مشخصات کتاب

سرشناسه : پیشوایی مهدی عنوان و نام پدیدآور : بحث هایی از فقه تطبیقی مولفان مهدی پیشوایی حسین گودرزی مشخصات نشر : تهران مشعر، ۱۳۸۱.

مشخصات ظاهری : ص ۱۲۴

شابک : 964-6293-24-7۴۵۰۰۰ریال یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس موضوع : فقه تطبیقی شناسه افزوده : گودرزی حسین رده بندی کنگره : BP۱۶۹/۷/پ ۹ب ۲۷ ۱۳۸۱

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۲۴

شماره کتابشناسی ملی : م ۸۱-۴۵۳۹۷

اشاره

مقدمه

بسم اللَّه الرحمن الرحیم

«مراتب معنوی حج که سرمایه حیات جاودانه است و انسان را به افق توحید و تنزیه نزدیک می نماید، حاصل نخواهد شد مگر آن که دستورات عبادی حج به طور صحیح و شایسته مو به مو عمل شود».

حضرت امام خمینی- قدس سرّه-

حجّ نمایشی پرشکوه، از اوج رهایی انسان موحّد از همه چیز جز او، و عرصه پیکاری فرا راه توسن نفس، و جلوه بی مانندی از عشق و ایثار، و آگاهی و مسئولیت، در گستره حیات فردی و اجتماعی است. پس حجّ تبلور تمام عیار حقایق و ارزشهای مکتب اسلام است.

مؤمنان گرچه با این عبادت الهی، آشنایی دیرینه دارند، و هر سال با حضور شورانگیز از سراسر عالم، زنگار دل، با زلال زمزم توحید می زدایند، و با حضرت دوست تجدید میثاق می کنند، و

گرچه میراث ادب و فرهنگ ما، مشحون از آموزه های حیات بخش حجّ است، امّا هنوز ابعاد بی شماری از این فرضه مهمّ، ناشناخته و مهجور مانده است.

پیروزی انقلاب اسلامی، در پرتو اندیشه های تابناک امام خمینی- رضوان اللَّه تعالی علیه- حجّ را نیز همچون سایر معارف و احکام اسلامی، در جایگاه واقعی خویش نشاند، و سیمای راستین و محتوای غنی آن را نمایاند. امّا هنوز راهی دراز در پیش است، تا فلسفه و ابعاد و آثار و برکات حجّ، شناخته و شناسانده شود، و مؤمن حجّ گزار با آگاهی و شعور دینی، بر آن مواقف کریمه، و مشاعر عظیمه، که محلّ هبوط ملائکة اللَّه، و توقّف انبیا و اولیا بود، گام بگذارد.

در راستای تحقق این هدف بزرگ، بعثه مقام معظّم رهبری با الها از اندیشه های والا و ماندگار امام راحل، احیاگر حجّ ابراهیمی- قدّس سرّه الشّریف- و بهره گیری از رهنمودهای ارزشمند رهبر عزیز انقلاب اسلامی حضرت آیةاللَّه خامنه ای- مدّ ظلّه العالی- با تأسیس معاونت آموزش و تحقیقات، تلاش می کند فصل جدیدی فراراه اندیشمندان مسلمان، و علاقمندان به فرهنگ حجّ، و زائران و راهیان حرمین شریفین بگشاید. از این رو در عرصه تحقیق و تألیف و ترجمه، آثار گوناگون پیرامون حقایق و معارف حجّ، آشنایی با اماکن مقدسه، تاریخ و سرگذشت شخصیت های بزرگ اسلام، بررسی رویدادها و

عرضه خاطرات و به ویژه آموزش مسائل و آداب حجّ تلاش هایی را آغاز کرده است.

آنچه اینک پیش روی خواننده قرار دارد برگ سبزی است از این دفتر.

بی گمان راهنمایی و همراهی اندیشوران، از نارسایی ها خواهد کاست، و در این راه معاونت آموزش و تحقیقات بعثه مقام معظّم رهبری، از همکاری همه علاقه مندان استقبال کرده، و دست آنان را به گرمی می فشارد.

و من اللَّه التوفیق و علیه التکلان

معاونت آموزش و تحقیقات

بعثه مقام معظم رهبری

پیامبر اسلام در سال دهم هجرت با حضور بیش از صدهزار نفر از مسلمانان، فریضه بزرگ حج را انجام داد و به این وسیله این عبادت بزرگ را به مسلمانان آموزش داد، لذا در اعمال مهم حج مانند: احرام، طواف، سعی بین صفا و مروه، وقوف در عرفات، مشعر و منی، ذبح قربانی، رمی جمرات، چندان اختلافی در میان مسلمانان نیست، زیرا یاران و همراهان حضرت، از نزدیک، این برنامه ها را مشاهده نموده، وبرای دیگران نقل و آنان نیز به سهم خود آن را روایت کرده اند تا به نسلهای بعدی رسیده است.

گرچه در اصول حج اختلافی وجود ندارد، لیکن در پاره ای از فروع و جزئیات مناسک حج، بین فقهای شیعه و سنی از یک طرف، و فقهای چهارگانه اهل تسنن از طرف دیگر اختلاف نظر وجود دارد.

همچنین در مورد اذان و اقامه، اوقات نماز، نماز جماعت و آداب آن و مانند اینها نیز موضوع از این قرار است؛ یعنی با آنکه در اصل اینها

اختلافی نیست، اما در برخی از مسائل فرعی مربوط به آن اختلاف نظر فقهی بین علمای اسلام وجود دارد.

از سوی دیگری در موسم حج حاجیانی که از سرتاسر جهان در این کنگره بزرگ شرکت می کنند، از پیروان مذاهب مختلف اسلامی هستند و هر کدام اعمال خود را طبق مذهب فقهی خویش انجام می دهند، بنابر این اگر دیگران از دیدگاه فقهی آنان بی خبر باشند، سوء تفاهم ها و گاه رنجشها و مشکلاتی را به دنبال خواهد داشت.

