه الحرام به میان آمد، برای شروع کار پیشنهاد شد کتاب کشف الرمس عن حدیث ردّالشمس به فارسی ترجمه گردد، که این کار بر عهده حقیر گذاشته شد، به علّت گرفتاری ها و اشتغالات گوناگون مدّتی توفیق انجام کار را نداشتم، تا اینکه در تابستان سال 1386 ه ش اندکی از کار ترجمه را انجام دادم، امّا حین انجام کار متوجّه شدم که انجام کامل و دقیق آن نیاز به جابجایی، اضافات و پاورقی های فراوان دارد که به واقع کار دیگری خواهد بود، لذا پیشنهاد نمودم که کار مستقلّی در این زمینه انجام گیرد و آن کتاب همچنان دست نخورده باقی بماند، با این پیشنهاد موافقت شد و انجام کار بر عهده اینجانب گذاشته شد، با استمداد از

روح بلند امیرمؤمنان علی علیه السلام به نگارش پرداختم که اینک محصول آن در اختیار شما عزیزان قرار گرفته است.

2- مطابق روایات فراوان، معجزه بازگشت خورشید برای حضرت علی علیه السلام دو بار اتّفاق افتاده است؛ یکی در زمان حیات رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم، و دیگری پس از ارتحال پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و در زمان حکومت ظاهری امیرالمؤمنین علیه السلام، در این کتاب هر دو داستان مورد توجّه قرار گرفته و آنها را در دو بخش جداگانه ملاحظه خواهید فرمود.

3- بیشتر روایاتی که در این زمینه وارد شده دارای سند می باشد، بدین معنی که نویسندگان از تمام واسطه هایی که برای نقل حدیث داشته اند یکی یکی نام برده تا اینکه سندشان به آن شخصی می رسد که خود شاهد و ناظر معجزه ردّالشمس بوده و آن را گزارش کرده است، آوردن نام همه آن افراد برای توده مردم فایده چندانی ندارد، به همین جهت در سلسله سند روایت ها تنها به نام آخرین شخصیّتی که داستان را از شاهد آن نقل کرده و راوی اصلی حدیث بسنده شده است. صاحبان فکر و اندیشه و اهل تحقیق و همه کسانی که خواهان بررسی بیشتر احادیث و دیدن نام همه راویان هستند به نگارش عربی کتاب که به یاری خدا همزمان منتشر خواهد شد مراجعه نمایند.

4- در این نوشتار ابتدا به معرّفی کتاب و رساله های مستقلّ که پیرامون حدیث ردّالشمس نگارش یافته خواهیم پرداخت، و در ادامه به معرّفی تعدادی از دانشمندان و نویسندگان که حدیث را روایت کرده اند می پردازیم، و پس از آوردن روایت های هر دو ردّالشمس، به ردّالشمس در زیارتنامه ها، و سپس به استدلال فقیهان به حدیث

ردّالشمس خواهیم پرداخت، و در ادامه ردّالشمس در ادبیّات اسلامی را ملاحظه خواهید فرمود، و در بخش پایانی به طرح اشکالاتی که بر حدیث شده پرداخته و به آنها پاسخ خواهیم داد.

5- چینش روایت ها بر اساس حروف الفبا صورت گرفته است، و این ترتیب هم در راویان اصلی و هم در راویان فرعی مراعات شده است، به عنوان مثال: در نقل حدیث ردّالشمس اوّل ابتدا روایت «اسماء بنت عمیس» آمده که اسمش با الف آغاز می شود، بعد روایت جابر، و پس از آن روایت امام جعفر صادق علیه السلام، آنگاه روایت حسّان بن ثابت، و سپس روایت امام حسین علیه السلام، و همینطور تا آخر.

و در چینش روایت های هر کدام از اینها نیز اسامی نقل کنندگان از آنها به ترتیب حروف الفبا رعایت شده است، به عنوان نمونه: کسانی که از اسماء روایت کرده اند، روایتشان به این ترتیب چینش شده است: اوّل ام جعفر، دوّم حسن بن حسن، سوّم امّ حسن، چهارم فاطمه بنت حسین، پنجم فاطمه بنت علی.

همانگونه که ملاحظه فرمودید این ترتیب الفبایی حتّی در نام پدرانشان نیز رعایت شده است، مثلًا در راویان از اسماء نام دو فاطمه آمده است که ما ابتدا روایت های فاطمه بنت حسین، و سپس فاطمه بنت علی را آورده ایم؛ زیرا ابتدای نام پدر اوّلی حرف «ح» می باشد، و ابتدای نام پدر دوّمی حرف «ع»، و در ترتیب حروف الفبا حرف «ح» جلوتر از «ع» می آید.

6- در تألیف و تدوین این نوشتار علاوه بر کتاب های حدیث، تفسیر، و تاریخ، از زحمات بزرگان اهل قلم در این زمینه نیز استفاده

شده است، به ویژه در بخش پایانی که از کتاب های دلائل الصدق و موسوعة الإمام علی بن أبی طالب علیه السلام فراوان استفاده شده است.

در پایان خدای بزرگ را که توفیق عنایت فرمود تا در روز هیجدهم ماه ذی حجّة الحرام سال 1428 ه ق مصادف با عید سعید غدیر خم، عید ولایت و امامت، روز تکمیل شدن دین و تمام شدن نعمت خداوندی بر مسلمانان، این مجموعه را به پایان برسانم، شاکرم و امیدوارم مورد استفاده کسانی که خواهان حقّ و حقیقت هستند و همه دوستان اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام قرار گیرد، و گامی باشد- هر چند کوچک- در زدودن غبار مظلومیّت از چهره درخشان حضرت امیرمؤمنان علی بن ابی طالب علیه السلام، و بدان امید که مورد قبول درگاه الهی واقع شود، و ذخیره ای باشد برای روزی که مال و فرزند، مفید فایده ای نخواهد بود.

حوزه علمیه قم

محمّد جواد محمودی

بخش اوّل: کتاب های مستقّل پیرامون ردّالشمس، و سابقه نقل آن در کتاب ها

کتاب های مستقلّ پیرامون ردّالشمس

حدیث ردّالشمس برای حضرت علی علیه السلام از دیر باز مورد توجّه و عنایت اندیشمندان و دانشمندان رشته های مختلف علوم بوده و هر کدام به سهم خویش به نقل و بررسی آن پرداخته اند، تاریخ نگاران از دید تاریخی به آن نگریسته اند، مفسّران به نقل آن در ذَیل آیه متناسب پرداخته اند، و آنان که در زمینه فضایل و مناقب اهل بیت قلم زده اند آن را از دیدگاه خویش مورد توجّه قرار داده و به عنوان یک فضیلت ثبت کرده اند، فقیهان نیز به سهم خویش آن را مورد استفاده قرار داده و در ابواب مختلف فقهی به آن استناد جسته اند، برخی نیز کتاب یا رساله مستقلّی در این زمینه نگاشته و با سندهای گوناگون و به تفصیل به نقل حدیث پرداخته اند، به همین جهت می توان حدیث را در کتاب های مختلف که در رشته های گوناگون نوشته شده یافت.

در این بخش، ابتدا به معرّفی آثار مستقّلی که در این زمینه نگارش یافته می پردازیم، و در ادامه به ذکر نام برخی از نویسندگان طی قرن های مختلف خواهیم پرداخت که حدیث را در کتاب خویش روایت کرده اند.

متأسّفانه بیشتر آثاری که در زمینه فضایل اهل بیت علیهم السلام و به ویژه

امیرمؤمنان علی علیه السلام نگاشته شده به دست دشمنان حقّ و حقیقت از بین رفته است، در باره این معجزه بزرگ نیز نگارش های مستقل فراوان بوده که بیشتر آنها نابود شده، و از برخی از آنها تنها نقل قول های پراکنده ای بجا مانده، و تعدادی نیز تنها نامشان باقی مانده است و هیچ اطلاعی از جزئیّات آنها وجود ندارد، آنچه را که با جستجو در میان کتاب های فراوان به دست آورده ام به ترتیب تاریخ زندگی نویسندگان به نظر خوانندگان محترم می رسانم، و با توجّه به اینکه برخی از کتاب ها نامشان معلوم نیست یا در آن اختلاف وجود دارد، آنها را به نام نویسنده معرّفی می کنم:

1- حسین بن احمد ازدی موصلی(قرن چهارم)

وی از شاگردان ابویعلی موصلی و مورّخ سرشناس محمّد بن جریر طبری بوده است، محمّد بن یوسف گنجی شافعی می نویسد:

امام حافظ، ابوالفتح محمّد بن حسین ازدی موصلی با نگارش کتابی مستقلّ به جمع آوری سندهای حدیث ردّالشمس پرداخته، و با این کار دل ها را شفا داده است، همچنین ابوعبداللَّه حاکم در تاریخش در شرح حال فقیه واعظ و محدّث عبداللَّه بن حامد بن محمّد بن ماهان، حدیث را از وی روایت کرده است. ⁽¹⁾دیگر عالم بزرگ اهل سنّت ابن حجر در شرح حال وی چنین نوشته است: «او حدیث ردّالشمس را تصحیح و تأیید کرده است». ⁽²⁾

خطیب بغدادی وفات او را در یکی از سال های 367 یا 374 ه ق می داند. ⁽¹⁾2- ابوعبداللَّه حسین بن علی بصری معروف به جعل(در گذشته به سال 369 ه ق)

ابن شهر آشوب در مناقب آل ابی طالب ⁽²⁾کتاب جواز ردّالشمس را از تألیفات وی دانسته است، همچنین در شرح حال وی در کتاب معالم العلماء ⁽³⁾این کتاب را به وی نسبت داده است.

3- ابو الحسن شاذان فضلی(قرن چهارم)

او رساله مستقلّی در این زمینه نگاشته و در آن حدیث را با سندهای متعدّد روایت نموده است. ابن شهر آشوب این کتاب را به نام بیان ردّالشمس معرّفی کرده است ⁽⁴⁾.

همچنین مرحوم شیخ ابوالفتوح رازی در تفسیر سوره مائده از این کتاب با نام بیان ردّالشمس علی أمیرالمؤمنین علیه السلام یاد کرده است.

این رساله به طور کامل در کتاب های اللآلی المصنوعة و کشف اللبس آمده است.

4- احمد بن عبداللَّه دَوری معروف به ابوبکر ورّاق(قرن چهارم)

فهرست نگاران در شرح حال وی کتابی در زمینه ردّالشمس به او نسبت داده اند، از جمله مرحوم نجاشی چنین نوشته است:

او از شیعیان مورد وثوق در نقل حدیث است که می توان به نقل وی اعتماد کرد، تنها یک کتاب از وی سراغ دارم که در آن به جمع آوری سندهای حدیث ردّالشمس پرداخته است. ⁽¹⁾همچنین ابن شهرآشوب نیز چنین کتابی را به او نسبت داده و به نام «من روی ردّالشمس» معرّفی کرده است ⁽²⁾.

5- محمّد بن محمّد بن نعمان معروف به شیخ مفید(متوفّای سال 413 ه ق)

در شرح حال این دانشمند بزرگ کتابی به نام رجوع الشمس به وی نسبت داده اند، و گرچه در خصوص موضوع کتاب سخنی نگفته اند، ولی از نام آن به خوبی فهمیده می شود که پیرامون حدیث معروف ردّالشمس می باشد.