با توجه به این ملاحظات، جزوه حاضر که نوعی فقه تطبیقی پیرامون بخشی از مسائل یاد شده است در «مرکز تحقیقات حج» تهیه و تنظیم شده و طی آن ریشه های فقهی دیدگاه های فقهای تشیع و تسنن در زمینه تعدادی از مسائل مورد ابتلا در سفر حج، تبیین و توضیح داده شده است. امید است این مجموعه کوچک در سفر حج برای ارشاد و راهنمایی حجاج- که غالباً در این زمینه آگاهی لازم را ندارند- مفید واقع شود. و اگر کاستیهایی دارد- که طبعاً هم چنین است- با یادآوری و تذکّرات دانشمندان و صاحب نظران و روحانیان محترم گروههای حج، در فرصتهای آینده برطرف و تکمیل گردد.

قم- مهدی پیشوائی

اسفند 1371 ه. ش

آیا خواب ناقض وضو است؟

اشاره

از جمله اموری که مبطل و ناقض وضو است «خواب» می باشد، لذا در کتابهای مفصل فقهی، روائی و نیز در کتابهای فتوایی، فصلی تحت این عنوان منعقد شده است.

فقهای شیعه در این مورد گفته اند: از جمله نواقض وضو، خواب است، کم باشد، یا زیاد، در حال ایستاده باشد، یا نشسته، به پهلو باشد، یا در حال راه رفتن، البته به شرط اینکه خواب به قلب و چشم و گوش او چیره شود. بنابر این «چرت زدنی» که به این حد از خواب نرسد وضو را باطل نمی کند. ⁽¹⁾

اجمال این مسأله مورد اتفاق «شیعه» و «سنی» است، اگر چه به برخی از فقهای هر دو فرقه نسبت مخالفت داده اند. ⁽²⁾

کدام خواب ناقض است؟

در اینکه چگونه خوابی ناقض وضو است، هم در میان شیعه و سنی و هم در میان خود فقهای چهارگانه اهل تسنن اختلاف نظر وجود دارد که ذیلًا به توضیح مواردی از آن می پردازیم:

آراء و نظریات فقهای شیعه

فقهای شیعه گفته اند: خوابی وضو را باطل می کند که بر دل مستولی و چیره شود، تا آنجا که شعور و احساس را از کار بیاندازد. و به تعبیر دیگر: خواب واقعی ناقض وضو است و نشانه و علامت آن این است که بر گوش و چشم مستولی و چیره می شود. ⁽¹⁾البته تعبیراتی از قبیل مستولی بر «دل»، «چشم» و «گوش»، برگرفته از روایاتی است که از امامان معصوم- علیهم السلام- رسیده است. ⁽²⁾لذا این گونه تعبیرها هم در کتابهای فقهی نخستین شیعه و هم در منابع فقهی معاصر آمده است و غالباً فقهای شیعه دو تعبیری که در روایات آمده است به کار برده اند: یکی «خواب غالب بر عقل» ⁽³⁾و دیگری «خواب غالب بر چشم و

گوش». ⁽¹⁾البته اختلاف این دو تعبیر به این معنا نیست که فقهای شیعه در تعریف خوابی که ناقض است اختلاف نظر دارند، بلکه تعبیر نخست، به تبیین اصل و واقعیت خواب ناقض پرداخته، و تعبیر دوم به نشانه های آن اشاره کرده است، لذا برخی از فقها از هر دو عبارت و تعبیر استفاده نموده و چنین گفته اند:

چهارم از نواقض وضو «خواب غالب بر عقل» است و راه شناخت چنین خوابی غلبه آن بر گوش و چشم است. ⁽²⁾

دلائل فقهای شیعه

اولین دلیل فقهای شیعه از سلف تا معاصرین، آیه وضو است:

«یا ایّها الذین آمنوا اذا قمتم الی الصلوة فاغسلوا وجوهکم و ایدیکم الی المرافق ...». ⁽³⁾

«ای کسانی که ایمان آورده اید چون به نماز برخاستید صورت و دستهایتان را با آرنج بشویید».

از فقهای نخستین شیعه، مرحوم سید مرتضی (355- 436 ه. ق)

در «ناصریات» ⁽¹⁾و «الانتصار» ⁽²⁾و ابن زهره (511- 585 ه ق) در «الغنیه» ⁽³⁾اظهار داشته اند: «چنانکه تمام مفسرین در تفسیر این آیه گفته اند: مقصود از آن، «اذا قمتم من النوم» است، یعنی «چون از خواب برخاستید، برای نماز، وضو بگیرید». برخی از فقهای بزرگ معاصر نیز در بیان دلایل حکم مورد بحث، به این آیه اشاره نموده اند. ⁽⁴⁾گذشته از اینکه فقهای مذکور در استدلال به آیه، اجماع مفسرین را مطرح کرده اند، آنچه برای فقهای شیعه مهم است این است که امام معصوم نیز چنین تفسیری از آیه نموده است، چنانکه در حدیث موثقی از «ابن بکیر» نقل شده است که می گوید:

به امام صادق- ع- عرض کردم: معنای آیه: «اذا قمتم الی الصلوة ...» چیست؟

حضرت فرمود: «یعنی هرگاه از خواب برخاستید»، عرض کردم: خواب وضو را باطل می کند؟ فرمود: «هرگاه بر گوش غالب آید و صدا را نشنود» ⁽⁵⁾لذا فقهای شیعه بر اساس تفسیر آیه و تبیین امام معصوم- ع-، فتوا داده اند که خواب، خود حدث و ناقض وضو است.

بنا بر نقل «ابن رشد قرطبی»- از فقهای قرن پنجم اهل سنت- در «بدایة المجتهد» برخی از فقهای اهل سنت نیز در مورد ناقض بودن

«خواب» با این آیه استدلال کرده اند. ⁽¹⁾

نظریه فقهای اهل سنت

ابن رشد نظریه فقهای اهل سنت را در مورد ناقض بودن «خواب» به سه دسته تقسیم می کند:

الف: گروهی آن را- چه اندک باشد، چه بسیار- حدث و ناقض وضو می دانند.- چنانکه در دنباله بحث خواهیم گفت، فقهای شافعی و حنبلی بر این نظریه اند-.

ب: دسته ای دیگر آن را حدث و موجب وضو نمی دانند مگر اینکه یقین کند در خواب حدثی از او سر زده است.

ج: گروه سوّم فرق نهاده اند میان خواب سبک، و خواب سنگین و تنها دومی را ناقض وضو دانسته اند. نظریه اکثریت فقهای اهل تسنن همین است. ⁽²⁾

یادآوری این نکته لازم است که این مسأله از اینجا ریشه می گیرد که آیا «خواب» خود حدثی است مستقل و موجب نقض وضو؟ یا اینکه خواب موضوعیّت ندارد ولی چون در حال خواب بدن سست می شود و ممکن است موجب حدثی دیگر شود، از این جهت ناقض وضو است؟

فقهای شیعه بر اساس روایات امامان معصوم- علیهم السلام- و آیه وضو، خواب مستولی بر چشم و گوش را بطور اطلاق ناقض می دانند، چه در حال ایستاده، چه نشسته و چه در حالات دیگر و این معنا صراحتاً در

روایتی از معصوم آمده است که فرموده: «النوم حدث» ⁽¹⁾که خود خواب را حدث معرفی نموده است. بر این اساس در کلمات فقهای شیعه در اعصار نخستین، در شمارش نواقض وضو چنین آمده است:

«والنوم فِانّه بمجرده حَدثٌ»، ⁽²⁾«خواب، خود حدث است».

و برخی با تعبیر دیگر آن را از جمله حدثها دانسته و گفته اند:

«من الأحداث الموجبة للوضوء، النوم»، ⁽³⁾«از جمله حدثهای ناقض وضو، خواب است».

آیا ناقض بودن خواب برای وضو از ویژگیهای فقه امامیه است؟

فقهای حنبلی و شافعی با نظریه فوق موافقند. آنان معتقدند که:

«النوم ینقض الوضوء بنفسه»، ⁽⁴⁾«خواب به تنهایی ناقض وضو است». و مرحوم سید مرتضی علم الهدی در دو کتاب خود «الإنتصار» و «ناصریات» به موافقت فقهای شافعی با نظریه امامیه اشاره نموده است. ⁽⁵⁾و در الإنتصار که فتاوای ویژه شیعه را نقل می کند در این مورد چنین می گوید:

از اموری که گمان برده شده از ویژگیهای فقه «امامیه» است، ناقض بودن «خواب» برای وضو است، ولی این از اختصاصات شیعه امامیه نیست زیرا که «مزنی» شافعی نیز چنین نظریه ای دارد. ⁽¹⁾

حنبلیها در این زمینه گفته اند: خواب نقض وضو می کند در هر حالتی که باشد، مگر اینکه از نظر عرف خواب اندکی باشد که وضو را باطل نمی کند. شافعیها نیز گفته اند: خود خواب ناقض وضو است، اگر چه یقین داشته باشد که حدثی دیگر از او صادر نشده است. ⁽²⁾

در قبال نظریه فوق، نظریه دیگری از اهل تسنن است که خود خواب را حدث نمی داند بلکه از آن جهت که پیدایش حدث دیگری بر آن مترتب است، مبطل می دانند. ⁽³⁾

از نظر فقهای حنفی خواب در سه حالت ناقض وضو است: 1- خوابیدن به پهلو 2- خوابیدن به پشت 3- خواب نشسته ای که یک پا را از زیر بدن خارج نماید و بر یک پا تکیه کند. ⁽⁴⁾چنانکه ملاحظه می شود، «حالات و نحوه خوابیدن» در حکم به بطلان وضو و عدم حکم به بطلان، نزد آنان مؤثر است، زیرا «خواب» در نظر آنان موضوع حکم نیست بلکه «حالتی که موجب بروز حدث است»، موضوع حکم است.

این نکته قابل دقت است که کلمات فقهای سلف شیعه که به صورت اطلاق، حکم به ناقض بودن خواب نموده اند، بدون آنکه حالت

خاصّی در آن دخیل باشد، ناظر به فتوای این دسته از فقهای اهل سنت است. ⁽¹⁾

فقهای مالکی در حالات شخص خوابیده، تفصیل نداده اند بلکه در خودِ خواب تفصیل قائل شده اند، به این صورت که اگر خواب سنگین باشد در هرحال ناقض وضو است، اگر چه مدت کوتاهی باشد و اگر سبک باشد، ناقض نیست اگر چه مدتی طول بکشد. ⁽²⁾

نکته:

باتوجه به تفصیلاتی که فقهای اهل تسنن و تشیع در مورد ناقض بودن «خواب» مطرح کرده اند، آنچه گاهی در حرم مکی و مدنی دیده می شود که شخصی در حال نشسته ساعتی می خوابد و بعد بدون تجدید وضو نماز می خواند، بنابر فتوای فقهای شیعه، شافعی، و حنبلی اشکال دارد.

اذان و اقامه

اشاره

اذان و اقامه اهل سنت از نظر وقت، کیفیت و تعداد فرازهای آن با شیعه تفاوتهایی دارد.

می دانیم «اذان» در لغت به معنای «اعلام» است، ⁽¹⁾و در اسلام اعلام اوقات نماز به وسیله الفاظ خاص، اذان نامیده می شود، ⁽²⁾و جز برخی از فرق اهل تسنن، ⁽³⁾فقهای فرق دیگر آن را مستحب مؤکد می دانند، ⁽⁴⁾چنانکه شیعه نیز آن رامستحب مؤکد می داند. ⁽⁵⁾

اذان پیش از طلوع فجر

در حقیقت اذان برای نمازهای یومیه مشروع است، و فقهای اسلام، وقت آن را بعد از داخل شدن وقت نماز می دانند، ⁽¹⁾جز در نماز صبح که برخی از فقهای اهل تسنن آن را پیش از طلوع فجر جایز دانسته اند. و بدین جهت اذانی که در مکه و مدینه قبل از طلوع فجر گفته می شود، بر اساس این مبنای فقهی است. البته گرچه گفتن اذان اعلام را قبل از طلوع فجر جایز می دانند، ولی برای خواندن نماز صبح به آن اکتفا نکرده و بعد از داخل شدن وقت نماز صبح، اذان دیگری نیز می گویند و برخی از فقهای آنان به این معنا فتوا داده اند. ⁽²⁾

باید توجه داشت که این حکم اختصاص به اهل تسنن ندارد، بلکه برخی از فقهای شیعه نیز اذان اعلام پیش از طلوع فجر را جایز می دانند؛ چنانکه در کتابهای برخی از مراجع متأخر، به آن فتوا داده شده ⁽³⁾و در روایات شیعه نیز وارد گردیده است. ⁽⁴⁾

با توجه به آنچه گفته شد، این ابهام از ذهن زائران ایرانی برطرف می گردد که چرا یک ساعت قبل از طلوع فجر در مسجد الحرام و مسجد النبی اذان می گویند؟ زیرا معلوم و واضح شد که آنان این کار را بر اساس یک حکم فقهی انجام می دهند، و- چنانکه گفته شد- اختصاص به فقه

آنان ندارد، بلکه در فتاوای فقهای شیعه نیز به چشم می خورد.