6- نصر بن عامر سنجاری(قرن چهارم)

او از اساتید دانشمند بزرگ و معروف ابن غضایری است، نجاشی در شرح حال وی کتاب ردّالشمس را از آثار قلمی وی بر شمرده است. ⁽³⁾7- ابوالقاسم عبیداللَّه بن عبداللَّه حسکانی(قرن پنجم)

وی از شاگردان دانشمند سرشناس اهل سنّت حاکم نیشابوری است، او از حافظان و محدّثان سرشناس می باشد که آثار زیادی به ویژه پیرامون فضایل و مناقب اهل بیت علیهم السلام نوشته که معروف ترین آنها کتاب ارزشمند شواهد التنزیل لقواعد التفضیل است که در آن آیات

نازل شده قرآن در شأن اهل بیت علیهم السلام را نقل کرده، و با روایت احادیث فراوان بر فضیلت بلکه افضلیّت اهل بیت علیهم السلام استدلال نموده است، وی کتابی به نام تصحیح ردّالشمس و ترغیم النواصب الشُمس نگاشته و به تفصیل از درستی حدیث دفاع کرده است، ذَهَبی در شرح حال وی از این کتاب نام برده است ⁽¹⁾، همچنین ابن شهرآشوب این کتاب را از تألیفات وی دانسته است ⁽²⁾.

متأسّفانه اصل کتاب در دسترس نیست، ولی دو نویسنده بزرگ و سرشناس اهل سنّت ابن کثیر در البدایة و النهایة و ابن تیمیه در منهاج السنّة بیشتر یا تمامی حدیث های این کتاب را آورده اند، لیکن آنگونه که دوست داشته اند در بیشتر موارد سر و تهِ حدیث ها را زده و آنها را به صورت ناقص نقل کرده اند.

8- ابوالحسن محمّد بن أحمد بن شاذان قمی(قرن پنجم)

به گفته ابن شهر آشوب وی کتابی به نام ردّالشمس علی امیرالمؤمنین علیه السلام داشته است. ⁽³⁾9- محمّد بن اسعد بن علی جوّانی مصری(متوفای 588 ه ق)

ابن حجر عسقلانی در شرح حال وی می نویسد: «کتابی از او به دستم رسید که در آن سندهای ردّالشمس برای علی علیه السلام را ذکر کرده بود». ⁽⁴⁾

10- جلال الدین سیوطی(قرن دهم)

این دانشمند سرشناس اهل سنّت کتابی به نام کشف اللبس عن حدیث ردّالشمس نگاشته است، خوشبختانه اصل این کتاب موجود است و ضمیمه کتاب دیگرش الحاوی چاپ شده است، همچنین به صورت کامل به همراه کتاب کشف الرمس چاپ و منتشر شده است.

11- محمّد بن یوسف دمشقی معروف به صالحی(متوفای سال 942 ه ق)

کتاب وی به نام مزیل اللبس عن حدیث ردّالشمس ضمیمه کتاب کشف الرمس چاپ و منتشر شده است.

او در دیگر کتابش سبل الهدی و الرشاد فصل مستقلّی به حدیث ردّالشمس اختصاص داده و در آن حدیث را به تفصیل آورده و از درستی آن دفاع کرده است.

12- برهان شقّ القمر و ردّ النیّر الأکبر

این کتاب از آثار سیّد ابوالقاسم بن حسین بن نقی رضوی قمّی لاهوری(متوفّای 1324 ه ق) صاحب کتاب لوامع التنزیل است که در سال 1296 ه ق برای ناصر علی خان نوشته شده است، و شامل یک مقدّمه و دو مقصد و یک خاتمه است، موضوع کتاب معجزه های شقّ القمر برای رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم، ردّالشمس برای امیرالمؤمنین علیه السلام در دو نوبت، و سخن گفتن خورشید با حضرت است، چاپ سنگی این کتاب در سال 1301 ه ق در لاهور انجام شده است ⁽¹⁾.

13- القول الهمس فی حدیث ردّالشمس

دانشمند فقید مرحوم سیّد عبدالعزیز طباطبائی به نقل از محمّد سعید طریحی می نویسد: «نسخه ای از این کتاب در کتابخانه موصل موجود است». ⁽¹⁾از نویسنده این کتاب اطلاعی ندارم.

14- کشف الرمس عن حدیث ردّالشمس

این کتاب ارزشمند از آثار قلمی دانشمند و محقّق بزرگ معاصر مرحوم علّامه محمّد باقر محمودی(متوفّای سال 1385 هجری شمسی) است، این کتاب با 320 صفحه پالتویی در سال 1419 ه ق از سوی بنیاد معارف اسلامی منتشر شده است، وی در این نوشته کتاب های سیوطی و صالحی شامی را ضمیمه تألیف خویش منتشر نموده است.

15- ردّالشمس

دانشور گرامی و محقّق ارجمند جناب آقای محمّد سعید طریحی کتابچه ای به همین نام منتشر ساخته که در آن ابتدا روایت های بازگشت خورشید برای یوشع(یشوع) را نقل کرده، و سپس احادیث مربوط به ردّالشمس برای امیرالمؤمنین علیه السلام را آورده است، و در ادامه ردّالشمس در شعر عربی را نقل کرده است، این نوشتار در 110 صفحه در سال 1401 ه ق توسّط مؤسّسه أهل البیت علیهم السلام در لبنان چاپ و منتشر شده است.

همچنین نوشته های پراکنده دیگری نیز وجود دارد که در این میان می توان به کتابچه شقّ القمر و ردّالشمس نوشته میر ابوالفتح دعوتی اشاره کرد که در بخش بسیار کوتاهی از این نوشته به طور مختصر به امکان وقوع این معجزه پرداخته شده است و اصل داستان ردّالشمس و روایات مربوط به آن نیامده است ⁽¹⁾.

سابقه نقل حدیث ردّالشمس در میان نویسندگان

دانشمندان و نویسندگانی که به نقل حدیث پرداخته اند فراوانند، و مطابق آنچه من بر آن وقوف یافته ام کتابت حدیث ردّالشمس از اوائل قرن سوّم آغاز شده- و پیش از آن به صورت شفاهی و سینه به سینه منتقل می شده است- و همینطور طی قرن های پس از آن ادامه یافته است، و این امر نشان دهنده رواج حدیث و شهرت آن طی قرن های مختلف است، در اینجا به ذکر نام تعدادی از آنها به ترتیب تاریخ وفاتشان بسنده می کنیم، البتّه روایت بسیاری از این افراد را در بخش مربوط به متن حدیث آورده ایم، به همین جهت آنها که کتابشان موجود است و حدیث آنها را در جای خویش از کتابشان نقل کرده ایم به ذکر نام و تاریخ وفاتشان اکتفا می کنیم، ولی آن دسته از نویسندگانی که دیگران حدیث را از آنها نقل کرده اند علاوه بر ذکر نامشان به جایی که روایت آنها نقل شده است نیز اشاره خواهیم داشت، نکته قابل توجّه این که اکثر این افراد از دانشمندان اهل سنّت می باشند.

1- محمّد بن ادریس شافعی(204 ه ق)

به گفته محمّد بن حسن قمّی او حدیث را در کتابش التبیان فی الإیمان آورده است. ⁽¹⁾

2- عبدالرزّاق بن همّام صنعانی(211 ه ق)

روایت او را حسکانی نقل کرده است.

3- نصر بن مزاحم منقری(212 ه ق)

4- ابوبکر بن ابی شیبه کوفی(235 ه ق)

5- عثمان بن ابی شیبه کوفی(239 ه ق)

روایت این دو برادر را طبرانی در المعجم الکبیر آورده است.

6- احمد بن صالح مصری(248 ه ق)

وی از راویان مورد اعتماد نزد اهل سنّت است، دو عالم بزرگ و سرشناس اهل سنّت بُخاری و ابوداوود از او روایت نموده و او را به وثاقت توصیف کرده اند، وی حدیث ردّالشمس را با دو سند روایت کرده است، هر دو روایت در شرح مشکل الآثار- نوشته طحاوی مصری- آمده است.

7- ابوحاتم محمّد بن ادریس رازی(277 ه ق)

حدیث او را عبدالکریم رافعی قزوینی نقل کرده است.

8- محمّد بن حسن صفّار(290 ه ق)

9- عبداللَّه بن جعفر حمیری(300 ه ق)

10- ابوبشر محمّد بن احمد دولابی(310 ه ق)

11- محمّد بن اسحاق بن خزیمه(311 ه ق)

روایت او را عاصمی در زین الفتی نقل کرده است.

12- محمّد بن مسعود عیّاشی(320 ه ق)

13- احمد بن عمیر معروف به ابن جوصاء(320 ه ق)

روایت او را ذهبی و حسکانی نقل کرده اند.

14- محمّد بن حسین ازدی

او علاوه بر نگارش کتابی مستقل در باره ردّالشمس، کتابی به نام مناقب علی علیه السلام نگاشته وآن را به سیف الدوله اهدا نموده است، ابن عُدیم در تاریخ حلب می نویسد: «من کتاب را که به خطّ خودش نوشته بود ملاحظه کردم... در آن کتاب حدیث ردّالشمس برای علی علیه السلام را تصحیح وتأیید کرده بود».

ابن نجّار به نقل از وی می نویسد:

ناصبی ها بازگشت خورشید برای یوشع را قبول دارند، ولی آن را برای علی علیه السلام نپذیرفته اند، در حالی که یوشع وصی موسی علیه السلام است و علی علیه السلام وصی محمّد صلی الله علیه و آله و سلم، و همانگونه که محمّد صلی الله علیه و آله و سلم برتر و والاتر از موسی علیه السلام است، وصیّ او نیز برتر و والاتر از وصیّ موسی است.

هر دو مطلب را ابن حجر عسقلانی از ابن عدیم در تاریخ حلب وابن نجّار نقل کرده است. ⁽¹⁾15- ابوجعفر احمد بن محمّد طحاوی(321 ه ق)

16- محمّد بن سلیمان کوفی(322 ه ق)

17- محمّد بن جعفر عقیلی(322 ه ق)

18- محمّد بن یعقوب کلینی(328 ه ق)

19- ابوالعبّاس احمد بن محمّد بن سعید معروف به ابن عقده(332 ه ق)

روایت او را ابن عساکر وابن جوزی نقل کرده اند.

20- حسین بن حمدان خصیبی(334 ه ق)

21- سلیمان بن احمد طبرانی(360 ه ق)

22- علی بن حسین مسعودی(364 ه ق)

23- احمد بن محمّد عاصمی(378 ه ق)

24- محمّد بن علی بن حسین معروف به شیخ صدوق(381 ه ق)

25- ابو حفص بن شاهین(385 ه ق)

روایت او را ابن جوزی، سیوطی وابن تیمیه نقل کرده اند.

26- محمّد بن جریر بن رستم طبری(قرن چهارم)

27- ابوبکر محمّد بن عبیداللَّه شیرازی معروف به ابن مؤمن(قرن چهارم)

روایت او را ابن شهرآشوب نقل کرده است.