و اما این که بسیاری از حاجیان تصور می کنند سه اذان گفته می شود، درست نیست، بلکه دو تای اولی اذان و سومی اقامه است. گواه این مطلب، این است که در سومی هر یک از فرازها را یک بار، و پس از آنها جمله «قد قامت الصلاة» را که فرازهای ویژه اقامه است می گویند.

کلمات اذان

از جمله موارد اختلاف در اذان، تفاوت تعداد فرازهای آن است که اهل تسنن جمله «حی علی خیر العمل» را که به معنای: «بشتاب به سوی بهترین عمل (نماز)» می باشد را در اذان نمی گویند و به جای آن در اذان صبح «الصلاة خیرٌ من النوم» «نماز بهتر از خواب است» را جایگزین می کنند و این از موارد مهم اختلاف میان شیعه و اهل تسنن است.

تاریخ حذف «حی علی خیر العمل» از اذان، به دوران خلافت خلیفه دوم برمی گردد، زیرا در زمان او جنگ و جهاد با کفار و دشمنان اسلام به اوج خود رسیده بود، خلیفه فکر کرد که تکرار «حی علی خیر العمل» پنج نوبت در شبانه روز با روح جهاد و مبارزه مسلمانان سازگار نیست! و اگر این روال ادامه یابد ممکن است رزمندگان اسلام جبهه جنگ را رها کرده به نماز بپردازند، لذا دستور داد آن جمله را از اذان حذف نمایند، چنانکه صدوق- ره- نقل می کند که «عکرمه» از «ابن عباس» پرسید: چرا «حی علی خیر العمل» از اذان حذف شده است؟ ابن عباس گفت: عمر به این کار دستور داد، و خواست مردم تنها به نماز تکیه نکنند

و جهاد را رها نمایند. به این جهت آن راحذف نمود! ⁽¹⁾

امام باقر- ع- نیز فرمود: جمله «حی علی خیر العمل» در زمان رسول خدا، و نیز در زمان ابوبکر و اوائل خلافت عمر گفته می شد، سپس عمر دستور حذف آن را داد، وقتی علت آن را پرسیدند، گفت: مردم عوام وقتی بشنوند که نماز بهترین عمل است، در جهاد سستی کرده و از رفتن به جبهه خودداری می ورزند. ⁽²⁾

و از امام چهارم نیز نقل شده است که «حی علی خیر العمل» در اذانِ نخستینِ اسلام بوده است، ⁽³⁾و گفته اند که «عبداللَّه» فرزند «عمر» گاهی در اذان خود آن را می گفته است. ⁽⁴⁾

برخی از دانشمندان اهل تسنن نیز نقل کرده اند که این جمله در زمان رسول خدا در اذان گفته می شده و در زمان عمر از آن حذف گردیده است، چنانکه «قوشجی» یکی از دانشمندان برجسته جهان تسنن نقل می کند که عمر می گفت: «مردم! سه چیز در زمان رسول خدا رایج و مورد عمل بود و من از آنها نهی می کنم، و آنها را حرام اعلام می کنم، و هر کس آنها را به جا آورد، او را مجازات می کنم، و آن سه چیز عبارتند از: 1- متعه (ازدواج موقت). 2- روابط زناشویی دو همسر بین عمره تمتع و حج تمتع. 3- گفتن «حی علی خیر العمل» در اذان. ⁽⁵⁾

«ابوالقاسم کوفی» (متوفای 352 ه ق) در باره چیزهایی که عمر از اذان کاست یا به آن افزود، می نویسد:

«چنانکه از روایات وارد شده از طریق شیعه معلوم می شود، جمله «حی علی خیر العمل» در اذان عهد رسول خدا- ص- بوده است، و عمر این جمله را- به این بهانه- از اذان حذف نمود تا مردم تنها بر نماز تکیه نکنند، و جهاد را رها ننمایند و با این توجیه این فراز را از اذان و اقامه حذف نمود، و پیروانش نیز پذیرفتند و از او پیروی کردند». ⁽¹⁾

تردیدی نیست که اقدام خلیفه در مورد تغییر اذان، به نظر او یک اجتهاد بود، و به پندار او این عمل به صورت مقطعی به نفع اسلام بود، ولی گذشته از اینکه در چنین موارد روشنی که دستور صریح آن را پیامبر اسلام داده است جای اجتهاد نیست، روش خلیفه در ادوار بعدی هم که دیگر مسأله جنگ مطرح نبود همچنان ادامه یافت، چنانکه تا امروز نیز در تمام محافل تسنن، اذان بدون «حی علی خیر العمل» گفته می شود ولی شیعیان در همان زمان هم چنین تغییری را نپسندیدند، و اذان را به صورت نخستین آن می گفتند و تا کنون نیز میان آنان به همان شکل زمان پیامبر- ص- معمول است.

الصلاة خیر من النوم

از جمله موارد اختلاف در اذان شیعه و سنی جمله «الصلاة خیر من

النوم» ⁽¹⁾در اذان صبح است، این جمله در اصطلاح فقها، «تثویب» ⁽²⁾نامیده می شود، و هر بامداد بر فراز مساجد مکه و مدینه در اذان گفته می شود، و حاجیان ایرانی با شنیدن آن می پرسند چرا در اذان به جای «حی علی خیر العمل» این جمله را می گویند؟

باید برای روشن شدن مطلب بگوییم: حذف «حی علی خیر العمل» و اضافه کردن «الصلاة خیر النوم» از یک جا سرچشمه گرفته و تاریخچه واحدی دارند که از این قرار است:

مالک (پیشوای فرقه مالکیه) می گوید: «برای من چنین نقل کرده اند: در زمان خلافت عمر مؤذن او برای گفتن اذان حاضر شد، ولی او را خفته یافت، خطاب به وی گفت: «الصلاة خیر النوم» عمر وقتی این جمله را شنید، پسندید و دستور داد آن را در اذان صبح بگویند». ⁽³⁾

و گویا از آن زمان، مثل بسیاری از فتاوای بدون دلیل در میان مسلمانان رایج گردید و اکنون نیز فقهای اهل تسنن چنین فتوا می دهند، ⁽⁴⁾ولی چنانکه خواهیم گفت فقهای همه مذاهب در این مورد اتفاق نظر ندارند

چنانکه نقل شده است که مردم کوفه به جای «الصلاة خیر من النوم» بین اذان و اقامه «حی علی الصلاة» و «حی علی الفلاح» را تکرار می کردند ⁽¹⁾و این تغییر لفظ شاید از این جهت بوده است که دلیلی برای گفتن «الصلاة خیر من النوم» وجود نداشته، لذا بهتر این دیده اند که برای دعوت مجدد مردم به نماز از کلمات خود اذان استفاده کنند. در هر حال چون گفتن این جمله فاقد دلیل شرعی است، شیعه و شافعی (در برخی فتاوایش) آن را بدعت دانسته اند ⁽²⁾چنانکه پسر عمر نیز آن را بدعت می دانسته و از گفتن آن اکراه داشته است. نقل شده که وی روزی در مسجد چون این جمله را از مؤذنی شنید به عنوان اعتراض از مسجد خارج گشت. ⁽³⁾

با توجه به آنچه گفته شد، اگر چه برخی فقهای اهل سنت به جواز گفتن فراز یاد شده، در اذان صبح فتوا داده اند ولی بسیاری دیگر آن را جایز ندانسته اند و علت اختلاف نظر آنها این است که آیا این جمله در زمان پیامبر گفته می شده یا چنانکه گفته شد، به دستور خلیفه دوم جزء اذان قرار گرفته است.

فضیلت نماز جماعت

فقهای شیعه بر اساس روایاتی که در باب «نماز جماعت» از پیشوایان اسلام رسیده، اقامه نمازهای یومیه به صورت جماعت را مستحب مؤکد و دارای ارزش و پاداش بزرگ می دانند. از فقهای معاصر، امام خمینی- ره- در این زمینه چنین فتوا داده است:

با جماعت خواندن همه نمازهای واجب، بخصوص نمازهای مستحب مؤکد است و در نمازهای صبح، مغرب و عشاء استحباب تأکید بیشتری دارد. ⁽¹⁾

در «منهاج الصالحین» می خوانیم:

با جماعت اقامه کردن تمام نمازهای واجب- جز نماز طواف- مستحب است، و استحباب آن در نمازهای یومیه، بخصوص در نماز صبح، مغرب و عشاء مؤکد است. نماز جماعت ثواب زیادی دارد و در

تشویق به اقامه جماعت و نکوهش ترک آن، اخبار فراوانی با مضامین بلندی نقل شده است، که چنین تأکید و اجر و فضیلتی در مورد بیشتر مستحبات دیگر نشده است. ⁽¹⁾

در فقه اهل سنت نیز بر اقامه نماز جماعت، تأکید شده است. بر اساس فقه مذهب «حنبلی» و «شافعی» نماز جماعت واجب و هر کس بدون عذر آن را ترک کند، گناهکار است و باید تعزیر شود و شهادتش در دادگاه پذیرفته نیست. ⁽²⁾

برای آنکه به اهمیت و فضیلت نماز جماعت از نظر شیعه، بیشتر توجه کنیم، ترجمه چند حدیث از پیشوایان معصوم را در این باره می آوریم:

1- فضیل و زراره (دو تن از یاران امام صادق- علیه السلام-) می گویند: به امام عرض کردیم: آیا نماز جماعت واجب است؟

حضرت فرمود: «نماز، واجب است ولی بپا داشتن آن با جماعت مستحب می باشد، منتهی اگر کسی بدون عذر و از روی بی اعتنایی و بی رغبتی به نماز و اجتماع مسلمانان، در آن شرکت نکند، نمازش کامل نیست. ⁽³⁾

2- پیامبر اسلام- ص- فرمود: هر کس نمازهای پنج گانه را به

جماعت بخواند، به او گمان نیک برید. ⁽¹⁾

3- باز رسول خدا- ص- فرمود: هر کس در جستجوی جماعت به مسجدی برود، برای هر قدم او هفتاد هزار حسنه نوشته می شود و به همان مقدار (در پیشگاه خدا) ارتقای رتبه می یابد. و اگر در آن حال بمیرد، خداوند هفتاد هزار فرشته را مأمور می کند که در قبر به دیدار او بروند و به او مژده (بهشت) دهند و در تنهایی همنشین او گردند و تا روز قیامت برای او طلب آمرزش نمایند. ⁽²⁾

4- امام رضا- ع- فرمود: نماز جماعت تشریع گشته است تا اینکه اخلاص و یکتاپرستی و اسلام بندگان و عبادت آنان برای خدا آشکار و روشن و هویدا گردد؛ زیرا اظهار آن خود حجت و دلیلی از طرف خدای یگانه بر مردم شرق و غرب است. و نیز برای این است که منافق و آن کس که نماز را سبک می شمارد، آنچه را که اقرار نموده ادا کند و پایبندی خود به اسلام و وظایف دینی را به این وسیله آشکار سازد. و همچنین برای این است که مسلمانان بتوانند درباره یکدیگر شهادت بدهند.