28- محمّد بن عبّاس بن ماهیار معروف به ابن الجحّام(قرن چهارم)

او حدیث را در کتاب تفسیرش روایت کرده است، اصل کتاب مفقود است ولی مرحوم سیّد شرف الدین استرآبادی در تأویل الآیات الظاهرة از کتاب ابن الجحّام نقل کرده است.

29- ابوعبداللَّه حاکم نیشابوری(405 ه ق)

او حدیث را در کتابش تاریخ نیشابور روایت کرده است، اصل کتاب در دسترس نیست، ولی محمّد بن یوسف گنجی در کفایة الطالب حدیث از این کتاب نقل کرده است.

30- محمّد بن حسین بن موسی معروف به سیّد رضی پدید آورنده نهج البلاغة(406 ه ق)

31- ابوبکر محمّد بن حسن بن فورک اصفهانی(406 ه ق)

به گفته علی بن یونس بیاضی وی حدیث اسماء را در کتاب الفصول روایت کرده است. ⁽¹⁾

32- محمّد بن محمّد بن نعمان معروف به شیخ مفید(413 ه ق)

33- ابوبکر ابن مردویه اصفهانی(416 ه ق)

او حدیث را در کتاب مناقب روایت کرده است، اصل این کتاب در دسترس نیست، حدیث او را ابن شهر آشوب نقل کرده است.

34- ابو اسحاق احمد بن محمّد بن ابراهیم ثعلبی(427 ه ق)

35- ابونعیم احمد بن عبداللَّه اصفهانی(430 ه ق)

وی در کتاب تثبیت الإمامة ⁽¹⁾به این حدیث اشاره نموده است.

36- علی بن حسین بن موسی معروف به سیّد مرتضی(436 ه ق)

37- ابوالصلاح تقی بن نجم حلبی(447 ه ق)

38- ابوالحسن علی بن محمّد ماوَردی(450 ه ق)

39- ابوبکر احمد بن حسین بیهقی(458 ه ق)

بنا به نقل مناوی در فیض القدیر او حدیث ردّالشمس را در دلائل النبوّة روایت کرده است. همچنین حمّویی به سند خویش از بیهقی حدیث را نقل کرده است.

40- محمّد بن حسن معروف به شیخ طوسی(460 ه ق)

41- خطیب بغدادی علی بن احمد بن ثابت(463 ه ق)

42- عبدالرحمان بن احمد خزاعی نیشابوری(476 ه ق)

43- عبدالعزیز بن برّاج طرابلسی(481 ه ق)

44- علی بن محمّد واسطی معروف به ابن مغازلی(483 ه ق)

45- عبیداللَّه بن عبداللَّه حسکانی نیشابوری(قرن پنجم)

او کتابی مستقل پیرامون حدیث ردّالشمس نگاشته وبا سندهای متعدّد حدیث را نقل کرده است، این کتاب نیز در دسترس نیست، روایت های او را ابن کثیر وابن تیمیه نقل کرده اند.

46- حسین بن عبدالوهّاب(قرن پنجم)

47- محمّد بن حسن بن علی فتّال فارسی نیشابوری(508 ه ق)

48- یحیی بن عبدالوهّاب ابن منده اصفهانی(512 ه ق)

روایت او را سیوطی نقل کرده است.

49- محمّد بن علی طبری(525 ه ق)

50- قاضی عیاض مالکی(544 ه ق)

51- محمّد بن علی طوسی معروف به ابن حمزه(560 ه ق)

52- ابومنصور احمد بن علی طبرسی(قرن 6)

53- موفّق بن احمد معروف به خطیب خوارزمی(568 ه ق)

وی علاوه بر نقل حدیث در کتاب مناقب، آن را در کتاب اربعین نیز روایت کرده است، معاصر وی ابن شهرآشوب مازندرانی آن را از اربعین خطیب نقل کرده است.

54- عمر بن محمّد بن خضر موصلی معروف به ملّا(570 ه ق)

روایت او را باعونی دمشقی نقل کرده است.

55- علی بن حسن بن هبة اللَّه دمشقی معروف به ابن عساکر(571 ه ق)

56- سعید بن هبة اللَّه معروف به قطب راوندی(573 ه ق)

57- ابوعلی فضل بن حسن طبرسی(قرن 6)

58- محمّد بن احمد نطنزی(قرن 6)

به گفته علی بن یونس بیاضی او حدیث ردّالشمس را روایت کرده است. ⁽¹⁾

59- محمّد بن علی ابن شهر آشوب مازندرانی(588 ه ق)

60- ابوالخیر احمد بن اسماعیل طالقانی(590 ه ق)

61- ابوالفرج عبدالرحمان بن علی ابن جوزی(597 ه ق)

62- محمّد بن منصور بن احمد حلّی معروف به ابن ادریس(598 هق)

63- ابوالوقت عبدالاوّل بن عیسی سجزی(قرن 6)

حدیث او را گنجی شافعی نقل کرده است.

64- حسین بن علی بن محمّد خزاعی نیشابوری معروف به شیخ ابوالفتوح رازی(قرن 6)

65- ابن بطریق یحیی بن حسن حلّی(600 ه ق)

66- محمّد بن عمر بن حسن معروف به فخررازی(606 ه ق)

67- ابو محمّد عبدالعزیز بن اخضر جنابذی(611 ه ق)

حدیث او را ابن نجّار نقل کرده است.

68- عبدالکریم بن محمّد رافعی قزوینی(623 ه ق)

69- محمّد بن محمود بن حسن معروف به ابن نجّار(643 ه ق)

70- یوسف بن قزاغلی معروف به سبط ابن جوزی(654 ه ق)

71- محمّد بن یوسف گنجی شافعی(642 ه ق)

72- عبدالحمید بن ابی الحدید(656 ه ق)

73- شاذان بن جبرئیل قمی(660 ه ق)

74- علی بن موسی ابن طاووس(664 ه ق)

75- جمال الدین یوسف بن حاتم شامی(664 ه ق)

76- محمّد بن احمد قرطبی(671 ه ق)

77- نجم الدین جعفر بن حسن معروف به محقّق حلّی(676 ه ق)

78- شهاب الدین احمد بن ادریس قرافی(692 ه ق)

79- علی بن عیسی اربلی(692 ه ق)

80- احمد بن عبداللَّه معروف به محبّ الدین طبری(694 ه ق)

81- محمّد بن حسن قمی(قرن هفتم)

82- علی بن یوسف بن جبر(قرن هفتم)

83- ابراهیم بن محمّد حمّویی جوینی(722 ه ق)

84- ابوالعباس احمد بن تیمیه(728 ه ق)

85- شهاب الدین نویری(732 ه ق)

86- علّامه حلّی حسن بن یوسف بن مطهّر(736 ه ق)

87- خطیب تبریزی محمّد بن عبداللَّه(741 ه ق)

88- بهاء الدین احمد بن تقی الدین علی سبکی(773 ه ق)

روایت او را صالحی شامی در سبل الهدی والرشاد نقل کرده است.

89- ابوالفداء اسماعیل بن کثیر دمشقی(774 ه ق)

90- محمّد بن مکّی معروف به شهید اوّل(786 ه ق)

91- نور الدین علی بن ابی بکر هیثمی(807 ه ق)

92- ابو زرعه عراقی(826 ه ق)

93- احمد بن فهد حلّی(841 ه ق)

94- تقی الدین احمد بن علی مقریزی(845 ه ق)

95- ابن حجر عسقلانی احمد بن علی(852 ه ق)

96- محمود بن احمد عینی حنفی(855 ه ق)

97- محمّد بن احمد باعونی دمشقی(871 ه ق)

98- علی بن یونس بیاضی عامِلی(877 ه ق)

99- شهاب الدین احمد بن جلال الدین ایجی(قرن نهم)

100- شمس الدین سخاوی حنفی(902 ه ق)

101- جلال الدین عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی(911 ه ق)

102- نور الدین علی بن عبداللَّه سمهودی شافعی(911 ه ق)

103- شهاب الدین احمد بن محمّد قسطلانی(923 ه ق)

104- سیّد شرف الدین استرآبادی(940 ه ق)

105- شمس الدین محمّد بن یوسف صالحی دمشقی(942 ه ق)

106- عبدالرحمان بن علی بن محمّد شیبانی معروف به ابن دبیع(944 ه ق)

107- عبدالرحیم بن احمد عبّاسی(963 ه ق)

108- علی بن محمّد بن علی کنانی(963 ه ق)

109- زین الدین جبعی عامِلی معروف به شهید ثانی(965 ه ق)

110- احمد بن محمّد بن علی معروف به ابن حجر هیتمی مکّی(974 ه ق)

111- محمّد طاهر بن علی فتنی هندی(986 ه ق)

112- علی متّقی هندی(975 ه ق)

113- ملّا علی قاری حنفی(1014 ه ق)

114- محمّد عبدالرؤوف مناوی(1031 ه ق)

115- علی بن ابراهیم بن احمد معروف به نور الدین حلبی شافعی(1044 هق)

116- شهاب الدین احمد بن محمّد بن عمر خفاجی مصری(1069 هق)

117- ملّا محسن فیض کاشانی(1091 ه ق)

118- محمّد طاهرقمی شیرازی(1098 ه ق)

119- شیخ برهان الدین ابراهیم بن حسن کردی(1102 ه ق)

120- محمّد بن حسن معروف به شیخ حرّ عاملی(1104 ه ق)

121- علّامه محمّد باقر مجلسی(1110 ه ق)

122- عبدالملک بن حسین بن عبدالملک عصامی مکّی(1111 هق)

123- ابراهیم بن محمّد حسینی(1120 ه ق)

124- محمّد بن عبدالباقی زرقانی مالکی(1122 ه ق)

125- اسماعیل بن محمّد عجلونی(1162 ه ق)

126- شمس الدین حنفی شافعی(1181 ه ق)

اودرحاشیه اش بر جامع الصغیر سیوطی از صحّت حدیث دفاع کرده است.

127- شیخ یوسف بحرانی(1186 ه ق)

128- میرزا ابوالقاسم قمی(1221 ه ق)

129- محمّد بن علی شوکانی(1250 ه ق)

130- محمّد امین معروف به ابن عابدین(1252 ه ق)

131- محمود بن عبداللَّه آلوسی(1270 ه ق)

132- احمد زینی دحلان(1304 ه ق)

133- سیّد مؤمن بن حسن شبلنجی(بعد 1308 ه ق)

همچنین تعدادی از معاصرین همچون علّامه شیخ محمّد حسن مظفّر در دلائل الصدق، علّامه امینی در الغدیر، وعلّامه محمّد باقر محمودی در پاورقی های مفصّلش بر حدیث ردّالشمس در تاریخ مدینه دمشق وجواهر المطالب واربعین خزاعی، ونگارش کتابی مستقلّ در این زمینه- که در بخش آثار مستقل در زمینه ردّالشمس، معرّفی شد-، وده ها نویسنده دیگر که هر یک به سهم خود در این زمینه قلم زده اند، که به جهت اختصار از آوردن نامشان معذوریم.

بخش دوّم: ردّالشمس اوّل

اشاره

حدیث هایی که در آن ها سخن از بازگشت خورشید در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به میان آمده دو دسته اند:

گروه اوّل آن هایی که به اصل داستان پرداخته اند و در آن ها نامی از حضرت علی علیه السلام به میان نیامده است.