از این گذشته اقامه جماعت، کمک به نیکی و تقوا و بازدارنده از بسیاری از گناهان است. ⁽³⁾

شکوه نماز جماعت در حرمین

اشاره

نماز جماعت، یکی از جلوه گاههای اتحاد و همبستگی مسلمانان و لغو امتیازهای طبقاتی است. این مراسم عبادی- سیاسی بویژه در موسم حج در مسجد الحرام و مسجد النبی- ص- با شکوه و عظمت بیشتری برگزار می گردد؛ زیرا مسلمانان که از سراسر جهان، برای انجام اعمال و مناسک حج به مکه و مدینه روی می آورند، و انگیزه ای جز عبادت نداشته و فراغت کامل برای انجام آن دارند، ساعتها پیش از آغاز نماز جماعت همچون سیلی خروشان به سوی مسجد سرازیر می شوند و با برگزاری این فریضه، شکوه، عظمت، اتفاق، اتحاد و برادری در جهان اسلام را به نمایش می گذارند و بدین وسیله گوشه ای از عظمت و شکوه کنگره بزرگ حج به نمایش درمی آید.

در این مراسم پرشکوه، هر نمازگزار گرچه بیش از قطره ای در دریای بزرگ نیست، اما چون به دریا می پیوندد و موج به وجود می آورد، در خود احساس قدرت می کند.

از سوی دیگر چون در این مراسم باشکوه، پیروان همه فرقه ها و مذاهب اسلامی شرکت می کنند، بدیهی است که گاهی موارد اختلاف فقهی جزئی پیش می آید؛ چنانکه گروهی از اهل سنت با دست بسته نماز می خوانند و عده ای دیگر همچون مالکیها، بدون بستن دست، نماز می گزارند. یا گروهی- مانند حنفیها- در قنوتهایی که هنگام بروز مشکل و گرفتاری برای مسلمانان (عند النازلة) خوانده می شود، اگر در نماز مغرب باشد، همراهی نمی کنند، چون قنوت را در این نماز جایز نمی دانند. ولی این اختلاف جزئی موجب عدم شرکت آنان در نمازهای جماعت نمی شود و آنان به وحدت و همبستگی، بیشتر فکر می کنند تا موارد اختلاف!

اهمیت شرکت در نماز جماعت اهل سنت

امام خمینی- ره- بر اساس همین حفظ وحدت و نادیده گرفتن موارد اختلاف جزئی فتوا داده است که:

«در وقتی که در مسجد الحرام یا مسجد النبی نماز جماعت منعقد شد، مؤمنین نباید از آنجا خارج شوند و باید از جماعت تخلف نکنند و با سایر مسلمین به جماعت، نماز بخوانند». ⁽¹⁾

حضرت آیة الله العظمی اراکی- مد ظله العالی- در پاسخ این استفتاء که «آیا نماز خواندان با جماعت اهل تسنن در مسجد الحرام و مسجد النبی- ص- مجزی است یا خیر؟»، فرموده اند: «بلی مجزی

است». ⁽¹⁾

روایات متعددی در تشویق به شرکت در نماز جماعت اهل سنت از پیشوایان معصوم رسیده است که ظاهراً مبنای فتاوای فقهای شیعه در این باره، همین روایات است و ما به عنوان نمونه، ترجمه چند حدیث را می آوریم:

1- امام ششم- علیه السلام- فرمود: هر کس با آنان (اهل سنت) در صف اول، نماز جماعت بخواند، همچون کسی است که در صف اول همراه رسول خدا نماز خوانده است. ⁽²⁾

2- امام صادق- ع- از «اسحاق بن عمار» پرسید: آیا با آنان (اهل سنت) نماز می خوانی؟ عرض کرد: بلی. فرمود: با آنان نماز بگزار زیرا کسی که در صف اول با آنان نماز می گزارد، همچون کسی است که شمشیر به دست گرفته، در راه خدا پیکار می کند. ⁽³⁾

3- حضرت صادق- ع- یکی از یارانش را که در مورد نماز خواندن با اهل سنت تردید داشت، تشویق به شرکت در نماز آنان کرد و فرمود: تو، به مسجد از آنان سزاوارتری، نخستین کسی باش که وارد مسجد می شود و آخرین کسی باش که از مسجد بیرون می رود، با مردم خوش اخلاق باش و سخن نیک بگو. ⁽⁴⁾

نظم صفها در نماز جماعت

از جمله مستحبات نماز جماعت در فقه شیعه، مستقیم بودن صفها و پر کردن جاهای خالی آن به وسیله نمازگزاران، و شانه به شانه ایستادن آنها است.

پر کردن صفها و خودداری از تشکیل یک صف به تنهایی، چنان اهمیت دارد که به فتوای فقهای شیعه مکروه است که کسی با وجود جای خالی در صفها، به تنهایی یک صف تشکیل بدهد، بلکه بهتر است در یکی از صفهایی که هنوز تکمیل نشده، قرار بگیرد. ⁽¹⁾در این زمینه روایاتی نقل شده است که ترجمه دو نمونه از آنها را می آوریم:

1- پیامبر اسلام- ص- فرمود: «وقتی که به نماز ایستادید، صفوف خود را مستقیم و منظم، و جاهای خالی آن را پرکنید ...» ⁽²⁾

2- باز آن حضرت فرمود: «مردم! صفوف خود را (در نماز جماعت) منظم کنید و شانه هایتان را به هم بچسبانید تا بین صفها فاصله نباشد ...» ⁽³⁾

از دیدگاه فقه تسنن

این مسأله از نظر فقه اهل تسنن نیز از اهمیت ویژه ای برخوردار

است چنانکه مشاهده می شود که در نماز جماعتهای مسجد الحرام و مسجد النبی، امام جماعت قبل از تکبیرة الاحرام با جملاتی مانند: «سوّوا صفوفکم» ⁽¹⁾یا «استووا» ⁽²⁾نمازگزاران را دعوت به منظم و مستقیم بودن صفها می کند. فقهای اهل تسنن در این زمینه به روایتی استناد می کنند که از پیامبر اسلام به این مضمون نقل شده است:

«صفوف نماز را منظم کنید زیرا منظم بودن صفها از شروط نماز است». ⁽³⁾

باید توجه داشت که گرچه اکثر فقهای اهل سنت، روی پر کردن صفها تأکید کرده و ایستادن به تنهایی در یک صف را مکروه دانسته اند، اما در عین حال، نماز چنین شخصی را- جز حنبلیها ⁽⁴⁾بقیه فرقه ها- صحیح می دانند. ⁽⁵⁾

در بعضی از کتب فقهی اهل تسنن در این زمینه آمده است:

اگر کسی در صفوف نماز جماعت جا پیدا نکرد و هیچ جای خالی بین صف ها وجود نداشت، تکبیرة الاحرام را بگوید و خود را به یکی از نمازگزارها بچسباند، و بر آن شخص مستحب است با وی (شخص فاقد جا) موافقت کند. ⁽⁶⁾

اگر در موسم حج- که مسجدها پر از جمعیت می شود- مشاهده می گردد که گاهی شخصی هنگام نماز جماعت، جای خالی نمی یابد و تکبیر می گوید و در کنار یکی از افراد صف جلو قرار می گیرد، بر اساس همین فتواست.

البته همه اینها در صورتی است که نمازگزار مرد باشد، و اگر زن باشد، حکم دیگری دارد که فعلًا مورد بحث ما نیست.

لزوم اتصال در نماز جماعت (اتحاد مکانی)

یکی از شروط صحت نماز جماعت، اتصال بین مأموم و امام و بین صفهای مأمومین است، بطوری که اگر اتصال رعایت نشود، نماز باطل خواهد بود، ولی در جزئیات این مسأله بین فقه شیعه و اهل تسنن اختلافهایی هست که توضیح می دهیم:

نظر فقه شیعه

از نظر فقه شیعه باید مأموم از امام بیش از حد معمول و عادی دور نباشد، و لازم است که فاصله بین محل سجده نمازگزار با صف جلو بیش از مقدار یک قدم متعارف نباشد بلکه احتیاط و بهتر آن است که فاصله بین دو نمازگزار (دو صف) بیش از مقدار «انسانی در حال سجده» نباشد بطوری که هرگاه سجده کردند، سجده گاه نمازگزار صف بعدی، نزدیک جای ایستادن نمازگزار صف جلو، بدون فاصله باشد. ⁽¹⁾

نظر فقهای اهل سنت

اشاره

فقهای اهل سنت بصورت کلی، امکان آگاهی مأموم از نماز امام را- چه از راه رؤیت وی و چه از راه شنیدن صدایش- شرط صحت اقتداء می دانند مگر آنکه اتحاد مکانی بین امام و مأموم وجود نداشته باشد، ولی اتحاد مکانی را هر کدام به نحوی تفسیر کرده اند که موجب اختلاف فتاوای آنان در این زمینه شده است که ذیلًا فتاوای پیشوایان اهل تسنن توضیح داده می شود:

1- شافعی

اگر امام و مأموم در مسجد نماز بگزارند، محل نماز، یک مکان محسوب می شود و حتی اگر فاصله بین آنان بیش از سیصد ذراع هم باشد، اشکال ندارد (زیرا اتحاد مکانی بین مأموم و امام حفظ شده است) به شرط اینکه حایلی که مانع از امکان دسترسی مأموم به امام، بدون پشت کردن به قبله باشد- مانند در بسته شده- وجود نداشته باشد. بنابر این اگر امام در آخر مسجد، و مأموم در اول مسجد قرار بگیرد نماز وی صحیح است.

اما اگر در خارج مسجد نماز بگزارند، در صورتی که فاصله بین آن دو، بیش از سیصد ذراع تقریبی نباشد، نماز صحیح است اگر چه رود قابل کشتیرانی، یا راه پر رفت و آمد، بین آنها فاصله باشد (مشروط بر اینکه حایلی از نوع آنچه گفته شد در بین نباشد).

ولی اگر یکی در مسجد، و دیگری در خارج باشد- مانند نمازهای مسجد الحرام و مسجد النبی و اطراف آنها- اگر فاصله انتهای مسجد، با

نمازگزاری که بیرون مسجد ایستاده بیش از سیصد ذراع نباشد و حایلی- از قبیل آنچه گفته شد- بین آنان نباشد، نماز صحیح وگرنه باطل است. ⁽¹⁾

2- ابو حنیفه

اختلاف مکانی بین مأموم و امام موجب بطلان نماز است. چه از حال امام (قرائت، رکوع، سجود و ...) آگاه باشد و چه نباشد. بنابر این اگر کسی در خانه اش که بوسیله راه و امثال آن از مسجد جدا شده است، اقتدا کند نمازش باطل است، چون در دو مکان نماز خوانده اند. اما اگر خانه اش متصل به مسجد باشد بطوری که فاصله ای بین آن دو، جز دیوار نباشد، یا در پشت بام متصل به مسجد اقتدا کند- در صورتی که حال امام بر او پوشیده نباشد- نمازش صحیح است زیرا در این دو صورت، هم اتحاد مکانی محفوظ است و هم حال امام را می داند. همچنین اگر مکان نماز جماعت، واحد اما وسیع باشد مانند مساجد بزرگ، به شرط اینکه از حال امام- از راه رؤیت یا شنیدن صدای او یا رؤیت دیگر اقتدا کنندگان- آگاه باشد و فاصله ای در حد عبور و مرور ماشین یا رودخانه قابل کشتیرانی در بین نباشد، نماز صحیح است.

اما در بیابان یا مساجد بزرگ- مانند مسجد الأقصی- اگر بین مأموم و امام، فاصله ای به اندازه دو صف باشد، نماز باطل است. ⁽²⁾

3- مالک

اختلاف مکانی، موجب بطلان نماز جماعت نمی شود، بنابر این

اگر بین مأموم و امام، دیوار، راه و خیابان و رود قابل کشتیرانی فاصله باشد، نماز صحیح است به شرط اینکه مأموم از حال امام باخبر شود، اگر چه به وسیله مکبر باشد. ⁽¹⁾

اختلاف مکانی، موجب بطلان نماز می گردد، مثلًا اگر بین امام و مأموم رود قابل کشتیرانی عبور کند، نماز مأموم باطل می شود.

اگر امام و مأموم هر دو در مسجد باشند، در صورتی که تکبیرة الاحرام امام را بشنود، اقتدا صحیح است اگر چه بین آن دو، حایلی باشد.