گروه دوّم آن هایی که به نقل جزئیّات داستان پرداخته اند و در آنها از علّت آن که تأخیر نماز حضرت علی علیه السلام از وقت آن بوده، سخن به میان آمده است، هدف ما در این کتاب آوردن گروه دوّم است که به تفصیل آن ها را خواهیم آورد.

امّا آوردن برخی از روایت های گروه اوّل نیز خالی از لطف نیست؛ زیرا دلالت بر ثبوت اصل داستان دارد، لیکن به جهت پرهیز از طولانی شدن به ذکر دو روایت بسنده می شود:

1- دانشمند سرشناس اهل سنّت سلیمان بن احمد طبرانی به سند خویش از ابوالزبیر مکّی روایت نموده که این گونه از صحابی بزرگ رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم جابر بن عبد اللَّه انصاری روایت کرده است:

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم به خورشید فرمان داد تا مدّتی طولانی تر غروب

خود را به تأخیر اندازد، او نیز با فاصله وتأخیر بیشتری غروب کرد. ⁽¹⁾عبدالرحمان سیوطی نیز این حدیث را از طبرانی روایت نموده وآن را حدیثی نیکو دانسته است. ⁽²⁾همچنین ابوبکر هیثمی آن را از طبرانی نقل کرده است. ⁽³⁾2- شاذان فضلی به سند خویش از ابوالزبیر مکّی همین حدیث را نقل کرده است، در روایت وی چنین آمده است:

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم به خورشید فرمان داد تا ساعتی غروب خود را به تأخیر اندازد، وخورشید نیز غروبش را به تأخیر انداخت.

حدیث او را سیوطی نقل کرده است. ⁽⁴⁾مقریزی نیز حدیث را از طریق ابوالزبیر از جابر به همین عبارت نقل کرده است. ⁽⁵⁾امّا گروه دوّم از احادیث که در آن ها سخن از علّت بازگشت خورشید به میان آمده، فراوان است که آن ها را بر اساس نام راویان به ترتیب حروف الفبا نقل خواهیم کرد:

1- اسماء بنت عمیس

بیشترین روایت ها در این زمینه از اسماء نقل شده است، حدیث او را جمع زیادی از نویسندگان در کتاب های خویش آورده اند، و در مجموع پنج تن از تابعین ⁽¹⁾آن را از وی روایت کرده اند.

اوّلین فردی که آن را از وی نقل کرده، نواده وی امّ جعفر دختر محمّد بن جعفر طیّار بن ابی طالب است، روایت او را گروهی از نویسندگان نقل کرده اند، که به نقل برخی از آنها می پردازیم:

دانشمند بزرگ شیعه عبدالرحمان بن احمد بن خزاعی به سند خویش از ابراهیم بن حیّان، واو از امّ جعفر چنین روایت کرده است:

از اسماء دختر عمیس شنیدم که چنین می گفت:

من با پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم در جنگ ها شرکت می کردم. امّ جعفر می گوید: از وی پرسیدم: چه کاری را انجام می دادی؟ پاسخ داد: به افراد تشنه آب می دادم، مجروحان را مداوا می کردم. آنگاه ادامه داد:

روزی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نماز عصر را به جماعت خواند، در حال سلام دادن بود که حالت دریافت وحی به حضرت دست داد، به علی علیه السلام خبر داد در حالی که وی نماز عصر را نخوانده بود، او نزد حضرت آمد وتا غروب این وضعیت ادامه یافت، پس از آنکه حضرت به حال طبیعی بازگشت از علی علیه السلام پرسید: آیا نمازت را خوانده ای؟ علی علیه السلام پاسخ داد: نه، دوست نداشتم شما را روی خاک بگذارم. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم گفت:

خدایا، خورشید را برای علی برگردان.

اسماء می گوید: خورشید پس از غروب بازگشت، و علی علیه السلام نمازش را خواند. ⁽²⁾دانشمند دیگری که این حدیث را نقل کرده سلیمان بن احمد

طبرانی اصفهانی است ⁽¹⁾، او به سند خویش از عون بن محمّد بن جعفر بن ابی طالب روایت نموده که از مادرش امّ جعفر چنین نقل کرده است: از اسماء دختر عمیس شنیدم که می گفت:

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم نماز ظهر را در سرزمین صهباء ⁽²⁾خواند، پس از نماز سرِ خویش را بر دامن علی علیه السلام نهاده به خواب رفت، علی علیه السلام از جای خویش حرکت نکرد و به همان حالت ماند تا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم راحت باشد وبیدار نشود، تا این که خورشید غروب کرد، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم که چنین دید این گونه دست به دعا برداشت: خدایا، بنده تو علی خود را به خاطر پیامبرت در این وضعیت نگه داشته است، خورشید را برای وی برگردان.

اسماء می گوید: خورشید بار دیگر تابشش را برای علی علیه السلام آغاز کرد، تا این که نورش بر کوه ها وزمین افتاده وآنها را روشن ساخت، علی علیه السلام از جای خویش برخاست، وضو گرفته ونماز عصر را خواند، با پایان یافتن نماز علی علیه السلام خورشید بار دیگر غروب کرد. همه این اتفاقات در سرزمین صهباء روی داد. ⁽³⁾

سیوطی ⁽¹⁾و هیثمی ⁽²⁾نیز این حدیث را از طبرانی نقل کرده اند.

ابوجعفر احمد بن محمد بن سلامه طحاوی مصری، از دانشمندان سرشناس اهل سنت نیز این حدیث را به سند خویش از عون بن محمّد، از امّ جعفر، از اسماء روایت کرده است، در روایت وی این گونه آمده است:

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نماز ظهر را در سرزمین صهباء اقامه نمود، پس از نماز، علی علیه السلام را خواسته و برای انجام مأموریتی به جایی فرستاد، زمانی که علی علیه السلام برگشت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نماز عصر را خوانده بود، حضرت سر بر دامنِ علی علیه السلام گذاشت و به خواب رفت، علی علیه السلام نیز بدون حرکت و آرام ماند تا حضرت بیدار نشود، این وضیعت ادامه یافت تا این که خورشید غروب کرد، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از خواب بیدار شد، وقتی وضع را آن گونه مشاهده فرمود دست به دعا برداشته چنین گفت: خدایا، بنده تو علی خود را به خاطر پیامبرت اینگونه نگه داشته است، روشنایی خورشید را برای وی برگردان.

اسماء می گوید: خورشید دیگر بار تابش خویش را آغاز کرد، زمین وکوه ها را روشن ساخت، علی علیه السلام از جای خویش برخاسته وضو گرفت ونماز عصر را به جای آورد، پس از پایان یافتن نمازِ علی علیه السلام، خورشید بار دیگر غروب کرد، این حادثه در سرزمین صهباء و در غزوه خیبر اتّفاق افتاد. ⁽³⁾

وی حدیث را با سند دیگری نیز آورده است که در جای خود خواهد آمد.

قاضی عیاض پس از نقل هر دو حدیث از طحاوی چنین گفته است:

این دو حدیث به اثبات رسیده، وراویان آن افراد مورد اعتمادی می باشند، طحاوی گفته: احمد بن صالح می گوید:

کسی که اهل دانش باشد سزاوار است حدیث اسماء را حفظ نماید؛ زیرا این حدیث از نشانه های نبوّت است. ⁽¹⁾سمهودی دیگر عالم بزرگ اهل سنت این حدیث را از طحاوی نقل کرده سپس چنین نوشته است: نجد می گوید: این مکان به نام مسجد شمس نامیده شود مناسبت بیشتری دارد تا این که مکان دیگری به این نام باشد. ⁽²⁾همچنین خطیب خوارزمی ⁽³⁾، محمّد بن احمد قرطبی ⁽⁴⁾و سیّد عبدالرحیم عبّاسی ⁽⁵⁾آن را از طحاوی نقل کرده اند.

یکی دیگر از دانشمندان بزرگ اهل سنّت که این حدیث را از عون بن محمّد روایت نموده، ابوالقاسم حسکانی نیشابوری است، وی

این حدیث را با سندهای متعدّد از عون بن محمّد روایت کرده است، بیشتر متن ها شبیه یکدیگر است، در یکی از این روایت ها که متن آن اندکی با دیگر متن ها تفاوت دارد، چنین آمده است:

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم نماز ظهر را در صهباء که در سرزمین خیبر واقع شده بجا آورد، پس از اقامه نماز علی علیه السلام را خواسته برای انجام کاری فرستاد، وی پس از انجام مأموریت، هنگامی خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم رسید که حضرت نماز عصر را خوانده بود، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم سر بر دامن علی علیه السلام نهاد، علی علیه السلام بدون حرکت وآرام ماند تا حضرت استراحت نماید، این وضعیّت تا غروب خورشید ادامه یافت، در این زمان حضرت بیدار شده به علی علیه السلام فرمود: آیا نماز عصر را خوانده ای؟

علی علیه السلام پاسخ داد: نه، نخوانده ام. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم این گونه دعا نمود:

خدایا، بنده تو علی در راه فرمانبرداری از تو وپیامبرت، خود را نگه داشته است، نور خورشید را برایش برگردان.

اسماء می گوید: خورشید بار دیگر طلوع کرد تا اینکه روشنائیش بر کوه ها تابید، علی علیه السلام از جای خویش برخاست، وضو گرفته ونماز عصر را بجای آورد، آنگاه خورشید بار دیگر غروب کرد.

او این حدیث را در کتاب «تصحیح ردّالشمس» روایت نموده، که متأسّفانه اصل آن مفقود است، ولی دو نویسنده دیگر احمد بن عبدالحلیم معروف به ابن تیمیه ⁽¹⁾وابن کثیر دمشقی ⁽²⁾آن را از کتاب وی نقل کرده اند.

یکی دیگر از دانشمندان اهل سنّت که این حدیث را از طریق

عون بن محمّد روایت نموده، شاذان فضلی است، وی به سند خویش از عون، و او از مادرش امّ جعفر روایت نموده که از اسماء دختر عمیس این گونه روایت کرده است:

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم نماز ظهر را در سرزمین صهباء اقامه نمود، پس از نماز علی علیه السلام را خواسته برای انجام کاری به جایی فرستاد، علی علیه السلام پس از انجام مأموریت نزد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آمد در حالی که حضرت نماز عصر را خوانده بود، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم سر بر دامنِ علی علیه السلام گذاشت و خوابید، علی علیه السلام در همان حالت باقی ماند تا اینکه خورشید غروب کرد، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم که چنین دید این گونه دعا کرد: خدایا، بنده تو علی خود را به خاطر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم اینگونه نگه داشته است، روشنایی خورشید را برای وی برگردان.

اسماء می گوید: دیگر بار خورشید [از مغرب] طلوع کرد تا این که نورش بر کوه ها و زمین تابید، علی علیه السلام از جای خویش برخاست، وضو گرفته ونماز عصر را بجای آورد، آنگاه خورشید غروب کرد. این حادثه در سرزمین صهباء و در جنگ خیبر روی داد.

این حدیث را شاذان فضلی در کتابی که در باره حدیث ردّالشمس نوشته آورده است، متأسّفانه اصل کتاب مفقود است، ولی این کتاب در دسترس تعدادی از نویسندگان در قرن های گذشته بوده وآنها حدیث را از آن نقل کرده اند، از جمله جلال الدین سیوطی ⁽¹⁾و ابراهیم بن محمّد حسینی ⁽²⁾آن را در کتاب های خویش آورده اند.

سیوطی دو سند دیگر از سندهای شاذان فضلی را نیز نقل کرده که هر دو به عون بن محمّد می رسد، پس از نقل یکی از این سندها از احمد بن صالح چنین نقل کرده است: این کار به درخواست ودعای پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم انجام شده، پس نباید آن را امری بزرگ وناشدنی شمرد. ⁽¹⁾در حدیثی دیگر که شاذان فضلی به سند خویش از طریق ام جعفر از اسماء روایت کرده، چنین آمده است:

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در این مکان حضور داشت، علی علیه السلام نیز به همراه وی بود، ناگهان حالت اغماء به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم دست داد، سرش را بر دامان علی علیه السلام گذاشت، این حالت ادامه یافت تا این که خورشید غروب کرد، زمانی که حضرت به حال عادی برگشت سر از دامان علی علیه السلام برداشت ونشست، آنگاه رو به علی علیه السلام نموده فرمود: آیا نمازت را خوانده ای؟ علی علیه السلام پاسخ داد: نه. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دست به دعا برداشته چنین گفت: خدایا، علی در حال فرمانبرداری از تو وپیامبر بوده، خورشید را برای او برگردان.

ناگهان خورشید از پشت این کوه آشکار شد، آنگونه که از پشت ابر بیرون آید، علی علیه السلام از جا برخاسته نمازش را خواند، با پایان یافتن نماز علی علیه السلام خورشید به مکان اوّل خویش بازگشت.

این حدیث را سیوطی از کتاب شاذان فضلی نقل کرده است. ⁽²⁾

عالم دیگری که این حدیث را نقل کرده محمّد بن سلیمان کوفی است، وی به سند خویش از امّ جعفر روایت نموده که از اسماء اینگونه شنیده است:

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم نماز ظهر را در سرزمین صهباء اقامه فرمود، آنگاه علی علیه السلام را برای انجام کاری فرستاد، هنگامی که علی علیه السلام بازگشت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم که نماز عصر را خوانده بود سر بر دامن وی نهاده به خواب رفت، او نیز بدون حرکت ماند، این وضعیت تا غروب خورشید ادامه یافت، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دست به دعا برداشته چنین گفت: خدایا، بنده تو علی به خاطر پیامبرت اینگونه خود را نگهداشته است، روشنایی خورشید را برای وی برگردان.

اسماء می گوید: بار دیگر خورشید آشکار شد ونورش بر کوه ها وزمین تابید، علی علیه السلام از جای برخاسته وضو گرفت ونماز عصرش را خواند، آنگاه خورشید بار دیگر غروب کرد، این حادثه در سرزمین صهباء و در غزوه خیبر اتّفاق افتاد. ⁽¹⁾عالم بزرگ شیعه محمّد بن علی بن حسین معروف به شیخ صدوق به سند خویش از عمارة بن مهاجر، و او از امّ جعفر وامّ محمّد دختران محمّد بن جعفر بن ابی طالب روایت نموده، که چنین گفته اند:

به همراه مادر بزرگمان اسماء دختر عمیس وعمویمان عبداللَّه بن جعفر به صهباء رفتیم، وقتی به آنجا رسیدیم اسماء اینگونه برایمان سخن گفت:

روزی به همراه پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم در این مکان حضور داشتیم،

حضرت نماز ظهر را اقامه نمود، پس از نماز علی علیه السلام را خواسته برای انجام کاری فرستاد، وقت نماز عصر رسید، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نماز عصر را اقامه نمود، پس از نماز عصر، علی علیه السلام بازگشت و در کنار رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نشست، در این حال وحی بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نازل شد، حضرت سر بر دامن علی علیه السلام گذاشت، این وضعیّت تا غروب خورشید ادامه یافت، خورشید کاملًا از دیده ها پنهان شده بود، شعاع آن از زمین حتّی بلندای کوه ها جمع شده بود، در این زمان وحی به پایان رسید، رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم که به حال عادی بازگشته بود سرش را از دامن علی علیه السلام برداشت ونشست، آنگاه رو به علی علیه السلام نموده فرمود: آیا نماز عصر را خوانده ای؟ علی علیه السلام پاسخ داد: نه ای پیامبر خدا، به من گفته شده بود که شما هنوز نماز عصر را نخوانده ای، زمانی که به حضورتان آمدم سر بر دامنم گذاشتید، من هم نتوانستم شما را حرکت بدهم.

زمانی که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم اینگونه دید دست به دعا برداشته وچنین گفت: خدایا، این علی بنده توست که خود را به خاطر پیامبرت اینگونه نگه داشته است، نور خورشید را برای وی برگردان.

اسماء می گوید: بار دیگر آفتاب طلوع کرد وزمین وکوه ها را روشن ساخت، علی علیه السلام از جای برخاسته وضو گرفته ونمازش را خواند، آنگاه خورشید بار دیگر غروب کرد ⁽¹⁾.

همچنین وی این حدیث را با ذکر مقدّمه ای در کتاب شریف «من لایحضره الفقیه» ⁽²⁾روایت نموده، که در بخش روایت های مرسل

و سخن بزرگان پیرامون حدیث ردّالشمس خواهد آمد.

دومین نفری که حدیث را از اسماء روایت نموده حسن فرزند امام حسن مجتبی علیه السلام است، ابوالقاسم حسکانی به سند خویش از عمرو بن ثابت اینگونه روایت کرده است:

از عبداللَّه فرزند حسن- نواده امام مجتبی علیه السلام- پرسیدم: آیا حدیث ردّالشمس برای حضرت علی علیه السلام، نزد شما امری مسلّم وپذیرفته شده است؟ وی پاسخ داد: خداوند در کتاب خویش ⁽¹⁾درباره علی علیه السلام بزرگتر وبرتر از ردّالشمس نازل نکرده است.

گفتم: درست گفتی جانم به قربانت، دوست دارم آن را از زبان شما بشنوم.

عبداللَّه گفت: از پدرم حسن علیه السلام شنیدم که می گفت: از اسماء دختر عمیس شنیدم که گفت: روزی علی علیه السلام نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم رفت تا نماز عصر را با پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بخواند، امّا زمانی رسید که نماز پایان یافته و حضرت در حال دریافت وحی بود، علی علیه السلام وی را به سینه گرفته و خود را تکیه گاه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ساخت، این وضعیت تا پایان دریافت وحی ادامه یافت، وقتی حضرت به حال عادی برگشت از علی علیه السلام پرسید: آیا نماز عصر را خوانده ای؟ علی علیه السلام پاسخ داد: وقتی آمدم شما در حال دریافت وحی بودید، شما را تا همین الآن روی سینه نگه داشته بودم.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم که دید خورشید غروب کرده است، رو به قبله نموده چنین گفت: خدایا، علی در حال فرمانبرداری از تو بوده است، خورشید را برای وی برگردان.

اسماء می گوید: خورشید در حالی که صدایی شبیه صدای حرکت سنگ آسیاب از آن به گوش می رسید شروع کرد به بازگشتن و بالا آمدن، تا اینکه در جایگاهی که وقت نماز عصر است قرار گرفت، علی علیه السلام از جا برخاسته نماز عصر را بجا آورد، آنگاه بار دیگر خورشید غروب کرد در حالی که از آن صدایی شبیه صدای حرکت سنگ آسیاب به گوش می رسید، همین که خورشید غروب کرد تاریکی همه جا را فرا گرفت و ستارگان آشکار شدند.

این حدیث را ابن تیمیه ⁽¹⁾و ابن کثیر ⁽²⁾از کتاب حسکانی نقل کرده اند.

سوّمین نفری که حدیث را از اسماء روایت کرده است ام حسن دختر حضرت علی علیه السلام است، شاذان فضلی به سند خویش از فاطمه دختر حضرت علی علیه السلام روایت نموده که وی از ام حسن شنیده که اینگونه از اسماء دختر عمیس نقل کرده است:

در جنگ خیبر پس از پایان یافتن جنگ، علی علیه السلام مشغول تقسیم غنیمت های جنگی بود، این کار تا غروب خورشید ادامه یافت، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم از حضرت علی علیه السلام پرسید: آیا نماز عصر را خوانده ای؟

علی علیه السلام پاسخ داد: نه. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دعا کرد و خورشید بالا آمد، نور خورشید تا میانه مسجد را روشن ساخت، علی علیه السلام نماز عصر را خواند،

آنگاه بار دیگر خورشید غروب کرد، در حالی که صدایی مانند صدای برش چوب به وسیله ارّه به گوش می رسید.

این حدیث را سیوطی از کتاب شاذان فضلی نقل کرده است. ⁽¹⁾همچنین ابوالقاسم حسکانی این حدیث را در کتاب تصحیح ردّالشمس به سند خویش از امّ حسن روایت کرده است، در نقل وی چنین آمده است:

در روز نبرد خیبر تقسیم غنیمت های جنگی به قدری علی علیه السلام را سرگرم ساخت که آفتاب غروب کرد، یا در آستانه غروب قرار گرفت، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از علی علیه السلام پرسید: آیا نمازت را خوانده ای؟ علی علیه السلام پاسخ داد: نه. رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم دعا کرد، خورشید بار دیگر اوج گرفته به میانه آسمان آمد، علی علیه السلام نمازش را خواند، آنگاه بار دیگر خورشید غروب کرد.

اسماء می گوید: از خورشید صدایی همچون صدای کشیدن ارّه بر آهن به گوش می رسید.

این حدیث را ابن تیمیه ⁽²⁾وابن کثیر ⁽³⁾از کتاب حسکانی نقل کرده اند.

عالم دیگری که حدیث را از طریق امّ حسن روایت کرده گنجی شافعی است، در روایت وی اینگونه آمده است:

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم علی علیه السلام را مأمور تقسیم غنیمت های جنگی نبرد

خیبر نمود، علی علیه السلام سرگرم انجام مأموریت خویش بود تا اینکه خورشید در حالت غروب قرار گرفت، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از علی علیه السلام پرسید:

آیا نماز عصر را خوانده ای؟ علی علیه السلام پاسخ داد: نه ای رسول خدا، انجام مأموریتی که به من سپرده بودی مرا مشغول ساخته بود.

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از خدا خواست خورشید را برگرداند تا علی علیه السلام نمازش را بخواند. ناگهان خورشید در حالی که از آن صدایی همچون صدای کشیدن ارّه بر چوب به گوش می رسید شروع به بازگشت کرد، به قدری بالا آمد تا اینکه به میانه نمازخانه خیبر رسید، علی علیه السلام از جای خویش برخاسته نمازش را خواند، با پایان یافتن نماز علی علیه السلام بار دیگر خورشید غروب کرد.

گنجی پس از نقل حدیث چنین می نویسد: این حدیث را ابوالوقت در جزء اوّل احادیث امیر ابواحمد آورده است. ⁽¹⁾چهارمین نفری که حدیث را از اسماء روایت کرده فاطمه دختر امام حسین علیه السلام است، حدیث او را جمعی از دانشمندان ونویسندگان در کتاب های خویش آورده اند، از جمله آنها ابوبکر وعثمان فرزندان ابوشیبه می باشند، این دو که از سرشناس ترین دانشمندان اهل سنّت هستند به سند خویش از فاطمه روایت کرده اند که اینگونه از اسماء نقل کرده است:

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم سر بر دامن علی علیه السلام نهاده و در حال دریافت وحی بود، علی علیه السلام در وضعیتی قرار داشت که نمی توانست نمازش را بخواند، این حالت به قدری ادامه یافت تا آنکه خورشید غروب کرد،

نماز عصر علی علیه السلام قضا شد، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم که چنین دید اینگونه دعا کرد: خدایا، علی علیه السلام در راه فرمانبرداری از تو وپیامبرت بوده، خورشید را برای وی برگردان.

اسماء می گوید: خودم دیدم که آفتاب غروب کرده بود، ودیدم که پس از غروب بار دیگر طلوع کرد.

این حدیث را بسیاری از نویسندگان از پسران ابوشیبه روایت کرده اند، از جمله ابوالقاسم طبرانی آن را به سند خویش از هر دو روایت کرده است ⁽¹⁾، خطیب تبریزی نیز آن را از طبرانی نقل کرده است. ⁽²⁾ابن مغازلی آن را از عثمان بن ابی شیبه نقل کرده است ⁽³⁾، و سیّد رضی الدین ابن طاووس ⁽⁴⁾وابن بطریق ⁽⁵⁾آن را از ابن مغازلی نقل کرده اند.

ابن ابی عاصم نیز آن را به طور خلاصه از ابوبکر بن ابی شیبه نقل کرده است. ⁽⁶⁾ابوالقاسم بغوی یکی دیگر از بزرگان اهل سنّت نیز این حدیث را به سند خویش از فاطمه دختر امام حسین علیه السلام روایت کرده است، نقل وی شبیه روایت گذشته است.

روایت او را سبط ابن جوزی نقل کرده است. ⁽¹⁾عقیلی نیز این حدیث را به سند خویش از فاطمه دختر امام حسین علیه السلام روایت کرده است. ⁽²⁾ذهبی نیز آن را از عقیلی نقل کرده ⁽³⁾، وابن عساکر به روایت عقیلی اشاره نموده است. ⁽⁴⁾عاصمی نیز به سند خویش از فاطمه دختر امام حسین علیه السلام همین حدیث را نقل کرده است، عبارت وی نیز شبیه عبارت ابوبکر وعثمان فرزندان ابی شیبه است. ⁽⁵⁾ابن خزیمه نیز این حدیث را به سند خویش از فاطمه دختر امام حسین علیه السلام روایت کرده است.

حدیث وی را عاصمی ⁽⁶⁾وذهبی ⁽⁷⁾نقل کرده اند.

ابوالقاسم حسکانی به سند خویش از فاطمه دختر امام حسین علیه السلام روایت نموده که اینگونه از اسماء نقل کرده است:

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم نماز عصر را به پایان بردند، ناگهان جبرئیل بر حضرت نازل شد، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم سر- یا گونه- خویش را بر دامان علی علیه السلام گذاشت، علی علیه السلام نماز عصر را نخوانده بود، این وضع تا غروب خورشید ادامه یافت....

این حدیث را ابن تیمیه از کتابِ حسکانی نقل کرده است ⁽¹⁾و ادامه حدیث را نیاورده است، ولی می توان آن را از روایت های دیگر به خوبی فهمید.

همچنین شاذان فضلی به سند خویش از فاطمه دختر امام حسین علیه السلام، و او از اسماء اینگونه روایت کرده است:

هر گاه بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم وحی نازل می شد حالتی شبیه اغماء به حضرت دست می داد، یک روز در حالی که سرش در دامان علی علیه السلام بود حالت دریافت وحی به وی دست داد، واین حالت تا غروب خورشید ادامه یافت، با پایان یافتن این حالت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم سرش را بلند نموده و از علی علیه السلام پرسید: آیا نماز عصر را خوانده ای؟ علی علیه السلام پاسخ داد: نه ای رسول خدا. حضرت دعا کرد، و به دعای وی خورشید بازگشت تا اینکه علی علیه السلام نماز عصرش را خواند.

اسماء می گوید: خورشید را پس از غروب مشاهده کردم که بار دیگر بالا آمد تا علی علیه السلام نماز عصرش را خواند.

این حدیث را سیوطی از کتاب شاذان فضلی نقل کرده است. ⁽²⁾طبرانی نیز همین حدیث را به سند خویش از فاطمه دختر امام حسین علیه السلام روایت کرده است ⁽³⁾، وعبارت وی مانند عبارت شاذان فضلی است.

خطیب تبریزی ⁽⁴⁾وهیثمی ⁽⁵⁾حدیث را از طبرانی نقل کرده اند.

همچنین محمّد بن سلیمان کوفی به سند خویش از فاطمه دختر امام حسین علیه السلام حدیث را نقل کرده است ⁽¹⁾، وعبارت وی نیز شبیه عبارت شاذان فضلی است.

در حدیث دیگری که شاذان فضلی از فاطمه دختر امام حسین علیه السلام روایت کرده چنین آمده است:

علی علیه السلام به همراه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم مشغول تقسیم غنائم جنگ خیبر شد، این کار تا غروب ادامه یافت، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از علی علیه السلام پرسید: آیا نماز عصر را خوانده ای؟ علی علیه السلام پاسخ داد: نه ای رسول خدا. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم وضو گرفته و در مسجد نشست، دو یا سه کلمه مانند سخن مردم حبشه بر زبان حضرت جاری شد، خورشید به وضعیت عصر بازگشت، علی علیه السلام از جای برخاسته وضو ساخت ونماز عصر را خواند، آنگاه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم سخنانی همچون سخنان اوّل فرمود، خورشید بار دیگر به سمت مغرب رفت.

اسماء می گوید: صدایی مانند صدای کشیدن ارّه بر چوب به گوشم رسید، ستارگان نیز آشکار شدند.

این حدیث را سیوطی از کتاب شاذان فضلی نقل کرده است. ⁽²⁾همچنین عالم بزرگ شیعه شیخ صدوق حدیث را به سند خویش از فاطمه دختر امام حسین علیه السلام روایت کرده است ⁽³⁾، روایت وی را دربخش پایانی خواهیم آورد.

ابوجعفر طحاوی نیز به سند خویش از فاطمه دختر امام حسین علیه السلام حدیث را روایت کرده است، در نقل وی اینگونه آمده است:

بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم وحی نازل می شد وسر وی در دامن علی علیه السلام بود، این وضعیت تا غروب خورشید ادامه یافت در حالی که علی علیه السلام نماز عصر را نخوانده بود، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از علی علیه السلام پرسید: آیا نمازت را خوانده ای؟ علی علیه السلام پاسخ داد: نه. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم گفت: خدایا، علی در حال فرمانبرداری از تو وپیامبرت بوده، خورشید را برای وی برگردان.

اسماء می گوید: خورشید را دیدم که غروب کرد، و دیدم که پس از غروب بار دیگر طلوع کرد. ⁽¹⁾خطیب خوارزمی نیز حدیث را به سند خویش از طحاوی نقل کرده است. ⁽²⁾ابن عساکر این حدیث را با دو سند از فاطمه دختر امام حسین علیه السلام روایت کرده است، عبارت وی همانند عبارت طحاوی است. ⁽³⁾همچنین ابن منده حدیث را به سند خویش از فاطمه دختر امام حسین علیه السلام روایت کرده است، عبارت وی نیز مانند عبارت طحاوی است.

روایت او را ابن جوزی ⁽⁴⁾، ابن عساکر ⁽⁵⁾، جوزقانی ⁽⁶⁾وسیوطی ⁽⁷⁾

نقل کرده اند.

پنجمین نفری که حدیث را از اسماء روایت نموده فاطمه دختر حضرت علی علیه السلام است، جمعی از نویسندگان حدیث وی را در کتاب های خویش آورده اند، از جمله آنها ابوحاتم رازی است، او به سند خویش از عروة بن عبداللَّه بن قشیر چنین نقل کرده است:

به حضور فاطمه دختر علی بن ابی طالب علیه السلام رسیدم، در حالی که به منتهای سنّ کهنسالی وپیری رسیده بود، دیدم گردن بندی در گردن و دو دستبند بزرگ بر دست دارد، از اینکه در چنین سن وسالی اینگونه زیور آلاتی بر تن داشت تعجّب نموده پرسیدم: اینها چیست که پوشیده ای؟

پاسخ داد: برای زن شایسته نیست خود را شبیه مردان سازد.

آنگاه ادامه داد: از اسماء دخت عمیس شنیدم که می گفت: علی ابن ابی طالب علیه السلام نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم رفت در حالی که حضرت در حال دریافت وحی بود، حضرت علی علیه السلام پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را با پیراهن خویش پوشاند، تا اینکه شعاع نور خورشید جمع شد- یعنی خورشید غروب کرد، یا نزدیک بود غروب نماید- در این زمان وحی به پایان رسید، حضرت رو به علی علیه السلام نموده پرسید: یا علی، آیا نمازت را خوانده ای؟ علی علیه السلام پاسخ داد: نه.

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دست به دعا برداشته چنین گفت: خدایا، خورشید را برای علی برگردان.

اسماء می گوید: خورشید از مغرب به سمتِ بالا بازگشت تا آن که نورش نیمی از مسجد را روشن ساخت.

این حدیث را عبدالکریم رافعی قزوینی به سند خویش از ابوحاتم رازی نقل کرده است. ⁽¹⁾دانشمند بزرگ شیعه شیخ مفید نیز این حدیث را به سند خویش از عروة ابن عبداللَّه بن قشیر روایت نموده، وعبارت وی همانند عبارت ابوحاتم رازی است. ⁽²⁾حاکم نیشابوری نیز حدیث را از طریق عروة بن عبداللَّه بن قشیر روایت کرده است، عبارت وی نیز شبیه عبارت ابوحاتم رازی است، وی حدیث را در کتابش تاریخ نیشابور آورده است، این کتاب جزء کتاب هایی است که اصل آن موجود نیست، ولی در دسترس بسیاری از نویسندگان قرن های گذشته بوده ومطالب فراوانی از آن نقل کرده اند، از جمله کسانی که حدیث فوق را از حاکم نقل کرده اند عبارتند از: ابواسحاق ثعلبی ⁽³⁾، گنجی شافعی ⁽⁴⁾، وی تصریح کرده که حدیث را از کتاب تاریخ نیشابور نقل کرده است.

همچنین محبّ طبری ⁽⁵⁾، ابوالخیر طالقانی ⁽⁶⁾، وعینی ⁽⁷⁾آن را از

حاکم نیشابوری روایت کرده اند.

حاکم حسکانی نیشابوری نیز حدیث را با دو سند از عروة بن عبداللَّه بن قشیر روایت کرده، وعبارت وی نیز مانند عبارت ابوحاتم رازی است.

ابن تیمیه ⁽¹⁾وابن کثیر ⁽²⁾حدیث را از کتاب حسکانی نقل کرده اند.

ابوالحسن ماوردی عالم سرشناس اهل سنّت حدیث را بدون سند از اسماء روایت کرده، عبارت وی نیز همانند عبارت ابو حاتم رازی است. ⁽³⁾شهاب الدین احمد بن جلال الدین حسینی شافعی ایجی نیز آن را بدون سند از عروة بن عبداللَّه بن قشیر روایت کرده است. ⁽⁴⁾مورّخ بزرگ اهل شام ابن عساکر دمشقی به سند خویش از عروة بن عبداللَّه بن قشیر حدیث را روایت کرده است، عبارت وی شبیه عبارت ابوحاتم رازی است، تفاوت اندکی در نقل او دیده می شود، بنا به این نقل در آخر روایت چنین آمده است:

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم پس از عادی شدن حالش سرش را از دامن علی علیه السلام برداشته واز وی پرسید: آیا نماز عصرت را خوانده ای؟

علی علیه السلام پاسخ داد: نه. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم گفت: خدایا خورشید را برای علی برگردان.

اسماء می گوید: به خدا سوگند به خورشید نگاه کردم، دیدم سفید و درخشان بر این کوه می تابد، ودیدم که تا وسط مسجد بالا آمده بود، این حالت ادامه یافت تا علی علیه السلام نمازش را خواند. ⁽¹⁾ابن عساکر این حدیث را به سند دیگری در شرح حال حضرت علی علیه السلام نیز آورده است، وعبارت وی شبیه عبارت فوق است. ⁽²⁾همچنین شاذان فضلی حدیث را به سند خویش از عروة بن عبداللَّه بن قشیر روایت کرده است، در نقلِ وی حدیث اینگونه پایان یافته است:

اسماء می گوید: خورشید بازگشت تا آنکه نورش نیمی از خانه را روشن ساخت، یا اینکه نیمی از اطاقم را روشن ساخت.

این حدیث را سیوطی از وی نقل کرده است. ⁽³⁾همچنین حاکم نیشابوری نیز حدیث را به سند خویش از علی بن حسن بن حسین، از فاطمه دختر حضرت علی علیه السلام روایت نموده، بنا به نقلِ وی اسماء چنین گفته است:

سرِ پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم بر دامن علی علیه السلام بود، او نماز عصر را نخوانده بود و دوست نداشت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را حرکت دهد مبادا بیدار شود، این وضعیّت تا غروب خورشید ادامه یافت، ناگهان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم برخاسته ومتوجّه شد که علی علیه السلام نماز عصر را نخوانده است، رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم از خدا خواست خورشید را برای علی علیه السلام برگرداند، ناگهان خورشید در حالی که صدایی از آن شنیده می شد شروع کرد به بالا آمدن، به قدری بالا آمد که وقت نماز عصر رسید، علی علیه السلام نمازش را خواند، آنگاه

خورشید بار دیگرغروب کرد.

این حدیث را چند تن از نویسندگان از حاکم نیشابوری نقل کرده اند، یکی از آنها ابوالخیر حاکمی طالقانی است ⁽¹⁾، محبّ طبری نیز آن را از ابوالخیر حاکمی نقل کرده است. ⁽²⁾همچنین حمّویی به سند خویش از طریق بیهقی آن را از حاکم نیشابوری نقل کرده است. ⁽³⁾جوزقانی ⁽⁴⁾وابن جوزی ⁽⁵⁾- دو تن از دانشمندان اهل سنّت- نیز این حدیث را به سند خویش از طریق علی بن حسن بن حسین از فاطمه دختر حضرت علی علیه السلام روایت کرده اند.

عبدالرزّاق بن همّام صنعانی نیز حدیث را به طور مختصر روایت کرده است، وی به سند خویش از طریق فاطمه دختر حضرت علی علیه السلام اینگونه نقل کرده است:

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم برای علی علیه السلام دعا کرد تا اینکه خورشید برای وی بازگشت.

این حدیث را ابوالقاسم حسکانی به سندِ خویش از عبدالرزّاق روایت کرده است، ابن تیمیه ⁽⁶⁾وابن کثیر ⁽⁷⁾آن را از کتاب حسکانی نقل کرده اند.

نویسنده دیگری که حدیث را از فاطمه دختر حضرت علی علیه السلام روایت کرده، ابن خزیمه است، وی با سندی که به علی بن حسن بن حسین می رسد این حدیث را از فاطمه روایت کرده است.

حدیث او را ذهَبی ⁽¹⁾وعاصمی ⁽²⁾نقل کرده اند.

ابن شاهین بغدادی نیز حدیث را به سند خویش از فاطمه دختر حضرت علی علیه السلام روایت کرده است، حدیث او را ابن جوزی ⁽³⁾وسیوطی ⁽⁴⁾نقل کرده اند.

باعونی دمشقی نیز حدیث را بدون سند از اسماء نقل کرده است. ⁽⁵⁾جلال الدین سیوطی پس از نقل حدیث اسماء می نویسد:

ابن منده وابن شاهین وطبرانی با سندهای متعدّد حدیث را از اسماء روایت کرده اند، برخی از این سندها صحیح می باشد. ⁽⁶⁾دانشمند بزرگ شیعه شیخ مفید در کتاب ارزشمند ارشاد فصل مستقلّی را به حدیث ردّالشمس اختصاص داده، وفشرده روایات را ضمن یک حدیث آورده است، ترجمه نوشتار وی چنین است:

یکی از نشانه های آشکار و معجزاتی که به دست امیرالمؤمنین علی

ابن ابی طالب علیه السلام ظاهر شد، آن چیزی است که روایات آن به حدّ استفاضه ⁽¹⁾رسیده وعالمان تاریخ وسیره آن را روایت کرده، وشاعران به سرودن شعر در باره آن پرداخته اند، بازگشت خورشید برای علی علیه السلام- آن هم در دو نوبت- است: یکی در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم، ودیگری پس از وفات پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم.

امّا داستان اوّلین بازگشت خورشید برای آن حضرت، آنگونه که اسماء دختر عمیس وامّ سلمه همسر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم وجابر بن عبداللَّه انصاری وابوسعید خدری به همراه عدّه دیگری از صحابه روایت کرده اند چنین است:

روزی رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در منزل خویش تشریف داشت و علی علیه السلام نیز در محضر وی بود، جبرئیل علیه السلام نازل شده و به ابلاغ پیام الهی از طریق وحی پرداخت. در همان حال پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم پای امیرالمؤمنین علیه السلام را تکیه گاه خویش ساخت وسر بر آن نهاد، این وضعیّت تا غروب ادامه یافت، به ناچار امیرالمؤمنین علیه السلام نماز عصر را در همان حالت نشسته خوانده ورکوع وسجود را با اشاره بجای آورد، وقتی وحی پایان یافت وپیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به حالت عادی برگشت رو به علی علیه السلام نموده فرمود: آیا نماز عصرت قضا شده است؟ علی علیه السلام عرض کرد: ای رسول خدا، به علّت وضعیّت خاصّ شما- که در حال دریافت وحی بودید- نتوانستم نمازم را ایستاده بخوانم.

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: دعا کن واز خدا بخواه خورشید را برایت برگرداند تا نمازت را ایستاده و در وقت مخصوصش بخوانی، چون تو

در حال فرمانبرداری از خدا وپیامبرش بوده ای خداوند دعایت را مستجاب خواهد کرد.

امیرالمؤمنین علیه السلام از خدا خواست تا خورشید را برای وی برگرداند، خورشید برای علی علیه السلام برگردانده شد تا اینکه در موقعیّت وقت نماز عصر قرار گرفت، علی علیه السلام نماز عصر را در وقت مخصوصش خواند، آنگاه بار دیگر خورشید غروب کرد.

اسماء می گوید: به خدا سوگند هنگام غروب خورشید از آن صدایی شبیه صدای کشیده شدن ارّه بر چوب شنیدم. ⁽¹⁾آنگاه داستان ردّالشمس دوّم را نقل کرده است که آن را در جای خودش خواهیم آورد.

علّامه حلّی ⁽²⁾، فضل بن حسن طبرسی ⁽³⁾و علی بن عیسی اربلی ⁽⁴⁾نیز حدیث را از افراد فوق نقل کرده اند، وعبارت آنها مانند عبارت شیخ مفید است.

قطب راوندی حدیث را بدون سند از اسماء روایت کرده است، در نقل وی اینگونه آمده است:

با پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در جنگ خیبر ⁽⁵⁾شرکت داشتم، رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم

علی علیه السلام را دنبال کاری فرستاد، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نماز عصر را خواند در حالی که علی علیه السلام نماز عصر را نخوانده بود، پس از بازگشت علی علیه السلام، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم سر بر دامن علی علیه السلام گذاشت، این وضع تا غروب خورشید ادامه یافت، وقتی که حضرت سر از دامن علی علیه السلام برداشت، علی علیه السلام گفت: من نماز عصر را نخوانده ام.

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم اینگونه دعا کرد: خدایا، علی به خاطر پیامبرت اینگونه خود را نگه داشته است، خورشید را برای وی برگردان.

اسماء می گوید: بار دیگر خورشید طلوع کرده وبالا آمد تا زمین ودیوارها را روشن ساخت، علی علیه السلام برخاسته نماز عصر را خواند، آنگاه بار دیگر خورشید غروب کرد.

اسماء می گوید: این داستان در سرزمین صهباء در غزوه خیبر ⁽¹⁾اتّفاق افتاد، علی علیه السلام ابتدا نمازش را با اشاره خوانده بود.

همچنین پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به علی علیه السلام فرمود: بار دیگر نیز خورشید برای تو باز می گردد، واین حجّتی است بر مخالفان تو.

آنگاه دو بیت از شعرهای حسّان بن ثابت در باره این داستان را آورده که در جای خود خواهد آمد. ⁽²⁾او اصل داستان را در جای دیگر نیز روایت کرده، و در آن آمده

است: اسماء می گوید: خورشید نیمی از مسجد را روشن ساخت. ⁽¹⁾ابن حجر عسقلانی می نویسد: طحاوی، طبرانی در المعجم الکبیر، حاکم، وبیهقی در دلائل حدیث را از اسماء روایت کرده اند ⁽²⁾.

مفسّر بزرگ شیعه شیخ ابوالفتوح رازی در تفسیر آیه 29 سوره مائده پس از روایت بازگشت خورشید برای حضرت یوشع علیه السلام وذکر مقدّمه ای در ارتباط با ردّالشمس برای امیرالمؤمنین علیه السلام- که در بخش روایت های مرسل وسخن بزرگان پیرامون ردّالشمس خواهیم آورد- چنین نوشته است:

امّا آنچه مشهور است در اخبار وطوایف روایت کرده اند آن است که دو بار آفتاب باز آمد برای او؛ یکبار در حیات رسول علیه السلام، ویکبار از پس وفات او.

امّا در حیات او: امّ سلمه روایت کند واسماء بنت عمیس وجابر بن عبداللَّه انصاری وابوسعید خدری وابوذر الغفاری وعبداللَّه بن العبّاس وجماعتی بسیار از صحابه رسول- صلوات اللَّه علیه ورضی عنهم-، واحادیث ایشان متداخل است، که یک روز رسول علیه السلام امیرالمؤمنین علی علیه السلام را به مهمّی فرستاده بود، او به آن مهمّ رفته بود، رسول علیه السلام نمازِ دیگر ⁽³⁾بکرد، چون امیرالمؤمنین علیه السلام باز آمد وبا رسول خدا علیه السلام می گفت آنچه در آن کار رفته بود فغشاه الوحی: وحی پیغمبر را فرود آمد، رسول علیه السلام تکیه بر امیرالمؤمنین کرد وسر به زانوی او نهاد، مدّت

دراز شد وآفتاب نزدیک به غروب، امیرالمؤمین علیه السلام نماز نشسته باشارت بکرد وآفتاب فرو شد. چون رسول علیه السلام از غشیه وحی در آمد روی علی علیه السلام متغیّر دید، گفت: یا علی علیه السلام، چه رسید تو را؟ گفت:

خیر [است] یا رسول اللَّه جز که نماز دیگر نکرده بودم، وچون تو را وحی آمد وسر تو بر کنار من بود نخواستم که تو را بر زمین افکنم، باشارت نماز کردم ودلم خوش نیست.

رسول علیه السلام گفت: دلتنگ مکن که من دعا کنم تا خدای تعالی آفتاب باز آرد وتو نماز به وقت به شرایط وارکان بگذاری.

آنگه دست بر داشت و گفت: «خدایا تو دانی که علی در طاعت تو بود و در طاعت رسول تو، اللهمّ ردّ علیه الشمس حتّی یصلّی»: بار خدایا آفتاب باز آر تا علی نماز به وقت خود بیارد».

راوی خبر گوید که: به آن خدایی که محمّد را به حقّ به خلقان فرستاد که ما آفتاب را دیدیم که باز آمد واو را آوازی بود چون آواز دهت دستره ⁽¹⁾که در چوب افتد، وروشنایی آن دیدیم بر در ودیوار تافته تا امیرالمؤمنین علی علیه السلام نماز بکرد. چون او سلام نماز داد آفتاب فرو افتاد نه چنانکه به عادت رفتی بل به یک ساعت فرو شد. ⁽²⁾آنگاه داستان ردّالشمس دوّم را نقل کرده که در جای خود خواهد آمد.

بسیاری از روایت های اسماء را تقی الدین احمد بن علی مقریزی روایت کرده، وعبارت وی همانند عبارت های گذشته است. ⁽³⁾

2- ابوبکر بن ابی قحافه

بر اساس روایتی که مرحوم شیخ صدوق نقل کرده است حضرت علی علیه السلام به حدیث ردّالشمس بر ابوبکر احتجاج کرده، و او به صحّت آن اعتراف نموده است ⁽¹⁾، متن روایت را در روایت های حضرت علی علیه السلام خواهیم آورد.

3- جابر بن عبداللَّه انصاری

نام وی در ردیف راویان حدیث ردّالشمس به چشم می خورد، مرحوم شیخ مفید وی را از جمله کسانی می داند که حدیث را روایت کرده اند ⁽²⁾، متن حدیث وی ضمن احادیث اسماء بنت عمیس گذشت.

همچنین علّامه حلی در کشف الیقین ⁽³⁾، فضل بن حسن طبرسی در اعلام الوری ⁽⁴⁾، علی بن عیسی اربلی در کشف الغمّه ⁽⁵⁾وشیخ ابوالفتوح رازی در تفسیر سوره مائده نام او را در زمره راویان حدیث آورده اند ⁽⁶⁾.

علّامه حلّی در کتاب دیگر خویش چنین نگاشته است:

بازگشت خورشید برای حضرت علی علیه السلام دو بار اتّفاق افتاده است:

یکی در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم، و دوّمی پس از عصر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم. امّا وقوع آن در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را جابر وابوسعید خدری چنین روایت کرده اند: روزی جبرئیل بر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نازل شد، حضرت که در حال دریافت وحی بود سر بر زانوی امیرالمؤمنین علیه السلام گذاشت وتا غروب سرش را بلند ننمود، علی علیه السلام نماز عصر را با اشاره خواند، وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به حالت عادی بازگشت به علی علیه السلام فرمود: از خدا بخواه خورشید را برایت برگرداند. امیرالمؤمنین علیه السلام نیز دعا کرد، خورشید برای وی بازگشت واو نماز عصر را ایستاده بجای آورد.

آنگاه حدیث ردّالشمس دوّم را به اختصار آورده است. ⁽¹⁾

4- امام جعفر صادق علیه السلام

محدّث بزرگ شیعه، محمّد بن یعقوب کلینی به سند خویش از محمّد بن بسّام روایت نموده که از امام صادق علیه السلام اینگونه شنیده است:

عدّه ای می گویند علم نجوم صحیح تر ومعتبرتر از رؤیا ودیدن چیزی در خواب است، این سخن در زمان های گذشته سخنی صحیح بوده، ولی پس از وقوع ردّالشمس برای یوشع وامیرالمؤمنین علیه السلام دیگر صحیح نمی باشد، پس از بازگشت خورشید برای این دو، دانشمندان علم ستاره شناسی گمراه شدند، برخی درست محاسبه می کنند، و عدّه ای در محاسبات خود اشتباه می نمایند.

این حدیث را مرحوم کلینی در کتاب تعبیر الرؤیا روایت کرده است، این کتاب در اختیار سیّد بن طاووس بوده وحدیث را از آن نقل کرده است. ⁽²⁾

مرحوم شیخ حرّ عاملی نیز آن را از کتاب ابن طاووس نقل کرده است ⁽¹⁾.

همچنین عبداللَّه بن جعفر حمیری به سند خویش از امام صادق علیه السلام چنین روایت کرده است:

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نماز عصر را اقامه نموده بود که علی علیه السلام آمد، او نماز عصر را نخوانده بود، در همین حال وحی بر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نازل شد، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم که در حال دریافت وحی بود سر بر دامن علی علیه السلام گذاشت، او وقتی سرش را بلند کرد که خورشید غروب کرده بود، از علی علیه السلام پرسید: آیا نماز عصر را خوانده ای؟ علی علیه السلام پاسخ داد: نه ای رسول خدا.

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم چنین گفت: خدایا، علی در راه فرمانبرداری از تو بوده، خورشید را برای وی برگردان.

خداوند نیز خورشید را برای علی علیه السلام برگرداند. ⁽²⁾

5- حسّان بن ثابت انصاری

او که از طایفه انصار بود وزبانی گویا داشت، با زبان شعر از اسلام ومسلمانان دفاع می کرد، هرگاه حادثه مهمّی روی می داد، وی آن را در قالب شعر می ریخت و در حضور رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم برای مسلمانان می خواند، از جمله اتّفاقاتی که با شعرهای زیبای حسّان به ثبت رسیده، حادثه مهمّ ردّالشمس است، مفسّر بزرگ شیعه مرحوم شیخ

ابوالفتوح رازی در تفسیر آیه 29 سوره مائده پس از نقل داستان ردّالشمس چنین نوشته است:

در این معنی شعرا در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم وپس از آن شعرها گفتند واین معنی را به نظم آوردند، از جمله این شاعران حسّان بن ثابت بود، جابر بن عبداللَّه انصاری روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به منا ایستاده بود با جماعت صحابه وعلی علیه السلام از پیش او ایستاده بود، روی به قوم کرد وگفت: «معاشر الناس، هذا علی بن أبی طالب سیّد العرب، والوصیّ الأکبر، والأملح الأزهر، قاتل المارقین، وهو منّی بمنزلة هارون من موسی إلّا أنّه لانبیّ بعدی، یحبّه اللَّهُ ورسولُه ویحبّ اللَّهَ ورسولَه، لایقبل اللَّه التوبة من تائب إلّا بحبّه». تا آنکه گفت: «یا حسّان، برخیز و در این معنی چیزی بگو».

حسّان بر پای خاست وگفت:

لا تقبل التوبة من تائب إلّا بحبّ ابن أبی طالب

أخی رسول اللَّه بل صهره والصهر لا یعدل بالصاحب

یا قوم مَن مثل علی وقد رُدّت له الشمس من مغرب

رُدّت علیه الشمس من شرقها حتّی کأنّ الشمس لم تغرب ⁽¹⁾

مردم برخاستند وجامه خود را درجامه علی علیه السلام می مالیدند.

اشعار حسّان از طریق ابن عبّاس نیز نقل شده که در بخش حدیث ردّالشمس در ادبیّات اسلامی آن را خواهیم آورد.

6- امام حسین علیه السلام

چند تن از نویسندگان حدیث را از امام حسین علیه السلام روایت کرده اند،

اوّلین کسی که آن را از حضرت روایت نموده ابوبشر دولابی است، او به سند خویش از فاطمه دختر امام حسین علیه السلام نقل می کند که از پدرش امام حسین علیه السلام اینگونه شنیده است:

سرِ رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در حالی که بر وی وحی نازل می شد در دامن علی علیه السلام بود، پس از پایان وحی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم رو به علی علیه السلام نموده فرمود: ای علی، آیا نماز عصر را خوانده ای؟ علی علیه السلام پاسخ داد: نه.

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم چنین گفت: خدایا، تو می دانی که علی در حال انجام فرمان تو وپیامبرت بود، خورشید را برای وی برگردان.

امام حسین علیه السلام می فرماید: خداوند خورشید را برای علی علیه السلام برگرداند واو نمازش را خواند، آنگاه بار دیگر خورشید غروب کرد. ⁽¹⁾محبّ الدین طبری ⁽²⁾، عصامی ⁽³⁾وبرهان الدین ابراهیم بن حسن بن شهاب کردی ⁽⁴⁾- سه تن از نویسندگان اهل سنّت- آن را از دولابی نقل کرده اند.

دانشمند دیگری که حدیث را از امام حسین علیه السلام روایت کرده خطیب بغدادی است، وی به سند خویش از فاطمه دختر امام حسین علیه السلام آن را روایت کرده است، عبارت وی شبیه عبارت دولابی است. ⁽⁵⁾نویسنده دیگری که این حدیث را از امام حسین علیه السلام روایت کرده

عمر بن محمّد بن خضر موصلی معروف به ملّا است، او حدیث را بدون سند نقل کرده است، عبارت وی نیز شبیه عبارت دولابی است، حدیث او را باعونی دمشقی نقل کرده است. ⁽¹⁾محمّد بن حسن فتّال نیشابوری نیز نام حضرت امام حسین علیه السلام را در ردیف راویان حدیث آورده است ⁽²⁾.

7- ابوذر غفاری

شیخ ابوالفتوح رازی در تفسیرش نام وی را در شمار راویان حدیث ردّالشمس ذکر کرده است ⁽³⁾، روایت او را در بخش احادیث اسماء بنت عمیس آوردیم.

8- ابو رافع

دانشمند برجسته وحافظ بزرگ ابن عقده کوفی به سند خویش از ابو رافع چنین روایت کرده است:

هنگام نماز عصر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم سر بر زانوی علی علیه السلام نهاده و به خواب رفته بود، علی علیه السلام نمازش را نخوانده بود، از طرفی دوست نداشت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم را از خواب بیدار کند، این وضع تا غروب خورشید ادامه داشت، وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بیدار شد از علی علیه السلام پرسید: ای ابوالحسن، آیا نماز عصر را خوانده ای؟ علی علیه السلام پاسخ داد: نه ای رسول خدا.

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دعا کرد، خورشید برای علی علیه السلام بازگشت، آنقدر بالا