و چنانکه امام در مسجد، و مأموم در خارج آن باشد، اقتدا صحیح است به شرط اینکه مأموم، خود امام یا کسی را که پشت سر اوست، ببیند، اگر چه در بعضی از حالات نماز یا از میان نرده و میله و امثال اینها بوده و فاصله بین آنان بیش از سیصد ذراع باشد. ⁽²⁾

با توجه به آنچه از فتاوای فقهای اهل سنت گفته شد، روشن می گردد که در نماز جماعتهای مسجد الحرام و مسجد النبی که گاهی صفوف نمازگزاران تا بیرون مسجد و خیابانهای اطراف کشیده می شود، در برخی از حالات نماز مأمومین باطل است. مثلًا بر اساس فتوای «ابوحنیفه» اگر بین برخی از صفهای بیرون مسجد، با امام یا صفهای متصل به امام، راه یا خیابان فاصله باشد، نماز صفهای بریده از امام یا از صفهای قبلی، باطل خواهد بود.

در هر حال عمل عوام که غالباً از احکام و مسائل دینی آگاهی لازم را ندارند، نمی تواند ملاک باشد، و باید فتاوای فقها مبنای عمل و

مورد توجه قرار گیرد. از این نظر است که امام خمینی- ره- در پاسخ این استفتاء که: «اگر انجام نماز به کیفیتی باشد که معلوم نیست موافق نظر اهل سنت باشد، مانند سجده بر پشت نمازگزاران صف جلو، عدم رعایت اتصال و ... آیا نماز در این گونه موارد باید اعاده شود؟»

فرموده اند: اعاده دارد. ⁽¹⁾

مأموم نباید جلوتر از امام بایستد

یکی از شروط صحت اقتدا، این است که مأموم نباید در نماز جماعت جلوتر از امام بایستد وگرنه نمازش باطل خواهد بود. اما اگر مساوی با امام بایستد، به فتوای برخی از فقهای شیعه نمازش صحیح است. ⁽²⁾

«امام خمینی»- ره- در این زمینه چنین فتوا داده است: «از شروط صحت نماز جماعت، یکی این است که مأموم جلوتر از امام نایستد و احوط این است که حداقل اندکی عقب تر بایستد. اما اگر با امام مساوی ایستاد ولی به علت طول قد، در رکوع و سجود، از امام جلوتر قرار گرفت، اشکال ندارد، اگر چه احوط این است که طوری بایستد که در تمام حالات نماز، از امام جلوتر قرار نگیرد، بخصوص موقع نشستن، زانوی او از زانوی امام جلوتر نباشد. ⁽³⁾

فقهای اهل سنت نیز جلوتر ایستادن مأموم را موجب بطلان نماز

می دانند، تنها «مالک» (پیشوای فرقه مالکی) آن را مکروه می داند و می گوید: اگر همه مأمومین جلوتر از امام بایستند، باز نماز آنان اشکال ندارد. ⁽¹⁾

در موسم حج گاهی مشاهده می شود که گروهی از مأمومین طوری صف می بندند که از امام جلوتر قرار می گیرند. طبعاً همه آنهاپیرو «مالک» نیستند که تقدم امام را لازم نمی داند، بلکه بسیاری از آنان به این حکم فقهی (که هم در میان شیعیان و هم در میان اهل تسنن مسلم است) توجه ندارند.

نماز جماعت استداره ای پیرامون کعبه

در رابطه با مسأله لزوم تقدم امام بر مأموم، مسأله نماز استداره ای در اطراف کعبه در کتب فقهی مطرح شده است. مقصود از نماز استداره ای این است که امام جماعت در مسجد الحرام، در یک طرف کعبه به نماز بایستد، و مأمومین از چهار طرف (به صورت دایره ای) به او اقتدا کنند. این گونه نماز که در زمان ما به ویژه در موسم حج برگزار می گردد، از نظر فقهای شیعه و سنی، هر دو مورد اختلاف است: آن دسته از فقهای اهل تسنن که تقدم مأموم بر امام را جایز ندانسته اند، نماز استداره ای در اطراف کعبه را استثنائاً صحیح دانسته اند. تنها فقهای شافعیه می گویند: اگر مأموم در همان طرف که امام ایستاده، جلوتر از او بایستد، نمازش باطل است، ولی اگر در طرفهای دیگر (مانند روبرو) قرار بگیرد،

نمازش صحیح است. ولی اگر (به خاطر ضرورت، مانند تنگی مسجد) ناگزیر نباشد، مکروه است. ⁽¹⁾

نماز استداره ای از دیدگاه فقه شیعه

مرحوم «سید محمد کاظم یزدی- ره-» نماز استداره ای را صحیح می داند، ⁽²⁾و امام خمینی- ره- در پاسخ به این استفتاء که: «کسی که نماز را در مسجد الحرام به نحو استداره ای خوانده است، بطوری که رو در روی امام جماعت و یا طرفین او ایستاده بوده است، آیا این نماز احتیاج به اعاده دارد؟» نوشته اند:

«با وضع فعلی نیاز به اعاده ندارد». ⁽³⁾ولی فقهای معاصر نوعاً در صحت نماز استداره ای اشکال می کنند. ⁽⁴⁾و لذا کسی که بخواهد بر اساس فتاوای مراجع معظم احتیاط کند، باید در همان طرفی که امام جماعت در آن سمت نماز می خواند، نماز بخواند.

سجده بر پشت نمازگزار؟!

اشاره

یکی از شروط سجده این است که «محل سجده» (جایی که پیشانی نمازگزار روی زمین قرار می گیرد) از محل قرار گفتن زانو بلندتر یا پست تر نباشد ولی مقدار بلندی یا پستی که موجب باطل شدن نماز است از نظر فقها مورد اختلاف است. فقهای شیعه گفته اند: باید مقدار بلندی یا پستی آن بیش از ضخامت یک خشت یا بیش از مقدار چهار انگشت بسته نباشد. ⁽¹⁾

از میان فقهای اهل سنت، فرقه «حنفیه» گفته اند: آن مقدار بلندی سجده گاه که موجب باطل شدن نماز است، در صورتی است که بیش از نصف «ذراع» باشد. و بیش از این در صورتی صحیح است که زیادی و ازدحام جمعیت موجب گردد نمازگزار در جماعت بر پشت نمازگزار دیگری سجده کند، که این سجده با سه شرط صحیح است: