مشخصات کتاب

سرشناسه : سلیمیان، خدامراد، ۱۳۴۶ -

عنوان و نام پدیدآور : فرهنگ نامه مهدویت/ خدامراد سلیمیان.

وضعیت ویراست : ویراست ۲.

مشخصات نشر : تهران: بنیاد فرهنگی مهدی موعود(عج)، مرکز تخصصی مهدویت، ۱۳۸۸.

مشخصات ظاهری : ۵۰۹ ص.

شابک : ۶۸۰۰۰ ریال : 978-964-7428-47-7

وضعیت فهرست نویسی : فاپا (چاپ دوم)(برونسپاری)

یادداشت : پشت جلد به انگلیسی: Kh.M.salimian.Farhangname mahdaviyat.

یادداشت : چاپ دوم.

یادداشت : کتابنامه: [۴۹۹] - ۵۰۹؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : محمدبن حسن (عج)، امام دوازدهم، ۲۵۵ق -

موضوع : مهدویت-- دایره المعارف ها

رده بندی کنگره : BP۵۱/۳۵/س۸۵ف۴ ۱۳۸۸

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۶۲۰۳

شماره کتابشناسی ملی : ۱۲۶۸۹۰۲

اشاره

فرهنگنامة مهدویّت

(ویراست دوم)

خدامراد سلیمیان

فرهنگنامة مهدویّت

Ÿ مؤلف: خدامراد سلیمیان

Ÿ ناشر: انتشارات بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج)

Ÿ نوبت چاپ: هشتم/ تابستان 92

Ÿ شابک: 978-964-7428-47-7

Ÿ شمارگان: هزار نسخه (تاکنون: چهارده هزار و پانصد نسخه)

Ÿ قیمت: 14000 تومان

تمامی حقوق© محفوظ است.

با قدردانی و تشکر از همکارانی که در تولید این اثر نقش داشته اند:

اعضای محترم شورای کتاب حجج اسلام مجتبی کلباسی، محمدصابر جعفری، مهدی یوسفیان، محمدرضا فؤادیان و آقایان احمد مسعودیان (مدیر داخلی)، عبدا… شریفی (مدیر فروش)، مرتضی دانش طلب (مدیر مالی)، عباس فریدی (طراح جلد)، رضا فریدی (صفحه آرا)  و کلیه کسانی که ما را یاری نمودند.

مدیر مسئول انتشارات بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج)

 حسین احمدی

09078

بسم الله الرحمن الرحیم

یا أَیُّهَا الْعَزیزُ

مَسَّنا وَ أَهْلَنَا الضُّرُّ

وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ

فَأَوْفِ لَنَاالْکیْلَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا

إِنَّ اللَّهَ یَجْزِی الْمُتَصَدِّقین

یوسف(12) آیه 88

اهداء:

این کتاب را با احترام و فروتنی

به یکایک مهدی   یاورانِ   مهدی   باور، به ویژه جوانان،   تقدیم می کنم.

آنان که:

 وارثان یک تاریخ انتظارند؛

و   در اندیشه حضور در   دولت عدل جهانی،

افزون بر اصلاح خویش،

برای اصلاح جامعه نیز تلاش می کنند.

سخن ناشر

امامت خورشید زندگی بخشی است که اعتقاد شیعه با آن گره خورده و باعث شده است تا این گروه، راه خویش را در تاریخ اسلام از کج راهه ها و بیراهه ها جدا کند. حیات، بالندگی و بقای شیعه در گرو این حقیقت بزرگ قرآنی و یادگار سترگ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است.

در میان امامان شیعه، امام دوازدهم از ویژگی ها و امتیازهای خاصی برخوردار است. او تنها کسی است که همه جهان را از عدل و داد، سرشار خواهد ساخت؛ همان گونه که از ظلم و بیداد پر شده است.

مهدویت، به دلیل دارا بودن ویژگی های منحصر به فرد، یکی از توانمندترین عوامل رشد جامعه دینی ما است؛ از این رو طرح درست و گسترش این فرهنگ در جامعه، باعث تعالی هرچه بیشتر جامعه و حفظ آن از فرو غلتیدن در ناراستی ها، فسادها و تباهی ها است.

«مهدویت» در اندیشه اسلام و ادیان آسمانی، اندیشه ای فراگیر و پیشینه دار و نقطه اوج و کمال تاریخ بشری است. توجه جهان به این موضوع مهم در عصر حاضر و مطرح شدن اندیشه های موازی و انحرافی در این زمینه، از سوی قدرت های جهانی و اندیشمندان بشری و برداشت های غیر کارشناسانه از آن، ضرورت پاسداری از این اندیشه بنیادین اسلام را چند برابر کرده است.

در این راستا بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف و مرکز آموزشی تخصصی مهدویت، به منظور ترویج و معرفی بیشتر امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و شناساندن فرهنگ مهدویت و آشنا ساختن جامعه ـ مخصوصاً نسل نو ـ با

نقش آن امام عزیز در عصر غیبت و حکومت واحد جهانی و تحکیم پایه های امامت و ولایت، تأسیس شده و اهداف مختلفی را پیگیری کرده است.

یکی از برنامه های مهم این بنیاد، تألیف و نشر کتاب و نشریه و تدوین آثار فرهنگی، علمی و ادبی درباره شخصیت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است که تا کنون در بخش کتاب، بیش از چهل عنوان، تدوین و چاپ کرده است.

اکنون نیز کتاب «فرهنگنامه مهدویت» در اختیار دوستداران و عاشقان آن امام عارفان و ذخیره پیامبران قرار می گیرد. «فرهنگنامه مهدویت» تلاشی از سوی نویسنده محترم برای تسهیل دسترسی همگان به موضوعات مهدویت است. همچنین گامی برای صیانت این فرهنگ از آسیب های گوناگون و گشودن دریچه های مختلف، به روی دانش پژوهان است.

مجموعه حاضر گامی آغازین در این زمینه به شمار می آید؛ امید است فرهیختگان با تلاش های جدید و ژرف تر، پژوهش های کامل تر و متنوع تری ارائه دهند و اقدامات پر ثمری در ترویج فرهنگ «مهدویت» به عمل آورند.

در پایان ضمن تشکر از زحمات مؤلف محترم، این نکته را یادآور می شویم که مسؤولیت علمی و درستی مطالب کتاب، بر عهده مؤلف است. امید است خوانندگان گرامی با ارائه دیدگاه ها و انتقادهای خود، ما را در پربارتر شدن این گونه آثار، یاری نمایند.

انتشارات بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف

فهرست مطالب

آ

آخِرُ الزَّمان17

آدینه  جمعه26

آستانة عسکریین علیهما السلام26

آستانة قیامت27

آفتاب پشت ابرخورشید پشت ابر31

آینده پژوهی32

آیین جدید  دین در عصر ظهور34

ا

أبدال35

ابوالادیان36

ابوصالح39

ابوالقاسم40

اثنا عشری41

احمد42

احمد بن اسحاق قمی42

احمد بن هلال کرخی45

احمدیه قادیانیه46

اخیار46

ادلة رجعت  رجعت48

اسماعیلیه48

أشراط الساعة49

اصحاب قائم  یاران مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 56

اصحاب کهف56

اقامت گاه مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در عصر ظهور  مسجد سهله57

القاب حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 57

امامت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 58

امامت و مهدویّت70

امام حسن عسکری علیه السلام 73

امام زمان  صاحب الزمان79

امام شناسی  مرگ جاهلی80

امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از ولادت تا ظهور80

امامیه81

امدادهای غیبی81

امکان رجعت  رجعت86

امنیت  حکومت جهانی86

انتظار فرج86

انتقام95

انجمن حجتیه97

انطاکیه105

اوتاد106

اهل سنت و مهدی موعود107

اهل سنّت و ولادت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 113

اهل کتاب در عصر ظهوردین در عصر ظهور116

ایام الله116

ایستادن هنگام شنیدن لقب قائم118

ب

باب (علی محمد شیرازی)121

بابیه باب128

باران های پیاپی128

باقریه129

البرهان فی علامات مهدی آخر الزمان130

بعثت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف  ظهور131

بلالی  محمد بن علی بن بلال134

بلالیه134

بهائیت135

البیان فی اخبار صاحب الزمان عجل الله تعالی فرجه الشریف 139

بیت الحمد140

بیت المقدس142

بیدا  خسف به بیدا143

بیعت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 143

بیعت نامه مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 145

البیعة لله147

پ

پایان تاریخ  آخرالزمان149

پدر حضرت مهدی امام حسن عسکری149

پدر مهدی و اهل سنّت149

پرچم حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 154

پرچم های سیاه155

پیراهن حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 158

ت

تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف 161

تاریخ عصر غیبت162

تاریخ غیبت کبرا163

تشرف  ملاقات با مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 164

تکذیب وقت گزاران  وقت ظهور164

تَناثُرُ النُّجُوم164

توقیع165

ج

جبرئیل171

جدّه172

جزیرة خضرا173

جزیرة خضرا در ترازوی نقد178

جعفر کذّاب180

جمعه184

جنگ افزارهای مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف سلاح مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف .185

ح

حجّت187

حجر الاسود189

حدیث غدیر190

حدیث لوح حضرت زهرا علیها السلام  لوح حضرت زهرا علیها السلام 190

حدیث معراج190

حِرْز حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 192

حرمت نام بردن مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف  محمد192

حسن شریعی192

حسین بن روح (نوبختی)194

حسین بن منصور حلاج196

حکومت جهانی197

حکومت صالحان209

حکومت مستضعفان214

حکیمه خاتون216

حیرت219

خ

خاتم الاوصیاء223

خراسانی  خروج خراسانی224

خردسال ترین پیشوای معصوم  امامت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 224

خروج خراسانی224

خروج دابَةُ الاَرض225

خروج دجّال228

خروج سفیانی233

خروج سید حسنی235

خروج شعیب بن صالح237

خروج شیصبانی237

خروج عوف سلمی238

خروج مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف  قیام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 238

خروج یأجوج و مأجوجیأجوج و مأجوج238

خروج یمانی238

خَسْف به بَیْداء240

خسوف و کسوف غیرعادی241

خضر علیه السلام 242

خلافت موعود242

خورشید پشت ابر246

خطبة قیام249

خورشید مغرب250

خیمه252

د

دابة الارض  خروج دابة الارض253

دادگستر جهان253

دانشمندان عامه و مهدی موعود254

دجال  خروج دجال255

در انتظار ققنوس255

در فجر ساحل256

دست بر سر گذاشتن257

دعای افتتاح257

دعای عهد258

دعای ندبه259

دعای سمات261

دوازده امامی اثنی عشری262

دولت کریمه حکومت جهانی262

دین در آخرالزمان  آخرالزمان262

دین عصر ظهور262

ذ

ذی طوی267

ر

رایات سود  پرچم های سیاه269

رحلت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف فرجام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 269

رجعت269

رجعت کنندگان275

رکن و مقام277

رؤیت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف ملاقات مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 280

ز

زبور داود281

زمینه سازان ظهور281

زنان آخرالزمان  آخرالزمان283

زنان و قیام مهدی یاران مهدی283

زندگی آخرالزمان  آخرالزمان283

زیارت آل یس283

زیارت ناحیة مقدسه284

زیارت رجبیه287

زیدیه 287

س

سازمان وکالت289

سامرّا290

سرداب سامرا292

سلاح امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 294

سفیانی  خروج سفیانی297

سید حسنی  خروج سید حسنی297

سیرة حکومتی امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 297

سیصد و سیزده300

ش

شاهدان ولادت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 303

شرایط ظهور304

شرید306

شریعیه306

شعبان308

شعیب بن صالح  خروج شعیب 309

شلمغانیه309

شمائل حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 310

شمشیر  سلاح مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 313

شهادت امام مهدیفرجام حضرت313

شیخیه313

شیطان  کشته شدن شیطان318

شیصبانی  خروج شیصبانی318

شیعه318

ص

صاحب الامر321

صاحب الدار322

صاحب الزّمان322

صاحب السَّیف323

صاحب الغیبه325

صاید بن صید  خروج دجال326

صقیل  مادر مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 326

صیحة آسمانی  ندای آسمانی326

ط

طالقان327

طرید329

طلوع خورشید از مغرب329

طویل العمر330

طِی الاَرْض336

طَیْبَه336

ظ

ظهور339

ع

عاشورا343

عبرتایی  احمد بن هلال344

عثمان بن سعید عمری344

عدد یاران مهدی سیصد و سیزده346

عدل و قسط  حکومت جهانی346

العرف الوردی فی الاخبار المهدی346

عسکریه348

عصائب349

عصر زندگی349

عِقد الدرر فی اخبار المنتظر351

علایم ظهور  نشانه های ظهور352

علائم قیامت  اشراط الساعة352

علی بن محمد سَمری352

غ

غار انطاکیه  انطاکیه355

غایب  امام غایب355

غریم355

غلام356

غیبت (پنهان شدن) مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 356

الغیبة366

غیبت صغرا369

غیبت کبرا371

ف

فترت373

فرید374

فرجام حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 374

فرجام شناسی  آینده پژوهی378

فضیلت انتظار فرج  انتظار فرج 378

فضیلت منتظران  منتظر378

فلسفة رجعت  رجعت378

فلسفة غیبت صغرا  غیبت صغرا378

فلسفة غیبت  غیبت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 378

فواید امام غایب378

فوتوریسم386

ق

قائم389

قادیانیه390

قتل نَفْس زَکیّه391

قم392

قیامت صغرا  رجعت397

قیام های پیش از ظهور397

ک

کتاب الغیبة للحجة405

کشته شدن شیطان407

کمال الدین و تمام النعمة408

کوفه412

کنیه حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف  ابوالقاسم414

کوه رَضْوی414

کیسانیه414

ل

لباس حضرت  پیراهن مهدی417

لوح حضرت زهرا علیها السلام 417

م

مادر حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 421

متمهدی  مدعیان مهدویت426

مثلث برمودا  جزیرة خضرا426

محدَّث426

محل بیعت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف  رکن و مقام427

محل ظهور مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف  مسجد الحرام427

محل قتل نفس زکیه  رکن و مقام427

محمد427

محمد بن عثمان بن سعید عمری434

محمد بن علی بن هلال436

محمد بن علی شلمغانی436

محمد بن نصیر نمیری438

محمدیه440

مدعیان بابیت440

مدعیان مهدویت442

مرجع تقلید443

مردان آخرالزمان  آخرالزمان444

مرکز حکومت مهدی  مسجد کوفه444

مرگ جاهلی444

مرگ سرخ447

مرگ سفید447

مستضعف447

مسجد جمکران449

مسجد الحرام454

مسجد سهله454

مسجد صاحب الزمان مسجد جمکران455

مسجد کوفه455

مصلای جمعه و جماعات در عصر ظهور  مسجد کوفه458

ُمضْطَر458

معجم احادیث الامام المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 459

معمرین460

مُغَیْریه461

مقتدای مسیح علیه السلام 462

مکیال المکارم فی فواید الدعاء للقائم464

ملاحم و فتن465

ملاقات با حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 466

ملیکه  مادر حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 472

منتخب الاثر473

منتظِر474

منتَظَر481

مُنتقِم482

منصور484

مَوْتور484

موسویه485

موعود مسیحیت485

موعود یهود487

مهدی490

مهدی سودانی491

مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف 492

مهدویت494

ممهدون  زمینه سازان ظهور494

مهدویت پژوهی  آینده پژوهی494

مهدی شخصی و مهدی نوعی494

مهدیّه497

میراث دار پیامبران497

ن

ناحیة مقدسه501

نام های حضرت  محمد، احمد502

ناووسیه502

نجبا503

ندای آسمانی503

نرگس  مادر مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 506

نزول عیسی علیه السلام 506

نشانه های آخرالزمان  آخرالزمان507

نشانه های ظهور508

نفس زکیه512

نماز امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف 512

نواب خاصّ515

نیابت خاص518

نیابت عام520

نیمة شعبان524

و

وقاتون  وقت ظهور527

وقت ظهور527

وقت معلوم532

وکلای حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 534

ولادت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 535

ولایت فقیه541

ولی فقیه543

ه

همسر و فرزند مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 547

هیبت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف  شمایل حضرت557

ی

یأجوج و مأجوج559

یاران حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 561

یا لثارات الحسین علیه السلام !564

کتابنامه567

پیشگفتار

اسلام گرایی و گسترش اندیشة دینی در دهه های اخیر و رشد روزافزون پژوهش های اسلامی، و نیز گرایش فزایندة عموم مسلمانان ـ به ویژه نسل جوان ـ به مباحث مهدویت، امری مبارک و بااهمیت است؛ که زمینة مطالعات گوناگون و فراوانی را در زنجیرة مباحث مهدوی فراهم آورده است.

از دیگر سو استفاده های نابجا و نادرست کژاندیشان منحرف و ناپاک از این زمینة فراهم شده، و گسترش خرافه گرایی و رواج سطحی نگری در این موضوع، ضرورت تبیین درست و واقعی آموزه های «مهدویت» را امری ناگزیر ساخته است.

این دو، افزایش منابع علمی در جنبه های مختلف موضوع، فراوانی آگاهی ها و تبیین مهدویّت در قالب مجموعه هایی گسترده و قابل قبول ـ همچون فرهنگنامه، دانشنامه و دایرة المعارف مهدویت ـ را اجتناب ناپذیر کرده است؛ به ویژه آن که امروزه کشش و جاذبه ها ی فرامذهبی موعود منجی، و کافی نبودن منابع موجود و نیز لزوم پاسخ گویی به پرسش های نوپدید مهدوی، حساسیت موضوع را بیشتر کرده است. از این رو بر آن شدم با یاری خواهی از خداوند سبحانه و تعالی و استمداد از پیشوایان معصوم علیهم السلام و همراهی دوستان بزرگوار، با هدف گرد آوری و سامان دهی علمی آگاهی های پراکنده و فراوان و نیز پدید آوردن اطلاعات جدید متناسب با نیازهای اکنون و با هدف استفادة بهینة علاقه مندان، در این راه گامی بردارم.

نتیجة این انگیزش، کاوش و تلاش، مجموعه ای شد با نام فرهنگنامة مهدویت که در آن، بیشتر مطالب مربوط به امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، و نیز مفاهیم و اعلام و برخی آثار مرتبط با آن حضرت، بحث و بررسی شد. و هر مطلب، تحت عنوانی که «مدخل» نامیده می شود ـ با رعایت ضوابط و قواعد علمی فرهنگ نامه نگاری نوین ـ به نگارش درآمد.

 مخاطبان عمومی این نوشتار، دانش پژوهان فارسی زبان هستند؛ اما بدان معنا نیست که دیگر علاقه مندان از آن بی بهره خواهند بود، چه آن که مطالب آن، به گونه ای سامان یافته است که همگان، از اهل مطالعه بتوانند از آن بهره گیرند.

از آن جا که بررسی های نو، یافته های ارزشمندی به دنبال داشت، و نیز نقدهای قابل توجه برخی دوستان، بر آن شدم در چاپ دوباره، کاستی های آن را برطرف کرده،

یافته های نو را پیوست کنم.

 خداوند را سپاسگزارم که اینک این کتاب، با اصلاح و اضافه تقدیم علاقه مندان می گردد.

 ناگفته نگذرم سیر مطالعاتی و نگارشی این کمترین، در چند سال گذشته و بررسی بیش از دو هزار و پانصد روایت نورانی از ده ها منبع روایی شیعه و اهل سنت و مطالعة ده ها کتاب در موضوع مهدویت، سرمایة اساسی در تدوین و نگارش این مجموعه بوده است. و نیز انتخاب مدخل ها و کلید واژه های فرهنگنامة مهدویت، فقط مفاهیم و مقوله هایی بوده که یا ریشة قرآنی و روایی داشته یا مورد پذیرش بزرگان بوده باشد و از هر گونه مفاهیم و مقوله های وارداتی و سست که در شأن و مرتبة «فرهنگ فاخر مهدویت» نبوده، پرهیز کرده ام. دیگر آن که بی گمان، من هم در پس سال ها پژوهش، همانند دیگر پژوهندگان به برداشت ها و دیدگاه هایی در برخی مفهوم ها و مقوله ها رسیده ام؛ اما از آن جا که مخاطب چنین فرهنگی را عموم مردم فرض کرده و این مجموعه را سرآغازی برای تشنگان فرهنگ مهدویت در ورود به این فضای نورانی می دانم، ترجیح دادم کمتر به بیان دیدگاه ها و برداشت های شخصی بپردازم.

 در پایان، لازم می دانم یاد همة تلاش گران عرصة مهدویت را گرامی داشته، مجموعة پیش رو را ثمره ای از تلاش های ایشان بدانم. نیز از همة کسانی که زمینة فراهم آمدن این مجموعه را پدید آوردند، سپاسگزارم. از دست اندرکاران مرکز تخصصی مهدویت، به ویژه حجج اسلام والمسلمین مجتبی کلباسی(مدیر محترم مرکز)، علی مصلحی، علی اصغر کیانی، محمدصابر جعفری، محمدرضا نصوری، که در چاپ و نشر این اثر مساعدت های فراوانی کردند و حجج اسلام و المسلمین علیرضا عظیمی فر و حسین حجامی که راهنمایی های مفیدشان در اصلاح این اثر، ارزشمند بود، و دکتر حیدرعلی رستمی که با نکته سنجی های خود بخش هایی از این کتاب را رهین لطف خود نمود. و نیز پدر و مادرم که رنج دوری ام را تحمل کردند و همسر و فرزندانم که دشواری های راه را به شایستگی بر من هموار ساختند و اجازه دادند این مختصر سامان یابد.

 به امید آن که این کمترین تلاش، با مُهر پذیرش آن مِهر پنهان، به محضر خداوند مهربان به شایستگی باریابد.

و توفیق از خداوند سبحانه و تعالی است

26 تیرماه 1387 برابر با سیزدهم رجب 1429

میلاد امیرمؤمنان علی علیه السلام

خدامراد سلیمیان

آ

آخِرُ الزّمان

اشاره

دورة پایانی دنیا و زمان شکل گیری ظهور و حکومت مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف

«آخرالزمان» ترکیبی اضافی و به معنای بخش پایانی زندگی دنیا است. توجه به «آخِرالزمان» در فرهنگ بیشتر دین ها و آیین های بزرگ ـ به ویژه در ادیان ابراهیمی ـ به چشم می خورد. این توجه در فرهنگ اسلامی از اهمیّت ویژه ای برخوردار است.

 واژة آخرالزمان در قرآن به کار نرفته است؛ اما مطالب گوناگونی در بارة آن، از آیات قابل استفاده است. قرآن کریم به طور کلّی، جهانیان را به دو بخش پیشینیان و پسینیان تقسیم کــرده⁽¹⁾و بـــرای هـــر یک ویژگی هایی بیان نموده است. به نظر می رسد بتوان پسینیان را بخشی از انسان های آخرالزمان دانست.

 در بـــارة آغـــاز شکــل گیری و چگونگی انجام جهان، سخن روشنی در آیات و روایات به چشم نمی خورد؛ امـا آن گـــاه کــه سخــن از دوران آخرالزمان به میان می آید، همواره به دو پدیدة بسیار مهم و بزرگ اشاره

می شود:

از این رو شکی نیست اینک ما در دوران «آخِرالزمان» به سر می بریم. این دوران، دارای دو ویژگی مهمّ و اساسی است:

نخست: آخرین مرحلة زندگی در دنیاست.

با سپری شدن این دوران، زندگی در دنیا به پایان رسیده، مرحله ای دیگر در نظام آفرینش آغاز می شود.

دوم: این دوران، خود به دو بخش با ویژگی های خاص تقسیم می شود.

یک. دورانی سراسر انحطاط اخلاقی، ستم و بیداد؛

دو. دورانی سرشار از معنویت در پرتو حکومت شایستگان.

 بنیان های کلی باور به این دوران را همة مذاهب و گــــروه هــای بـزرگ اسلامی پذیرفته اند، ولــی در راستای وابستگی این دگرگونی ها به ظهور و قیام حضرت مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف و نیز ویژگی های شخص آن مصلح جهانی، دیدگاه های ناهمگونی پدید آمده است.

شیعة دوازده امامی، با بهره گیری از آموزه های پیشوایان معصوم علیهم السلام حضرت مهدی علیه السلام را موعود امت ها و حکومت ایشان را نیکوترین فرجام زندگانی انسان ها بر زمین می داند. در این نگاه، با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، افزون بر بهره مندی مردمان آن دوران، برخی از نیک ترین و صالح ترین و نیز بدترین و تبه کارترین انسان ها که پیشتر از دنیا رفته اند، به دنیا باز می گردند، تا شایستگان، از برپایی حکومت عدل و قسط شادمان، و تبهکاران، از آن عدل جهانی آزرده خاطر گردند.⁽²⁾و دنیا، همچنــــان بــر مدار دادگری خواهد گشت، تا زندگی دنیایی پایان یابد.

 پیشوایان معصوم علیهم السلام، با الهام از وحی الهی و سرچشمه های آن، پیوند مهدویّت و آخِرالزمان را به روشنی

بیان کرده اند:

رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «دنیا به انجام نمی رسد؛ مگر این که امت مرا مردی رهبری کند که از اهل بیت من است و به او مهدی گفته می شود.»⁽¹⁾

 امیرمؤمنان علی علیه السلام نیز بر منبر مسجد کوفه فرمود: «اگر از دنیا بیش از یک روز باقی نماند، خداوند سبحانه و تعالی آن روز را چنان طولانی خواهد کرد، تا این که مردی از خاندانم برانگیخته شود.»⁽²⁾

نشانه های آخِرُالزّمان⁽³⁾

در آیات قرآن و سخنان علیهم السلام معصومان علیهم السلام نشانه هایی برای آخرالزمان گفته شده است کــــه در اصطــلاح «علایـــــم آخِرالزمان» خوانده می شود. ختم نبوت و نزول واپسین شریعت که با ظهور پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم پدیدار شد، نخستین نشانة آخرالزمان به شمار می رود؛ لذا مفسران، مقصود ازنشانه های قیامت را در ذیل آیة ((فَهَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها))؛⁽⁴⁾«آیا [کافران] جز این انتظار می برند که رستاخیز به ناگاه بر آنان فرارسد؟ و علامات آن اینک پدید آمده است.» بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دانسته اند که در مقایسه با عمر جهان، فاصلة بسیار کمی تا قیامت دارد.

در آخرالزمان، پدیده های فراوان دیگری نیز پیش بینی شده است، که بیشتر به دوره پایانی آن (آستانة ظهور مهدی علیه السلام ) مربوط می شود که برخی از آن ها بدین قرارند:

1. بحران معنویّت

 پیش از ظهور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف جوّ حاکم بر جهان، جوّ ستم، گناه و فساد خواهد بود:

((اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسابُهُمْ وَ هُمْ فی غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ))؛⁽¹⁾

برای مردم، [وقت] حسابشان نزدیک شـده است، و آنان در بی خبــــری روی گردانند.

در این آیه، مردم آخرالزمان، به غفلت و اعراض از خداوند متّصف شده اند. در روایات نیز منظور از «اشراط الساعة» که در آیه 18 سورة محمد صلی الله علیه و آله و سلم، به آن اشاره شده است، رواج بیش از حدّ کفر، فسق و ظلم دانسته شده و موارد متعدّدی از آن بر شمرده شده است.

 پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم دربارة ویژگی های انسان های این دوران فرمود:

زمانی بر مردم خواهد آمد… که دِرهم های آنان دینشان خواهد بود و همّت ایشان شکمشان و قبلة آن ها زنانشان. برای طلا و نقره، رکوع و سجود به جای می آورند. آنان همواره در سرگردانی و مستی خواهند بود. نه بــــر مذهب مسلمانی اند و نه بـر مسلک نصرانی.⁽²⁾

2. وقوع اختلاف ها و درگیری های بسیار

 یکی دیگر از نشانه های آخرالزمان، اختلاف ها و درگیــری های فـــراوان میان گروه های گوناگون است:

 ((فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَیْنِهِمْ فَوَیْلٌ لِلَّذینَ کفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ یَوْمٍ عَظیمٍ))؛⁽³⁾

 اما دسته ها[ی گوناگون] از میان آن ها به اختلاف پرداختند، پس وای بر کسانی که کافر شدند از مشاهده روزی دهشتناک.

 روایات، این آیه را به ظهور فرقه های گوناگون در جهان اسلام مربوط دانسته اند که در آخـرالـــزمان پدید آمده، موجب اختلاف هـــــای بسیار خواهند شد.

 آیة ((یَلْبِسَکمْ شِیَعاً وَ یُذیقَ بَعْضَکمْ بَأْسَ

بَعْضٍ))؛⁽¹⁾«… شما را گروه گروه به هم اندازد [و دچار تفرقه سازد] و عذاب بعضی از شما را به بعضی [دیگر] بچشاند» نیز به وقوع اختلاف ها و کشتار در آخرالزمان تفسیر شده است.

 در این دوران، انسان های فراوانی به کــژی می گــرایند، اما ایـن گونه نیست که تمام انسان ها در مسیر باطل گام بردارند؛ بلکه برخی به سبب ویژگی ها و صفاتی که در خود پدید می آورند، از نجات یافتگان این مرحله خواهند بود. دراین باره وقتی پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله و سلم از چهره های پیروز این دوران یاد می کند، با شگفتی تمــام به حضـــرت علـی علیه السلام چنین می فرماید:

ای علی! بدان شگفت آورترین مردم در ایمان و بزرگ ترین آنان در یقین، مردمی هستند که در آخِرالزمان ـ با آن که پیامبر خود را ندیده و از امام خود در پرده اند ـ به نوشته که خطی سیاه بر صفحه ای سپید است، ایمان می آورند.⁽²⁾

3. ظهور دجّال

 در هر سه دین آسمانی یهود، مسیحیت و اسلام، ظهور فاسدترین و مخرّب ترین جریان منحط در طول تــــاریخ، پیش بینی و از خطــر آن پرهیز داده شده است. دجّال که تجسّم کفر، فریب و گمــراهی است، در آخرالزمان ظاهر شده، مردم را به پرستش خویش می خواند.

این پدیـــده سرانجـــام به دست عیسی علیه السلام محو و نابود خواهد شد.

4. وقوع مصیبت های بزرگ

 برخی از آیات، عذاب بر کافران و گنه کاران آخرالزمان که نزول عذاب را انکار می کنند، تطبیق داده شده است:

((إِنْ أَتاکمْ عَذابُهُ بَیاتاً أَوْ نَــهاراً مــاذا یَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ))؛⁽³⁾

اگـــر عذاب او شب یا روز به شما دررسد، بزهکاران چه چیزی از آن به شتاب می خواهند؟

5. خروج سفیانی

 بیشتر مفسّران، از ظهور لشکری طغیانگر که آخرالزمان در کشورهای اسلامی به ستم و تعدّی پـــرداخته، سرانجام در صحرایی بیرون از مکه، گرفتار عذاب الهی می شود، خبر داده و آیه: ((وَ لَوْ تَری إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ وَ أُخِذُوا مِنْ مَکانٍ قَریبٍ))؛⁽¹⁾«و ای کاش می دیدی هنگــــامی را که [کافران] وحشت زده اند [آن جا که راهِ] گریزی نمانده است و از جایی نزدیک گرفتار آمده اند» را دربارة آن لشکر دانسته اند. در روایات شیعه و سنّی، نام رهبر این لشکریان، سفیانی ذکر شده است.

6. ندای آسمانی

بنابر روایات شیعه، جبرئیل نخستین کسی است که با امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف بیعت و با صدایی بلند به گونه ای که به گوش همة جهانیان برسد، این آیه را تلاوت می کند:

((أَتی أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ))؛⁽²⁾

فرمان خدا رسید؛ پس دیگر شتاب مکنید.

7. ظهور منجی بزرگ بشر

مهم ترین رخداد آخرالزمان، ظهور دوازدهمین امام شیعیان علیه السلام برای رهایی انسان ها است:

((جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ کانَ زَهُوقاً))؛⁽³⁾

حق آمد و باطل نابود شد. آری، باطل همواره نابودشدنی است.

 این آیه که از پیروزی چشمگیر حق بــر بـــاطل سخن می گوید، در روایات، به ظهور مهدی علیه السلام تأویل شده است.

8. نزول حضرت عیسی علیه السلام

یکی از رخدادهای آخرالزمان، فرود آمدن عیسی علیه السلام است. مفسّران با استفاده از آیات((وَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِها))؛⁽⁴⁾«و همانا آن، نشانه ای برای [فهم] رستاخیز است؛ پس زنهار در آن تردید مکن! و ((وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکتابِ إِلاَّ لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ))؛⁽⁵⁾«و از

اهلِ کتاب، کسی نیست، مگر آن که پیش از مرگ خود حتماً به او ایمان می آورد.» ظهور دوبارة عیسی علیه السلام در آخرالزمان را پیش بینی کرده اند. در روایات نیز تصریح شده است که وی در بیت المقدّس به نماز امام زمان علیه السلام اقتدا و در جنگ های ایشان نیز شرکت خواهد کرد.

 براساس این تفسیر، فرود آمدن عیسی علیه السلام، یکی از نشانه های نزدیکی قیامت شمرده شده و از ایمان آوردن همة اهل کتاب به حضرت عیسی علیه السلام در آخرالزمان که یکی از فرماندهان امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف به شمار می رود، خبر داده شده است.

9. خروج جنبنده ای از زمین

قرآن با رمز و ابهام از خروج جنبده ای حکایت می کند که هنگام روی گردانی مردم از معنویّت، از زمین خارج شده، با مردم سخن می گوید:

((وَ إِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَیْهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُکلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ کانُوا بِآیاتِنا لا یُوقِنُونَ))؛⁽¹⁾

و چون قول [عذاب] بر ایشان واجب گردد، جنبنده ای را از زمین برای آنان بیرون می آوریم که با ایشان سخن گوید که: مردم [چنانکه باید] به نشانه های ما یقین نداشتند.

در تفاسیر، مطالب بسیاری دربارة این موجود شگفت بیان شده است که تا حدّ بسیاری غیرواقعی و بی اساس به نظر می رسد و در ظاهر، برگرفته از منابع اسرائیلی است.

10. هجوم یأجوج و مأجوج

 قومی وحشی و فاسد، با تخریب سدّ ذوالقرنین، در اندک زمانی سرتاسر جهان را پر از ظلم و فساد خواهد کرد، تا آن که بنابر روایات، در عصر ظهـــور مهدی علیه السلام، به طـور کلّی از بین خواهد رفت:

((حَتَّی إِذا فُتِحَتْ یَأْجُوجُ وَ مَأْجُوجُ وَ هُمْ مِنْ کلِّ حَدَبٍ یَنْسِلُونَ))؛⁽²⁾

تــا وقــتی کــه یأجوج و مأجوج [راهشان] گشوده شود و آن ها از هر پشته ای بتازند.

11. رجعت

 در آخرالزمان، برخی از نیکوکاران و بدکــاران زمان های گذشته، دوباره

زنده می شوند:

((وَ یَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ کلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِمَّنْ یُکذِّبُ بِآیاتِنا))؛⁽¹⁾

و آن روز که از هر امّتی، گروهی از کسانی را کــه آیات مــا را تکذیب کرده اند محشور می گردانیم.

 این آیه، فقط به برانگیخته شدن عدّه ای از مکذّبان و نه همة آن ها اشاره کرده است؛ بدین دلیل، روایات و مفسّران شیعه، میان مصداق این آیه و قیامت، تفاوت قائل شده و آیه را به آخرالزمان مربوط دانسته اند که عدّه ای از نیکوکاران و بدکاران اعصار گذشته، زنده شده، هــر یک نتیجه دنیایی اعمال خویش را خواهد دید.

12. صلح و آرامش پایدار در سرتاسر جهان

 پس از پیروزی حضرت مهدی علیه السلام و یارانش، آرامش و معنویّت بر جهان حاکم خواهد شد:

((وَعَدَ اللَّهُ الَّذینَ آمَنُوا… وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً…. ))؛⁽²⁾

خدا به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند، وعده داده است که… و بیمشان را به ایمنی مبدل گرداند….

((إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ یُورِثُها مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقینَ))؛⁽³⁾

…زمین از آنِ خداست؛ آن را به هر کس از بندگانش که بخواهد می دهد؛ و فرجام [نیک] برای پرهیزگاران است.

این آیات و آیات دیگر که از میراث بری صالحــان و مستضعفان و جانشینی آنان در زمین یاد می کند،⁽⁴⁾همگـــی بیـــانگـر این واقعیّتند که سرنوشت این جهان، پس از جهادی الهی به امامت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف سرانجام به دست مؤمنان افتاده و جهانیان همگی در سایة حکومت حضرت در صلح و معنویّت به سرخواهند برد.

زندگی در آخِرُالزّمان

اشاره

با توجه به ویژگی ها و نشانه های یاد شده و سخنان بزرگان دین، سیمـــای زنـــدگی در آخِرالزمان را می توان این گونه ترسیم کرد:

1. دین در آخِرُالزّمان

 روزبه روز عوامل فراوانی، گوهر تابناک دین را در هاله ای از غبار فرو می برند از ایــن رو در جوامع انسانی همـــواره دیـــن رو به کم رنگ شدن می رود و خـرافــــه ها و انحراف های فراوانی، گریبانگیر آن می شود، تا این که وقتی حضــرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف قیــام کـــرده، غبار از چهرة دین بر گرفت، همگی گمان می کنند این دین جدیدی است کــه آن حضرت آورده است. امیرمؤمنــــان علـــی علیه السلام این حقیقت را این گونه بیان فرمود:

ای مردم! به زودی زمانی بر شما خواهد رسید که اسلام چونـان ظرف واژگـــــون شده، آنچـه در آن است ریخته می شود.⁽¹⁾

2. مردان آخِرُالزّمان

آزمایش های خداوند سبحانه و تعالی برای زنان و مردان یکسان است؛ ولی پاره ای از روایات، به ویژه در بارة مردان نقل شده است، آن گونه که در برخی روایت ها سخن از زنان به میان آمده است.

امام صادق علیه السلام فرمود:

 مردی را می بینی هنگامی که یک روز بر او گذشته و گناه بزرگی انجام نداده است ـ از قبیل فحشا، کم فروشی، کلاه برداری و یا شرب خمر ـ بسیار غمگین و اندوهگین می شود.⁽²⁾

3. زنان آخِرُالزّمان

امام علی علیه السلام فرمود:

 در آخِرُالزّمان و نزدیک شدن رستاخیز که بدترین زمان ها است، زنانی آشکار می شوند که برهنه و لخت هستند؛ زینت های خود را هویدا می سازند، به فتنه ها داخل می شوند و به سوی شهوت ها می گرایند. به لذت ها می شتابند، حرام های الهی را حلال می شمارند و در جهنم جاودانه خواهند بود.⁽³⁾

نیز ن.ک: اشراط الساعة، رجعت، خروج دابة الارض، نزول عیسی، خروج یأجوج و مأجوج، آستانة قیامت.

آدینه > جمعه

آستانة عسکریین علیهما السلام

محل خاک سپاری پدربزرگ، پدر و مادر حضرت مهدی علیهم السلام

آستانة عسکریین علیهما السلام در شهر سامرا در120 کیلومتری شمال بغداد و در شرق دجله قرار دارد. محل دفن امام هادی علیه السلام ⁽¹⁾و امام عسکری علیه السلام،⁽²⁾جدّ و پدر بزرگوار حضرت مهدی علیه السلام ⁽³⁾و نیز مقبرة نرجس خاتون مادر ایشان و حکیمه خاتون عمة پدر آن حضرت، آن جا قرار دارد. در ضلع غربی آستانه، سرداب معروف به «غَیْبَةُالمَهْدِی»، محل پنهان شدن حضرت مهدی علیه السلام واقع شده است.⁽⁴⁾

 شیعه و اهل سنّت، اتفاق نظر دارند که امام هادی علیه السلام پس از شهادت، در خانة خود به خاک سپرده شد. پیکر مطهر امام عسکری علیه السلام نیز پس از شهادت، در کنار مرقد مطهر پدر بزرگوارش به خاک سپرده شد.⁽⁵⁾

 از آن جا که اطراف آن پادگان نظامی بود، شیعیان و دوستداران خاندان عصمت و طهارت، پنهانی به زیارت آن دو امام می شتافتند. این بارگاه ملکوتی، در طول تاریخ، کانون توجه و علاقة دوستداران خاندان وحی بوده و هم اکنون نیز یکی از مهم ترین زیارتگاه های شیعیان و هزاران عاشق شیفته است.

این مضجع شریف، در سال 1385ه.ش با انفجاری بزرگ به دست دشمنان پلید مکتب اهل بیت علیهم السلام تخریب شد و دل های شیعیان را غرق حسرت زیارت و اندوه این مصیبت کرد. باشد که خشم الهی به زودی با

قیام آخرین حجت الهی، انتقام مظلـومیت انـسان هــای صالــح را از ستم پیشگان بستاند.

نیــز ن.ک: امام عسکری علیه السلام، حکیمه خاتون، سامرا، سرداب سامرا.

آستانة قیامت

اشاره

پیش از برپایی قیامت

دربارة وضعیت جهان پس از حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و جانشین آن حضرت و رخدادهای آستانة رستاخیز بزرگ، دیدگاه های متفاوتی ارائه شده که برخی مخالف یکدیگر است. از آن جا که جهت گیری دیدگاه ها بین شیعه و اهل سنّت به طور کلّی با یکدیگر متفاوت است، به هر دو دیدگاه اشاره می کنیم:

یک. دیدگاه پیروان اهل بیت علیهم السلام ؛

به طور عمده دیدگاه های شیعه، با بیان های متفاوت، جهان پس از حضرت مهدی علیه السلام را بر خیر و صلاح معرفی کرده است و بر این باورند غیر از این نیز از حکمت و لطف الهی انتظار نیست؛ چرا که چگونه می توان تصور کرد پس از انتظاری چندین صد ساله، یا چند هزار ساله پس از حکومتی کوتاه باز هم اوضاع به هرج و مرج منتهی شود. برخی از مهم ترین دیدگاه ها بدین قرار است:

مهدی علیه السلام بر نیک بختی است و جانشینان آن حضرت از بین رجعت کنندگان خواهند بود.

 همان گونه که در محل خود اشاره شده،⁽¹⁾یکی از باورهــای ژرف میــان شیعیان، باور به زنده شدن دو گروه از مؤمنان خالـص و کـــافران خالص است. یکی از مسائلی که آن جا مطرح شده، حکومت بـــرخی از رجـــعت کنندگان مؤمن است. البته چگونگی این حکومت به روشنی بیان نشده است. کسانی که بــر این دیدگاهند، افزون بر دلیل های فراوانی که از آیه ها و روایت ها ارائه می کنند بر این باورند روایاتی که می گوید هرگـــز زمین از حجت خالی نخواهد ماند، جهان پس از حضرت مهدی علیه السلام را ناگزیر به دو گونه تصویر خواهد کرد:

الف. بی درنگ، قیامت بر پا شود.

ب. حجت هایی از طرف پروردگــار واسطة فیض باشند. از آن جـــــا که شمار امامان، به تصریح پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بیش از دوازده نفر نخواهند بود، پس کسانی که بر مردم حکومت خواهند کرد، همانا امامان علیهم السلام هستند.

 شیخ طوسی با ذکر سند از امام علی علیه السلام نقل کرده کـــه در شبی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم رحلت کرد، مطالبی را به ایشان املا نموده که در آن پس از اشاره به امامان دوازده گانه، آن گاه که به آخرین پیشوا رسید، چنین فرمود:

پس آن گاه که حضرتش ]امام حسن عسکری علیه السلام [را هنگام وفات فرا رسید، پس آن ]امر امامت[ را به فرزندش محمد تسلیم می کند. ایشان دوازده امام هستند. بعد از او، دوازده مهدی خواهد بود…⁽²⁾

 ابوبصیر گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم از پدر شما شنیدم فرمود پس از قائم دوازده مهدی خواهد بود. امام صادق علیه السلام فرمود:

همانا فرمود: دوازده مهدی و نفرمود: دوازده امام ولکن ایشان گروهی از شیعیان ما هستند که

مردم را به دوستی ما و شناخت حق ما دعوت می کنند.⁽¹⁾

 آن حضرت به ابوحمزه نیز فرمود:

ای ابوحمزه! همانا پس از قائم، یازده مهدی از ما از فرزندان حسین خواهد بود.⁽²⁾

…پس هر آینه او را به سپاهیان خویش یاری خواهم کرد و او را به فرشتگان خویش کمک خواهم نمود، تا آن که دعوتم برتری یابد و آفریدگان بر یکتاپرستی ام گــرد آیند. آن گــاه پادشاهی او را ادامه خواهم داد و تا قیامت اولیایم چنین خواهند کرد.⁽³⁾

 و به خدا سوگند! هر آینه مردی از ما اهل بیت مدت 309 سال حکومت خواهد کرد.

 جابر می گوید عرض کردم: «این چه زمانی خواهد بود؟» آن حضرت فرمود: «پس از رحلت قائم…»⁽⁴⁾

همان گــونه کــه دیده شد، چهار دیدگاه اخیر، نه فقط مخالفتی با دیدگاه نخست ندارد، بلکــه می تواند به نوعی در تأیید دیدگاه نخست باشد.

دو. دیدگاه اهل سنّت

 بسیاری از اهل سنّت بر این باورند که پس از وفات مهدی علیه السلام هیچ خیری در زندگی نخواهد بود⁽¹⁾و دنیا به صورت هرج و مرج تا قیامت ادامه خواهد داشت.⁽²⁾

در کتاب البرهان فی علامات مهدی آخرالزمان بابی با عنوان «فی موت المهدی علیه السلام و ذکر احوال تقع بعده» سامان یافته است که در آن، چگونگی وفات آن حضرت و رخدادهایی که پس از او پدید خواهد آمد، بیان شده است و در روایاتی سخن از فتنه هــا و شرهــا پــس از درگذشت آن حضرت به میان آورده است.⁽³⁾

 در عقد الدرر نیز روایتی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به نقل از ابوسعید خدری آمده که پایان آن چنین است:

«…]حکومت مهدی[ همچنان تا هفت یا هشت یا نه سال ادامه خواهد یافت سپس هیچ خیری در زندگی پس از او نیست.» ⁽⁴⁾

 ناگفته نماند آنچه در آیات قرآن آمده است، مبنی بــر این کــــه در آستانة برپایی قیامت همه چیز نابود و منهدم می شود،⁽⁵⁾مقصود زمان پیوسته به برپایی قیامت است.

نیز ن.ک: آخرالزمان، اشراط الساعة، رجعت، فرجام حضرت مهدی علیه السلام .

آفتاب پشت ابر > خورشید پشت ابر

آینده پژوهی

فعالیت های پژوهشی در بارة آیندة جهان

 «آینده»، کلید واژه، مفهوم و انگاره ای است که اندیشه و تأمّل دربارة آن، برای همگان جالب و پرجاذبه است. مردم دوست دارند بدانند سرنوشت جهــــان در آینــده چگونه رقم خواهد خورد؟ آیا دنیا به سمت پیشرفت، توسعه، تعالی و تکامل حرکت می کند یا نه؟ در آینده نزدیک یا دور، زندگی بشری چگونه خواهد بود؟ آیا وعده های ادیان و مکاتب درباره آینده تحقّق خواهد یافت یا نه؟ با توجّه به پیشرفت مادی بشر، وضعیت تکنولوژی و صنعت چگونه خواهد بود؟

 با رخ نمایی این گونه پرسش ها و صدها سؤال دیگر، توجه به آینده، ضرورت و اهمیّت ویژه ای یافته است و دولت ها و صاحبان دانش و اندیشه، همواره به فکر برنامه ریزی و سیاستگذاری (در عرصة اقتصاد، سیاست، امنیت، مدیریت و…) برای آینده و پیشدستی برابر مشکلات احتمالی بوده اند و خواسته اند آینده ای مطمئن و توسعه آمیز برای کشورهای خود رقم زنند.

 از طرف دیگر، پدیده ها و تحولات سریــع و شگــرفی کــه در عرصــه بین الملل رخ داده است (مانند تحولات جهانی شدن و پیشرفت های فنــــاوری اطلاعــاتی و ارتباطاتی و تشکیل دهکــده جهانی و…) باعث شده است اندیشمندان و فیلسوفان توجّه ویژه ای نسبت به آینده جهان داشته باشند و در بارة خطرات و تحوّلات احتمالی هشدارهایی بدهند.

 ادیان ـ به ویژه دین اسلام ـ نیز توجّه ویژه ای به آیندة بشر دارند و افقــی روشن و امیــدوارانه فـراروی انسان گشوده اند و آینده ای توأم با عدالت، امنیت، معنویت و پیشرفت برای جهان پیش بینی کرده اند. این وعده و بشارت به دست خاتم اوصیا، موعــود آسمانی و حجت الهــی عجل الله تعالی فرجه الشریف، تحقق خواهد یافت.

 پس مطالعه و پژوهش دربارة «آینده»، در حال حاضر اهمیت و ضرورت ویــژه ای یــــافته و «آینده پژوهی» ـ هر چند با پیشینة اندک و نوظهور ـ جایگاه مهم و برجسته ای میان علوم پیدا کرده و یکی از رشته های علمی، مطرح شده است.

 در رابطه با آینده، اصطلاحات و الفاظ گوناگونی از قبیل: فرجام مندی،

آینده نگری، پیش بینی، سرنوشت باوری، آینده باوری، غیب گویی، آینده شناسی، دوراندیشی و… به کار می رود؛ اما آنچه اهمیّت دارد «روش مند کردن پژوهش درباره آینده» و نشان دادن تصویری جامع و نزدیک به واقع از آینده است. بــــر ایـن اســاس فهم «آینده»، «تصویرسازی واقع بینانه از آینده» و «روش مند کردن پژوهش

دربــاره آینــده»، امری بایســته و ضروری به نظر می رسد.

در بارة مهدویت پژوهی و آینده پژوهی چند نکته قابل تأمل است:

 بنابراین مهدویت پژوهی، علاوه بر منابع عقلی ـ فلسفی و احیاناً علمی ـ تجربی، به شدّت در تبیین جزئیات، به منابع وحی و سنت و روش استنادی و اجتهادی وابسته است؛ برای نمونه، عقل با برهان و استدلال، غایت و علت نهایی را به صورت قطعی و حتمی برای انسان، جامعه، جهان و تاریخ پذیرفته و آن را تعمیم می دهد و نمی پذیرد این ها عبث آفریده شده باشند و این که نظام درآینده، نظامی متشکل از جمعیت، دولت، سرزمین و حاکمیت جهانی خواهد بود.

علم و تجربه های علمی، با تحلیل گذشته، به صورت احتمالی وضعیت آینده را پیش بینی می کند؛ ولی فراتر از همین احتمال کلی، پیش نمی رود و از محدودة علم تجربی، سیاسی و تاریخی خارج است. حداکثر می تواند تا این اندازه احتمال دهد که شکل جهانی و مردمی تری باشد. منابع قرآنی و سنّت (احادیث)، در تبیین مبانی و شرایط و حتی شکل، شیوه ها و ساختار آینده جهان و تاریخ و وضعیت نظام سیاسی، سیاست و دولت جهانی، به کمک عقل و تجربه می آیــند و بــه صــورت یقیــنی، دانسته های عقل را تفسیر و تفصیل

داده و شکل و ساختار سیاسی آینده را تبیین و روشن می سازند و از آن خبر می دهند.⁽¹⁾

نیز ن.ک: آخرالزمان، حکومت جهانی.

آیین جدید > دین در عصر ظهور

ا

أبدال

 از یاران حضرت مهدی علیه السلام در عصر ظهور

«أبدال» جمع «بَدَل» یا «بَدِیل»، عده ای معلوم از شایستگان و خاصان خدا [هستند] که گویند: هیچ گاه زمین از آنان خالی نباشد و جهان بدیشان برپا است و آن گاه که یکی از آنان بمیرد، خدای سبحانه و تعالی دیگری را به جای او برانگیــزد،⁽¹⁾تا آن شمار ـ که به قولی هفت و به قولی هفتاد است ـ همواره کامل بماند.⁽²⁾

 برخی نیز گفته اند:

 آنان، گروهی اند که خداوند سبحانه و تعالی به وسیلة آن ها دین را بر پا نگه می دارد و روزی را نازل می کند. چهل نفر از ایشان در شام و سی نفر در سایر بلاد هستند. هر گاه یکی از دنیا برود، کس دیگری همانند او به جای او قرار می گیرد.⁽³⁾

 سبب این که «ابدال» نامیده شده اند، همین است که چون یکی از دنیا رود، کسی مانند او جایش را

می گیرد.⁽¹⁾

 در روایات اسلامی آمده است:

ایشــان گــروهی از یاران حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در شام هستند⁽²⁾و هنگام ظهور آن حضرت، خود را به مکه رسانده با ایشان بیعت می کنند. البته در برخی روایات، «ابدال» همان اوصیا معرفی شده اند. از خالد بن هیثم فارسی نقــل شده است که به امام رضا علیه السلام عرض کرد: «مردم اعتقاد دارند که بر روی زمین ابدالی هستند؛ ایشان کیانند؟» حضرت فرمود:

 راست می گویند. ابدال همان اوصیا هستند که خداوند سبحانه و تعالی ایشان را بدل پیامبران قرار داد؛ وقتی که نبوّت با پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم به پایان رسید.⁽³⁾

دربارة ویژگی این افراد گفته شده است:

آنان راهبان شب و شیران روز هستند. دل هایشان چون فولاد سخت است که میان رکن و مقام، با آخرین ذخیرة الهی حضرت مهدی علیه السلام بیعت می کنند.⁽⁴⁾

نیز ن.ک: یاران مهدی علیه السلام، اوتاد، اخیار، عصائب، زمینه سازان ظهور.

ابوالادیان

از شاهدان نماز حضرت مهدی علیه السلام بر پیکر امام عسکری علیه السلام

«اَبُوالادْیــان» از خـدمتکاران خانة امام حسن عسکری علیه السلام بود که افزون بـر حــضور در خــانة آن بزرگــوار، سرپرست امور نامه های آن حضرت و بردن آن ها به شهرهای مختلف نیز بود. او از کسانی است که روایت شهادت امــام عسکــری علیه السلام و نمــاز خواندن حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بــر آن حضرت را ذکر کرده است. وی

گوید:

من خدمتکار امام حسن عسکری علیه السلام بودم و نامه های او را به شهرها می بردم. در آن بیماری که منجر به فوت او شد، نامه هایی نوشت و فرمود: «آن ها را به مدایــن برســان. چهارده روز این جا نخواهی بود و روز پانزدهم وارد سامرّا خواهی شد و از آن جا صدای واویلا می شنوی و مرا در محل غسل می یابی.»

 پرسیدم: «ای آقای من! چون این امر واقع شود، امام و جانشین شما که خواهد بود؟» فرمود: «هر کس پاسخ نامه های مرا از تو خواست، همو قائم پس از من خواهد بود.» گفتم: «دیگر چه؟» فرمود: «کسی که بر من نماز خواند، همو قائم پس از من خواهد بود.» گفتم: «دیگر چه؟» فرمود: «کسی که خبر دهد در آن همیان چیست، همو قائم پس از من خواهد بود.» بزرگــواری آن حضرت مانــع شد کــه از او بپرسم در آن همیان چیست.

 نامه ها را به مداین بردم و پاسخ آن ها را گــرفتم و همان گــونه که فــرموده بود، روز پانزدهم بــه سامرّا رسیدم. ناگاه صدای واویلا از سرای او شنیدم و او را بر محل غسل یافتم. برادرش جعفر بن علی را بر در سرا و شیعیان را بر در خانه اش دیدم که وی را به مرگ برادر تسلیت و بر امامت تبریـک می گویند. بــا خــود گفتم: «اگر این امام است که امامت باطل خواهد بود»؛ زیرا می دانستم او شراب می نوشد و قِمار می کند و تار می زند. پیش رفتم و تبریک و تسلیت گفتم. او از من چیزی نپرسید. آن گاه عقید بیرون آمد و به جعفر گفت: «ای آقای من! برادرت کفن شده است؛ برخیز و بر او نماز بگــزار!» جعفر بن علی داخل شد و برخــی از شیعیان ماننــد سمّان و حسن بن علی ـ که معتصم او را کشت و به سلمه معروف بودـ اطراف وی بودند.

 چون به سرا در آمدیم، حسن بن علی را کفن شده، بر تابوت دیدم. جعفــر بــن علی پیــش رفت تا بر برادرش نماز گزارد. چون خواست تکبیر گــوید، کــودکی گندمگون با گیسوانی مجعّد و دندان های پیوسته بیرون آمد و ردای جعفر بن علی را گرفت و گفت: «ای عمو! عقب برو که من بــه نمــازگــزاردن بــر پدرم سزاوارترم.»

 جعفر با چهره ای رنگ پریده و

زرد، عقب رفت. آن کودک پیش آمد و بر او نماز گزارد. آن حضرت کنار آرامگاه پدرش به خاک سپرده شد. سپس گفت: «ای بصری! پــاسخ نامه هــایی را کــه همراه تــو است، بیاور.» آن ها را به او دادم و بــا خود گفتم: «این دو نشــانه. باقی می ماند همیان.» آن گاه نزد جعفر بن علی رفتم؛ در حالی که او آه می کشید، حاجز وشّاء به او گفت: «ای آقا من! آن کــودک کیست تــا بــر او اقامه حجّت کنیـم؟» گفت: «بــه خــدا سوگــند! هــرگز او را ندیده ام و او را نمی شناسم.»

 نشسته بودیم که گروهی از اهل قم آمدند و از حسن بن علی علیهما السلام پرسش کردند. فهمیدند او در گذشته است و گفتند: «به چه کسی تسلیت بگوییم؟» مردم به جعفر بن علی اشاره کردند. آنان بر او سلام کردند و به او تبریک و تسلیت گفتند و از وی پرسیدند: «همــراه ما نامه هــا و اموالی است؛ بگو نامه ها از کیست و اموال چقدر است؟» جعفر در حالی که جامه های خود را تکان می داد، برخاست و گفت: «آیا از ما علم غیب می خواهید؟» راوی گوید: خادم از خانه بیرون آمد و گفت: «نامه های فلانی و فلانی همراه شما است نیز همیانی که درون آن، هزار دینار است و نقش ده دینار آن محو شده است.» آنان نامه ها و اموال را به او دادند و گفتند: «آن که تو را برای گرفتن اینها فرستاد، همو امام است.»

 جعفر بن علی نزد معتمد عباسی رفت و ماجرای آن کودک را گزارش داد. معتمد کارگزاران خود را فرستاد. صقیل جاریه را گرفتند و از وی آن کودک را طلب کردند. صقیل منکر او شد و مدعی شد باردار است، تا به این وسیله، کودک را از نظر آنان مخفی سازد. وی را به ابن الشوارب قاضی سپردند، تا این که مرگ ناگهانی عبیداللّه بن یحیی بن خاقان و شورش صاحب زنج در بصره پیش آمد؛ از این رو از آن کنیز غافل شدند و او از دست آن ها گریخت.⁽¹⁾

نیز ن.ک: امام حسن عسکری علیه السلام، جعفر کذاب، امامت حضرت مهدی علیه السلام .

ابوصالح

از کنیه های حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

در برخی از کتاب ها، «ابوصالح» یکی از کنیه های حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف یاد شده است. در هیچ روایتی به این کنیه اشاره نشده است. آنچه گفته

شده این که شاید این کنیه با استفاده از این روایت باشد که امام صادق علیه السلام فرمود:

هرگاه راه خود را در سفر گم کردی، بانگ برآور:ای ابا صالح یا ای صالح! خداوند سبحانه و تعالی رحمتش را بر تو فرود آورد! راه را به ما نشان ده.⁽¹⁾

 معروف است برخی از عرب های شهــری و بیــابان گرد، پیوسته در توسلات و یاری خواستن های خود، آن حضرت را به این اسم می خوانند و شعرا و ادبا نیز در قصیده ها و مدح های خود، از این کنیه استفاده کــرده اند.⁽²⁾از ایــن رو در بــرخی از حکایت های مربوط به آن حضرت، عنوان «ابا صالح» یاد شده است.⁽³⁾

نیز ن.ک: بقیة الله، حجت، خاتم الاوصیا، صاحب الامر، صاحب الدار، صاحب الزمان، صاحب الغیبه، محمد.

ابوالقاسم

 از کنیه های حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

در برخی از روایات، ابوالقاسم، کنیة حضرت مهدی علیه السلام شمرده شده است. البته دسته ای از روایات با این بیان که آن حضرت هم کنیة پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم است، به این کنیه اشاره کرده است. از رسول گرامی اسلام نقل شده است که فرمود:

«مهدی، از فرزندان من است. نام او نام من و کنیة ام کنیة من است.»⁽⁴⁾

روشن است که این کنیه، از کنیه های پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بوده است.

 در برخی از روایات نیز از آن، به روشنی یاد شده است. در کمال الدین و تمام النعمة، شیخ صدوق از عقید خادم نقل کرده است که آن حضرت، با این کنیه یاد می شد.⁽⁵⁾

نیز ن.ک: القاب حضرت مهدی علیه السلام، نام حضرت مهدی علیه السلام .

اثنا عشری

پیروان دوازده امام مشخص پس از پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله و سلم

«اثنا عشری» یا «دوازده امامی» پر جمعیت ترین فرقه های شیعه هستند. آنان معتقد به دوازده امامند که با حضرت علی علیه السلام آغاز می شود و به محمد بن حسن مهدی آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم ختم می گردد. شیعه با بهره مندی از برهان های عقلی و آموزه های آفتابگون پیشوایان معصوم علیهم السلام، بر این باور است که در هر زمان، برای انسان ها، ناگزیر باید حجّتی⁽¹⁾از طرف خداوند سبحانه و تعالی نصب شود.⁽²⁾

ایشان دلایل فراوانی از آیات قرآن و احادیث نبوی بر امامت علی علیه السلام اقامه کرده و امامت آن حضرت را به نص صریح، از طرف خداوند دانسته اند. همچنین معتقدند پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم از طــرف خــداوند، تمــام امامــان دوازدهگانه را معرفـی کـــرده است. آنان، امامان را مانند پیامبر، ملهم از جانب خدا می دانند و می گویند: امام ریاست عامّه دارد و مقام او ما فوق بشر عادی است و از آن روزی که خداوند آدم را آفرید، نور خود را در برگزیدگان خویش ـ از حضرت نوح، ابراهیم، موسی و عیسی علیهم السلام گرفته تا به حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم، خاتم الانبیا ـ سرایت داد و از وی آن نور را به اوصیــای او، امامــان معصــوم علیهم السلام، سریان داد. همان نور و روح خــدایی است که در امام عصــر علیه السلام تجــلّی می کند و او را از سطح بشر عادی فراتر می برد و وی را قادر می سازد که قرن ها، بلکه هزاران سال بی هیچ گزند و آزار و بدون ضعف و پیری، با بدن جسمانی کــه در بشــر عــادی موجب کون و فساد است زندگی کند و در زمان مناسب، به امر خداوند از پس پرده غیب ظهور فرماید.⁽³⁾

نیز ن.ک: امامیه، امامت حضرت مهدی علیه السلام .

احمد

 از نام های حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

در برخی روایات، غیر از نام محمد،

نام های دیگری نیز برای آن حضرت یاد شده است؛ از جمله می توان به نام احمد اشاره کرد. شیخ صدوق روایتی از امیر مؤمنان علی علیه السلام نقل کرده که در بارة دو نام آن حضرت چنین فرمود:

مردی از فرزندان من در آخرالزمان خروج می کند…برای او دو نام است: نامی پنهان و نامی آشکار. اسمی که پنهان است، احمد است و نامی که آشکار است، محمد.⁽¹⁾

 نیز از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل شد که فرمود:

 همانا با او بین رکن و مقام بیعت می شود. نام او احمد است…. ⁽²⁾

افزون بر روایت های یادشده می توان با استفاده از روایاتی که آن حضرت را هم نام پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دانسته نیز این نام را برای آن حضرت مسلم دانست.

نیز ن.ک: محمد، ابوالقاسم.

احمد بن اسحاق قمی

 از افراد مورد اعتماد امام عسکری علیه السلام و وکلای حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

احمد بن اسحاق قمی، بزرگ شیعیان قم و از اصحاب امام جواد، هادی و عسکری علیهم السلام بود.⁽³⁾او، زمان امام عسکری علیه السلام به دیدن حضرت صاحب الزّمان عجل الله تعالی فرجه الشریف شرفیاب شد او از وکلای حضرت عسکری علیه السلام و حضرت مهدی علیه السلام بود.⁽⁴⁾در خاندان امامت از شأن و مرتبة والایی نیز برخوردار بود. احمد بن اسحاق گوید:

 بر امام عسکری علیه السلام وارد شدم و خواستم از جانشین پس از وی

پرسش کنم؛ او آغاز سخن کرد و فرمود:

 «ای احمد بن اسحاق! خدای سبحانه و تعالی از زمان آدم علیه السلام زمین را خالی از حجّت نگذاشته است و تا روز قیامت نیز از حجّت خالی نخواهد گذاشت. به واسطة او بلا را از اهل زمین دفع می کند و باران می فرستد و برکات زمین را بیرون می آورد.»

 پرسیدم: «ای فرزند رسول خدا! امام و جانشین پس از شما کیست؟»

حضرت شتابان برخاست و داخل خانه شد و سپس برگشت، در حالی که بر شانه اش کودکی سه ساله بود که صورتش مانند ماه شب چهارده می درخشید. پس فرمود: «ای احمد بن اسحاق! اگر نزد خدای سبحانه و تعالی و حجّت های او گرامی نبودی، این فرزندم را به تو نمی نمودم. او هم نام و هم کنیه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم است، کسی است که زمین را پر از عدل و داد می کند؛ همچنان که پر از ظلم و جور شده باشد.ای احمد بن اسحاق! مَثَل او در این امّت، مَثَل خضر و ذوالقرنین است، او غیبتی طولانی خواهد داشت که هیچ کس در آن نجات نمی یابد، مگر کسی که خدای سبحانه و تعالی او را در اعتقاد به امامت ثابت بدارد و در دعا به تعجیل فَرَج موفّق سازد.»

پرسیدم: «ای مولای من! آیا نشانه ای هست که قلبم بدان آرام گیرد؟» آن کودک به زبان عربی فصیح به سخن در آمد و فرمود: «اَنَا بَقِیَّةُ اللّهِ فی اَرْضِهِ وَالمُنْتَقِمِ مِنْ اَعْدائِه فَلاتَطْلُبْ أَثَراً بَعْدَ عَیْنٍ یَا أَحْمَدَ بن إِسْحَاق ِ؛ من بقیت الله در زمین خدا هستم و منتقم از دشمنان اویم، ای احمد بن اسحاق! پس از مشاهده، جست وجوی نشانه مکن.»

شاد و خرّم بیرون آمدم و فردای آن روز نزد امام عسکری علیه السلام بازگشتم و گفتم: «ای فرزند رسول خدا! شادی من به واسطة منّتی کــه بــر من نهادید، بسیار است. بفــرمایید آن سنّتی که از خضر و ذوالقرنین دارد چیست؟» فرمود: «ای احمد! غیبت طولانی.» گفتم: «ای فــرزند رسول خدا! آیا غیبت او به طول خواهــد انجامید؟» فرمود:

«به خدا سوگند! چنین است. تا به اندازه ای که بیشتر معتقدان به او بازگردند و باقی نماند، مگر کسی که خدای سبحانه و تعالی عهد و پیمان ولایت ما را از او گرفته و ایمان را در دلش نگاشته و با روحی از جانب خود مؤید کرده باشد.ای احمد بن اسحاق! این امری از امر الهی و رازی از رازهای خداوند و غیبی از

غیب پروردگار است. آنچه به تو دادم، بگیر و پنهان کن و از سپاسگزاران باش، تا فردا با ما در علّیّین باشی.» ⁽¹⁾

احمد بن اسحاق در یکی از سفرها چون به شهر حلوان رسید، بیمار شد و آن جا وفات یافت. همراهانش او را در کفنی کــه حضرت امــام حسن عسکری علیه السلام یا حسین بن روح ـ بنا به اختلاف روایات ـ برایش فرستاده بودند، کفن کرده و همان جا به خاک سپردند.

نیز ن.ک: وکلای مهدی علیه السلام، نواب خاص، نیابت خاص.

احمد بن هلال کرخی

از پیروان اهل بیت و منحرف از مهدویت

احمد بن هلال، اهل روستای بزرگی از منطقة «نهروان» بود که میان واسط و بغداد قرار دارد. گفته شده است وی از یــاران حضــرت هــادی علیه السلام یــا امـام عسکری علیه السلام بود. وی مشهور به غلو و مورد لعن ونفرین ابدی است.⁽¹⁾

 نخست از افراد مورد اطمینان حضرت عسکری علیه السلام و از اصحاب ویژه و روایت کننده از امامان معصوم علیهم السلام بود. 54 بـار بــه زیــارت خانه خدا رفت که بیست بار آن با پای پیاده بود، امّا دچار کــژی شد؛ بــه گــونه ای کـه حضرت عسکری علیه السلام او را بسیار نکوهش کرد و درباره اش فرمود: «از این صوفی ریاکار و بازیگر پروا کنید.» ⁽²⁾

 برخی نیز این جمله را در نکوهش او، از جــانب حضــرت مهــدی عجل الله تعالی فرجه الشریف دانسته اند که در هر حال نشانگر پلیدی و گمراهی این مرد است. او تا زمان نیــابت محمد بــن عثمـان زیست و با سماجت بسیار، سفارت آن جناب را انکار کرد. از حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف دربارة لعن و نفرین بر او و لزوم بیزاری از کارهایش توقیعی صادر شد.⁽³⁾

بیشتر کتاب های رجالی، به او لقب «عَبَرْتایی» داده اند.⁽⁴⁾شیخ طوسی در کتاب الغیبه وی را «کرخی» نامگذاری کرده و به او «بغدادی» نیز گفته شده است.

احمد بن هلال تا آخر سفارت نایب نخست، دچار کژی نشده بود؛ ولی پس

از وفات عثمان بن سعید، در نایب دوم شک کرد و نیابت او را نپذیرفت.⁽¹⁾

 شیعیان هم پس از برکناری، او را نفرین شده دانسته و از وی دوری جستند. پس از مرگ وی، توقیعی از ولی عصر علیه السلام صادر شد:

خداوند سبحانه و تعالی از فرزند هلال نگذرد که بدون هماهنگی و خشنودی ما، در کار ما مداخله و فقط به میل خود عمل می کرد، تا آن که پروردگار، با نفرین ما زندگی اش را به انجام رساند. ما در زمان زندگی اش نیز انحرافش را به شیعیان خاص خود گوشزد کردیم. این را به هر کس که در بارة او می پرسد، برسانید. هیچ یک از شیعیان ما معذور نیست در آنچه افراد مورد اعتماد از ما نقل می کنند، تردید کند؛ زیرا می دانند ما اسرار خود را با آنان می گوییم.

 آن حضرت در توقیعی دیگر فرمود:

ابن هلال، ایمان خود را پایدار نداشت و با آن که مدت طولانی خدمت کرد، به دست خود ایمانش را به کفر دگرگون ساخت و خدا نیز او را کیفر داد.⁽²⁾

نیز ن.ک: مدعیان مهدویت.

احمدیه > قادیانیه

اخیار

برخی از یاران برجستة حضرت مهدی علیه السلام در عصر ظهور از عراق

«اخیار» در لغت به معنای نیکان، برگزیدگان، نیکوتران⁽³⁾و انسان های نیک رفتار است. در فرهنگ مهدوی گروهی از یاران خاصّ حضرت مهدی علیه السلام و از جمله313 تن هستند که از عراق به آن حضرت می پیوندند و بین رکن و مقام با ایشان بیعت می کنند. امام باقر علیه السلام در این باره فرمود:

سیصد و چند نفر به شمار اهل بدر با قائم بین رکــن و مقــام بیعت می کنند. در بین آنان نجبا از اهل مصر، ابدال از اهل شام و اخیار از اهل عراق می باشند….⁽⁴⁾

نیز ن.ک: نجبا، ابدال، اوتاد، یاران حضرت مهدی علیه السلام .

ادلة رجعت > رجعت

اسماعیلیه

از موعود باوران غیر معتقد به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

«اسماعیلیه» به امامت شش امام اول شیعیان اثنا عشری معتقد بودند؛ امّا پس از امام صادق علیه السلام بزرگ­ترین فرزند او اسماعیل، یا فرزند او محمد را به امامت پذیرفتند.⁽¹⁾و از پذیرش امامت امام موسی کاظم علیه السلام خودداری کردند.

شیخ مفید در بارة اسماعیل می­گوید:

 اسمــاعیل، بزرگ ترین پســر امــام صادق علیه السلام بود و امام، او را بسیار دوست داشت و به او بیش از دیگران نیکی و محبت می کرد؛ ولی اسماعیل در زمان حیات پدر در «عُریض» (دره ای نزدیک مدینه) از دنیا رفت. مردم، جنازه اش را به مدینه نزد امام صادق علیه السلام آوردند و در قبرستان بقیع دفن کردند. روایت شده است حضرت در مرگ او بسیار بی تابی می کرد؛ به گونه ای که با پای برهنه و بی ردا، دنبال تابوت او می رفت.

همچنین دستور فرمود تابوت او را پیش از دفن، چندین بار به زمین نهادند و هر بار حضرت می آمد و پارچه از روی صورتش بر می داشت و در روی او نگاه می کرد. مقصود امام علیه السلام از این کار این بود که مرگ او را پیش چشم آنان که گمان امامت و جانشینی او را داشتند، قطعی کند و شبهة آنان را دربارة زنده بودنش، برطرف سازد و به آن ها بفهماند که اسماعیل از دنیا رفته است.

 افرادی از اصحاب که او را پس از حضرت صادق علیه السلام امام می پنداشتند، از این عقیده بازگشتند. گــروهی اندک از مردمان بی خبر که نه در زمرة نزدیکان امام بودند و نه از راویان حدیث آن بزرگوار گفتند: اسماعیل زنــده و امامِ پس از پدرش است و بر این عقیده باقی ماندند.⁽²⁾

 گروهی از شاخه اسماعیلیه (فرقه مبارکیه) هم محمّد بن اسماعیل را مهدی و امام زنده غایب می دانند.⁽³⁾

 قرامطه (از گروه اسماعیلیه)، محمّد بــن اسمــاعیل را مهــدی موعــــود

می دانستند و عقیده داشتند که وی زنده است و در بلاد روم زندگی می کند. آنان در طول تاریخ، بدنامی های بسیاری را برای شیعه به ارمغان آورده اند و هنوز هم رسوبات آن، در ذهن بسیاری از مخالفان شیعه مانده است؛ به گونه ای که عقاید قرمطیان را به شیعه نسبت می دهند. آنان، در بحرین قدرت یافته و دولت تشکیل دادند و به شدت با عباسیان مخالفت کردند. قرامطه، قائم را کسی می دانند که با رسالت و شریعت جدیدی مبعوث می شود و شریعت محمّد صلی الله علیه و آله و سلم را منسوخ می کند. البته این فرقه، سیاسی بودند، نه مذهبی و به دنبال اهداف خاص و منافع خود بودند.

 طرفداران ابوالخطاب (م 138 ق) به خدایی امام صادق علیه السلام باور داشتند و ابوالخطاب را فرستادة او می دانستند. برخی از آنان، ابوالخطاب را قائم دانسته، گفتند: «وی نمرده است.» گروهی از پیروان وی، پس از مرگ اسماعیل، فرزندش محمّد را امام دانستند و در هواداری او و فرزندانش، استوار ماندند. امــام صادق علیه السلام همة این گــروه­ها را نکــوهش کرده، ترک و انکار نمود.

نیز ن.ک: مدعیان مهدویت.

أشراط الساعة

حوادث طبیعی و دگرگونی های کیهانی در عصر ظهور و آستانة قیامت

 أشراط جمع «شَرَط» به معنای نشانه یا ابتدای چیز است و «الساعة» به جزئی از اجزای شبانه روز گفته می شود و مقصود از آن در ایــن جا قیامت است؛ بنابراین، مراد از اشراط الساعه، نشانه هایی است که پیش از قیامت یا در آستانة آن، واقع می شود.⁽¹⁾

 واژة اشراط در قرآن، فقط یک بار و به صورت اضافه به ضمیر "الساعة" این گونه به کار رفته است:

 ((فَهَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِیَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها فَأَنَّی لَهُمْ إِذا جاءَتْهُمْ ذِکراهُمْ))

 آیا آن ها جز این انتظاری دارند که قیامت ناگهان بر پا شود؛ [آن گاه ایمان آورند] در حالی که هم اکنون نشانه های آن آمده است؛ اما هنگامی که بیاید،

تذکر و ایمان آن ها سودی نخواهد داشت.⁽¹⁾

مفسران، برخی از تحولات اجتماعی

و همچنین فروپاشی نظام طبیعت و درهم پیچده شدن و تبدیل آسمان و زمین پیش از ظهور قیامت را که در آیات گوناگونی به آن ها اشاره شده است، از نشانه های قیامت دانسته اند.

 در روایات ـ به ویژه روایات اهل سنّت ـ نیز بر تحولات اجتماعی و دگــرگونی های کیهانی که پیش از قیامــت واقع می شود "اشراط الساعة" اطلاق شده است.⁽¹⁾

پیــامبر گــرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم دربارة نشانه های قیامت می فرماید:

 به ناگزیر ده چیز، پیش از برپایی قیامت، رخ خواهد داد: خروج سفیانی، دجّال، پیدا شدن دود، جنبنده، خروج قائم، طلوع خورشید از مغرب آن، فرود آمدن حضرت عیسی، فــرو رفتن [در زمیــن] در ناحیة مشرق و فرو رفتن در منطقة جزیرةالعرب و آتشی که از انتهای عدن بر می خیزد و مردمان را به ســوی صحرای محشــر راهنمــایی می کند.⁽²⁾

بر این اساس می توانیم "اشراط الساعة" را سلسله ای از حوادث اجتماعی و طبیعی بــدانیم که از زمان بعثت رسول اکــرم صلی الله علیه و آله و سلم آغاز، و تا فروپاشی کامل نظــام طبیعت ادامه می یابد و همة آن هــا را می توان نشانه هایی از نزدیک شدن رستاخیز بزرگ دانست.

البته در برخی روایات، افزون بر موارد یادشده، از پــاره ای پدیده های اجتماعی نادرست و گــناهان آشکار و عمومی نیز به عنوان اشراط الساعة نام برده شده که مشروح ترین و جامع ترین حدیث در این زمینه حدیثی است که ابن عباس از پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم در داستــان حجة البلاغ نقل کــرده که

بسیاری از مسائل را به مــا می آموزد و حاوی نکات فراوانی است.

مرحوم علامه طباطبایی در تفسیر المیزان این روایت را به نقل از تفسیر قمی، از رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم این گونه نقل کرده است:

قمی در تفسیر خود از پدرش از سلیمان بن مسلم خشاب از عبد اللَّه بن جریح مکی از عطاء بن ابی ریاح از عبداللَّه بن عباس نقل کرده که گفت: با رسول خدا به زیــارت حج رفتیم، همان حجی که بعد از آن رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم از دنیا رفت، رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در کعبه را گرفت و سپس روی نازنین خود را به طرف ما کرد و فرمود: می خواهید شما را خبر دهم از علامات قیامت؟

و در آن روز سلمان رضی الله عنه از هر کس دیگــر به آن جناب نزدیک تر بود، لذا او در پاسخ رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم گفت: بله یا رسول اللَّه، حضــرت فــرمود: یکی از نشانه های قیــامت ایــن است که نماز ضایع می شودـ یعنی از میــان مسلمین می رود. و از شهوات پیروی می شود و مردم به سوی هواها میل می کنند، ثروت، مقــامی عظیم پیدا می کند و مردم آن را تعظیم می کنند، دیـن به دنیا فروخته می شود، در آن زمــان است که دل افراد با ایمان درونشـان، برای منکرات بسیاری که می بینند و نمی تــوانند آن را تغییر دهند آب می شود آن چنان کــه نمـک در آب حل می گردد.

سلمـان با تعجب گفت: یــا رسول اللَّه! بــه راستی چنین روزی خـواهد رسید؟

فرمود: آری، به آن خدایی که جانم به دست او است، ای سلمان در آن هنگام سرپرستی و ولایت مسلمانان را امرای جور به دست می گیرند امـرایی کــه وزرایــی فــاسق و سرشناسانی ستمگر و امنایی خائن دارند.

سلمــان پـرسید: به راستی چنین وضعی پیش خواهــد آمـد یـا رسول اللَّه؟ فرمود: آری به آن خدایی که جانم به دست او است ای سلمان. در ایــن موقع منکر، معروف، و معروف، منکــر می شود، خائن امین قلمداد می گــردد و امین خیـانــت می کند، دروغگـو تصدیق می شــود و راستگو تکذیب می گردد.

سلمان با حالت تعجب پرسید: یا رســول اللَّه بـه راستی چنین چیزی خواهد شد؟ فرمود:

آری به آن خــدایی که جانــم به دست او است ای سلمان در آن روزگار زنان به امارت می رسند و کنیزان طــرف مشورت قرار می گــیرند و کودکان بر فراز منبر می روند و دروغ نــوعی زرنگـی و زکــات خسارت، و خــوردن بیت المـــال نوعی غنیمت شمرده شود، مرد بــه پـدر و مادرش جفـا ولی به دوستش نیکی می نماید و ستاره دنباله دار طلوع می کند.

سلمان باز پرسید: یا رسول اللَّه آیا چنین چیزی خواهــد شــد؟ فرمود: آری به آن خدایی که جانم به دست او است ای سلمان! در ایـن موقـع زن با شوهرش در تجارت شرکت کند و باران در فصلش نیامده بلکه در گرمای تابستان می بـارد و افراد کریم سخت خشمگین می گردند، مرد فقیر تحقیر می شود، در ایـن هنگام بازارها بــه هـم نزدیک می شوند وقتی یکی می گویــد: "من چیـزی نفروختم" و آن دیگــری می گویــد: "من سودی نبرده ام" طوری می گویند کــه هر شنونده می فهمد دارد به خدا بد و بیراه می گوید.

سلمان پرسید: آیا حتماً چنین وضعی خواهد شد یا رسول اللَّه؟ فرمود: آری به آن خدایی که جانم به دست او است، ای سلمان در این هنگام اقوامی بر آنان مسلـط می شوند که اگر لب بجنبانند کشته می شوند و اگــر چیزی نگــویند دشمنــان همه چیزشان را مباح و برای خود حلال می کنند تا با بیت المالشان کیسه های خود را پر کنند و به ناموسشان تجاوز نموده، خونشان را بریزند و دل هاشان را پـر از وحشت و رعب کنند و در آن روز مؤمنین را جز در حال ترس و وحشت و رعب و رهبت نمی بینی.

سلمـان گفت: یــا رســول اللَّه آیا چنین روزگــاری بر مؤمنین خواهـد گذشت؟ فرمود:

آری به آن خدایی که جانم به دست او است ای سلمان در این هنگـام چیزی از مشــرق می آورند و چیــزی از مغـرب تــا امت اسلام را سرپرستی کنند، در آن روز وای به حال ناتوانان امت من، از شر شرقی و غربی ها و وای به حال آن شرقیان و غربیان از عذاب خدا، آری نه کوچکی را رحم می کنند و نه پاس حرمت بزرگی را دارند و نه از هیچ مقصری عفـو می کنند، اخبارشان همه فحش و ناسزا است، جثه آنان جثه و بدن آدمیان است ولی دلهاشان دل های

شیاطین.

سلمان عرضه داشت: یا رسول الله آیا چنین روزی خواهد رسید؟ فرمود: آری به آن خدایی که جانم به دست او است ای سلمان، در این هنگام مــردان بــه مردان اکتفاء می کنند و زنان به زنان و همان طوری که پدر و اهل خانواده نسبت به دختر غیرت به خرج می دهند نسبت به پسر نیز غیرت به خرج می دهند، مردان به زنان شبیه می شوند و زنان به مردان و زنان بر مرکب ها سوار می شوند که از طرف امت من لعنت خدا بر آنان باد.

سلمان از در تعجب پرسید: یا رسول اللَّه آیا چنین وضعی پیش می آید؟ فرمود: آری به آن خدایی که جانم به دست او است ای سلمان، در این هنگام مساجد طلا کاری و زینت می شود آن چنان که کلیساها و معبد یهودیان زینت می شود، قرآن ها به زیور آلات آرایش و مغازه ها بلند وصف ها طولانی می شود اما با دل هایی که نسبت به هم خشمگین است و زبان هایی که هر یک برای خود منطقی دارد.

سلمان پرسید: یا رسول اللَّه آیا این وضع پیش می آید؟ فرمود: آری به آن خدایی که جانم به دست او است، در آن روز مردان و پسران امت من با طلا خود را می آرایند و حریر و دیبا می پوشند و پوست پلنگ کالای خرید و فروش می گردد.

سلمان پرسید: یا رسول اللَّه آیا این نیز واقع خواهد شد؟ فرمود: آری به آن خدایی که جانم به دست او است، ای سلمان در آن روز ربا همه جا را می گیرد و یک عمل آشکار می شود و معاملات با غیبت و رشوه انجام می شود و دین خوار و دنیا بلند مرتبه می شود.

سلمان گفت: یا رسول اللَّه آیا این نیز واقع خواهد شد؟ فرمود: آری به آن خدایی که جانم به دست او است ای سلمان در این هنگام طلاق زیاد می شود و هیچ حدی جاری نمی گردد و البته خدای تعالی از این بابت هرگز متضرر نمی شود.

سلمان عرضه داشت: یا رسول اللَّه آیا این نیز واقع خواهد شد؟ فرمود: آری به آن خدایی که جانم به دست او است ای سلمــان در ایـن زمــان کنیزان آوازه خــوان و نــوازنده پیدا می شوند و اشرار امت من بر امت، ولایت و حکومت می کند.

سلمان پرسید: یا رسول الله آیا

چنین وضعی خواهد شد؟ فرمود: آری به آن خدایی که جانم به دست او است ای سلمان در این موقع اغنیای امت من صرفا به منظور گردش و تفریح به حج می روند و طبقه متوسط برای تجارت و فقرا به منظور خودنمایی و ریا حج می روند، در این هنگام است که اقوامی قرآن را برای غیر خدا می آموزند و آن را نوعی مزمار و آلت موسیقی اتخاذ می کنند، اقوامی دیگر به تعلم فقه اسلامی می پردازند امـا برای غیر خدا در آن روزگــار زنــا زادگــان زیاد می شوند با قرآن آوازه خوانی می کنند و بر سر دنیا سر و دست می شکنند.

سلمان عرضه داشت: یا رسول اللَّه آیا چنین وضعی خواهد شد؟ فرمود: آری به خدایی سوگند که جانم به دست او است ای سلمان این وقتی است که حرمت ها و قرق ها شکسته شود و مردم از روی آگاهی و عمد در پی ارتکاب گناه باشند و اشرار بر اخیار مسلط شوند، دروغ فاش و بی پرده و لجاجت ها ظاهر گردد و فقرا فقر خود را علنی کنند، مردم در لباس به یکدیگر مباهات کنند و باران در غیر فصل ببارد و مردم شطرنج و نرد و موسیقی را کاری پسندیده بشمارند و در مقابل امر به معروف و نهی از منکر را عملی نکوهیده بدانند تا آن جا که یک فرد با ایمان ذلیل ترین و منفورترین فرد امت شود و قاریان عابدان را ملامت کنند و عابدان قاریان را این مردمند کــه در ملکــوت آسمـان ها رجس و نجس نامیده می شوند.

سلمـان از در تعجــب پـرسید: یا رسول الله آیا چنین وضعی پیش می آید؟ فرمود: آری به آن خدایی که جانم به دست او است ای سلمان در این هنگــام است که توانگــر هیچ دلواپسی جز فقیر شدن ندارد، حتی یک گدا در طول یک هفته یعنی بین دو جمعه درخواست می کند و کسی نیست که چیزی در دست او بگذارد.

سلمان باز پرسید: یا رسول الله آیا چنین روزگاری خواهد رسید؟ فرمود: آری به آن خدایی که جانم در دست او است ای سلمان در این زمان رویبضة تکلم می کنند، پرسید: یا رسول الله پدر و مادرم فدای تو، رویبضه چیست؟ فرمود: چیزی و کسی بــه سخن در می آید و در امور عـامــه سخــن می گــوید که هرگز سخن نمی گفت، در این هنگام است که مردم، دیگر زیاد زنده نمی مانند

ناگهان زمین نعره ای می کشد و هر قومی چنین می پندارد که زمین تنها در ناحیه او نعره کشید بعد تا هر زمانی که خدا بخواهد هم چنان می مانند و سپس واژگونه می شوند و زمین هــر چــه در دل دارد بیـرون می ریزد ـ و خود آن جناب فرمود: یعنی طلا و نقره را ـ آن گاه با دست خود به ستون هایی که در آن جا بود اشاره نموده و فرمود مثل این، ولی در آن روز دیگر نه طلایی فائده دارد و نه نقره ای، این است معنای آیه: ((فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها))؛ علامت هایش بیامد.⁽¹⁾

نیز ن.ک: آخرالزمان، خروج سفیانی، خروج دجال، خروج دابة الارض، طلوع خورشید از مغرب، نزول عیسی علیه السلام .

اصحاب قائم > یاران حضرت مهدی علیه السلام

اصحاب کهف

 از رجعت کنندگان و یاران حضرت مهدی علیه السلام

در قصه های قرآنی «اصحاب کهف»، نام گروهی از مؤمنان است که از ستم پادشاهی مشرک به غاری پناه بردند و سالیانی دراز به خواب عمیقی فرو رفتند. بر پــایة روایات، این پــادشاه مشــرک «دقیانوس» و محل واقعه «افسوس» دانسته شده است.⁽²⁾داستان این گروه، با اشاراتی کوتاه اما پر مغز، در آیه های نخستین سوره «کهف» یاد شده است. در آن آیات، سخن از یکتاپرستانی است که برای گریز از پرستش خدایان دروغین، به غاری پناه بردند تا از گزند ستمکاران بت پرست برهند. خوابی که آنان را در ربود، به فرمان پروردگار سالیانی به طول انجامید و در ایــن مدت، چنان هیبتی داشتند کــه کسی را یارای نزدیک شدن و نگریستن به آنان نبود و آنان را بیدار می پنداشتند.

 این خفتگان سالیانی چند را (بر پایة آیات قرآنی، 309 سال) در همان حال

گذراندند. چون به خواست الهی از خواب برخاستند، چنان گمان بردند که فقط روزی یا نصفی از روز را خواب بوده اند. چون یکی از ایشان، برای فراهم آوردن غذا به شهر در آمد، مردم از حال شگفت انگیزشان آگاهی یافتند و بر آن شدند بر در غار آنان، مسجدی به پا

ســازند.⁽¹⁾در روایات، آنان را گروهی از یــاران حضرت مهدی علیه السلام دانسته اند که در ایــن بازگشت، از حکـومت جهــانی عدل و قسط، بهرة وافری خواهند برد. امام صادق علیه السلام در این باره فرمود:

 هنگامی که قائم صلی الله علیه و آله و سلم از پشت این خــانه ظهـور کند، خداوند همراه او 27 تن بر می انگیزد که چهارده تن از قوم موسی علیه السلام هستند، و هشت تن از اصحاب کهف و مقداد و جابر انصاری و مؤمن آل فرعون و یوشع بن نون وصی موسی.⁽²⁾

 اگر چه اهل سنّت به شدّت با اعتقاد به رجعت مخالفند اما برخی از مفسران آن ها به زنده شدن اصحاب کهف در دوران ظهور حضرت مهدی علیه السلام اشاره کرده اند.⁽³⁾

نیز ن.ک: رجعت، رجعت کنندگان، یاران مهدی علیه السلام، ظهور.

اقامت گاه مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در عصر ظهور > مسجد سهله

القاب حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

القاب، جمع لقب است و لقب، نام دوّم انسان است که با آن خوانده می شود و در آن، مراعات معنا، لازم است به خلاف نام اول که شاید بدون مراعات معنا باشد؛ مانند امیرالمؤمنین که لقب علی علیه السلام است.

استفادة از لقب، گاهی برای مدح و

ستــایش و گــاهی بـــرای طعـن و ناسزاگویی است.⁽¹⁾

حضرت مهدی علیه السلام به ادله ای چند، از پیشوایانی است که دارای القاب فراوانی است. برخی از این لقب ها، بیانگر فضیلت های بی پایان آن امام و برخی دیگر پوششی است برای حفظ جان آن حضرت. بسیاری از این القاب توسط معصومان پیشین علیهم السلام بر آن حضرت اطلاق شده و برخی، بر زبان یاران و اصحاب ایشان جاری شده است.

 در هر حال توجه به القاب آن حضرت و معانی آن، یکی از اموری است که می تواند معرفت وشناخت ما را به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف افزایش دهد. برخی از دانشمندان شیعه در شماره این القاب گاهی افزون بر ده ها لقب نام برده اند.⁽²⁾برخی از القاب آن حضرت بدین قرارند:

 بَقیةُ اللّه، حجّت، خلف صالح، سید، شرید، صاحب، صاحب الدار، صاحب الزمان، طرید، غریم، غلام، فرید، قائم، مضطر، منتظر، منصور، مهدی، وحید، ولی الله، و….

نیز ن.ک: بَقیةُ اللّه، حجّت، شرید، صاحب الدار، صاحب الزمان، طرید، غریم، غلام، فرید، قائم، مضطر، منتظر، منصور، مهدی.

امامت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

امامت، به معنای پیشوایی، پیشروی، و رهبری است. امام نیز به معنای پیشوا، پیشرو، مقتدا،⁽³⁾قیّم، مصلح، الگو، راه اصلی و راهنما است. کسی یا چیزی که از آن پیروی شود، انسان باشد یا کتاب یا چیزی دیگر، به حق باشد یا بر باطل، امام است.⁽⁴⁾

 ریشه این واژه «ا م م» و به معنای قصد یا قصد با توجه خاص است. این معنا در همه مشتقات آن محفوظ است. امام نیز کسی است که همواره مقصود و هدف حرکت و تلاش

دیگران قرار گیرد؛ گرچه با اختلاف موارد و قصدکنندگان و جهات و اعتبارات، گوناگون می شود؛ مانند امام جمعه و جماعت، امام هدایت و امام ضلالت. بر این اساس، دیگر معانی این واژه و مشتقات آن، از لوازم معنای ریشه است. واژه امام بر زن و مرد اطلاق می شود و جمع آن «ائمّه» و «ایمّه» است. در اصطلاح کلامی معانی متعددی از این واژه ارائه شده که شایع ترین معنای آن، ریاست عمومی در امور دین و دنیا

است و برخی جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در حفظ دین و سیاست دنیا را در تعریف اصطلاحی آن آورده اند.

 برخی کامل ترین تعریف را ریاست بالاصاله عمومی در امر دین و دنیا در دار تکلیف می دانند که عموم مردم را به حفظ مصالح دین و دنیایشان ترغیب و از آنچه به حال آنان زیانبار است منع کنند.

 طبرسی با ژرف نگری در عبارات لغت دانان کوشیده است دایرة معنای امام را گسترده تر تعریف کند. وی به جایگاه امام و پیروی مردم از امام توجه کــرده و در این بــاره نوشته است:

 از لفظ امام دو چیز را می توان استفاده کرد:

بر پایة معنای نخست، هیچ پیامبری نیست، مگر آن که امام بوده است؛ اما بر اساس معنای دوم، هر پیامبری لازم نیست امام باشد؛ زیرا امکان دارد پیامبری از ناحیة خدای متعال ماموریت مجازات جنایت کاران و جنگیدن با دشمنان و دفاع از دین و مبارزه با کافران را نداشته باشد.⁽¹⁾

 از این عبارت مرحوم طبرسی و برداشت وی از لفظ امام به دست می آید که نوع ماموریت و جایگاه امام به دلیل آن که مردم لازم است از افعالش و گفتارش پیروی کنند، با نوع مأموریت نبی و رسول متفاوت است؛ زیرا لازمة اقتدا به امام، اطاعت از

فرامین او در به اجرا در آوردن دستور العمل های اجرایی است. با این تعریف، امام به کسی گفته می شود که رهبری جامعه ای کوچک یا بزرگ را بر عهده دارد و به ادارة امور زندگی آن ها می پــردازد و مردم از اقــدامــات و دستورالعمل های وی پیروی می کنند.

 امروزه در حوزة علم کلام، امام و امامت، دارای بار معنایی خاصی است که تفسیرهای گوناگونی ازآن ارائه شده است. متکلمان اسلامی ـ شیعه و اهل سنت ـ امام و به دنبال آن، خلیفه را دربارة کسی به کار می برند که از ناحیة پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله و سلم نیابت و ریاست یافته است؛ تا امور دینی و دنیوی مردم را بر عهده گیرد و دین و دنیای آنان را سامان داده، آباد سازد؛ از این رو بر مردم است تا از دستورات وی پیروی کنند.

 قاضی ایجی (م756ق) ازمتکلمان نامور اهل سنت در المواقف، امامت را عبارت از «ریاست عمومی در امور دین و دنیای مردم» دانسته است.⁽¹⁾و همو نوشته است:

 امامت، جانشینی رسول صلی الله علیه و آله و سلم در برپایی(امور) دین است؛ به گونه ای که بر همة امت اسلامی پیروی از او واجب می باشد.»⁽²⁾

 ابن خلدون (م808 ق) دیگر چهرة معروف دانشمندان اهل سنت، امامت را این گونه تفسیر کرده است:

 امامت، جانشینی از صاحب شریعت در حفظ دین و سیاست گذاری و ادارة امور دنیایی مردم است.⁽³⁾

 سعدالدین تفتازانی(م792 ق) در شرح المقاصد نوشته است:

 امــامت، ریاست عمومی در امـور دین و دنیای مردم به هدف خلافت از ناحیة پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است.⁽⁴⁾

 سید شریف جرجانی (م816 ق) در شرح المواقف نوشته است:

 امامت، جانشینی رسول گرامی در برپایی دین و حفظ اسلام است؛ به گونه ای که بر همة امت اسلامی پیروی از امام واجب است. و خلیفه، امام نامیده می شود.⁽⁵⁾

 بنابراین، امامت، به معنای ریاست

عمومی فردی خاص بر امور دیــن و دنیـای مردم در دنیا بـالاصاله یا بــه جانشینی از پیامبر است؛ زیرا امامت، دارای شأن هایی همچــون رهبــری سیــاسی و زعــامت اجتمــاعی و مرجعیت دینی و تبیین و تفسیر وحی و ولایت باطنی و معنوی است که از این جهت، امام حجت خدا در زمان، ولی الله، انسان کاملِ حامل معنویت کلی انسانیت و قطب است. چون امامت دارای جایگاه والایی است، شیعه آن را همانند نبوت به نصّ و امر الهی و از اصول دین (مذهب) می داند؛ در حالی که در دیــدگاه اهــل سنت، از فروع دیـن شمرده شده و از این جهت، از افعال مکلفان به شمار می آید.⁽¹⁾

 شیعه، بر این باور است که پیامبران چون از جهت عمر و امکانات محدودند، برای محقق ساختن اهداف خود به امر الهی، جانشین خود را به مردم معرفی و مردم را به اطاعت از آنـان سفـارش می کنند. بر این اساس اگر پیامبر خلیفه و امام معرفی نکند، رسالتش را به انجام نرسانده است.⁽²⁾

 دیگر آن که، وجود امام در هر عصر و زمان و در هر جامعه ای برای هدایت انسان ها به سوی کمال و برقراری نظم در جامعه ضرورت دارد. خداوند در این باره فرمود:

((انَّما انتَ مُنذِرٌ ولِکلّ قَومٍ هاد))؛⁽³⁾

 همانا تو انذاردهنده ای و برای هر قومی هدایت گری است.

 روایات تفسیری این آیه نیز این حقیقت را تأیید می کند که امامی زنده تا روز قیامت میان انسان ها حضور دارد. همچنین براساس روایاتی دربارة سورة قدر، در شب قدر هر سال تا روز قیامت، فرشتگان بر امام آن زمان نازل می شوند و این سوره دلیل روشنی بر وجود امام در همه زمانها است.

 افزون بر آیات، از روایات فراوانی نیــز استفــاده می شود که زمین، هیچ گاه از حجـت الـهی تهی نخواهد بود و هرگاه از حجت الهی تهی باشد، اهلش را فرو خواهد بُرد؛ به گونه ای که حتی اگر دو نفر بر روی

زمین زندگی کنند، یکی از آنان حجت و امام خواهد بود.⁽¹⁾

 روایات فراوانی در دست است که امامت در ادامة پیامبری اسلام در دوازده نفر معین شد که آخرین آن ها حضرت مهدی علیه السلام است. نه فقط پیروان مکتب اهل بیت علیهم السلام که برخی از دانشوران اهل سنّت، در روایاتی چند به این حقیقت بزرگ اشاره کرده اند.⁽²⁾

 سال ها پیش از آن که نهم ربیع الاول سال260ق فرا رسد، پیشوایان معصوم علیهم السلام و به ویژه واپسین فرستادة خداوند سبحانه و تعالی، پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله و سلم امامت آخرین حجّت الهی، حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را نوید داده بودند. رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

پیشوایان پس از من، دوازده نفرند؛ نخستین ایشان، علی بن ابی طالب، و آخرین آن ها قائم است. آن ها جانشینان و اوصیای و اولیای من و حجت های خداوند سبحانه و تعالی پس از من، بر امت من هستند. اقرار کنندة به آن ها مؤمن، و انکار کنندة ایشان، کافر است.⁽³⁾

 پیشوایان معصوم علیهم السلام نیز به پیروی از رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم همواره به سلسلة امامان دوازدهگانه اشاره کرده اند؛ به روشنی از دوازدهمین ایشان یاد نموده، شیعیان را از افتادن در دام انحراف و مدعیان، برحذر داشته اند.

 آن گاه که از حضرت علی علیه السلام در بارة معنای روایت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم که فرموده بود: «إِنِّی مُخَلِّفٌ فِیکمُ الثَّقَلَیْنِ کتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی»؛ «همانا من دو چیز گرانبها را در میان شما می گذارم کتاب خداوند و عترتم را.» پرسیده شد: «عترت» چه کسانی هستند؟ فرمود:

من و حسن و حسین و پیشوایان نه گانه از فرزندان حسین. نهمین آن ها مهدی آن ها است. هرگز از کتــاب خــدا جدا نمی شوند و کتاب خدا نیز از آن ها جـدا نمی شود. تا آن

کــه کنــار حــوض پیـامبر، بــر او بازگردند.⁽¹⁾

 افزون بر روایت های یاد شده که از مهم ترین دلیل ها بر امامت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است، دیگــر پیشوایــان معصوم علیهم السلام نیز سخنان ارزشمندی در این باره فرموده اند. که برخی بدین قرار است:

امام حسن علیه السلام، حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را نهمین فرزند برادر خود حسین و پسر سرور کنیزان دانسته است.⁽²⁾

امام حسین علیه السلام در اشاره به امامت نهمین پیشــوای هــدایتگر از نسـل خود، از وی با «قائم به حق» یاد کرده است.⁽³⁾

امــام سجّــاد علیه السلام نیز بــه امامت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف اشاره کرده، آن حضرت را دوازدهمین جــانشینان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و پیشوایــان پس از او دانسته است. ⁽⁴⁾

 امام باقر علیه السلام حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را نهمین پیشوای پس از حسین بن علی علیهما السلام و قائم آن ها خوانده است.⁽⁵⁾

ششمــین پیشــوای شیعیــان، به روشنــی حضــرت مهـــــدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را دوازدهمین از پیشوایان هدایت پس از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم ذکر کرده است.⁽⁶⁾

هفتمین امــام معصــوم نیــز آن حضرت را پنجمین از فرزندان خود دانسته، فرمود: «برای او غیبتی است که مدتش طولانی خواهد شد.» ⁽⁷⁾

 امام رضا علیه السلام پس از اشاره به دوران غیبت و سختی های آن، سبب آن سختی ها را پنهان بودن پیشوای ایشان ذکر کرده است. ⁽⁸⁾

 امام جواد علیه السلام نیز دربارة آن حضرت، وی را سومین از فرزندان خود دانسته است.⁽⁹⁾

امام هادی علیه السلام، جدّ بزرگوار آن حضرت نیز به پیشوایی آن حضرت پس از فرزند خود امام عسکری علیه السلام تأکید کرده است.⁽¹⁾

 و سرانجام این تلاش پیوسته، به دست یازدهمین پیشوای معصوم علیه السلام به اوج خود رسید که در آن، آخرین ذخیــرة الهی به نیکوتــرین صورت ممکن، معرفی شده است؛ آن جا که از آن حضرت در بــارة درستی یــا چگونگی این خبــر کــه بــه نقل از پــدران بــزرگــوارش رسیده است، پرسیدند که: «زمین، هیچ گاه از حجت خدا بر خلقش خالی نیست. هر کس بمیرد و امام زمانش را نشناسد، به مرگ جاهلیّت مرده است.»⁽²⁾آن حضرت فرمود: «این مطلب حق است؛ آن گونه که روز، حق است.» ⁽³⁾سپس از آن حضرت سؤال شد: «ای پسر پیامبر! حجت و امام پس از شما کیست؟» فرمود: «فرزندم محمّد. او امام و حجّت پس از من است. هر کس بمیرد و او را نشناسد، به مرگ جاهلیّت مرده است.» ⁽⁴⁾

 تا این که با شهادت یازدهمین پیشوای شیعیان در هشتم ربیع الاول سال260 ق،⁽⁵⁾در حالی که بیش از پنج بهار⁽⁶⁾از عمر آخرین ذخیرة الهــی سپــری نشده بود، فصــل بهره مندی مستقیم انسان ها از امام ظاهر به پایان رسید و در پی آن، دورانی بسیار مهّم در زندگی پیروان اهل بیت علیهم السلام پیش آمد. این دوران، همزمان با دو رخداد مهم آغاز شد: رسیدن آخرین حجّت الهی به مقام امامت و دیگر؛ قرار گرفتن آن حضرت در پردة پنهان زیستی.

 اگر چه برگزیدگانی از شیعه برای این مرحله آمادگی کامل داشتند، می بایست هر دو رخداد (امامت و غیبت)، برای عموم شیعیان به اثبات

برسد؛ چرا که حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نخستین روز امامت را در حالی آغاز کرد که جز افرادی اندک که پیش از آن، در دورة امام عسکری علیه السلام آن حضرت را دیده بودند⁽¹⁾، کسی او را ندیده بود. تا این که روزِ در گذشتِ امام یازدهم و نخستین روز امامت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، فرا رسید و آن حضرت، ناگزیر میان مردم آمده، بر پیکر پدر نماز گزارد.

 این رخداد، به گونه هایی چند روایت شده است. در یک روایت، شیخ صدوق، آن را به صورت مفصل از زبان ابوالادیان، یکی از خدمتکاران خانه و متصدی امور نامه های امام عسکری علیه السلام گزارش کرده است.⁽²⁾

 در این رخداد، آنچه برای مردم، از همه شگفت آورتر بود، این که با کودکی پنج ساله روبــه رو بودند که می گفت جانشین امــام عسکری علیه السلام است. البته پیش از آن، با هدایت های پیوستة پیامبر و امامان نور علیهم السلام شیعه به این نکته باور پیدا کرده بود که خداوند سبحانه و تعالی، از طریق آخرین پیامبر خود، مقام امامت و ولایت را به سبب قابلیت های ذاتی به افرادی خاص عطا فرموده و فقط از طرف او است که برای جامعه امام نصب می شود. نیز این که این قابلیت، هیچ ارتباطی به کمی یا زیادی سن ندارد. جالب این که این گونه پیشوایی، پیش از آن، هم بین امامان علیهم السلام و هم در زنجیرة پیامبران علیهم السلام دارای سابقه بود. یکی از دانشوران معاصر، امامت در سنین کم را پدیده ای واقعی دانسته، چنین استدلال کرده است:

 … امامی که در کودکی به پیشــوایی روحی و فکــری مردم رسیــده، و مسلمــانــان ـ حتی در کشــاکش آن همه موج ویرانگر ـ باز خویشتنِ خویش را به پیروی و دوستی او گماشتند، به طور مسلّم باید از دانش و آگاهی و گستردگی دید و دانا بودن به فقه و تفسیر و عقــاید، بهره ای آشکــار و چشمگیر داشته باشد؛ چــون در غیــر این صورت، نمی تــوانست مــردم را به پیروی از خویش وادارد… .

به فرض مُحال که مردم نتوانستند

حقیقت و واقــعیت امــر را دریابند، دستگاه خلافت و نیروی حاکم که آن همه دشمنی علنی با امام داشته، چرا بر نخاسته و پرده از رخسار حقیقت نینداخته است؟

 اگر امام خردسال، از دانش و سطح تفکر عالی برخوردار نبود، خلفای معاصر، خیلی خوب می توانستند جنجال به پا کنند؛ امّا سکوت آن ها و سکوت تاریخ، گواه است که امامت در سنین کــم، پدیده ای حقیقی بـوده است، نه ساختگی.⁽¹⁾

 البته پیش از آن کــــه در مسیر هدایت جــامعه، نوبت بــه پیشوایی جانشینان آخرین فرستادة الهی برسد، خداوند سبحانه و تعالی، پیامبرانی را در کودکی به مقام نبوّت مفتخر ساخته بود. از میان پیامبران اولوالعزم، یگانه پیامبری که از هنگام ولادت، به نبوّت خویش به طور آشکــار تصریــح کـرده، حضرت عیسی بن مریم علیها السلام است.

خداوند سبحانه و تعالی در آیات قرآن، در بخشی از داستان حضرت مسیح علیه السلام از زبان پیامبر خود در پاسخ منکران چنین می فرماید:

((قَالَ اِنّی عَبْدُاللّه آتَانِی الکتابَ وَجَعَلَنِی نَبیّاً))؛⁽²⁾

]کــودک[ گفت: من بنــده خــدا هستم، به من کتاب داده و مرا پیامبر قرار داده است.

 یزید کناسی از امام باقر علیه السلام پرسید: «آیا عیسی بن مریم علیهما السلام هنگامی که در گــهواره سخن گفت، حجّت خدا بر اهــل زمــان خـود بود؟» حضرت فرمود:

او آن زمان پیغمبر و حجت غیر مرسل خدا بود ]= در آن زمان، به تبلیغ و دعوت مأمور نبود[. مگر نمی شنوی گفته خود او را که می گوید: «من بندة خدایم. خدا به من کتاب داده و پیغمبر ساخته و هر جا باشم، پر برکتم قرار داده و تا زنده باشم، مرا به نماز و زکات سفارش کرده است.

 عرض کردم: «در آن زمان و در همان حالی که درگهواره بود، حجّت خدا بود بر زکریا؟»

فرمود:

…چون عیسی هفت ساله شد و خدای سبحانه و تعالی به او وحی فرستاد، از نبوت و رسالت خود سخن گفت و بر یحیی و همه مردم حجّت شد….⁽³⁾

حضرت یحیی علیه السلام یکی دیگر از پیامبرانی است که در کودکی به مقام نبوّت رسید. خداوند سبحانه و تعالی در این باره خطاب به وی فرمود:

((یا یَحْیی خُذِالکتابَ بِقُوَةٍ وَآتَیْناهُ الحُکمَ صَبِیّاً))؛⁽¹⁾

ای یحیی! کتاب خدا را به جدّ و جهد بگیر. ما از کودکی به وی حکم ]نبوّت[ دادیم.

 یکــی از مفســران اهـــل سنّت، حکمی را که خداوند سبحانه و تعالی به حضرت یحیی علیه السلام داد، همان نبوّت دانسته، بر این باور است که خداوند سبحانه و تعالی، عقل او را در سنین کودکی محکم و کامل کرد و به او وحی فرستاد.⁽²⁾

 در یکی از تفسیرهای معاصر، پس از آیه پیشین چنین آمده است:

 درست است که دوران شکوفایی عقل انسان به صورت معمول حد و مرز خاصی دارد؛ ولی می دانیم همیشه در انسان ها افرادی استثنایی وجود داشته اند. چه مانعی دارد که خداوند سبحانه و تعالی این دوران را برای بعضی از بندگانش به خاطر مصالحی فشرده تر کند و در سال های کمتری چکیده نماید؟ همان گونه که برای سخن گفتن، به صورت معمول گذشتن یکی دو سال از تولد لازم است؛ در حالی که می دانیم حضرت عیسی علیه السلام در همان روزهای نخست زبان به سخن گشود؛ آن هم سخنی پر محتوا که طبق روال عادی در شأن انسان های بزرگسال بود.⁽³⁾

 این تفسیر، در ادامه، این آیه را دلیل روشنی بر درست بودن امامت برخی امامان علیهم السلام در خردسالی دانسته است.

 بنابراین، همان گونه که خداوند سبحانه و تعالی، مقام نبوّت را به کودک خردسالی داد، می تواند مقام امامت را نیز با تمام ویژگی های لازم، به کودکی عطا فرماید.

همان گونه که پیش از این نیز یاد شــد، روایـت هــای فراوان و شواهد تاریخی، گویای آن است که پیش از حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف دو امام (امام جواد و امام هادی علیهما السلام ) نیز پیش از سن بلوغ

جسمانی به امامت رسیدند. این، خود ایجاد آمادگی برای پذیرش امامت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، در کودکی بود. در میـان امامــان دوازدهگــانه، نخستین پیشوایی که در سن کودکی به امامت رسید، جواد الائمه علیه السلام بود. حضرت امام محمد تقی علیه السلام نهمین پیشـوای شیعیــان و یگــانه فــرزند حضرت رضــا علیه السلام، در روز دهم رجب ســال 195ق در مدینه چشم بــه جهــان گـشود. آن حضرت، در هفت سالــگی بـه مقــام امامت رسید.⁽¹⁾از آن جا کـه این مسأله در دوران امامت بی سابقه بود، در ابتدا برخی بدان اعتراض کردند؛ ولی رفته رفته با هدایت های امام رضا علیه السلام و کرامت هایی از خود آن حضرت، دل شیعیان آرام گرفت.

 معمّر بن خلاّد گوید: از امام رضا علیه السلام شنیدم مطلبی دربارة امر امامت بیان کرد و سپس فرمود:

«به این موضوع چه احتیاجی دارید؟ این ابوجعفر است که او را به جای خود نشانده و قائم مقام خود ساخته ام»

 و فرمود: «ما خاندانی هستیم که خردسالانمان مو به مو از بزرگسالان مان ارث می برند.» ⁽²⁾

 این روایت، بیانگر آن است که مقام امامت، به کمی و یا زیادی سن ربطی ندارد.

 ابوبصیر گوید: خدمت امام صادق علیه السلام رسیدم، در حالی که کودک نابالغی عصاکش من بود. حضرت به من فرمود:

چگونه خواهید بود زمانی که حجت بر شما هم سال این کودک باشد؟»⁽³⁾یا فرمود: «همسال این کودک بر شما ولایت داشته باشد.⁽⁴⁾

 صفوان بن یحیی گوید: به امام

رضا علیه السلام گفتم: پیش از آن که خدا ابوجعفر را به شما ببخشد، دربارة جانشینتان از شما می پرسیدیم و شما می فرمودید: «خدا به من پسری عنایت می کند.» اکنون او را به شما عنایت کرد و چشم ما را روشن نمود. اگر خدای ناخواسته برای شما پیش آمدی پدید آید به که بگرویم؟» حضرت با دست به ابو جعفر که برابرش ایستاده بود، اشاره فرمود. عرض کردم: «قربانت شوم! این پسر، سه ساله است.» فرمود:

چه مانعی دارد؟ عیسی سه ساله ]کمتر[ بود که به حجّت قیام کرد.⁽¹⁾

اگر چه برخی برابر این ارادة از خود واکنش های نامناسبی نشان دادند، کم نبودند انسان های وارسته ای که برابر این خواست الهی، در کمال تواضع سر فروتنی و پذیــرش فــرود آورده، بــا خشنودی کامل آن را پذیرفتند. از جملة ایشان، علی بن جعفر بن محمد، عموی امام رضا علیه السلام "بود که در کهولت سن، برابر امام جواد علیه السلام در نهایت فروتنی بر پیروی از ایشان تأکید می کرد.⁽²⁾

 از این جا بود که پیروان راستین اهل بیت علیهم السلام با این باور که مقام امــامت امــری فــراتر از محاسبات ظــاهــری است در امــامت امــام هادی علیه السلام، با اطمینان بیشتری آن را پذیرفتند. چرا که ایشان نیز در سنّ هشت سالگی به امامت رسید.⁽³⁾

 از آن جا که شرایط امامت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف دیگرگون بود، تردیدهایی در ذهن شیعه پدید آورده، کار امام حسن عسکری علیه السلام را مشکل ساخت. آن حضرت، نه فقط در سن کمتر از دیگر امامان به امامت رسید، بلکه ولادتش نیز به خاطر مصالحی پنهانی بود و تا زمان امامت، جز اندکی، جمال دل آرای او را ندیده بودند. البته حافظة شیعه، آموزه های پیشوایان معصوم علیهم السلام پیشین را که با اقداماتی مناسب، برای این امر زمینه ســازی کــرده بودند⁽⁴⁾، هرگـز

فراموش نکرده بود.

 شایان ذکر است که افزون بر پیامبران و پیشوایان معصوم علیهم السلام که بــه تأییــد الهـی دارای ویژگی های خــاصی هستند، بیــن انسان هــای معمولی نیز کســانی یـافت می شوند که دارای نبوغ خاصی هستند که آن هـا را از دیگران متمــایز می کند. یکی از پژوهشگران معاصر، پس از بیان آیات و روایات، کودکان نابغه ای را مؤید رخداد فوق یاد کرده، افرادی چون ابــو علی سینا، فــاضل هندی، توماس یونگ، را فقط نمونه ای از این گونه انسان ها دانسته است.⁽¹⁾

 برآیند سخن آن که: امامت مانند نبوّت، موهبتی الهی است که خدای متعال به بندگان برگزیده و شایستة خود بخشیده است و در این بخشش سن و سال، دخالتی ندارد؛ از این رو امر پیشوایی در کودکی، نه فقط امری بعید نیست که در طول تاریخ میان پیامبران الهی علیهم السلام سابقه ای دیرینه دارد. و کسانی که برای خرده گیری بر پیروان مکتب اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام این مطلب را دستاویز خود قــرار داده اند، در بیـان پیامبریِ برخی پیامبران و نبوغ برخی بزرگان دین و دانش هیچ تردیدی به خود راه نداده اند.

امامت و مهدویّت

کتابی فارسی در معارف مهدوی

ایــن اثــر که نوشتة آیت الله شیخ لطف الله صافی گلپایگانی،⁽²⁾از مراجع تقلید معاصر شیعه است، مجموعه ای از مقاله ها و رساله های علمی ـ تحقیقی است که در مناسبت ها و

فرصت های گوناگون دربارة «ولایت و امامت عامه و خاصه» به ویژه امامت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، نوشته شده و پیــش از آن، به صورت کتاب هــای جداگانه ای به چاپ رسیده بود.

نویسنده، با بهره گیری از آیات، روایــات، منابع تاریخی و کــلامی، موضــوع امــامت و مهــدویت را به صـورت مستدل و تحقیقی بــررسی کرده است. وی در این مقاله ها که به طور عمده رویکرد کلامی دارند، به پاسخگویی برخی شبهه ها پرداخته که در این حوزه پدید آمده است و سعی کرده است با دلیل های عقلی و نقلی، زوایای بحث ها را کنکاش کند.

 این مجموعه، پس از تنظیم در سال1380 ش، در دو جلد به چاپ رسیده است. جلد نخست، دربارة مباحث بنیادین امامت و جلد دوم، ویژة مباحث مهدویّت است.

 عناوین مطالب جلد نخست این کتاب بدین قرار است:

مقاله، به موضوعاتی که به شناخت و معرفت امام مربوط است، توجه شده و به مناسبت، به بحث هایی چون نیاز جامعه به مرکز و مدیر و وجوب اطاعت امام نیز پرداخته شده است.

عنوان نوشته های جلد دوم چنین است:

 در این مقاله، اصالت های عقیده مهدویّت را از ده جهت بحث و بررسی کرده که برخی از این قرار است:

ـ معقول بودن امکان آن؛

ـ اتکا بر مبانی معقول و منطقی؛

ـ موافقت با فطرت و سنن عالم خلقت؛

ـ قبول امت ها و مبتنی بودن آن، بر بشارت های پیامبران و ادیان آسمانی؛

ـ ابتنای آن بر آیات قرآن کریم؛

ـ ابتنای بر احادیث معتبر و متواتر؛

ـ اتفاق مسلمانان و اجماع شیعه و اهل سنت؛

ـ معجزه ها و کرامت ها؛

ـ ابتنای آن بر توحید و یکتا پرستی؛

ـ نقش آن در عمل و برقراری عدالت و به ثمر رساندن انقلاب اسلام.

امام حسن عسکری علیه السلام

امام حسن عسکری علیه السلام فرزند امام علی النقی علیه السلام، پدر بزرگوارحضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و یازدهمین پیشوای شیعیان است. آن حضرت در ماه ربیع الاول یا ربیع الثانی سال231یا 232 ق در مدینه، چشم به جهان گشود. مادرش بانویی پارســا و شــایسته به نام «حُدَیثه» علیها السلام، بود که برخی، از او به نام «سوسن» یاد کرده اند.⁽¹⁾

از آن جا که پیشوای یازدهم به دستور خلیفة عباسی در «سامّرا»، در محلة «عسکر» سکونت اجباری داشت، «عسکری» نامیده می شود.⁽¹⁾از مشهورترین لقب های آن حضرت، «نقی»، «زکی»، «فاضــل»، «امین» وکــنیه اش «ابو محمد» است. او 22 ساله بود که پــدرش به شهادت رسیــد. مدّت امامتش شش سال و عمرش 28 سال بود. امام عسکری علیه السلام در سال 260 ق در حالی که یگانه پسر او در جایگاه آخرین حجّت الهی در سن پنج سالگی قرار داشت، به شهادت رسید و در خانة خود در سامرا، کنار مرقد پدرش به خاک سپرده شد.⁽²⁾

 دربارة ویژگی­های آن حضرت آورده اند: رنگش گندمگون، چشمانش درشت و سیاه، رویش زیبا، قامتش معتدل و اندامش متناسب بود. با آن که جوان بود، بزرگان قریش و دانشمندان زمان خود را تحت تأثیر و نفوذ قرار می داد. دوست و دشمن به برتری او در دانش، بردباری، بخشش، پارسایی، پروای الهی و دیگر مکارم اخلاقی باور داشتند.⁽³⁾

 مدت کوتاه عمر امام به سه دوره

تقسیم می شود: تا چهار سال و چند ماهگی (و بنا به یک قول تا سیزده سالگی)، در مدینه به سر برد. تا 23 سالگی به اتفاق پدر بزرگوارش در سامرا می زیست و تا 28 سالگی (شش سال و اندی پس از شهادت امام دهم)، در سامرا ولایت بر امور و پیشوایی شیعیان را بر عهده داشت.

 روایاتی از رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و اهل بیت او علیهم السلام بر امامت دوازده­ امام وارد شده و در آن ها، به روشنی، به نام ایشان ـ از جمله امام حسن بن علی عسکری علیهما السلام ـ اشاره شده است. اضافه بر آنکه در روایاتِ نقل شده از پدر بزرگوارش، به امامت آن حضرت تصریح شده است.

 جابر بن عبداللّه انصاری، با اشاره به لوحی که در دستان مبارک حضرت زهرا علیها السلام مشاهده کرده بود، به امامت و نام امام عسکری علیه السلام تصریح کرده است.⁽¹⁾

 مشهور بین شیعه آن است که امام عسکری علیه السلام فرزندی جز امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از خود به یادگار نگذاشت.⁽²⁾آن حضرت، با همة فشارها و پی جویی های پیوستة حکومت عباسی، یک سلسله فعالیت­های سیاسی، اجتماعی و علمی، در راستای حفظ اسلام و مبارزه با افکار ضد اسلامی انجام می داد. گوشه­ای از این فعالیت­ها ـ که پیوند بیشتری با موضوع مهدویّت دارد، به شرح زیر است:

 1. کوشش علمی در دفاع از اسلام و ردّ شبهات

امام عسکری علیه السلام به دلیل شرایط نامساعد و تنگناهای شدید حکومت عباسی، در گسترش دانش بی کران خود در همة جامعه پیروزی چندانی به دست نیاورد؛ اما شاگردانی تربیت کرد که هر کدام در گسترش معارف اسلام و رفع شبهات دشمنان، نقش مؤثر و ارزنده­ای داشتند.

 شیخ طوسی، شمار شاگردان آن حضرت را افزون بر یک صد نفر ثبت کرده است.⁽³⁾میان آنان چهره ها و شخصیت هـای بــرجستــه و وارسته ای مانند احمد بن اسحاق اشعری قمی، ابو هاشم داود بن قاسم جعفری، ابوعمرو عثمان بن سعید عمری، علی بن جعفر و محمد بــن حسن صفّــار بــه چشم می خورند.

در پــی تــلاش­های فراوان امــامان پیشین علیهم السلام، در زمان امام عسکری علیه السلام تشیّع در مناطق و شهرهای مختلف، گسترده شده و شیعیان در گسترة وسیعی زندگی می کردند. گستردگی و پراکندگی مراکز شیعی، وجود سازمان ارتباطی منظمی را ایجاب می کرد، تا پیوند شیعیان را با حوزة امامت و نیز ارتباط آنان را با هم دیگر برقرار سازد و از این رهگذر، آنان را از نظر دینی و سیاسی، رهبری و سازماندهی کند.

 این نیاز، از زمان امام نهم علیه السلام احساس می شد و چنان که در روش آن حضــرت و امام دهم علیه السلام آمده، شبکــة ارتبــاطی وکــالت و نصب نمایندگان در مناطق گوناگون، از آن زمان وجود داشته است. این برنامه، زمان امام عسکری علیه السلام نیز پی گیری شد. بنا بر یافته ها و شواهد تاریخی، آن حضرت نمــایندگــانی از میــان شخصیت هــای بــرجستة شیعه، در مناطق فراوان نصب کــرده و بـا آنان در ارتباط بود و از این راه، شیعیان را در همة مناطق زیر نگاه داشت.

 یکی از نمـایندگان امــام «احمد بن اسحاق بن عبدالله قمی اشعری»، از یاران ویژة امام و از شخصیت­های بزرگ شیعی در قم بود. برخی از دانشمندان علم رجال، از او به عنوان رابط بین قمی­ها و امام و از جمله اصحاب خاصّ آن حضرت یاد کرده اند.⁽¹⁾اما دانشمندان دیگــر، او را وکیــل و نمــاینده امام دانسته اند.⁽²⁾

 در رأس وکیل های امام، «محمد بن عثمان عَمْری» قرار داشت و وکیل های دیگر، به وسیلة او با امام در ارتباط بودند. آنان نوعاً اموال و وجوهات جمع­آوری شده را به وی تحویل می­دادند و او آن ها را به امام علیه السلام می رساند.

 افزون بر شبکة ارتباطی وکالت، امام از طریق فرستادن پیک، با شیعیان و پیروان خود ارتباط برقرار می ساخت و مشکلات آنان را برطرف می کرد. امام، گذشته از پیک­ها، از طریق نامه نگاری نیز با شیعیان ارتباط داشت و آنان را در موقعیت­های حساس راهنمایی می­کرد. نامه ای که امام به «ابن بابویه» نوشته، نمونه ای از این نامه ها است. امام دو نامه نیز به شیعیان قم و آبه (آوه) نوشته که

متن آن ها در کتاب ها گردآمده است.⁽¹⁾

بر اساس روایتی، امام عسکری علیه السلام بامداد روز هشتم ربیع الأول سال 260ق اندکی پیش از رحلت، نامه های فراوانی به مردم مداین نوشت.

 3. فعالیت­های سیاسی سرّی

امام عسکری علیه السلام با وجود همة محــدودیت­ها و کنترل­هــای دستگـاه خــلافت، یک زنجیــره فعــالیت­های سیاسی سرّی را رهبری می کرد که با گزینش شیوه های پنهان کاری، از چشم جاسوسان دربار، به دور می ماند.

 برای نمونه، عثمان بن سعید عمری ـ از نزدیک ترین و صمیمی ترین یاران امام علیه السلام ـ در پوشش روغــن فــروشی فعالیت می کرد. شیعیان و پیروان آن حضرت، اموال و وجوه خود را به او می رساندند و او آن ها را در ظرف های روغن قرار داده، به حضور امام علیه السلام می­رساند.⁽²⁾

 4. پشتیبانی مالی از شیعیان

یکی دیگر از موضع گیری­های امام عسکــری علیه السلام، حمایت مالی از شیعیان ـ به ویژه از یــاران خــاص و نزدیک آن حضرت ـ بود. این کــار سبب شد آنان زیر فشار مالی، جذب دستگاه حکومت عباسی نشوند.⁽³⁾

 5. آگاهی بخشی سیاسی به چهرهای برجستة شیعه

از دیگر فعالیت­های سیاسی امام عسکری علیه السلام، تقویت و توجیه سیاسی رجال مهم شیعه، برابر فشارها و سختی­های مبــارزات سیــاسی، بـرای حمایت از آرمان­های بلند تشیّع بود. از آن جا که شخصیت­های بزرگ شیعه در فشار بیشتری بودند، امام به تناسب مورد، آنان را راهنمایی می کرد و روحیة آنان را بالا می برد. همچنین می کوشید صبر و آگاهی آنان در برابر فشارها، تنگناها و تنگدستی ها فزونی یابد، تا بتوانند مسؤولیت بزرگ اجتماعی و سیاسی و وظایف دینی خود را به خوبی انجام دهند.

امامان معصوم علیهم السلام، در پرتو ارتباط با پروردگار جهان، از دانش غیبی برخوردار بودند و در مواردی که اساس حقانیت اسلام یا مصالح بلندمرتبة امت اسلامی، در خطر قرار می گرفت، از این آگاهی به صورت «ابزار هدایت» استفاده می کردند. پیش گویی ها و گزارش های غیبی آنان، بخش مهمّی از زندگی ایشان را در بر می گیرد؛ با مطالعه در زندگی امام عسکری علیه السلام، چنین به نظر می رسد که آن حضرت، بیش از امامان دیگر، دانش غیبی خود را آشکار می ساخته است.⁽¹⁾

پس از انتقال امام هادی علیه السلام به سامّرا، آن حضرت تحت مراقبت و کنترل شدیــد بود؛ از ایــن رو امکان معرفی فرزندش «امام حسن علیه السلام» به عموم شیعیان، در جایگاه امام بعدی وجود نداشت. به طور اصولی این کار، زندگی او را از ناحیة حکومت وقت، در معرض خطر جدّی قرار می داد. به همین سبب کار معرفی امام عسکری علیه السلام به شیعیان و گــواه گرفتن آنان در ایــن باب، در ماه هــای پایــانی عمر امــام هادی علیه السلام صورت گرفت؛ به گونــه ای که هنگام رحلت آن حضرت، گروهی از شیعیان از امــامت امــام عسکری علیه السلام، آگــاهی نداشتند.⁽²⁾امام عسکری علیه السلام برای زدودن زنگار شک ها و تردیدها و نیز برای حفظ یاران خود از خطر یا هدایت گمراهان، ناگزیر می شد پرده های حجاب را کنار زده، از آن سوی جهان ظاهر خبر دهد.

 7. معرفی حضرت مهدی علیه السلام به عنوان جانشین

یکی از مسؤولیت هــای بزرگ امــام عسکری علیه السلام، معرّفی حضرت مهدی علیه السلام به جانشینی خود بود. این امــر، زمانی سخت تر می­شد که آن حضرت می­بایست بنا به دلایلی، فرزند خود را در پردة «پنهان زیستی» نگه دارد، تا از گزند بدخواهان در امان بماند. با این حــال در مــوارد فــراوانی، بــه معرفی جانشین خود به افراد مورد اطمینان پرداخته است.

 تعابیری که امام یازدهم برای معرفی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به کار برده، بدین قرار است:

ـ «هذا صاحبکم بعدی …؛⁽¹⁾این، بعد از من صاحب شما است…».

ـ «ان ابنی هو القائم من بعدی … ؛⁽²⁾همانا فرزندم، قائم بعد از من است….»

ـ «هذا امامکم من بعدی و خلیفتی علیکم… ؛⁽³⁾این پیشوای شما پس از من و جانشین من بر شما است …».

ـ «ابنی محمد هو الامام الحجة بعدی …؛⁽⁴⁾فرزندم محمد، همان امام و حجت پس از من است…».

و مواردی از این دست که در کتاب ها بدان اشاره شده است.

از آن جا که پنهان شدن پیشوا و رهبر هر جمعیت، یک حادثه غیر طبیعی و نامأنوس است و باور کردن آن و نیز تحمل مشکلات ناشی از آن، برای مردم دشوار است، پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم و امامان پیشین علیهم السلام، به تدریج مردم را با این موضوع آشنا ساخته، افکار را برای پذیرش آن آماده می کردند.

 این تلاش، در عصر امام هادی و عسکری علیهما السلام، به صورت جدی تری به چشم می خورد؛ چنان که امام هادی علیه السلام بعضی از کارها را به وسیلة نمایندگان انجام می داد و خود کمتر با افراد تماس می­گرفت. این امر در زمان امام عسکری علیه السلام، جلوة بیشتری یافت؛ زیرا با وجود تأکید بر تولد حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، او را فقط به شیعیان خاص و بسیار نزدیک نشان می­داد. از سوی دیگر، تماس مستقیم شیعیان با خود آن حضرت نیز روز به روز محدودتر و کمتر می شد؛ به گونه ای که حتی در شهر سامرا از طریق نامه یا به وسیلة نمـایندگــان خویــش، بـه مردم پاسخ می داد. بدین ترتیب، آنان را برای پذیرش اوضاع و شرایط عصر غیبت و ارتباط غیر مستقیم با امام آماده می ساخت. این همان روشی است که امام دوازدهم علیه السلام در زمان غیبت صغرا در

پیش گرفت و به تدریج شیعیان را برای دوران غیبت کبرا آماده ساخت.⁽¹⁾

حوادث ناگوار پس از شهادت امام عسکری علیه السلام :

سوگمندانه پس از امام عسکری علیه السلام، پدیده های ناگواری رخ داد که برخی بدین قرار است:

 شیخ مفید، تهدیدات بر ضد شیعه پس از شهادت امام عسکری علیه السلام، را یکی از تلخ ترین فرازهای تاریخ تشیّع یاد کرده است.⁽³⁾

 یکی از حادثه های کمرشکن پس از شهادت امام عسکری علیه السلام، تفرقه ای بود که در میان برخی از شیعیان پدید آمد و آن ها را از یکپارچگی خارج کرد. البته این تفرق پیش از آن، از سوی امام عسکری علیه السلام پیش بینی شده بود. ابوغانم می گوید: از امام عسکری علیه السلام شنیدم که می فرمود: «در سال 260 پیروانم فرقه فرقه می شوند.»

آن گاه در ادامه ابوغانم می­گوید:

در آن سال امام عسکری علیه السلام رحلت فرمود و پیروان و یارانش متفرق شدند. دسته ای خود را منتسب به جعفر ـ پسر امام دهم ـ کردند، گروهی سرگردان شدند، عده­ای به شک افتـادند، دستــه ای در حــالت سرگردانی ایستادند و جمعی دیگر به توفیق خدای سبحانه و تعالی بر دین خود ثابت ماندند.⁽⁴⁾

نیز ن.ک: پدر مهدی و اهل سنت، ولادت مهدی علیه السلام .

امام زمان > صاحب الزمان

امام شناسی > مرگ جاهلی

امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف > از ولادت تا ظهور

کتابی در بارة امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از ولادت تا ظهور

این کتاب، ترجمة کتاب الامام المهدی من المهد الی الظهور اثر سید محمد کاظم قزوینی⁽¹⁾است که به قلم حسین فریدونی انجام شده است.

 کتاب، دربردارندة گزارشی مستند دربارة زندگی، ویژگی ها، فضیلت ها و راه و رسم حضرت و بررسی نشانه ها و چگونگی حوادث عصر ظهور است که با استناد به آیات قرآن و روایات معصومان علیهم السلام و نیز آثار دانشمندان بزرگ در این زمینه، نگاشته شده است.

 نویسنده، موضوعاتی را دربارة شخصیت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف مورد بحث قرار داده که عبارت است از: شناخت امام مهدی علیه السلام، نام و نسب آن حضرت، قرآن و نوید از آن حضرت، نویدها در سخنان یامبر صلی الله علیه و آله و سلم، نوید از آن حضرت در روایات امامان علیهم السلام، آیا حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف جهان را به نور وجودش روشن ساخته است؟ چگونه از دیدگان نهان گـشت؟ غیبت کوتــاه آن حضــرت، سفیــران چهــارگانه یا چهار نایب خاص، چه کســانی در دوران غیبت صغرا به دیــدارش مفتخر شده اند؟ غیبت کبرای او، چه کسانی در غیبت کبرا به دیدارش نایل شده اند؟ چگونه تا کنون زیسته است؟ چه زمانی ظهور خواهد کرد؟ ویژگی های

حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و نشانه­های او، نشانه­های ظهور آن حضرت، مدعیان دروغین، چگونه و از کجا ظهور می کند؟ پــس از ظهور چگــونه حکومت خواهد کرد؟ چگونه دولت ها وقدرت ها برابر او سر فـرود خــواهند آورد؟ زندگی جامعه در عصر طلایی او، مدت حکومت عادلانه او، چگونه روزگارش به پایان می­رسد و…

 کتاب، شامل، چندین فهرست است که کار را برای خوانندگان آسان کرده است.

امامیه

باورمندان به پیشوایی معصومان علیهم السلام پس از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم

امامیّه، نام عمومی فرقه هایی است که به امامت علی بن ابیطالب علیه السلام و فرزندان او علیهم السلام معتقدند.⁽¹⁾از دیدگاه آنان، جهان، نمی تواند از امام تهی باشد. آنان، چشم به راه خروج واپسین امام هستند که در آخِرالزمان ظهور می کند و جهان را پس از آن که پر از ستم و بیداد شده است، سرشار از عدل و داد می فرماید.

نیز ن.ک: امامت حضرت مهدی علیه السلام، اثنا عشری.

امدادهای غیبی

کمک های غیرعادی خداوند، اثرگذار در پیروزی حضرت مهدی علیه السلام در قیام جهانی

امداد غیبی تعبیری مرکب از دو واژه «امداد» و «غیب» است. ریشه «امداد» کلمه «م د د» است که معنای انبساط و امتداد دارد. «مدّت» نیز که برای زمان مستمر به کار می رود از همین باب است. «امداد» یاری کردن دیگری است، و بیشتر، در موارد دوست داشتنی به کار می رود، بر خلاف «مدّ» که در موارد ناپسند استعمال می شود. امداد، به چیزهای مادی منحصر نیست و در معنویات هم به کار می رود.

 «غیب» چیزی است که از انسان پوشیده و مخفی است؛ گرچه به معنای شک نیز به کار رفته است، زیرا شک، به طور معمول در امر مخفی پدید می آید. برخی واژه پژوهان، آن را به معنای پوشیده از چشم گرفته اند.

امدادهـــای غـیـبـی، بــه معنـای مددهایی است که از غیب سرچشمه

می گیرد؛ هر چند با عنایت به معنای لغوی واژة مزبور می توان جهان و نظم، حیات و نشاط و همة نعمت های موجود در آن را مدد گرفته از عالم غیب و از مصادیق امدادهای غیبی دانست؛ چنــان کــه قــرآن، اموال و فرزندان را از امدادهای خداوند دانسته است؛⁽¹⁾ولی این ترکیب در اصطلاح به معنای مددهای غیبی ویژه در زندگی بشر است.

 با توجه به این که کمک های ویژة پروردگار با وجود غیر عادی بودن، به اسباب طبیعی مستند است و از

سوی دیگر معجزات و کرامات نیز مستند به سبب های طبیعی غیر عادی است، به نظر می رسد مهم ترین ویژگیِ جداکننده معجزات پیغمبران و کرامات اولیا، از امدادهای غیبی این است که با وجود آن که هر دو به اذن خدا و وساطت نیروهای غیبی و اسباب طبیعی غیر عادی انجام می گیرد؛ ولی در معجزه و کرامت، خود شخص نقش اصلی دارد؛ اما در امداد غیبی شخص چنین نقشی ندارد و در حالی که امیدش از همه جا قطع شده است، مدد الهی از او دستگیری می کند.⁽¹⁾

اگــر چه اســاس قیــام حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بر امــور طبیعی است، به اقتضای عظمت و گستردگی آن قیام جهانی، خداوند سبحانه و تعالی برخی از نیروهای پنهان و فوق طبیعی را در اختیار آن حضرت قرار خواهد داد،تا موجبات پیروزی ایشان، هر چه بهتر فراهم آید. نمونه هایی از امدادهای غیبی چنین است:

 1.یاری الهی

 یاری الهی،یکی از نمونه های بارز جانبداری خداوند سبحانه و تعالی از اهل ایمان و جریان حق است. قرآن در این باره می فرماید:

((وَ لَیَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ یَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِیُّ عَزیزٌ))؛⁽²⁾

و به طور قطع، خداوند سبحانه و تعالی به کسی که [دین] او را یاری می کند، یاری می دهد؛ چرا که خدا سخت نیرومند شکست ناپذیر است.»

 این یاری، نه فقط پیامبران الهی را در بر می گیرد که در روایات فراوانی آن را یکی از عوامل پیروزی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف دانسته اند. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «… قائم اهل بیت من، به یاری الهی تأیید می شود.⁽³⁾

 2. فرشتگان

از دیگر نیروهای غیبی خداوند سبحانه و تعالی که به یاری مؤمنان آمده و می آید، فرشتگان الهی هستند. خداوند سبحانه و تعالی در قرآن مجید، در مواردی چند یاری فرشتگان را بر شمرده است.

2ـ1. فرشتگان یاری دهندة حضرت لوط علیه السلام

((قالَ فَمَا خَطبُکمْ اَیُّهَا المُرْسَلُونَ قَالُوا اِنَّا اُرْسِلْنا اِلی قَوْمٍ مُجْرِمِینَ لِنُرْسِلَ عَلَیْهِم حِجارَةً مِنْ طینٍ مُسَوِّمَةً عِنْدَ رَبِک لِلْمُسْرِفینَ))؛⁽¹⁾

… پس مأموریت شما چیست ای فرستادگان؟ گفتند: ما به سوی قوم مجرمی فرستاده شدیم تا بارانی از سنگ ـ گل بر آن ها بفرستیم؛ سنگ هایی که از ناحیة پروردگارت برای اسرافکاران نشان شده است.

 2ـ2. فرشتگان جنگ بدر

((إِذْ تَسْتَغیثُونَ رَبَّکمْ فَاسْتَجابَ لَکمْ أَنّی مُمِدُّکمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِکةِ مُرْدِفینَ))؛⁽²⁾

[به خاطر بیاورید] زمانی را [که از شــدت نــاراحتی در میــدان بــدر] از پروردگارتان تقاضای کمک می کردید و او تقاضای شما را پذیرفت [او گفت] من شما را به یک هزار از فرشتگان که پشت سر هم فرود می آیند یاری می کنم.

 2ـ3. فرشتگان در جنگ احزاب

 ((یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اذْکرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَیْکمْ إِذْ جاءَتْکمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ ریحًا وَ جُنُودًا لَمْ تَرَوْها وَ کانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصیرًا))؛⁽³⁾

ای کسانی که ایمان آورده اید! نعمت خدا را بر خودتان به یاد آورید؛ در آن هنگام که لشکرهای [عظیمی] به سراغ شما آمدند؛ ولی ما باد و طوفان سختی بر آن ها فرستادیم و لشکریانی که آن ها را نمی دیدید [و به این وسیله آن ها را در هم شکستیم]. و خداوند سبحانه و تعالی به آنچه انجام می دهید، بینا است.

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم در روایتی، پس از آن که یاری خداوندی را از جمله امدادهای غیبی مربوط به قیام حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف ذکر فرموده، چنین می گوید: … و به وسیلة فرشتگان خداوند سبحانه و تعالی یاری می شود… .⁽⁴⁾

از روایات استفاده می شود فرشتگانی که به یاری حضرت مهدی علیه السلام می شتابند، سه گروه هستند: فرشتگان مقرّب،

فرشتگان حاضر در جنگ بدر،⁽¹⁾فرشتگان حاضر در قیام امام حسین علیه السلام ⁽²⁾.

 3. افکندن ترس در دل دشمنان

خدای جهان آفرین، در قیام جهانی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، ترس و دلهره را بر قلب کافران و مشرکان و ستمگران حق ستیز خواهد افکند و آنان قدرت تصمیم گیری و دشمنی را از دست خواهند داد. البته این القای ترس، پیش تر نیز در زمان پیامبران وجود داشته است. قرآن شریف در آیات فراوانی به آن اشاره کرده است؛ از جمله می فرماید:

((سَنُلقِی فِی قُلُوبِ الَّذیِنَ کفَروُا الرُّعْبَ…))؛⁽³⁾

ما در دل های کسانی که کفر ورزیدند بیم و هراس خواهیم افکند.

 امام باقر علیه السلام در این باره فرمود:

قائم ما منصور به رعب (یاری شده با القای ترس در دل دشمنان او) است.⁽⁴⁾

 4. نیروهای طبیعت

بخشی از امدادهای غیبی الهی، تسخیر نیروها و امکانات طبیعی است که خداوند سبحانه و تعالی پیامبران خود را به آن ها مجهز کرده است؛ همانند: بادها، طوفان ها، ابرها و… که در قرآن از آن ها یاد شده است.⁽⁵⁾

 در روایات فراوانی، عوامل طبیعی از جمله امدادهای غیبی برای واپسین حجّت الهی ذکر شده است. رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم در حدیث معراج به نقل از خداوند سبحانه و تعالی چنین فرموده است:

… و باد را مسخَّر او می کنم و گردنکشان سخت را رام او می سازم….⁽⁶⁾

 بنابراین، به روشنی می توان گفت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف افزون بر بهره مندی از یاران و اصحاب خود، به دلیل عظمت قیام جهانی خود به اذن و ارادة الهی، از

امدادهای غیبی نیز استفاده خواهد کرد.

نیز ن.ک: ظهور، قیام، جبرئیل، یاران حضرت مهدی علیه السلام .

امکان رجعت > رجعت

امنیت > حکومت جهانی

انتظار فرج

 امید به گشایش عمومی

انتظار، در لغــت به معنــای چشم داشتن، چشمداشت و چشم به راه بودن⁽¹⁾است. این واژه که از ریشـة (نظر) گـرفته شده در معنا مشابه اصــل خود است و آن عبارت است از تأمل یک چیز و چشم داشتن به آن. این که گفته می شود: "نظرته"، یعنی "انتظرته"، مثل این است که به زمانی می نگرد که شی ء مورد انتظارش در آن زمان می آید.

 انتظار در اصطلاح «مهدویّت»، به معنــای چشــم بــه راه بـودن ظهور واپسین ذخیرة الهی و آماده شدن برای یاری او در برپایی حکومت عدل و قسط در سراسر گیتی است. برخی بزرگان، با بهره مندی از سخنان پیشوایان معصوم علیهم السلام انتظار را این گونه معنا کرده اند:

کیفیتی روحی است که باعث به وجود آمدن حالت آمادگی (انسان ها) برای آنچه انتظار دارند، می شود و ضد آن یأ س و ناامیدی است. هر چه انتظار بیشتر و هر چه شعلة آن، فروزان تر و پر فروغ تر باشد، تحرک و پویایی او و در نتیجه آمادگی نیز بیشتر خواهد بود.⁽²⁾

مؤلفه های انتظار

دست کم سه مؤلفه را می توان بنیان های اساسی انتظار، به شمار آورد:

الف. قانع نبودن به وضع موجود؛

 بدون تردید وضع موجود در عصر غیبت، دارای کاستی هایی است که هر انسان کمال طلب را ناراضی خواهد کرد. این کاستی ها به طور عمده از عدم حضور ظاهری امام ناشی شده است.

 در باور شیعه است که آخرین

پیشوای معصوم علیه السلام به دلایلی که برخی از آن ها بر ما پوشیده است، غایب شده است.⁽¹⁾این پنهان بودن، باعث شده است جامعه بشری از فواید ظاهری آن امام معصوم بی بهره

باشد. یک منتظر راستین، کسی است که نه فقط به سبب محروم بودن خود از حضور ظاهری امام وضع موجود را بر نمی تابد که محروم بودن جامعه بشری از نعمت حضور ظاهری امام نیز او را آزار می دهد. او بر خود لازم می داند همة عواملی را که باعث غیبت آن حضرت شده است، به اندازه توان خود برطرف کند.

ب. امید دستیابی به وضع مطلوب

 یکی از نعمت های بزرگ خداوند در نهاد انسان، کمال طلبی او است، به گونه ای که همة فعالیت های خود را در سمت آن، سوق می دهد.

ج. حرکت و تلاش برای گذر از وضع موجود و قرار گرفتن در وضع مطلوب

شکی نیست غیبت آخرین پیشوای معصوم، سبب می شود برخی راه های کمال بر انسان و جامعه بسته شود. در انتظار، امید به دستیابی وضع بهتر، مؤلفه ای اساسی است که انسان را از رکود و خمودگی برحذر داشته، او را به تلاش در راه رسیدن به وضع مطلوب وا می دارد. در این صورت، اگر به دلایلی به وضع مطلوب هم نرسید، به دلیل اهتمام و سعی او، خداوند سبحانه و تعالی پاداش کسانی را آن مرحله را درک می کنند به او خواهد داد.

این امیدواری، ناگزیر مراحلی را در بر خواهد داشت که برخی بدین قرارند:

 1. آگاهی به عدم حضور ظاهری امام

گاهی انسان در زندگی کمبودی دارد؛ امّا به سبب آن که به آن کمبود آگاهی ندارد، هرگز در پی رفع آن کمبود هم نمی رود و هرگز برای جبران آن از خود تلاشی نشان نمی دهد؛ پس در نخستین مرحلة انتظار، می بایست آگاه شد که حجت الهی در پردة غیبت است.

 2. احساس نیاز به امام حاضر

 ممکن است در عصر پنهان زیستی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف کسی به غیبت آن حضرت آگاهی هم داشته باشد؛ امّا هرگز به این دیدگاه نرسیده که جامعة بشری نیازمند چنین رهبری الهی است. به بیان دیگر، مؤلفة پیشین وجود دارد؛ امّا فرد هرگز به آن حجت الهی احساس نیاز پیدا نکرده است. او بر این باور است که مردم چه نیازی به امام معصوم دارند؛ در حالی که زندگی خود را سپری می کنند. چنین کسی هرگز نمی تواند انتظار ظهور حضرتش را درون خود پدید آورد.

شکی نیست کسانی که به ظهور امام غایب یقین ندارند، در انتظار نیز نخواهند بود؛ بلکه انتظار برای آن ها بی معنا خواهد بود.

 هر قدر آگاهی و یقین شخص به ظهور امام علیه السلام بیشتر و عمیق تر باشد، انتظارش به آن، بیشتر است. اگر شک و تردیدی در اصل وقوع آن داشته باشد یا اعتقادش به آن سست و ضعیف باشد، انتظارش هم به همان اندازه سست خواهد بود.

پیشوایان معصوم علیهم السلام با در نظر گرفتن این نکتة اساسی، همواره در سخنان نورانی خود، باور قطعی به ظهور آخرین حجّت الهی را تقویت کرده، ایشان را از هرگونه ناامیدی، پرهیز می دادند. رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

قیامت بر پا نمی شود، تا این که قیام کننده ای به حق از خاندان ما قیام کند و این، هنگامی است که خداوند به او اجازه فرماید. هر کس از او پیروی کند، نجات می یابد و هر کس از او سرپیچد، هلاک خواهد شد.⁽¹⁾

 4. دوست داشتن ظهور مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

کسی که به ظهور امام زمان علیه السلام معتقد است و وقوع آن را هم نزدیک می بیند، هر قدر ظهور موعود را بیشتر دوست بدارد، انتظارش برای آن بیشتر خواهد بود و اگر آن را خوش نداشته باشد، انتظارش ضعیف و سست می شود. این دوست داشتن فقط زمانی به وجود می آید که مؤمنان، تصویر روشنی از زمان ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف داشته باشند، تا این که نه فقط از آن نهراسند، بلکه برای وقوعش لحظه شماری کنند.

 متأسفانه تصویرسازی دوران ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف همواره از افراط ها و تفریط ها در امان نبوده است. گاهی دوران حکومت آن حضرت را سخت ترین و تلخ ترین دوران یاد می کنند و گاهی آن دوران را دوران رفاه و آسایش مطلق و تن پروری معرفی می نمایند که بدون تردید، هر

دو تصویر، زیان های خود را در باورهای جامعه گذاشته است.

اگر چه انتظار با مؤلفه های یاد شده تحقق می یابد، نزدیک دانستن ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف می تواند بر شدت انتظار افزوده، آمادگی فرد را افزایش دهد. نزدیک دانستن ظهور باعث می شود توجه به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بیش از پیش افزایش پیدا کند، مشکلات دیگر، تحت الشعاع قرار گرفته، تمام رفتار در راستای خشنودی آن حضرت انجام شود.

فضیلت انتظار فرج

 روایاتی که سخن از انتظار گفته اند، به دو دسته کلی تقسیم می شود:

 در این معنا، آموزه های دینی بر آن است تا افزون بر بیان فضیلت «گشایش عمومی» و امید به آینده، و سوق انسان ها به این عرصه، نومیدی را نیز نکوهش کرده، از ورود جوامع بشری به آن جلوگیری کند.

 اهتمام آموزه های اسلامی در بیان معنای عام انتظار و امید، تا بدان حد بوده که از آن، با بلندترین عنوان ها یاد نموده، ارزش های شگفــت آوری برای آن ذکر کرده است.

برخی عبادت ها بر برخی دیگر برتری دارد؛ از این رو انجام آن، افــزون بــر آن که در کانـون تأکید آموزه های دینی است، از پاداش افزون تری نیز برخوردار است و نقش آن، در سازندگی انسان بیشتر است.

رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم پس از آن که انتظار فرج را در زمرة عبادت های خداوند سبحانه و تعالی دانسته است، آن را یکی از برترین عبادت ها برشمرده، فرمود:

برترین عبادت انتظار فرج است. ⁽¹⁾

دربارة اهمیّت انتظار فرج ـ افزون بر آنچه اشاره شد ـ به روایاتی بر می خوریم که بسی شگفتی آور است و آن، این که انتظار را نه فقط «جهاد» که «برترین جهاد» دانسته است. از این نوع روایات نیز به خوبی استفاده می شود انتظار، از نوع عمل است. رســول گــرامی اســلام صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است:

بــرترین جهاد امت من انتظار گشایش است.⁽²⁾

در این معنا، انتظار به معنای چشم به راه بودن آینده ای بــا تمــام ویژگی های یک جامعه مورد رضایت خداوند سبحانه و تعالی است که یگانه مصداق آن دوران حاکمیت آخرین ذخیرة الهی وجود مقدّس حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف است. امام باقر علیه السلام آن گاه که دین مورد رضایت خداوند سبحانه و تعالی را تعریف کرد، پس از شمردن اموری فرمود:

…و تسلیم به امر ما و پرهیزکاری و فروتنی و انتظار قائم ما…. ⁽¹⁾

 از روایات انتظار ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به دست می آید انتظار ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نه فقط راه رسیدن به جامعه موعود است؛ بلکه خود نیز موضوعیت دارد؛ بدان معنا که اگر کسی در انتظار راستین به سر برد، تفاوتی ندارد که به مورد انتظار خویش دست یابد یا دست نیابد.

در این باره شخصی از امام صادق علیه السلام پرسید: «چه می فرمایید در بارة کسی که دارای ولایت پیشوایان است و انتظار ظهور حکومت حق را می کشد و در این حال از دنیا می رود؟»

 حضرت علیه السلام در پاسخ فرمود: «او، همانند کسی است که با حضرت قائم در خیمه او باشد.» سپس کمی سکوت کرد و فرمود: «مانند کسی است که با پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم در مبارزاتش همراه بوده است.» ⁽²⁾

انواع انتظار

انتظار، دو گونه تفسیر شده است:

همان انتظار راستینی است که در روایات، آن را با فضیلت ترین عبادت و برترین جهاد امت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دانسته اند که تحرک بخش و تعهدآور است.

 یکی از اندیشوران معاصر در گفتاری کوتاه و جامع، انتظار را این گونه تفسیر کرده است:

 معنای انتظار ظهور مصلح حقیقی و نجات بخش الهی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف این نیست که مسلمانان در وظایف دینی خود دست روی دست گذاشته و در

آنچه بر آن ها واجب است، مانند یاری حقّ، زنده کردن قوانین و دستورهای دینی، جهاد و امر به معروف و نهی از منکر فروگذاری کنند و به این امید که قائم آل محمد عجل الله تعالی فرجه الشریف بیاید و کارها را درست کند، از آن ها دست بردارند. هر مسلمان، موظف است خود را به انجام دستورهای اسلام مکلف بداند؛ برای شناسایی دین از راه صحیح، از هیچ کوششی فروگذاری نکند و به توانایی خود از امر به معروف و نهی از منکر دست نکشد؛ همچنان که پیامبر بزرگوار صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «همة شما رهبر یکدیگر و در راه اصلاح هم مسئول هستید.» ⁽¹⁾

 بر این اساس، یک مسلمان نمی تواند به دلیل انتظار به ظهور مهدی مصلح، از وظایف مسلّم و قطعی خود دست بکشد یا کوتاه بیاید؛ چه، انتظار به ظهور، نه اسقاط تکلیف می کند و نه مجوز تأخیر انداختن عمل را می دهد. سستی در وظایف دین و بی تفاوتی به آن به هیچ وجه جایز نیست.⁽²⁾

 انتظار ویرانگر، فلج کننده و باز دارنده که در واقع نوعی اباحی گری است، همواره مورد مذمت و سرزنش بزرگان دین قرار گرفته است و این بزرگان پیروان مکتب اهل بیت را از آن پرهیز داده اند.

علامه مطهری در این باره می نویسد:

برداشتِ قشری از مردم از مهدویّت و قیام و انقلاب مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف این است که صرفاً ماهیت انفجاری دارد؛ فقط و فقط از گسترش و اشاعه و رواج ظلم ها، تبعیض ها، اختناق ها، حق کشی ها و تباهی ها ناشی می شود؛ نوعی سامان یافتن است که معلول پریشان شدن است. آن گاه که صلاح به نقطة صفر برسد، حق و حقیقت هیچ طرفداری نداشته باشد، باطل، یکه تازِ میدان گردد و جز نیروی باطل نیرویی حکومت نکند و فرد صالحی در جهان یافت نشود، این انفجار رخ می دهد و دست غیب برای نجات حقیقت ـ نه اهل حقیقت؛ زیرا حقیقت، طرفداری ندارد ـ از آستین بیرون می آید؛ بنابراین هر اصلاحی محکوم است؛ زیرا هر

اصلاح یک نقطه روشن است؛ تا در صحنة اجتماع، نقطة روشنی هست، دست غیب ظاهر نمی شود. بر عکس، هر گناه و هر فساد، هر ستم و هر تبعیض و هر حق کشی و هر پلیدی ای به حکم این که مقدمة صلاح کلی است و انفجار را قریب الوقوع می کند رواست؛ زیرا (هدف ها وسیله های نامشروع را مشروع می کنند)؛ پس بهترین کمک به تسریع در ظهور و بهترین شکل انتظار، ترویج و اشاعه فساد است… .

 این نوع برداشت از ظهور و قیام مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف و این نوع انتظار فرج که به نوعی تعطیل در حدود و مقررات اسلامی منجــر می شود و نــوعی اباحی گری باید شمرده شود، به هیچ وجه با موازین اسلامی و قرآنی وفق نمی دهد.⁽¹⁾

بنیانگذار نظام اسلامی ایران، در بیاناتی ارزشمند پس از بیان برداشت های نادرست از انتظار، کسانی را که چنین تصوراتی دارند، به شدت سرزنش کرده است.⁽²⁾

 بنابراین، منتظر راستین، برای چنان برنامه مهمی، هرگز نمی تواند نقش تماشاگر را داشته باشد؛ بلکه باید از هم اکنون به طور حتم در صف یاران آن حضرت قرار گیرد؛ چرا که ایمان به نتایج و عاقبت این تحوّل بزرگ، هرگز به او اجازه نمی دهد در صف مخالفان باشد و قرار گرفتن در صف موافقان نیز محتاج داشتن «اعمال پاک» و «روحی پاک تر» و برخورداری از «شهامت» و «آگاهی» کافی است.

آثار انتظار

در انتظار و امید به آینده ای روشن و رشدآفرین است که، بسیاری از نیازهای روحی و جسمی انسان ها پاسخ داده می شود. آدمی در پرتو انتظار و امید، رنج ها و گرفتاری ها را تحمل می کند و با کشتی امید و آرزو در دریای پرتلاطم و طوفان زای زندگی، به سلامت به سیر خود ادامه می دهد.

 اگر کسی به راستی به همة شرایط انتظار، پای بند باشد و بایسته های آن را انجام دهد، آثاری تربیتی برای وی در پی خواهد داشت که برخی چنین است:

 1. گسترش امیدهای راستین

 روشن است که انسان برای گذران

زندگی و پذیرش دشواری های آن، نیازمند انگیزه ای نیرومند است که در پدیده ای با نام «امید به آینده» تجلی می یابد؛ آینده ای که به مراتب، عالی تر، زیباتر و بهتر از امروز باشد. این مسأله ـ به ویژه برای جوانان ـ دارای اهمیّت بیشتری است؛ زیرا آنان می توانند در پرتو امید به فردایی بهتر به نیروی فراوان خود، جهت و معنا بخشند.

 2. پویایی و نشاط

 زندگی انسان، آن زمان قابل توجیه است که آثار حرکت، پویایی و شادابی در تمام زوایای آن به چشم خورد. آن گاه که انسان، به وضعیت موجود راضی نیست و در صدد ایجاد شرایطی بهتر است، همانا در انتظار به سر می برد.

 این اثر ارزنده در جوامع شیعی به روشنی تمام دیــده می شود؛ به گونه ای که آن را از دیگر جوامع به روشنی تمــام، متمایز و برجــسته ساخته است.

 3. وحدت و هم گرایی

 انتظار ـ افزون بر آثار فردی ـ دارای آثار اجتماعی فراوانی نیز است که از مهم ترین آن ها می توان به وحدت، انسجام و همدلی بین منتظران اشاره کرد. این همدلی، به سبب توجه به هدف مشترکی است که در مسألة انتظار به روشنی تمام در چشم انداز آن، قابل دیدن است.

 امروزه ثابت شده است افرادی که در پی هدفی مشترک هستند، از عملکردی مشابه برخوردارند؛ به گونه ای که هم گرایی در آن ها در مقایسه با جوامع دیگر، بسیار است. در جامعة شیعی، انتظار ظهور مردی از سلالة پاک رسول گرامی اسلام عجل الله تعالی فرجه الشریف باعث شده است همة پیروان این آرمان مقدس، از همدلی بسیار خوبی برخوردار باشند.

 4. احساس حضور

 یکی دیگر از آثار غیر قابل تردید در انتظار راستین، احساس حضور در محضر آن امام غایب از سویی و احساس حضور آن امام غایب در زندگی از سوی دیگر است. یک منتظر راستین، همواره بر این باور است که همة کارهای او در نگرگاه آن امام پنهان است و این خود در اصلاح رفتار وی بسیار مؤثر است. این مهم، نه فقط به اصلاح فرد منجر می شود که رفته رفته به اصلاح و سلامت اخلاقی جامعه می انجامد که خود در زمینه سازی ظهور، نقشی بس مهم و انکار ناپذیر خواهد داشت.

 انتظار مصلح جهانی به طور قطع، به معنای آماده باش کامل فکری، اخلاقی، مادی و معنوی برای اصلاح همة جهان است. اصلاح تمام روی زمین و پایان دادن به همة ظلم ها و نابسامانی ها، شوخی نیست و نمی تواند کــار ساده ای باشد. آماده باش برای چنین هدف بزرگی، باید متناسب با آن باشد؛ یعنی باید به گستردگی و ژرفای آن باشد.

 6. مراقبت اجتماعی

 منتظران راستین وظیفه دارند مراقب حال یک دیگر نیز باشند و علاوه بر اصلاح خویش، در اصلاح دیگران نیز بکــوشند؛ زیــرا برنامة عظیم و سنگینی کــه منتظر آنند، یک برنامة فردی نیست.

نیز ن.ک: منتظر، زمینه سازان ظهور، یاران حضرت مهدی علیه السلام .

انتقام

عقوبت به قصد تشفی دل

انتقام⁽¹⁾، گاه به انسان نسبت داده می شود و گاه به خداوند. تفاوت این دو در این است که انتقام های بشری بیشتر در پی زیانی است که فرد بر اثر ناتوانی از ناحیة دشمن دیده و بدین وسیله می خواهد ناکامی و شکست خود را جبران کند؛ ازاین رو گاه ضمن گرفتن انتقام، از حدّ میانه روی بیرون رفته، مرتکب کار ناروا و خلاف حق می شود؛ اما انتقام الهی بر اثر آسیب دیدن خداوند یا بــرای تشفی خــاطر نیست، زیــرا خداوند آسیب پذیر نیست و تشفی خاطر در او راه ندارد، بلکه انتقام او به معنای کیفر دادن گناهکاران براساس حق و عدالت است.

انتقام بشری نیز به فردی و اجتماعی تقسیم می شود. انتقام فردی، بیشتر برخاسته از احساس و غایت آن تشفی خاطر است؛ اما انتقام اجتماعی که در قالب قصاص و مجازات صورت می گیرد، و بیشتر مبتنی بر عقل است و هدف آن، حفظ نظامِ اصلاح و تربیت افراد جامعه و بستن راه های ناامنی در اجتماع است. این نوع انتقام، بیشتر

در قلمرو وظایف حکومت است.

اقسام انتقام

حس انتقام جویی یک اصل حیاتی است که خداوند آن را در وجود همة انسان ها و حتی برخی حیوانات به

ودیعه نهاده است؛ لیکن بهره وری از این حس خدادادی به تناسب مورد و کیفیت و مقدار استفاده از آن دارای احکام و وجوه گوناگونی است که می توان آن را به انتقام پسندیده، مباح و ناپسند تقسیم کرد.

اسلام، با هرگونه ظلم و تعدی، به فرد یا جامعه مخالف است؛ ازاین رو مقابله با ستمگران و گرفتن حق مظلومان را امری ممدوح و گاه واجب می شمارد. قرآن کریم در آیات 14و 15 سورة توبه، به مسلمانان فرمان می دهد با کافران و مشرکان نبرد کنند، تا ضمن رفع شرک و کفر از روی زمیــن، خشــم مــؤمــنان ستمدیده فرو نشسته و دل های آنان تشفی یابد. شاید پسندیده بودن و وجوب انتقام در این موارد بدان سبب باشد که اگر از ستمگران انتقام گرفته نشود. موجب گستاخی آنان و پایمالی حقوق دیگران شده و فساد و ناامنی در جامعه گسترش می یابد.

اگر ستم و تجاوز متوجه شخص انسان شده باشد و انتقام گرفتن او پیامدی برای دیگران نداشته باشد، این کار، جایز و روا خواهد بود؛ بدین معنا که انسان در این گونه موارد، بین گرفتن انتقام از ظالم یا عفو او مخیّر است. البته گرفتن انتقام به طور مطلق و در همة موارد روا نیست؛ بلکه در مواردی جایز است که اسلام آن را روا دانسته باشد.

انتقام، اگر برخاسته از تعصب های جاهلانه، دشمنی های نابجا و همراه تجاوز و تعدی باشد، ناروا و ناپسند است؛ زیرا در این انتقام ها نه فقط حقی بــه دست نیــامده و ظلمی برطرف نمی گردد، بلکه خود موجب پای مالی حقوق دیگران و منشأ ظلم و فساد خواهد گشت. انتقامی که در روایات و کتب اخلاقی از رذایل اخلاقی شمرده شده است و مؤمنان از آن نهی شده اند، چنین انتقامی است.

از روایات فراوانی استفاده می شود حضرت مهدی علیه السلام هنگام قیام جهانی خود، از ستمگرانی که به خاندان او و

بشریت ستم کردند، انتقام خواهد گرفت؛ چه آنان که حقوق پدران او را غصب کردند و مردم را از بهره مندی از این چراغ های هدایت محروم ساختند، و چه آنان که به فرودستان در طول تاریخ ستم کردند؛ بدین سبب است که یکی از لقب های آن حضرت، منتقم است.

 رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم در حدیث معراج، پس از بیان دیدن نور پیشوایان معصوم علیهم السلام و آخرین جانشین خود میان آن ها، فرمود: …عرض کردم: «پروردگارا! اینان چه کسانی هستند؟» فرمود: «ایشان پیشوایانند و این قائم است؛ همو که حلال مرا حلال می کند و حرام مرا را حرام می سازد و از دشمنان من انتقام می گیرد…»⁽¹⁾.

 البته تفاوتی نمی کند خداوند به دست او از دشمنانش انتقام بگیرد یا این که خود حضرت از دشمنان خود و خاندانش انتقام بگیرد.

نیز ن.ک: منتقم، قیام.

انجمن حجتیه

 از گروه های فعّال معاصر در حوزة مهدویت با دیدگاه های ویژه

 یکی از گروه هایی که در بیش از نیم قرن گذشته در بحث های مهدویت به نوعی در کانون توجه بوده اند انجمن حجتیه است. سابقة شکل گیری این گروه به جریان های دهة1320 ش تا میانه های دهة30 در جامعة ایران بر می گردد. در این دوره، دو خطر عمده در حوزة دین پدید آمد:

 نخست: حزب توده

 این گروه، مرام مارکسیسم را میان جوانان نشر می داد و متدینان، ملی ها و رژیم پهلوی همه با آن درگیر بودند.

 دوم: بهائیت

 در این بخش، فقط متدینان روی آن حساسیّت داشتند و پس از شهریور 1320ش متوجه نفوذ آن، در دستگاه اداری پهلوی شده، به مبارزه با آن پرداختند. طبعاً از نگاه متدینان، خطر بهائیان نه فقط کمتر از حزب توده نبود، بلکه پس از سرکوبی حزب توده در سال های 32ـ 36 جدّی تر هم شده

بود.⁽¹⁾

 برابر خطر دوم، عالمان و مراجع تقلید به مبارزاتی جدّی دست زدند.

از میانة دهة30 یک تشکل مذهبی

ویژه با هدف مبارزه با بهائیت تهران و سپس دیگر شهرها پدید آمد. انجمن خیریّة حجّتیة مهدویّه به سال1332 ش با تلاش شیخ محمود ذاکرزاده تولایی، معروف به شیخ محمود حلبی (1279 ـ 1376 ش) با همکاری جمع زیادی از متدینان که تحت عنوان هیئت مدیره، امور انجمن را اداره می کردند، فعالیت خود را آغاز و تا آغاز پیروزی انقلاب اسلامی، به فعالیت فرهنگی بر ضد این فرقه اشتغال داشت و تلاش می کرد افزون بر جمع آوری اطلاعات، به تربیت نیرو برای مقابله با بهائیان و تبلیغات آنان بپردازد. از آن جا که کار عمدة آقای حلبی پس از شهریور بیست، کارهای تبلیغی در قالب منبر بود و در این کار، مهارت و شهرت خاصی به دست آورده بود، همراه جمعی از فعالان مذهبی مشهد و نیز انجمن ها و هیأت های مذهبی، به طور منظم با بهائیان درگیر شدند.

 اساسنامة انجمن حاوی اصولی بود که چهار چوب فعالیّت آن را مشخص می کرد: تبلیغ دین اسلام و مذهب جعفری و دفاع علمی از آن، تشکیل کنفرانس ها و سمینارهای علمی و دینی در نقاط گوناگون کشور با رعایت مقررات عمومی، چاپ و پخش جزوات و نشریه های علمی و دینی با رعایت مقررات مطبوعاتی کشور، تأسیس کلاس های تعلیم و تدریس اخلاق و معارف اسلامی با رعایت مقررات عمومی، ایجاد کتابخانه و قرائتخانه و اماکن ورزشی با رعایت قوانین مربوطه، انجام امور خیریه عمومی و مساعدت فرهنگی مؤسسات اسلامی و برقراری تماس با مجامع بین المللی با نظر مقامات ذی صلاحیت و … در تبصرة دوم این اساس نامه تأکید شده بود که «انجمن به هیچ وجه در امور سیاسی مداخله نخواهد داشت و نیز مسؤلیت هر نوع دخالتی را که در زمینه های سیاسی از طرف افراد منتسب به انجمن صورت گیرد، بر عهده نخواهد داشت.» این، همان تبصره ای بود که انقلابیون پیش و پس از انقلاب، از آن ناراحت بودند.

 انجمن در هر شهری، دفتری داشت که تحت عنوان بیت (بیت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف ) شناخته می شد. ایــن بیت، مسؤلی داشت و زیر نظر وی سه گروه تدریس، تحقیق و ارشــاد فعالیت می کردند. گــروه نخست به آموزش نیروها در سه مرحلة ابتدائی، متوسط و عالی می پرداختند. گروه دوم در پی یافتن افرادی از مسلمانان بودند که تحت تأثیر

بهائی ها، به این آیین گرویده بودند و گروه سوم، کار ارشاد این افراد را با شیوه های خاصّ خود دنبال می کردند. سخنرانی های عمومی نیز در محافلی که بیشتر منازل بود، برگزار شده و از سخنرانان معروف استفاده می شــد. بــه طور معمول، در سال روز تولد امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز جشن هایی برگزار می شد. بیشتر افرادی که از بهائیت بر می گشتند، توبه نامه و تبرانامه ای می نوشتند که متن بسیاری از آن ها در یک مجموعه، در کتابخانة آستان قــدس نگهداری می شود. این جلسات بیشتر توسط سخنرانانی اداره می شد که خود انجمن تربیت کرده بود. نکتة قابل توجه آن که این افراد غیر روحــانی بودند. انجمن در ایــن باره استدلال های ویژه خود را داشت. این نیروها از مدارس برگزیده می شدند و در این میان مدرسة علوی جایگاه خاص خود را داشت. این مدرسه به همان اندازه که خاستگاه بسیاری از نیروهای مذهبی بود که در انقلاب اسلامی فعالانه شرکت کردند، فرصتی برای انجمن بود تا از میان آنان کسانی را برای کارهای فکری و تبلیغی خود گزینش کند.⁽¹⁾

ایــن انجمن پیش از انقلاب، با فرستادن نامه هایی برای برخی مراجع و بزرگان از جمله رهبر فقید انقلاب که در آن اهمیت مبارزة با بهائیت را گوشزد کرده، فعالیت های خود را در این زمینه شرح می دادند، تأییدیه هایی برای خود می گرفتند که امروزه نیز بدان ها استناد می کنند.

افکار و عقاید انجمن حجتیه

 1. بهائیت، دشمن اصلی

همواره مؤسس انجمن تأکید می کرد: امروز امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف از کسی جز این خدمت را نمی پذیرد و چیزی جز این انتظار ندارد. به خدا قسم! امروز تکلیف شرعی و دینی همة ما آن است که با بهائیت مبارزه کنیم.⁽²⁾

 2. جدایی دین از سیاست

 در تبصرة 2 از ماده دوم اساسنامة انجمن، تصریح شده است: انجمن به هیچ وجه در امور سیاسی مداخله نخواهد کرد و مسئولیت هر نوع دخالتی را که در زمینه های سیاسی از طرف افراد منتسب به انجمن صورت گیرد، به

عهده نخواهد گرفت.⁽¹⁾

 بر این اساس چنانچه فردی از اعضای انجمن به طرف مسائل سیاسی کشیده می شد، بی درنگ عذر او را می خواستند. به زعم آنان اسلام یگانه دین عبادت است و دخالت در سیاست، زیبندة پیشوایان دینی نیست.⁽²⁾

 آنان با استفاده از برخی روایات، صاحب پرچم های قیام پیش از ظهور را گمراه می دانستند و تشکیل حکومت و بسط عدل را در جهت انسداد باب مهدویّت می شمردند.⁽³⁾

در 15 خــرداد 1342، کــه قیــام خونینی آغاز گشت و حاصل آن، هزاران شهید بود، رهبر انجمن، با اعتراض شدید، امام را مورد مؤاخذه قرار می دهد کــه چــه کسی مسئول ایــن همه خون های به هدر رفته است؟ وی طی یک سخنرانی در مدرسة مروی، امام را مسئول ریختن خون جوانان در 15 خرداد دانست.⁽⁴⁾

 4. بی معنا بودن جهاد در دوران غیبت

 شیخ حلبی در این باره می گوید: [شیعه می گوید:] در عصر غیبت امام زمان علیه السلام جهاد نیست. چرا؟ چون حاکم اسلامی که باید معصوم باشد، مصداق پیدا نکرده است. وظیفه داریم فقط دین خود را حفظ کنیم. تکالیف شرعی مان را انجام دهیم و به شبهات منکران پاسخ دهیم و دیگر هیچ.⁽⁵⁾

 ناگفته نماند برخی از آنچه در دهه های اخیر به انجمن یاد شده نسبت داده می شود و در مواردی برای مقابلة با آن ها بدان استناد می شود، به هیچ وجه به همة افراد در همة رده ها قابل انطباق نیست. اگرچه برخی باورها و نسبت ها به برخی عوام از این گروه درست می نماید، به تحصیل کردگان و فرهیختگان از این مجموعه نسبت های

نادرستی است. چنان چه برخی نسبت ها از جمله باور آن ها به انجام فساد و گناه برای نزدیک کردن ظهور، محل تأمل است. و کسی نیز به روشنی ادعا نکرده که این مجموعه، مردم را به فساد و ستم سفارش کرده اند. سخنرانی های موجود از مؤسس انجمن گواه بر این مدعاست.

 انجمن حجتیه و انقلاب اسلامی

از دیدگاه های کلّی این گروه که به برخی از آن ها اشاره شد، به خوبی به دست می آید کسانی که بر آن مبانی پافشاری داشتند، هرگز با انقلاب اسلامی رابطه ای برقرار نکردند؛ چه این که این قیام شیعی را بر خلاف دیدگاه خود می دانستند. یکی از تئوری پردازان و مؤثران در شکل گیری انقلاب شکوهمند اسلامی در این باره می گوید: آنان مبارزه را ممنوع کرده و معتقد بودند این مبارزه به جایی نمی رسد. مسئولان انجمن اعلام کردند: هر کس مایل به شرکت در فعالیت های سیاسی و تظاهرات باشد، باید از انجمن کناره گیری کند. در این ایام، بسیاری از اعضا که عمدتاً مقلد امام خمینی؛ بودند، افزون بر شرکت در فعالیت های ضد رژیم، برخوردهای فکری با انجمن را آغاز کردند و برخی با عنوان سازمان «عباد صالح» انشعاب یافتند.⁽¹⁾

 آیت الله خزعلی در این باره می گوید:

چون مسألة بهائیت امری خیلی مهم برای مسلمین بود آن ها (انجمن) سعی کردند در انقلاب شرکت نکرده و به این مهم نپردازند؛ چون فکر نمی کردند انقلاب پیروز شود. اجازة فعالیت به افراد انجمن داده نمی شد و علت آن هم این بود که افراد اگر بخواهند کار سیاسی بکنند، سازماندهی انجمن پاشیده شده و نمی تواند دیگر با بهائیت مبارزه کند.⁽²⁾

 بنابراین نیروهای تربیت شده در انجمن در سطوح گوناگون، پس از انقلاب به سه دسته تقسیم شدند:

برخی مانند آقای پرورش، دکتر صادقی استاد دانشگــاه الهیات مشهد، عبد الکریمی استــاد دانشگــاه مشهد، مهندس مصحف و بسیاری دیگــر به انقلاب پیوستند. از میان اینان، جوانانی نیز بودند که دست کم چند سالی انجمن را تجربه کرده و به صف انقلابیون پیوسته بودند. برخی مانند

آقای طیّب که مسئولیت برگزاری مراسم سخنرانی ها را در تهران بر عهده داشت، نه فقط به انقلابیون پیوست، بلکه به نوعی برابر انجمن هم قرار گرفتند.

 دستة دوم در برابر انقلاب بی تفاوت ماندند. و دستة سوم، به انتقاد از آن پرداخته به صف مخــالفان ـ از نوع دیندار ـ پیوستند.

 انجمن، چند ماه پیش از انقلاب، یعنی در شهریور 57 مواضع خود را در ارتباط با سیاست تغییر داده، شروع به همراهی با انقلاب کرد. پس از انقلاب از سوی برخی از رهبران انقلابی، انجمن به عنوان یک عنصر خطرناک معرفی شده و برای جلوگیری از نفوذ آن در مراکز، تبلیغات گستردهی بر ضد آنان آغاز شد. این اعتراضات که غالباً در پــوشــش دفــاع از انقــلاب صــورت می گــرفت، بــه مــرور به حذف شمار زیــادی از چهره های مذهبی بــا سابقه منجــر شد. طبعــاً بــرخی از سوابق برخوردهای منفی رهبران انجمن با جریان انقلاب به عنوان یک تجربه برای موضع گیری بر ضد آنان مورد استفاده قرار گرفت؛ برای نمونه امام خمینی که روزگاری آقای حلبی را تأیید می کرد، در سال های پیش از انقلاب به تدریج به حرکت انجمن بدبین شده و حمایت خود را قطع کرد.⁽¹⁾

 با این همه، جهت گیری انجمن پس از انقلاب به تدریج به سمت هواداری از آن پیش می رفت. آقای حلبی از مشهد کاندیدای مجلس خبرگان قانون اساسی شد و 307374 رأی آورد؛ اما برگزیده نشد. نوع هواداری انجمن از نشریّه انتظار که انجمن پس از پیروزی انقلاب آن را انتشار می داد، به دست می آمد؛ اما مخــالفت با آن، در سال شصت اوج گرفت و برخی از جریان های افراطی درون انقلاب، به ویژه نیروهای سازمان مجاهدین انقلاب با هر نیّتی که بود، درست در وقتی که امکان بهره گیری از بیشتر از نیروهای مذهبی می رفت، یک جبهة داخلی بر ضد نیروهای متهم به وابستگــی بــه انجــمن گــشوده و دشواری هایی را پدید آوردند.

 برخی از این نیروهای چپ افراطی که آن زمان در محور این فعالیت قرار داشتند، بعدها به فرو غلطیدن به دامن تفریط از آن اقدام ها اظهار پشیمانی کردند؛ از آن جمله انتشار کتابی با عنوان «در شناخت حزب

قاعدین» از «عماد الدین باقی» در سال1362 بود که ضربه سختی بر انجمن وارد کرد. این کتاب پیش از آن به صورت بخش بخش در روزنامه اطلاعات به چاپ رسید، زمانی که کتاب در تیراژ بالغ بر هشتاد و هشت هزار نسخه به چاپ رسید، ضربه ای سهمگین بر انجمن وارد آمد. پس از اشاره غیر مستقیم رهبر انقلاب به انجمن که بدون تصریح به اسم انجمن صورت گرفته و ضمن آن از ایشان خواسته شده بود اعوجاجات خود را کنار بگذارند، انجمن در سال 1362ش، به طور رسمی تعطیلی خود را اعلام کرده و ضمن آن توضیح داد که چون خود را مصداق سخنان رهبر انقلاب نمی داند انجمن را تعطیل می کند.

 انجمن در شوال1403 ق ضمن بیانیه ای با اعلام این مطلب افزود:

بر اساس عقیدة دینی و تکلیف شرعی خود، تبعیت از مقام معظم رهبری و مرجعیت و حفظ وحدت و یکپارچگی امت و رعایت مصالح عالیه مملکت و ممانعت از سوء استفاده دستگاه های تبلیغاتی بیگانه و دفع غرض ورزی دشمنان اسلام … اعلام می داریم که از این تاریخ، تمام جلسات انجمن تعطیل می باشد و هیچ کس مجاز نیست تحت عنوان این انجمن کوچک ترین فعالیتی کند.⁽¹⁾

 به نظر می رسد انجمن به جز کـارهــای تبلیغی و برگــزاری بــرخی جلسات ضد کمونیستی و مارکسیستی، بــه نقد جــدّی عقاید بهــایی هم می پرداخت؛ گر چه این مسأله ممکن بود در قالب کمک به دیگر نویسندگان باشد که نمونه آن آقای محمّد باقر نجفی در کتاب بهائیان است که از آقای حلبی به دلیل در اختیار نهادن برخی اسناد تشکر کرده است. همین طور خود آقای حلبی هم گویا به نقد «ایقان» مشغول بوده و مرحوم محیط طباطبایی در مقاله ای گفته است: آقای حاجی شیخ محمود حلبی … 154 غلط ادبی از متن ایقان بیرون آورده و در کتاب پژوهش جامع در بارة ایقان تألیف خود به تفصیل یاد کرده است.⁽²⁾یادآوری آن لازم است که طبعاً در این سال ها مبارزه با بهائیت منحصر به انجمن حجّتیه نبود. در اطلاعیه هایی که گاه از

سوی مراجع انتشار می یافت، با نفوذ اقتصادی بهائیان مبارزه می شد.

 در سال های پس از انقلاب همچنان موضوع انجمن حجّتیه مطرح بوده و تا کنون که نزدیک به 24 سال از انقلاب می گذرد، هر از چندی، برخی جناح ها باز هم از نفوذ انجمن حجّتیه سخن می گویند.⁽¹⁾

نیز ن.ک: بهائیت، انتظار.

انطاکیه

محل بیرون آوردن تورات و انجیل واقعی از آن در عصر ظهور

شهری در روم باستان بوده که به دست یونانیان در سال300 پیش از میلاد مسیح علیه السلام بنا شده و هم اکنون جزو قلمرو کشور ترکیه است. این شهر، در روزگار قدیم از جهت ثروت، علم و تجارت، یکی از سه شهر بزرگ کشور روم محسوب می شد.⁽²⁾که دارای موقعیتی سرسبز، نهرهای آب خوش گوار و مرکز تجارت آسیای غربی و نزد یونانیان به انطاکیه زیبا و ملکه شرق مشهور بود. نصارا از شهر انطاکیه با وصف شهر خدا، شهر شاهی و مادر شهرها یاد می کردند؛ زیرا نخستین شهری بود که اهل آن همگی به حضرت مسیح علیه السلام و به دین نصارا گرویدند. پولس و برنابا آن جا به تبلیغ اشتغال داشتند. شهر انطاکیه پیش از اسلام، محل درگیری بین قوم ها و پیروان ادیان یهود، نصارا و بت پرستان بوده است.⁽³⁾

این شهر، افزون بر آن که در پاره ای از آیات مورد اشاره قرار گرفته، در برخی روایات ـ به ویژه در روایات مهدویت ـ بدان توجه شده است. شاید ذکر «انطاکیه» در روایات مهدویّت، وجود رابطه تنگاتنگ بین حضرت مهدی علیه السلام و مسیح علیه السلام است.

 در روایات مربوط به حضرت مهدی علیه السلام، آن محل، سرزمینی معرفی شده است که حضرت مهدی علیه السلام پس از ظهور، از غاری در آن سرزمین، تورات و انجیل را بیرون می آورد و با یهود و

نصارا با آن استدلال می کند.⁽¹⁾پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «تورات و انجیل را از سرزمینی که انطاکیه نامیده می شود، بیرون می آورد.»⁽²⁾

و به وسیلة آن کتاب ها، با مسیحیان و یهودیان به استدلال می پردازد و سرانجام، بسیاری از آن ها اسلام می آورند.⁽³⁾

نیز ن.ک: دین در عصر ظهور، موعود مسیحیت، موعود یهودیت.

اوتاد

از یاران برجستة حضرت مهدی علیه السلام

از آن جا که «اوتاد» جمع «وَتَد» به معنای میخ است، به نظر می رسد این گروه، از مردان بسیار خالص و دلاور هستند که همچون کوه استوار، در خدمت به آن حضرت به سر می برند.⁽⁴⁾از روایات استفاده می شود که «اَوْتاد» سی تن از یاران خاصّ حضرت مهدی علیه السلام هستند که همواره در خدمت آن حضرت به سر می برند. هر یک از آنان که از دنیا بروند، فرد شایستة دیگری جانشین او می شود. امام صادق علیه السلام و امام باقر علیه السلام فرمودند:

به ناگزیر، برای صاحب این امر، غیبتی است و به ناگزیر در غیبت او کناره گیری است. و نیکو جایگاهی است مدینه. و با وجود سی نفر ملازم هیچ گونه وحشتی نخواهد بود.⁽⁵⁾

نیز ن.ک: غیبت، فرید، وحید، یاران حضرت مهدی علیه السلام .

اهل سنت و مهدی موعود

مهدویت در نگاه روایات و باورهای اهل سنت

اندیشة ظهور مهدی موعود ـ بر خلاف پندار برخی ـ نه فقط ویژة شیعه نیست؛ بلکه بخش مهمّی از

باورهای اسلامی به شمار می آید، که بر پایة بشارت های پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم، میان همة گروه ها و مذاهب اسلامی شکل گرفته است. در حوزة اعتقادات اسلامی، کمتر موضوعی را می­توان یافت که تا این اندازه به آن اهمیت داده شده باشد، از این رو در اصل اعتقاد به ظهور مهدی موعود، نوعی اتفاق نظر و وحدت فکر، شکل گرفته است.

 در مراجعه به منابع اهل سنت به روشنی به دست می آید در بسیاری از آن ها ـ با وجود برخی تحریفاتی که بویژه در دهه های اخیر در روایات مربوط به اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در این منابع صورت گرفته است ـ احادیث مربوط به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، در کانون توجه قرار گرفته است؛ به گونه ای که در بیشتر این کتاب ها، از اوصاف و زندگی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، نشانه­های ظهور، محل ظهور و بیعت، شمار یاران و دیگر موضوعات سخن به میان آمده است. این بدان گونه است که برخی از کسانی که به نوعی در بحث های مهدویت تردید کرده اند، دربارة اساس آن، چنین گفته اند:

مشهور میان مسلمانان در طول تاریخ، این است که در آخرالزمان، مردی از اهل بیت علیهم السلام ظهور کرده، عدالت را آشکار می­کند. مسلمانان از او پیروی می کنند و او بر کشورهای اسلامی چیره می­شود. نام او مهدی است.⁽¹⁾

البته عدة کم شماری، از پذیرفتن اصل «مهدویّت» سر بــاز زده، بــا دلایلی سست و واهی، به انکــار آن پرداخته و آن را فکری شیعی معرفی کرده اند.

 افزون بر روایات فراوانی که در منابع اهل سنّت به صورت پراکنده به چشم می خورد، تدوین و نگارش کتاب های حدیثی ویژة حضرت مهدی علیه السلام، به وسیلة دانشمندان اهل سنّت، نیز کتاب های مفصل تحلیلی، گویای جایگاه والای «مهدویّت» نزد آنان است؛ از این رو منابع روایی اهل سنت را

می توان به دو دسته تقسیم کرد:

نخست. کتاب های عمومی

در این منابع روایات مربوط به مهدویت و حضرت مهدی علیه السلام در کنار دیگر روایات ذکر شده است.

برخی از این کتاب ها عبارتند از:

 ـ المصنف، اثر ابوبکر عبد الرزاق بن همام صنعانی (م211 ق)

 وی در این کتاب فصلی را با عنوان «باب المهدی» سامان داده و در آن بیش از ده حدیث نقل کرده است. وی پس از این باب، با عنوان باب «اشراط الساعة» به برخی موضوعات دیگر اشاره کرده است. این اثر، از نخستین کتاب های اهل سنّت است که احادیث مربوط به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را به شکلی منظم، گرد آورده است.

ـ کتاب الفتن، اثر حافظ ابوعبد الله نعیم بن حماد المروزی (م 229 ق)؛

وی در این کتاب، احادیث فراوانی دربارة حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، ویژگی­ها و حوادث عصر او روایت کرده است.

 ـ المصنف فی الاحادیث و الآثار، اثر حافظ عبد الله بــن محمد بــن ابی شیبه کوفی (م235 ق)؛

 وی در فصل 37 این کتاب، بخشی را با عنوان «الفتن» قرار داده است. در این بخش، احادیثی را در رابطه با حضرت مهدی و مباحث مربوط به او ذکر کرده است. از موضوعاتی که در این روایات مورد اشاره قرار گرفته است، می توان به ویژگی های نسبی و اخلاقی مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، مدت حکومت و عمر آن حضرت، شرایط پیش از ظهور، نشانه­های ظهور و ویژگی­های دوران ظهور ایشان اشاره کرد.

ـ مسند، اثــر احمد بــن حنبــل ابوعبدالله شیبانی (م241 ق)

 وی که از پیشوایان چهارگانة اهل سنّت است، در کتاب خود احادیث پرشماری دربارة حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف یاد کرده است.⁽¹⁾میان کتاب های نخستین حدیثی، مسند احمد بیشترین حدیث را در این موضوع ذکر کرده است.

 ـ سنن ابن ماجه، اثر محمّد بن یزید ابوعبدالله قزوینی

(م275 ق)

 وی که از حدیث شناسان و محدثان معروف و زبردست اهل سنّت بوده و سنن وی در زمرة صحاح ششگانه قرار گرفته است، در کتاب الفتن این مجموعه، بخشی را به بیان احادیث مهدی با عنوان «باب خروج المهدی» اختصاص داده است. نسب حضرت مهدی علیه السلام، شرایط پیش از ظهور، زمینه سازان ظهور، یاران وی، مدت حکومت او و سرانجام ویژگی های اقتصادی و اجتماعی حکومت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، از جمله موضوعــات ایــن روایات است. نکتة قابل توجه این که در شش حدیث از مجموع هفت حــدیث، به نام امام مهدی علیه السلام تصریح شده است.

 ـ سنن ابو داود، اثر سلیمان بن اشعث ابو داود سجستانی (م275 ق)

 وی در این مجموعه بخشی را با عنوان «کتاب المهدی»⁽¹⁾به صورت مستقل ذکر کرده است.

 برخی موضوعاتی که در روایات این مجموعه، مورد اشاره قرار گرفته است، عبارتند از: حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از اهل بیت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم است، ویژگی­های نسبی وی، ویژگی های جسمی او، شرایط پیش از ظهور، حتمی بودن ظهور، اوضاع اجتماعی ـ اقتصادی عصر ظهور و سرانجام جهان پس از حضرت مهدی علیه السلام .

احادیث سنن ابو داود یکی از منابع قابل ملاحظه، در بارة «مهدویّت» نزد اهل سنّت است.

ـ الجامع الصحیح، از صحاح ششگـانة اهــل سنّت، اثــر محمّد بــن عیسی ابوعیسی تَرمَذی سلمی(م279ق)

 وی در فصل «ما جاء فی المهدی»، سه حدیث به نقل از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم آورده است. در دو حدیث اول، به نام حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف تصریحی نشده و صرفاً مسألــة منجی و حتمی بـودن حاکمیت شخصی از اهل بیت علیهم السلام و هم نام رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بیان شده است. ترمذی در بارة حدیث اول گفته است: «هذا حدیث حسن صحیح» و دربارة حدیث سوم گفته است: «هذا حدیث حسن.»

هرچند در این مجموعة حدیثی، شمار حدیث های مربوط به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، بسیار اندک است، با توجــه

بــه اسناد خوب آن ها، ایــن احادیث مهم و قابــل تــوجه دارای اطــلاعات جــامعی در بـارة حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف می­باشند.

 ـ المستدرک علی الصحیحین؛ اثر محمد بن عبدالله، ابوعبد الله حاکم نیشابوری (م 405 ق)

 وی احادیث مربوط به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را در فصلی ویژه، در کتاب الفتن و الملاحم و در برخی قسمت­های دیگر به صورت پراکنده ذکر کرده است. وی در این احادیث، به برخی موضوعات مربوط به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف ـ اعم از نسب، ویژگی­های جسمانی، شرایط پیش از ظهور، اصل ظهور و مسائل مختلف دیگر ـ پرداخته است.

 ـ کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال، اثر علاء الدین علی المتقی بن حسام الدین هندی (م975 ق)

 این جامع حدیثی، از معروف ترین مجموعه های حدیثی موجود اهل سنّت است. نگارند ة این اثر ـ که تألیفــی مستقــل دربــارة حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به نام البرهان فی علامات مهدی الآخر الزمان دارد ـ در مجموعة حدیثی کنزالعمال افزون بر روایات پراکنده،⁽¹⁾فصلی را با عنوان «خروج المهــدی» گــشوده و در آن ده­ها حدیث را از منابع مختلف نقل کرده است. در این مجموعــه، زوایــای گوناگون مهدویّت، از جمله شرایط پیش از ظهور، یاوران مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در دوران حکــومت، رخـدادهــای عصر ظهور، شرایط اقتصادی در آن زمان و ویژگی های جسمی آن حضرت، بیان شده است.

دستة دوم. کتاب های ویژة حدیثی مهدویت

دانشمندان اهــل سنّت ـ همـانند عالمان شیعه ـ فقط به نقل روایات مهدویّت در کتاب های مختلف بسنده نکرده، کتاب­هایی چند، ویژة موضوعات مربوط به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف تألیف کرده اند. برخی از این آثار بدین قرار است:

 ـ اربعون حدیث، اثر ابونعیم اصفهانی (م420 ق)؛

کتاب اربعون حدیث اکنون در دسترس نیست؛ ولی محقق اربلی در کتاب کشف الغمة فی المعرفة الائمة آن را آورده است.⁽¹⁾

 ـ البیان فی اخبار صاحب الزمان علیه السلام ؛ اثر ابوعبد الله محمّد کنجی شافعی (م658ق)

 او مجموع هفتاد حدیث را در25 باب منظم کرده و حتی به بعضی از جزئیات مربوط به حضرت مهدی علیه السلام نیز اشاره کرده است.

 ـ عِقد الدرر فی اخبار المنتظر؛ نگارش یوسف بن یحیی بن علی بن عبد العزیز مقدسی شافعی (م بعد 658ق)

 این کتاب، به لحاظ جامع بودن و گستردگی، در نوع خود کم نظیر و منبع مهمی برای کتاب­های پس از آن بوده است.

 ـ العرف الوردی فی الاخبار المهدی، اثر جلال الدین عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی (م911 ق)

 وی احادیث مربوط به مهدی را در این کتاب به شکلی گسترده جمع­آوری کرده است. این کتاب ضمن مجموعه رساله هایی به نام الرسائل العشر در مجموعه­ای بزرگ­تر با عنوان الحاوی للفتاوی به چاپ رسیده است. وی در ابتدای این رساله می نویسد:

این، بخشی است که احادیث و آثار وارد شده راجع به مهدی را در آن جمع کردم و چهل حدیثی که حافظ ابو نعیم آن ها را ذکر کرده است، به صورت خلاصه آوردم و آنچه او نیاورده است بر آن افزودم و به صورت «ک» آن را رمزگذاری کردم.⁽²⁾

 مجموع احادیثی که در این کتاب جمع آوری شده ـ چه آنچه از ابونعیم آورده و چه آنچه خودش بر آن افزوده ـ بالغ بر دویست حدیث است.

 ـ البرهان فی علامات مهدی آخر الزمان، اثر علاء الدین علی بن حسام، الدین مشهور به متقی هندی (م975ق)؛

این کتاب، از کتاب­های حدیثی دربارة مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است که بیش از 270 حدیث را در بر گرفته است.

نکته قابل توجه در بارة روایات مربوط به حضرت مهدی علیه السلام در منابع اهل سنّت، این است که بزرگان فراوانی از ایشان، از جمله: ترمذی (م297ق)،⁽¹⁾حاکم نیشابوری (م405ق)،⁽²⁾بیهقی (م458ق)،⁽³⁾قرطبی مالکی (م671ق)،⁽⁴⁾به صحت آن ها تصریح کرده اند.⁽⁵⁾

افزون بر منابع روایی، امروزه ده ها کتاب به دست نویسندگان اهل سنت در موضوع مهدویت نوشته شده که در دسترس علاقه مندان است.

اهل سنّت و ولادت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

بیشتر اهل سنّت به تولد حضرت مهدی علیه السلام اعتقادی ندارند؛ اما دانشمندانی چند از آنان، افزون بر اشاره به ولادت آن حضرت در سال255ق، آن حضرت را همان موعود مورد اشاره در کلام پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم دانسته اند.

 کسانی که در نوشته های خود به ولادت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف اشاره کرده اند را می توان به دو دسته تقسیم کرد:⁽⁶⁾

الف. ابن اثیر جزری (م630 ق)، در کتاب الکامل فی التاریخ در بارة حوادث سال260 ق چنین نوشته است:

در این سال، ابومحمد علوی

عسکری وفات کرد. او یکی از دوازده امام مذهب امامیه و پدر محمّد است که معتقدند او منتظر می باشد.⁽¹⁾

ب. ابن خلکان (م681 ق) در کتاب وفیات الاعیان گوید:

ابوالقاسم محمد بن حسن عسکری، فــرزند علی الهادی، فرزند محمد الجواد کــه پیشینیان او ذکر شد،. بر اساس اعتقــاد امامیه دوازدهمین از دوازده امــام، و معــروف بــه الحجة است… ولادتش، روز جمعه نیمة شعبان سال 255 بود.⁽²⁾

 ج. ذهبی (م748 ق) در کتاب العبر گوید:

و در آن ســال (یعنی256 ق) محمّد، فرزند حسن فــرزند علــی الهادی فرزند محمد الجواد، فرزند علی الرضا، فرزند موسی الکاظم، فرزند جعفر الصادق علوی حسینی، ابوالقاسم به دنیا آمد که رافضی ها او را الخلف الحجه و مهدی منتظر و صاحب الزمان لقب داده اند و او،

واپسین از دوازده امام است.⁽¹⁾

 2. کسانی که افزون بر گزارش ولادت آن حضرت، به موعود بودن او تصریح کرده اند:

 الف. کمال الدین محمد بن طلحة شافعی (م652 ق) در کتاب «مطالب السؤول» گوید:

 ابوالقاسم محمد بن حسن خالص، پسر علی متوکل، پسر قانع، پسر علی الرضا، پسر موسی الکاظم، پسر جعفر الصادق، پسر محمد الباقر، پسر علی زین العابدین، پسر حسین الزکی، پسر علی المرتضی امیر المؤمنین، پسر ابوطالب، مهدی، حجّت، خلف، صالح، منتظر و رحمت و برکات خداوند سبحانه و تعالی بر او باد.⁽²⁾

ب. نورالدین علی بن محمد بن صباغ مالکی (م 855 ق) فصل دوازدهم از کتابش الفصول المهمّه را با این عنوان آورده است: «در شرح حال ابوالقاسم حجه، خلف صالح، پسر ابو محمد حسن خالص، او امام دوازدهم است.»

 در این فصل، به گفتة کنجی شافعی چنین احتجاج می کند:

 از چیزهــایی کــه دلالت می کند مهدی از هنگام غیبتش تا کنون زنده و باقی است، کتاب و سنّت می باشد و در بقای او هیچ مانعی نیست؛ همانند باقی ماندن عیسی بن مریم و خضر و الیاس از اولیای خدا و دجال کور و ابلیس ملعون از دشمنان خدا.

سپس دلیل های خود را از کتاب و سنّت بیان می کند و تاریخ ولادت، دلیل های امامت، گوشه هایی از اخبار زندگانی، غیبت، مدت دولت کریمه، کنیــه، خاندان و مطالب دیگری از حضرت مهــدی محمد بــن حسن عسکری را به تفصیل ذکر می کند.⁽³⁾

 البته کسانی کــه به این حقیقت اعتراف کرده اند، بسیار بیش از افراد مورد اشاره اند. علاقه مندان، لازم است به کتاب های مفصل مراجعه کنند.

نیز ن.ک: اهل سنت و مهدی موعود.

اهل کتاب در عصر ظهور > دین در عصر ظهور

ایام الله

روزهای بزرگ تاریخی، هنگام پیدایش رحمت ها یا بلاهای ویژه

ایام جمع یوم، به معنای روز است و برای بزرگداشت حوادثی که در روزهایی خاص رخ داده است ـ اعم از نعمت ها و بلاهای الهی ـ ایام ظهور آن ها به خدا نسبت داده می شود. این واژة ترکیبی فقط دو بار در قرآن کریم به صراحت آمده است:

((وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسی بِآیاتِنا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَیَّامِ اللَّهِ إِنَّ فی ذلِکَ لایاتٍ لِکُلِّ صَبَّارٍ شَکُورٍ))؛⁽¹⁾

در حقیقت، موسی را با آیات خود فرستادیم [و به او فرمودیم] که قوم خود را از تاریکی ها به سوی روشنایی بیرون آور، و روزهای خدا را به آنان یادآوری کن که قطعاً در این [یادآوری]، برای هر شکیبایِ سپاسگزاری عبرت هاست.

((قُلْ لِلَّذینَ آمَنُوا یَغْفِرُوا لِلَّذینَ لا یَرْجُونَ أَیَّامَ اللَّهِ لِیَجْزِیَ قَوْمًا بِما کانُوا یَکْسِبُونَ))؛⁽²⁾

به کسانی که ایمان آورده اند، بگو تا از کسانی که به روزهای [پیروزیِ] خدا امید ندارند در گذرند، تا [خدا هر] گروهی را به [سبب] آنچه مرتکب می شده اند، به مجازات رساند.

 خداوند سبحانه و تعالی در آیة نخست، به یکی از مــأموریت های بــزرگ حضــرت موسی علیه السلام اشاره کرده، می فرماید: تو

موظفی ایّام الهی و روزهای خدا را

بــه یــاد قــوم خود بیاوری. به طور مسلم، همة روزها، ایام خداوند است؛ همان گونه که همة مکان ها متعلق به خدا است. اگر مکان خاصی به نام بَیْتُ اللّه (خانه خدا) نامیده شد، دلیل بر ویژگی آن است. همچنین عنوان «اَیّام اللّه» اشاره به روزهای مخصوصی است که امتیاز و روشنایی و درخشش فوق العاده ای دارد. به همین سبب مفسران، در تفسیر آن، احتمالات مختلفی داده اند؛ برخی گفته اند: اشاره به روزهای پیروزی پیامبران پیشین و امت های راستین آنان و روزهایی است که گونه های نعمت های الهی بر اثر شایستگی ها شامل حال آن ها است. عده ای گفته اند: اشاره به روزهایی است که خداوند سبحانه و تعالی اقوام سرکش را به زنجیر عذاب می کشید و طاغوت ها را با یک فرمان درو می کرد؛ گروهی نیز به هر دو قسمت اشاره کرده اند؛ اما اصولاً نمی توان این تعبیر گویا و رسا را محدود ساخت. «ایّام اللّه»، تمام روزهایی است که دارای عظمتی در تاریخ زندگی بشر است. هر روز که یکی از فرمان های خدا در آن چنان درخشیده که بقیه امور را تحت الشعاع خود قرار داده، از ایّام اللّه است.

هر روز که فصل تازه ای در زندگی انسان ها گشوده و درس عبرتی به آن ها داده شده است و ظهور و قیام پیامبری در آن بوده یا طاغوت و فرعون گردن کشی در آن به قعر دره نیستی فرستاده شده، و خلاصه هر روز که حق و عدالتی بر پا شده و ظلم و بدعتی خاموش گشته است، همه آن ها از ایّام اللّه است.⁽¹⁾

 در روایاتی که از امامان معصوم علیهم السلام به ما رسیده، «ایام اللّه» به روزهای گوناگونی تفسیر شده است؛ امام باقر علیه السلام فرموده است:

ایّام اللّه سه روز است؛ روزی که حضرت قائم علیه السلام قیام خواهد کرد و روز بازگشت برخی از مردگان و روز رستاخیز. ⁽²⁾

 روشن است که این گونه احادیث دلیل بر انحصار نیست؛ بلکه بیان قسمتی از مصداق های روشن است.

نیز ن.ک: قیام، ظهور، رجعت.

ایستادن هنگام شنیدن لقب قائم

سنّتی اجتماعی برای احترام به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

یکی از وظایف مهم عاشقان و شیفتگــان حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف، احترام و تعظیم آن حضرت است. این احترام و تعظیم، متناسب با سنت ها و فرهنگ های هر جامعه متفاوت خواهد بود.

 یکی از کارهایی که برای احترام به آن حضرت انجام می شود ایستادن هنگام شنیدن لقب «قائم» است. در بارة این ایستادن دو دیدگاه وجود دارد:

 برخی چنین کاری را فقط یک سنت اجتماعی لازم می دانند و بر این باورند در منابع معتبر نخستین، دلیل روایی بر آن وجود ندارد. برخی دیگر، با استناد به برخی کتاب هایی که در سده های اخیر نوشته شده است، آن را عملی مستحب دانسته، انجام آن را اقتدا به عمل معصوم می دانند و در این زمینه دو روایت را ذکر می کنند:

 یک. روایتی که در آن از امام صادق علیه السلام پرسیده شد: چرا هنگام شنیدن نام «قائم» باید برخیزیم؟ حضرت فرمود:

«برای او، غیبتی طولانی هست و این لقب، یادآور دولت حق آن حضرت و ابراز تأسف بر غربت او است؛ لذا آن حضرت، از شدّت محبت و مرحمتی که به دوستانش دارد، به هر کس که حضرتش را با این لقب یاد کند، نگاه محبت آمیز می کند. از تجلیل و تعظیم آن حضرت است که هر بنده خاضعی مقابل صاحب عصر خود ـ هنگامی که مولای بزرگوارش به سوی او بنگرد ـ از جای برخیزد؛ پس باید برخیزد و تعجیل در امر فرج مولایش را از خداوند سبحانه و تعالی بخواهد.» ⁽¹⁾

 در بررسی این روایت، نکاتی گفته شده است:

 1. این روایت و حتی مضمون آن،

در هیچ یک از کتاب های معتبر اولیه نیامده است.

 2. روایت، مشتمل بر برخی کلمات نامأنوس مانند«غیبة طولانیة»، است که در هیچ یک از سخنان

معصومان علیهم السلام نیامده است.

 3. در هیچ روایتی از امامان پیش از امام صادق علیه السلام به انجام دادن این کار اشاره نشده و هیچ جا از انجام آن توسط پیروان اهل بیت علیهم السلام سخن به میان نیامده است. در حالی که صدها روایت دارای این کلمه است.

 4. این لقب، چه خصوصیتی دارد که آن حضرت فقط با این لقب به دوستداران خود توجه می فرماید و با لقب های دیگر چنین نیست؟

 دو. در روایت است که چون دعبل، قصیدة معروف خود را برای امام رضا علیه السلام خواند، آن حضرت دست بر سر نهاده و به حالت تواضع ایستاد و برای فرج آن حضرت دعا کرد.⁽¹⁾این روایت، در منابع معتبر اولیه این گونه نقل شده است که: عبدالسلام هروی گوید: از دعبل بن خزاعی شنیدم که می گفت: بر مولای خود امام رضا علیه السلام قصیدة خود را خواندم که چنین آغاز می شود:

 مَدَارِسُ آیَاتٍ خَلَتْ مِنْ تِلَاوَةٍ

وَ مَنْزِلُ وَحْیٍ مُقْفِرُ الْعَرَصَاتِ

و چون به این ابیات رسیدم:

 خُرُوجُ إِمَامٍ لا مَحَالَةَ خَارِجٌ

یَقُومُ عَلَی اسْمِ اللَّهِ وَ الْبَرَکاتِ

 یُمَیِّزُ فِینَا کـلَّ حَقٍّ وَ بَاطِلٍ

وَ یُجْزِی عَلَی النَّعْمَاءِ وَ النَّقِمَاتِ

 امام رضا علیه السلام به سختی گریست. سپس سر خود را بلند کرده و به من فرمود: «ای خزاعی! روح القدس این دو بیت را بر زبان تو جاری کرده است آیا می دانی این امام کیست و کی قیام خواهد کرد؟» گفتم: «نه؛ای مولای من! فقط شنیده ام امامی از شما خروج می کند و…». ⁽²⁾

 در بررسی این روایت نیز گفته شده است:

 همان گونه که ملاحظه می شود

به ایستادن آن حضرت هیچ اشاره ای نشده است، تا چه رسد به این که آن حضرت دست به سر هم گذاشته باشد. نکتة قابل تأمل این که در منابع نخستین، تمام کسانی که این روایت را نقل کرده اند، به همین صورت ذکر کرده اند.⁽¹⁾

 ناگفته نماند در شعر دعبل (آن گونه که در کتاب های یاد شده ذکر شده است) نه فقط لقب قائم به کار نرفته که هیچ یک از القاب دیگر آن حضرت نیز نیامده است.

 البته باید توجه داشت امروزه ایستادن هنگام شنیدن لقب خاص حضرت مهدی علیه السلام در فرهنگ شیعه به معنای احترام به آن حضرت است و در جمعی که چنین می کنند، اگر برنخاستن، بی احترامی به آن حضرت باشد، به طور قطع جایز نیست.

نیز ن.ک: قائم، قیام، انتظار

ب

باب (علی محمد شیرازی)

از مدعیان ارتباط خاص با امام دوازدهم

«باب» در لغت فارسی به معنای پدر، سزاوار، ملایم، متعارف و حاجب است. در عربی نیز به معنای «در» و «محل ورود و خروج» به کار می رود. راغب اصفهانی می گوید: محل دخول و ورود به چیزی را باب می خوانند؛ مانند «باب المدینه» یا «باب البیت.»⁽¹⁾

 در روایــات فــراوانی، از پیشوایـان معصوم علیهم السلام با عنوان «بابُ اللّه» یاد شده است.⁽²⁾در دعای ندبه می خوانیم: «أیْنَ بَابُ اللَّهِ الَّذِی مِنْهُ یُؤتی؟»⁽³⁾بنابــراین باب، یعنی چیــزی کــه می توان به وسیلة آن، به چیز دیگر رسید. حدیث «اَنَا مَدِینَةُ العِلْمِ وَ عَلیٌّ بابُها»؛⁽⁴⁾بدان معنا است که به

وسیلة حضرت علی علیه السلام می توان به شهر علم دست یافت. از دیگر موارد، می توان به «بابُ الحَوائج»، «بابُ حِطه»، «بابُ مَدینَةِ عِلْمِ النَّبی صلی الله علیه و آله و سلم»⁽¹⁾، «بابُ الحِکمَة» و «بابُ اللَّه» اشاره کرد.

اما در اصطلاح «باب» امامان علیهم السلام، بــه کسی گفتــه می شود کــه بــه معصومان علیهم السلام بسیار نزدیک است و در همه کارها یا کاری خاص، نماینده مخصوص آنان شمرده می شود.⁽²⁾بر این اساس، می توان وکیل یا نماینده امام را «باب» امام نامید؛ چنان که ابن شهــرآشوب می نویســد: جمعــی از اصحاب امامان علیهم السلام باب آن بزرگواران بوده اند؛ مانند «رشید هجری» باب سیّد الشهداء علیه السلام،⁽³⁾«یحیی بن ام الطویل مطعمی» باب حضرت سجّــاد علیه السلام،⁽⁴⁾«جابر بن یزید جعفی» باب امام باقر علیه السلام ⁽⁵⁾.

 رفته رفته این واژه با سوء استفاده مدعیان دروغین ـ به ویژه «بابیّت» ـ روبه رو شد. ادعاهای نادرست کسانی چون سیّد علی محمد باب، این واژه را از جایگاه واقعی اش دور و متروک ساخت؛ به گونه ای که امروزه کمتر دربارة نمایندگان امام معصوم علیه السلام به کار می رود و بیشتر برای اشاره به کسانی است که به دروغ، خود را نماینده معصومان معرفی می کنند.

علی محمد در سال1235 در شیراز به دنیا آمد.⁽⁶⁾در کودکی به مکتب شیخ عابد رفت و خواندن و نوشتن و سیاه مشق آموخت. شیخ عابد که از شاگردان شیخ احمد احسائی و سید کاظم رشتی بود،⁽⁷⁾و

از همان دوران، علی محمد را با نام رؤسای شیخیه (احسائی و رشتی) آشنا کرد؛ به طوری که چون سید علی محمد در حدود نوزده سالگی به کربلا رفت، در درس سید کاظم رشتی حاضر شد.⁽¹⁾در مدتی که نزد سید کاظم رشتی شاگردی می کرد، با مسائل عرفانی و تفسیر و تأویل آیات و احادیث و مسائل فقهی به روش شیخیه آشنا شد و از آرای شیخ احسائی آگاهی یافت.⁽²⁾به علاوه هنگام اقامت در کربلا، از درس ملاصادق خراسانی که او نیز مذهب شیخی داشت بهره گرفت و چندی نزد وی بعضی از کتب ادبی متداول آن ایام را خواند.⁽³⁾در 1257 به شیراز بازگــشت و در هــر فرصت، مطالعة کتب دینی را فراموش نمی کرد. خودش می گوید:

ولقد طالعت سنابرق جعفرالعلوی و شاهدت بواطن آیاتها؛⁽⁴⁾

همانا کتاب سنابرق، اثر سید جعفرعلوی ]مشهور به کشفی[ را خواندم و باطن آیاتش را مشاهده کردم.

 علی محمد، گذشته از دلبستگی به اندیشه های شیخی و باطنی به ریاضت کشی نیز مایل بود و هنگام اقامت در بوشهر، در هوای گرم تابستان، از سپیده دم تا طلوع آفتاب و از ظهر تا عصر بر بام خانه، رو به خورشید اورادی می خواند.⁽⁵⁾

پس از درگذشت سید کاظم رشتی، مریدان و شاگردان وی جانشینی برای وی می جستند که به قول ایشان مصداق «شیعة کامل» یا «رکن رابع» باشد. در این باره، میان چند تن از شاگردان سید کاظم رقابت افتاد. علی محمد نیز در این رقابت شرکت کرد، بلکه پای از جانشینی سید رشتی فراتر نهاد و خود را «باب» امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف یا «ذکر» او یعنی واسطة میان امام و مردم شمرد. ادعای علی محمد، چون شگفت آورتر از دعاوی سایر رقیبان بود، واکنش بزرگ تری یافت و نظر گروهی از شیخیان را به سوی وی جلب کرد. هجده تن از شاگردان

سید کاظم که همگی شیخی مذهب بودند (و بعدها سید علی محمد آن ها را حروف حیّ نامید) پیرامونش را گرفتند.⁽¹⁾

علــی محمــد، در آغــاز امــر، بخش هایی از قرآن کریم را با روشی که از مکتب شیخیه آموخته بود، تأویل کرد و آنجا به تصریح نوشت که امام دوازدهم شیعیان او را مأمور کرده است جهانیان را ارشاد کند و خویشتن را «ذکر» نامید.

همین که مدتی از دعوت وی سپری شد و گروهی به او گرویدند، ادعای خود را تغییر داد و از مهدویت سخن به میان آورد و گفت: «منم آن کسی که هزار سال می باشد که منتظــر آن می بــاشید.» ⁽²⁾سپس به ادعای نبوت و رسالت برخاست و به گمان خود، احکام اسلام را با آوردن کتاب بیان نسخ کرد.⁽³⁾

بدین ترتیب، علی محمد هرچند زمانی دعاوی خود را به مقامات بــالاتری تغییــر می داد و سخــنان پیشین را برای یارانش تأویل می کرد و آنان را در پی خود می کشید. پس از بازگشت سید علی محمد به بوشهر (در زمانی که هنوز از ادعای بابیت امام زمان علیه السلام فراتر نرفته بود) بــه دستــور والــی فــــــارس در رمضان1261ق دستگیر و به شیراز فرستاده شد. در شیراز او را تنبیه کردند آنگاه نزد امام جمعة آن شهر اظهار توبه و ندامت کرد و به قول یکی از موافقان خود برفراز منبر در حضور مردم گفت: «لعنت خدا برکسی که مرا وکیل امام غایب بداند! لعنت خدا برکسی که مرا باب امام بداند!…»⁽⁴⁾پس از آن شش ماه در خانة پدری خود تحت نظر بود و از آن جا به اصفهان و سپس به قلعة ماکو تبعید شد. در دورانی که در آن قلعه زندانی بود، با مریدانش ملاقات و مکاتبه داشت و از این که می شنید آنــان در کــــار تبلیغ دعــاوی او می کوشند به شوق می افتاد و سخنانی را به عنوان کلمات الهی به مریدان عرضه می داشت؛ چنان که

کتاب بیان را در همان قلعه نوشت.⁽¹⁾

 دولت محمدشاه قاجار برای آن که پیوند او را با مریدانش قطع کند، در صفر1264 وی را از قلعة ماکو به قلعة چهریق در نزدیکی ارومیه و در اواخر سلطنت محمد شاه به تبریز بردند و مجلسی با حضور ناصرالدین میرزا (که در آن وقت ولیعهد بود) و چند تن از علما ترتیب دادند. علی محمد را در آن مجلس حاضر کردند. علی محمد در آن جا آشکارا از مقام مهدویت خود سخن گفت؛ ولی در پاسخ اشکالات و پرسش های علمای حاضر، فروماند.⁽²⁾

 پس از آشکارشدن عجز علی محمد در اثبات ادعای خود، وی را چوب زده تنبیه نمودند. او از دعاوی خویش تبری جست و اظهار پشیمانی کرد و خطاب به ولیعهد توبه نامة رسمی نوشت. صورت توبه نامة علی محمد را یکی از مریدانش در کتاب خود آورده است.⁽³⁾

بدین سان علی محمد از دعاوی خود بازگشت؛ ولی توبة او صوری بود، چنان که پیش از توبة اخیر در شیراز نیز برفراز منبر و برابر مردم نیابت و بابیت خود را انکار کرد؛ اما چیزی نگذشت که ادعاهای بالاتری را به میان آورد و از پیامبری و رسالت خویش سخن گفت. در اواخر سلطنت محمدشاه و پس از مرگ او (1264) از سوی مریدان سید علی محمد آشوب هایی در کشور پدید آمد.⁽⁴⁾و آنان، چنین می پنداشتند که یاران مهدی موعودند و بزودی جهان را در تسخیر خود خواهند گرفت و برشرق و غرب فرمانروایی می کنند. میان ایشان و نیروی دولتی، جنگ درگرفت و فتنة آنان با پیروزی قوای دولت و کشته شدن ملا محمدعلی بارفروشی در جمادی الثانی 1265 پایان گرفت. در زنجان نیز شورشی به سرکردگی ملا محمدعلی زنجانی پدید آمد که به شکست بابیان

انجامید (1266). در تهران نیز گروهی از بابیان به رهبری علی ترشیزی برآن شدند تا ناصرالدین شاه و امیرکبیر و امام جمعة تهران را به قتل رسانند؛ اما نقشة آنان کشف شد و 38 تن از سران بابیان دستگیر و هفت تن از آن ها کشته شدند. شگفت آن که مریدان علی محمد در جنگ های قلعة طبرسی و زنجان، از مسلمانی دم می زدند و نماز می گزاردند و از «بابیت» سید علی محمد جانبداری می کردند.⁽¹⁾

ظاهراً در آن هنگام هنوز ادعای مهدویت و نبوت وی بدیشان نرسیده بود؛ از این رو به اعتراف وقایع نگاران بابی برخی از بابیان به محض این که در «بدشت» از ادعای مهدویت علی محمد و تغییر احکام اسلام باخبر شدند، به شدت از او روی گرداندند.⁽²⁾پس از مرگ محمدشاه و بالاگرفتن فتنة بابیه، میرزاتقی خان امیرکبیر ـ صدراعظم ناصرالدین شاه ـ مسامحه در کار علی محمد باب را روا ندید و تصمیم گرفت او را در ملاعام به قتل رساند و از این راه آتش شورش ها را فرونشاند. برای این کار، از برخی علما فتوا خواست؛ ولی به گفتة ادوارد براون:

دعاوی مختلف و تلون افکار و نوشته های بی مغز و بی اساس و رفتار جنون آمیز او علما را برآن داشت که به علت شبهة خبط دماغ بر اعدام وی رأی ندهند.⁽³⁾

 با وجود این برخی از علما که احتمال خبط دماغ دربارة علی محمد را نمی دادند و او را مردی دروغگو و ریاست طلب می شمردند، به قتل وی فتوا دادند و علی محمد همراه یکی از پیروانش در27 شعبان1266 در تبریز تیرباران شد.

عقاید

علی محمد باب، از آغاز دعوت خود، عقاید و آرای متناقضی ابراز داشت. آنچه از بیان (مهم ترین کتاب او نزد پیروانش) فهمیده می شود، آن است که وی خود را برتر از همة انبیای الهی می انگاشته و مظهر نفس پروردگار می پنداشته

است⁽¹⁾و عقیده داشته که با ظهورش، آیین اسلام منسوخ و قیامت موعود در قرآن به پا شده است.⁽²⁾به علاوه علی محمد خود را مبشر ظهور بعدی شمرده و او را «من یظهره الله» خوانده است و در ایمان پیروانش بدو تأکید فراوان دارد.⁽³⁾علی محمد در حقانیت این آرا پافشاری نموده و در برخورد با افرادی که بابی نباشند، خشونت بسیاری را سفارش کرده است؛

چنان که در الواح بیان دربارة وظیفة اولین فرمانروای بابی می گوید:

 لن تذر (کذا) فوق الأرض إذااستطاع أحدا غیرالبابیین؛⁽¹⁾چون ]فرمانروای بابی[ توانایی یافت، هیچکس ـ جز بابی ها ـ را برروی زمین باقی نگذارد.

 وی، در بیان فارسی فرمان می دهد همة کتاب ها را محو و نابود کنند؛ جز کتبی که دربارة آیین وی پدید آمده یا می آید. همچنین تأکید کرده است پیروانش جز کتاب بیان و آنچه بدان وابسته می شود نیاموزند.⁽²⁾افکار سیدعلی محمد باب مجموعه ای از برخی آرای شیخیان و باطنیان (تأویل گرایان) و صوفیان و کسانی که به علم حروف و اعداد گرایش داشته اند و پاره ای از دعاوی شخصی بوده است.

آثار

علی محمد باب، آثاری چند از خود به جای نهاده که برخی از آن ها چاپ شده و پاره ای دیگر به دلیل کشاکش های داخلی میان پیروانش هنوز به چاپ نرسیده است. جز آثاری که پیش از این نام بردیم، برخی کتاب های دیگر او عبارت اند از: پنج شأن، دلائل السبعة، صحیفة عدلیه، تفسیر سورة کوثر، تفسیر سورة بقره، قیوم الأسماء، کتاب الروح.

آثار علی محمد باب غالباً به زبان عربی نوشته شده و سرشار از غلط های صرفی و نحوی است. البته وی کوشیده است ـ برای آنکه نشان دهد سخنانش رنگ قرآنی دارد ـ گفتارش را با سجع و وزن همراه سازد و با آن که یگانه معجزة خود را همین سخنان می شمارد،⁽³⁾تکلف و ابتذال در عباراتش سخت آشکار است.

بابیه > باب

باران های پیاپی

از نشانه های غیر حتمی ظهور

یکی از پدیده های سال ظهور و نشانه های غیر حتمی آن، باران های پیاپی است که تا آن روز، مانند آن دیده نشده است و زمینة آبادی و

سرسبزی زمین را فراهم می کند و به بهبود وضع زمین منجر می شود؛ چنان که امام صادق علیه السلام می فرماید:

در آستانة [قیام] قائم علیه السلام سالی پرباران خواهد بود که در اثر آن، خرما بر روی نخل می پوسد. در این، تردیدی به خود راه ندهید.⁽¹⁾

بارش این مقدار باران پیاپی، کم سابقه یا بی سابقه است. البته احتمال دیگری نیز وجود دارد که این باران ها، هم زمان و در همه جای زمین ببارد. در این صورت، می تواند جنبه اعجاز داشته باشد. امام صادق علیه السلام فرمود:

وقتی که زمان قیام قائم علیه السلام فرا رسد، بر مردم باران فرو خواهد ریخت؛ در ماه جمادی الثانی و ده روز رجب؛ بارانی که مانندش دیده نشده است.⁽²⁾

نیز ن.ک: ظهور، نشانه های ظهور، قیام.

باقریه

شیعیان معتقد به مهدویت امام باقر علیه السلام

«باقریه»، به گروهی از شیعیان گفته می شود که به رجعت امام محمد باقر علیه السلام معتقد بودند. آنان، رشته امامت را از حضرت علی بن ابی طالب علیه السلام به نوادة او امام باقر علیه السلام کشانده و او را مهدی منتظر می دانستند. به نظر آنان، جابر بن عبدالله انصاری روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به او فرموده است:

همانا تو مردی از اهل بیت مرا ـ که نام او محمد بن علی و کنیه اش اباجعفر است ـ خواهی دید و چون او را دیدی سلام مرا به وی برسان.⁽³⁾

جـابــر، آخــرین کس از اصحـاب پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم بود که در سن پیری و نابینایی درگذشت. وی به دنبال امام

محمدباقر علیه السلام که در آن وقت، کودک بود در کوچه های مدینه می گشت و می گفت: «یا باقر! متی القاک؟؛ای باقر! کی تو را خواهم دید؟»

 روزی در یکی از کوچه های مدینه، به آن حضرت برخورد و او را به سینه

خود چسباند و سر و دستش را بوسید و گفت: «یابُنََّی! جَدُک رَسُولُ اللّهِ یَقْرَئُک السَّلام؛⁽¹⁾ ای فرزند من! جدّت رسول خدا به تو سلام می رساند.» گویند جابر در همان شب پس از دیدار آن حضرت، درگذشت.

 باقریه گویند: از آن جا که جابر، مأمور رساندن سلام از سوی جدش به وی بود، پس آن مهدی منتظر است!⁽²⁾البته این استدلالی بسیار سست و بی ارزش است. بر خلاف این پندار، روایات فراوانی ـ حتی از خود امام باقر علیه السلام ـ این ادعا را باطل می­داند.

ابوبصیر نقل کرده است که امام باقر علیه السلام فرمود:

بعد از حسین علیه السلام نُه امام می آیند. نُهمین آنان، قائم ایشان است.⁽³⁾

نیز ن.ک: مدعیان مهدویت.

البرهان فی علامات مهدی آخر الزمان

از کتاب های اهل سنت در مهدویت

این کتاب، از کتاب­های حدیثی مفصل در باب مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است که بیش از270 حدیث را در بر گرفته و به وسیلة علاء الدین علی بن حسام الدین مشهور به متقی هندی (م975 ق) نوشته شده است. ابواب کتاب دربارة حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و موضوعات مربوط به آن حضرت، به شرح زیر است:

 1. فی الکرامات؛

 2. فی نسب المهدی علیه السلام ؛

 3. فی حلیة المهدی علیه السلام ؛

 4. فی احوال تقع قبل خروج المهدی علیه السلام ؛

 5. فی جامع العلامات و …

در باب­های بعد، به چگونگی بیعت با حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، یاران، فتوحات، مدت حکومت و نازل شدن عیسی علیه السلام

برای یاری آن حضرت، اشاره شده است. نگارنده دربارة کتاب خود می­گوید:

چون کتاب العرف الوردی فی اخبار المهدی نگارش جلال الدین سیوطی را مشاهده کردم، از آن جا که آن کتاب، دارای باب بندی و نظم لازم کرد، آن را باب بندی نمودم و برخی احادیث دیگر بر آن افزودم.⁽¹⁾

بعثت امام مهدی علیه السلام > ظهور

بَقیةُ اللّه

از القاب حضرت مهدی علیه السلام

واژه «بقیت»، به معنای، باز مانده و پاینده و آن چیزی است که از چیزی باقی گذاشته شود. عبارت «بَقیة اللّه»، هم در قرآن مجید و هم در روایات آمده است.

در قرآن، فقط یک بار و در داستان حضرت شعیب علیه السلام ذکر شده است؛ آن جا کــه وی قــوم خــود را از کم فروشی نهی کرده، می­گوید:

((بَقِیتُ اللّهِ خَیرٌ لَکمْ إِنْ کنْتُمْ مُؤْمِنینَ وَ ما أَنَا عَلَیکمْ بِحَفیظ))⁽²⁾

 اگر مؤمن باشید، باقی ماندة خدا برای شما بهتر است و من بر شما نگاهبان نیستم.

در روایات گوناگونی «بقیة الله» به وجود امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف یا برخی دیگر از امامان علیهم السلام تفسیر شده است. امام باقر علیه السلام فرمود:

نخستین سخنی که مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف پس از قیام خود می گوید، ایــن آیه است: ((بَقِیتُ اللّهِ خَیرٌ لَکمْ إِنْ کنْتُمْ مُؤْمِنینَ))؛ سپــس می­گــوید: «منم بقیةالله بر روی زمین.» ⁽³⁾

 درست است که در آیه مورد بحث، مخاطب، قوم شعیب بوده و منظور از«بقیة الله»، سود و سرمایه حلال یا پاداش الهی است؛ ولی هر موجودی نافع که از طرف

خداوند سبحانه و تعالی برای بشر باقی مانده و مایة خیر و سعادت او گردد، «بقیةالله» محسوب می شود. بر این اساس، تمام پیامبران الهی و پیشوایان بزرگ، بقیةالله هستند. تمام رهبران راستین نیز که پــس از مبــارزه بــا یــک دشمن سرسخت برای یک قوم و ملت باقی می مانند، از این نظر بقیةالله هستند. سربازانی که پس از پیروزی از جنگ باز می گردند، آنان نیز بقیةالله هستند.

 در روایات، دعاها و زیارات، امامان

معصــوم علیهم السلام بــه عنــوان «بقیةاللّه» توصیف شده اند، برای نمونه به بعضی از آن ها اشاره می شود:

 1. به دستور هشام بن عبدالملک، امام باقر علیه السلام را به شام بردند. هنگام بازگشت به مدینه، هشام فرمان داد بازارها را بر روی آن حضرت و همراهانش ببندند و آنان را از خوراک و آشامیدنی محروم سازند. وقتی به شهر مدینه رسیدند، مردم درِ شهر را بر رویشان بستند و اصحاب آن حضرت به سبب کمبود آب و غذا به زحمت افتادند و به آن بزرگوار شکایت بردند. امام باقر علیه السلام بالای کوهی مشرِف به شهر رفت و با صدای بلند فرمود:

ای اهل شهری کــه مردمــانش ستمگرند! به خداوند سبحانه و تعالی سوگند! من بقیةاللّه هستم. خداوند سبحانه و تعالی فــرمود: «بقیةاللّه برایتان بهتر است؛ اگر ایمان دارید.» ⁽¹⁾

از آنجــا کــه مهــدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف، آخرین پیشوا و بزرگ­ترین رهبر انقــلابی پــس از بعثت پیــامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم است، یکی از روشن­ترین مصادیق «بقیةالله» و شایسته ترین فرد به این لقب است؛ به ویژه که یگانه باقی مانده بعد از پیامبران و امامان است. نمونه ای از این روایات بدین قرار است:

 1. در دعای ندبه می خوانیم: «کجا است آن بقیة­اللّه که از

عترت هدایتگر بیرون نیست؟»⁽¹⁾

 2. مردی از امام صادق علیه السلام پرسید: «آیا بر امام قائم می­توان با عنوان امیرمؤمنان سلام کرد؟» فرمود: «نه؛ خداوند سبحانه و تعالی این نام را به حضرت امیر مؤمنان علی علیه السلام اختصاص داده است. پیش از او کسی این نام بر خود ننهاده و پس از او نیز کسی این نام را به خود نبندد، مگر آن که کافر باشد.»

راوی گوید: پرسیدم: «فدایت شوم! پس چگونه بــر او سلام کنند؟» فرمود: «می­گویند «السَّلامُ عَلَیک یا بَقیةَ اللَّهِ» سپس این آیه شریفه را تلاوت فرمود: ((بَقیتُ اللهِ خَیرٌ لَکم اِنْ کنتُم مُؤمنین))».⁽²⁾

 3. امام باقر علیه السلام فرمود:

نخستین سخن حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف پس از ظهور، این آیه است که می گوید: بقیة اللّه برایتان بهتر است؛ اگر ایمان دارید. آن گاه می فرماید: «منم بقیةاللّه و حجّت و خلیفة او در میان شما.» در آن زمان هر کس بر آن حضرت سلام کند، می گوید: «السَّلامُ عَلَیک یا بَقیةَاللّهِ فِی اَرْضِهِ».⁽³⁾

 4. وقتی احمد بن اسحاق بن سعد اشعری، به محضر امام عسکری علیه السلام شرفیاب شد و دربارة جانشین آن حضرت پرسید، آن حضرت کودکی خردسال، همچون قرص ماه را به او نشان داد. احمد بن اسحاق پرسید: «آیا نشانه ای هست تا قلبم اطمینان یابد؟» آن کودک زبان گشود و با زبان عربی فصیح فرمود:

 من بقیةالله بر زمین و منتقم از دشمنان او هستم.ای احمد بن اسحاق! بعد از دیدن ]این کرامت[، نشانه­ای طلب نکن.⁽⁴⁾

بلالی > محمد بن علی بن بلال

بلالیه

پیروان محمد بن علی بن بلال از مدعیان نیابت امام مهدی علیه السلام

ازفرقه های «غالیان» منسوب به ابوطاهر محمد بن علی بن بلال (از اصحاب امام یازدهم علیه السلام ) و از منکران نیابت محمد بن عثمان عمری (از نواب اربعه) هستند.

ابــوطــاهر از تسلــیم اموالی که شیعیان بــه عنوان سهم امــام به او داده بودند، به محمد بن عثمان خودداری کرد. سپس ادعای نیابت کرد و گفت وکیل امام است. از طرف حضرت صاحب الامر عجل الله تعالی فرجه الشریف توقیعی در

لعن او صادر شد و شیعیان نیز از وی تبرّی جستند.⁽¹⁾

بهائیت

بهائیت⁽²⁾

فرقه ای منشعب از آیین بابی، پیروان بهاء الله

بهائیت، فرقه ای منشعب از آیین بابیه است. بنیان گذار آیین بهایی، میرزا حسین علی نوری، معروف به بهاء الله است. این آیین نیز نام خود را از همین لقب برگرفته است.

وی در سال 1233ق در تهران به دنیا آمد و مانند برادرانش آموزش های مقدماتی ادب فارسی و عربی را زیر نظر پدر و معلمان و مربیان گذراند. در زمان ادعای بابیت سید علی محمد شیرازی، در جمادی الاولی1260 ق، او جوانی 28 ساله و ساکن تهران بود که در پی تبلیغ نخستین پیرو باب، ملاحسین بشرویه ای در شمار نخستین گروندگان به باب در آمد. از آن پس، همراه برادرش، میرزا یحیی صبح ازل یکی از فعّال ترین افراد بابی شد و به ترویج بابی گری ـ به ویژه در نور و مازندران ـ پرداخت.

پیدایش فرقة بهائیت

در دوران جانشینی صبح ازل، حسین علی مسئول تمام امور بابی بود؛ ولی هرگز به این سِمت قانع نبود؛ از این رو در پی آن بود مقصود نهایی خود را ابراز دارد و خویشتن را همان «من یظهره الله» معرفی کند که در کتاب باب ذکرش رفته بود و امور بابی ها را یکسره در دست گیرد. وی پس از بازگشت از سلیمانیه در باغ نجیب پاشا ادعای خود را آشکار کرد⁽³⁾نخستین کسی که به شدت بر او تاخت و ادعایش را باطل شمرد میرزا یحیی ازل، برادرش بود.⁽⁴⁾رقابت دو برادر بر سر رهبری بابیان کم کم به اوج خود رسید، تا جایی که طرفین یک دیگر را به مرگ تهدید کردند؛ بنابراین در سال1285ق به دستور دولت عثمانی، یحیی صبح ازل به قبرس، و حسین علی به عکا در سرزمین

فلسطین تبعید شدند. در همین ایام بود که برای تشخیص طرفداران آن دو، اطرافیان صبح ازل به فرقه «ازلیه» و پیروان میرزا حسین علی بهاء، فرقه «بهائی» نامیده شدند. اما با مرگ یحیی صبح ازل، ازلیه و به تبع آن، بابیان برای ابد فراموش شدند.

سرانجام دعوت میرزا بهاء

وقتی میرزا حسین علی احساس کرد دعوت او مؤ ثر افتاد و عده ای گرد او حلقه زدند، نوع دعوتش را در مراحل گوناگون زمانی تغییر داد. وی پس از ادعای «من یظهره الله» ادّعای رسالت و شارعیت و سپس ادعای حلــول روح خــدا در خــود به نحو تجسد و تجسّم کرد. او با عبارت «انا الهیکل الاعلی» از این مطلب یاد می کرد.

 بهاء در بغداد و اسلامبول و ادرنه و نیز در عکا همواره با تقیّه و تظاهر به اسلام زندگی می کرد، تا خشم حکومت عثمانی را بر ضد خود بر نینگیزد. وی در نماز جمعة عکا شرکت می جست و در ماه رمضان، به روزه داری تظاهر می کرد؛ با این حال، رابطة سرّی خود را با بابیان ایران که بعدها «بهائی» نام گرفتند، قطع نکرده و همواره مکتوبات و وحی های ادعایی، یا تجلّیات خدا منشآنه خود را برای آنان می فرستاد یا باز می گفت.

وی سرانجام در سال 1892م (حدود 1309ق) پس از سال ها سکونت در عکا درگذشت و آن جا به خاک سپرده شد.

پس از میرزا حسین علی، فرزندش عبدالبهاء رهبر بهائیان شد و نظام جدیدی را در تفکرات بهائیت پدید آورد. وی در سفرهای خود، تعالیم باب و بهاء را با آنچه در قرن نوزدهم در غرب، به ویژه تحت عناوین روشنگری و مدرنیسم و اومانیسم متداول بود، آشتی داد. او تعالیم دوازدهگانة بهائیت را با الهام از همین آموزه ها تدوین و عرضه کرد که عبارتند از: ترک تقلید، تطابق دین با علم و عقل، وحدت اساس ادیان، بیت العدل، وحدت عالم انسانی، ترک تعصبات، الفت و محبت میان افراد بشر، تعدیل معیشت عمومی، تساوی حقوق زنان و مردان، تعلیم و تربیت اجباری، صلح عمومی و تحریم جنگ و وحدت خط و زبان.⁽¹⁾

تعالیم دوازدهگانة یادشده، در ظاهر بسیار جذاب و زیبا است و از طرفی شعارهای تبلیغاتی مؤثری در جذب افراد بهائی به این آیین است؛ اما با عملکرد رهبران و پیروان آن در گذشته و حال ـ به ویژه برنامه های اعمال شده از سوی «بیت العدل اعظم» بهاییان ـ مغایرت بسیار دارد.

 پس از مرگ عبد البهاء، نوة دختری او شوقی افندی رهبر بهائیان شد. پس از وی، هدایت بهائیان به شورایی با عنوان بیت العدل واگذار شد که تا کنون در فلسطین اشغالی به هدایت بهائیان می پردازد.

 آیین ها و باورهای بهائیان

نوشته های علی محمد باب، میرزا حسین علی بهاءالله، عبدالبهاء و تا حدی نیز شوقی افندی از نظر بهائیان مقدس است و در مجالس ایشان قرائت می شود؛ اما کتب باب، به طور عموم در دسترس بهائیان قرار نمی گیرد و دو کتاب اقدس و ایقان میرزاحسین علی نوری است که نزد بهائیان از اهمیت خاصی برخورد است.

 تقویم شمسی بهائی از نوروز آغاز شده به نوزده ماه در هر ماه به نوزده روز تقسیم می شود. چهار روز (در سال های کبیسه، پنج روز) باقیمانده که موسوم به ایام «هاء» است، ایام شکرگزاری و جشن تعیین شده است.⁽¹⁾

 بهائیان موظف به نماز خاصی به صورت روزانه، روزه به مدت نوزده روز از طلوع تا غروب آفتاب (در آخرین ماه سال) و زیارت یکی از اماکن مقدس ایشان شامل منزل سیدعلی محمد باب در شیراز یا منزل میرزاحسین علی نوری در بغدادند.

آیین بهائی از ابتدای پیدایی، میان مسلمانان یک انحراف اعتقادی (فرقة ضاله) شناخته شد ادعای قائمیت توسط علی محمد باب با توجه به احـادیــث قطــعی پــذیرفتــه نبود. ویژگی های مهدی در احادیث اسلامی به گونه ای تبیین شده که راه هرگونه

ادعــای بیجا را بسته است. مخالفت علما با علی محمد به سبب همین ادعا و ادعای بابیت او بود.

مشکل بهائیت از این حیث مضاعف است. میرزاحسین علی، علاوه بر قبول قائمیت سیدعلی محمد باب و این که او دین جدیدی آورده است، خود را «من یظهره الله» نامید و ادعای شریعت مستقل را مطرح کرد. همة مسلمانان، خاتمیت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم را مسلم می دانند و بالطبع هر ادعا که با این اعتقاد سازگار نباشد و هر فرقه ای که این اصل را نپذیرد، از نظر مسلمانان از اسلام جدا شده است و به هیچ روی نباید خود را برآمده از اسلام بداند.

 گذشته از این، اثبات ادعای رسالت برای رهبران آیین بهائی با توجه به مخاطبان اصلی آن ها (مسلمانان و به ویژه شیعیان) ممکن نبود. و مبلغان و مدافعان بهائی ـ با وجود تلاش بسیار برای استدلالی کردن این ادعا ـ در اثبات مدعا درماندند و غالباً به شیوه های خاص برای تأیید درستی دین جدید روی آوردند. مهم ترین برهان ایشان، کثرت آیات و نوشته های میرزاحسینعلی و نیز گسترش آیین بهائی بود.

 تاریخ پرحادثة رهبران بهائی، نادرست درآمدن پیش گویی های آنان و منازعات دور از ادب از یک سو، حمایت های دولت های استعماری از سران بهائی در مواضع مختلف، به ویژه همراهی آنان با دولت اسرائیل از سوی دیگر، زمینة فعالیت در کشورهای اسلامی به ویژه ایران را از بهائیان گرفت و با وجود فعالیت گستردة تشکیلات بهائی برای تثبیت حضور رسمی پیروان خود در این کشورها، هیچ گاه چنین خواسته ای تحقق نیافت. مؤلفان بسیاری در نقد ایــن آیین کتاب نوشتند؛ مطبوعات فارسی و عربی، رویکردهای سیاسی آنان را افشا کردند؛ علمای حوزه های علمیة شیعه و دانشگاه الازهر و مفتیان بلاد اسلامی جدا بودن این فرقه از امت شورای اسلامی را اعلام داشتند و سازمان های بین المللی اسلامی نیز در قبال آیین بهائی همین موضع را گرفتند. (برای نمونه، رجوع کنید به مصوبة شورای مجمع فقه اسلامی در18تا 23 بهمن 1366ش تا 11 فوریة 1988م در سازمان کنفرانس اسلامی و مجمع فقه اسلامی ص 84ـ 85 که ادعای رسالت بهاءالله و نزول وحی بر وی و

دیگر باورهای بهائی را مصداق انکار ضروریات دین دانسته است). بازگشت برخی مقامات و مبلغان بهائی از این آیین و افشای مسائل درونی این فرقه نیز عامل مهم فاصله

گرفتن مسلمانان از این آئین بوده است.

البیان فی اخبار صاحب الزمان علیه السلام

از منابع روایی اهل سنت در مهدویّت

ابوعبدالله محمّدکنجی شافعی (م658ق)، احادیث مربوط به مهدی و ویژگی های او را با ترتیب ویژه و در باب های منسجم، در این کتاب ذکر کرده است. وی در مقدمة کتابش ـ برای ردّ اتهام شیعی بودن عقیدة مهدویّت و اثبات آن به عنوان یک موضوع اسلامی ـ اذعان می کند که در این کتاب، فقط احادیثی را آورده است که از طریق اهل سنّت، روایت شده و از ذکر روایات شیعی پرهیز کرده است.⁽¹⁾وی در کتاب البیان، می نویسد:

احادیث پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم دربارة مهدی به دلیل راویان بسیاری که دارد، به حد تواتر رسیده است.

 او مجموع این احادیث (هفتاد حدیث) را در25 باب منظم کرده و حتی به بعضی از جزئیات مربوط به حضرت مهدی علیه السلام نیز اشاره نموده است. برخی عناوین باب های این کتاب عبارت است: فی ذکر خروجه فی آخر الزمان، فی قوله صلی الله علیه و آله و سلم : المهدی من عترتی من ولد فاطمه، فی ذکر المهدی من سادات اهل الجنة، فی امر النبی صلی الله علیه و آله و سلم بمبایعة المهدی، فی ذکر نصرة اهل المشرق للمهدی، فی مقدار ملکه بعد ظهوره، فی بیان انّه یصلی بعیسی علیه السلام ؛ فــی تحلیــة النبی صلی الله علیه و آله و سلم المهدی علیه السلام، فی تصریح النبی بانّ المهدی مـن ولــد الحسین علیه السلام، فی ذکر کرم المهدی. علیه السلام

 نکتة قابل توجه این که وی ـ با

وجود انکار ولادت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از سوی بیشتر علمای اهل سنّت ـ آخرین باب را چنین نامیده است: «فی الدلالة علی جواز بقاء المهدی حیاً». بر این اساس، وی نه فقط ولادت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را پذیرفته، بلکه هرگونه استبعاد در باره طول عمر آن حضرت را نیز منتفی دانسته است.

کنجی شافعی در آغاز این باب می نویسد:

هیچ امتناعی در بقای مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف وجود ندارد؛ به دلیل این که عیسی، الیاس و خضر که از اولیای خداوند می باشند، زنده هستند و دجال و ابلیس، که از دشمنان خداوند می باشند نیز زنده هستند و زنده بودن این ها، به وسیلة قرآن و سنّت اثبات شده است. آن گاه که بر این موضوع اتفاق کرده اند، زنده بودن مهدی را انکار نموده اند… پس به سخن هیچ عاقلی بعد از این توجه نمی شود، در این که باقی بودن مهدی را انکار کند.⁽¹⁾

 به باور تاریخ نگاران، نویسندة کتاب، در سال 658 ق در جامع اموی دمشق، به دست گروهی از عوام و به جهت تمایل وی به شیعه، کشته شد.⁽²⁾

 آیت الله حسن زاده آملی در وصف این کتاب می نویسد:

کتاب بیان در عین حال که صغیر الحجم است، بسیار عظیم النفع است. این کتاب موجز حائز فوایدی گرانقدر و ارزشمند است و هر چند هر یک از ابواب آن را در امر صاحب الامر عجل الله تعالی فرجه الشریف اهمیّتی بسزا است؛ لکن بعضی از ابواب ـ به خصوص باب های دوم و هفتم و نهم و سیزدهم و بیست و چهارم و بیست و پنجم ـ را شأنی دیگر و در خور دقت بیشتر و بهتر است.⁽³⁾

بیت الحمد

خانه ای که از هنگام ولادت حضرت مهدی علیه السلام چراغی در آن روشن شده

«بیت» در لغت به معنای خانه و «حمد» به معنای ستایش و ثنا است.

این واژه در بعضی از روایــات، بــه کار رفته و به عنوان جایگاهی مربوط به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف معرفی شده است. مفضل گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام فرمود:

همانا برای صاحب این امر، خانه ای است که بدان بیت الحمد می گویند. در آن، چراغی هست که از هنگام ولادت روشنی می بخشد و تا روزی که با شمشیر قیام می کند، خاموش نخواهد شد.⁽¹⁾

جایگــاه ایــن خانه و چگــونگی روشنایی آن، به روشنی بیان نشده است؛ ولی احتمال می رود مقصود، معنایی کنایی باشد یعنی با ولادت آخرین حجّت الهی، چراغ هدایت بشر با فروغی هر چه بیشتر، به پرتو افشانی پرداخته و زمین را از نور وجود خود آکنده ساخته است.

 این روایت با همین مضمون از امام باقر علیه السلام نیز نقل شده است.⁽¹⁾

بیت المقدس

محل اقتدای مسیح علیه السلام به حضرت مهدی علیه السلام در عصر ظهور

شهر «البیت المُقَدَّس» یا «بَیت المَقدِس» یا «قُدس» در غرب آسیا و شمــال خــاورمیانه، در فلسطین واقع شده و نخستین قبله مسلمانان است. قداست این شهر بسیار است. آن را پیــامبران بنــا کــرده اند، داود علیه السلام و سلیمــان علیه السلام در ایــن شهــر حشمت داشتند.⁽²⁾

خداوند سبحانه و تعالی در همین شهر، زکریا علیه السلام را به یحیی علیه السلام بشارت داد. جبال و طیر را در بیت المقدس برای داوود علیه السلام مسخر ساخت.⁽³⁾هاجر از کوثا به بیت المقدس هجرت کــرد. موسی علیه السلام این جا به نور رب العزة نگریست و همین جا با خداوند سخن گفت.⁽⁴⁾مریم عـذرا در بیت المقدس وفــات یــافت عیسی بن مریم در همین جا به دنیا آمد و عروج کرد. حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم مدت ها رو به بیت المقدس نمــاز می گــزارد⁽⁵⁾و أســرای آن حضرت به این جا و معراج آن حضرت، از همین جا بود.⁽⁶⁾بالاخره در اینجا حضرت مسیح نــازل شده و در نمــاز بــه حضرت مهدی علیه السلام اقتدا خواهد کرد.⁽⁷⁾

امام علی علیه السلام از «بیت المقدس» در آستانة ظهور به عنوان بهترین جاها یاد کرده، فرمود:

بهترین جاها در آن روز، بیت المقدس باشد و بر مردم زمانی در آید که هر کدامشان آرزو کنند از ساکنان آن جا باشند.⁽¹⁾

نیز ن.ک: نزول عیسی علیه السلام .

بیدا > خسف به بیدا

بیعت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

 «بیعت» واژة عربی از ریشه (ب ی ع) بــه معنای خرید و فروش و ایجاب و پذیرش بیع و در اصطلاح بر هم زدن کف دست راست از طرفین معامله به نشانه ختم معامله و تسلیم است و نیـز بــه هــر عمل و رفتاری اطلاق می شود که شخص به وسیلة آن فرمانبرداری خود را از شخص دیگر و سرسپردگی در برابر امر و سلطه او نشان دهد.

 شاید اطلاق کلمه «بیعت» به این معنا، از این جهت است که هر یک از دو طرف، تعهّدی همچون دو معامله گر در برابر دیگری می کنند؛ بیعت کننده حاضر می شود تا پای جان و مال و فرزند در راه اطاعتِ او بایستد و بیعت پذیر نیز حمایت و دفاع او را بر عهده می گیرد.

 بیعت، سنّتی بود که پیش از اسلام، میان عرب رواج داشت؛ به همین دلیل در آغاز اسلام که طائفة اوس و خزرج موقع حج از مدینه به مکه آمدند و با پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم در عقبه بیعت کردند، برخورد آن ها با مسأله بیعت، برخورد با یک امر آشنا بود. پس از آن نیز پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم در فرصت های گوناگون، با مسلمانان تجدید بیعت کرد.

 پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم بیعت زنان را نیز می پذیرفت؛ اما نه از راه دست دادن؛ بلکه دستور می داد ظرف بزرگی از آب حاضر کنند. سپس آن حضرت دست خود را در یک طرف ظرف فرو می برد و زنان بیعت کننده در طرف دیگر.

 گفتنی است در باره پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و امامان معصوم علیهم السلام ـ که از سوی خدا

نصب می شوند، به بیعت نیازی نیست؛ یعنی اطــاعت پیــامبر صلی الله علیه و آله و سلم و امــام

معصوم علیهم السلام منصوب از سوی او، واجب است؛ چه بر کسانی که بیعت کرده اند و چه با آنان بیعت نکرده باشند. و به تعبیر دیگر، لازمة مقام نبوّت و امامت، وجوب اطاعت است؛ همان گونه که قرآن می فرماید:

((یَا اَیُّها الَّذِینَ آمَنُوا اَطیعُوا اللّهَ وَاَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الاَمْرِ مِنْکمْ))⁽¹⁾

ای کسانی که ایمان آورده اید خدا را اطاعت کنید و پیامبر و اولیای امر خود را [نیز] اطاعت کنید.

حال این پرسش پیش می آید که اگر چنین است، چرا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از یاران خود یا تازه مسلمانان، بیعت گرفت که دو نمونه آن (بیعت رضوان و بیعت با اهل مکه) به طور صریح در قرآن آمده است؟⁽²⁾

در پاسخ باید گفت: بدون شک این بیعت ها یک نوع تأکید بر وفاداری بوده که در مواقع خاصی انجام می گرفته است؛ به ویژه برای مقابله با بحران ها و حوادث سخت از آن استفاده می شده است، تا در سایة آن، روح تازه ای در کالبد افراد دمیده شود.

همین امر در بیعت با حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف خواهد بود که جنبه تأکید بر وفاداری دارد. یکی از کارهــای نخست حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف هنگــام ظهور، بیعت با یاران خود است. این بیعت، در مسجد الحرام و بین رکن و مقام صورت می گیرد.⁽³⁾همان گونه که پیش از این یاد شد، در روایاتی نقل شده است که نخستین بیعت کننده با حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، جبرئیــل امیــن است.

 امام باقر علیه السلام فرمود:

 … پس نخستین کسی که با او بیعت کند، جبرئیل است. سپس آن 313 نفر [بیعت می کنند]….⁽⁴⁾

 پس از این بیعت ویژه، حضرت

مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف با دیگر یاران خود بیعت خواهد کرد.

 افزون بر روایات شیعه در پاره ای از روایات اهل سنّت نیز بر بیعت یاران حضرت با ایشان تأکید شده است. صنعانی (م211ق) یکی از بزرگان اهل سنّت در باره این بیعت در روایاتی اشاره کرده است.⁽¹⁾

 بنابراین بیعت فقط به دلیل تأکید بر دلدادگی یاران است و هرگز به سبب اعتماد و یا عدم اعتماد نیست.

بیعت نامه مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

مفاد بیعت حضرت مهدی علیه السلام با یاران خود هنگام ظهور

امیرمؤمنان علی علیه السلام به مفاد بیعت نامه مردم و حضرت مهدی علیه السلام این گونه اشاره کرده است:

 … با او بیعت می کنند که هرگز دزدی نکنند، مرتکب فحشا نشوند، مسلمانی را دشنام ندهند، خون کسی را به ناحق نریزند، به آبروی کسی لطمه نزنند، به خانه کسی هجوم نبرند، کسی را به ناحق نزنند، طلا، نقره، گندم و جو ذخیره نکنند، مال یتیم نخورند، در باره چیزی که یقین ندارند، گواهی ندهند، مسجدی را خراب نکنند، مشروب نخورند، حریر و خز نپوشند، برابر سیم و زر سر فرود نیاورند، راه را بر کسی نبندند، راه را ناامن نکنند، گرد همجنس بازی نگردندف خوراکی از گندم و جو انبار نکنند، به کم قناعت کنند، طرفدار پاکی باشند و از پلیدی گریزان باشند، به نیکی فرمان دهند و از زشتی ها باز دارند، جامه های خشن بپوشند، خاک را متکای خود سازند، در راه خدا حق جهاد را ادا کنند و….

 او نیز در حق خود تعهد می کند:

از راه آنان برود، جامه ای مثل جامة آن ها بپوشد. مرکبی همانند مرکب آنان سوار شود و آن چنان که آن ها خواهند، باشد… با کم راضی و قانع شود، زمین را به یاری خدا پر از عدالت کند، آن چنان که پر از ستم شده است، خدا را آن چنان که شایسته است بپرستد، برای خود دربان و نگاهبان اختیار نکند.» ⁽²⁾

البیعة لله

شعار پرچم مهدی علیه السلام هنگام ظهور

از برخی روایات اسلامی ـ اعم از شیعه و اهل سنّت ـ استفاده می شود که شعار پرچم پر افتخار حضرت مهدی علیه السلام هنگام ظهور، جمله «البَیْعَةُ لله» است. شیخ صدوق روایت کرده است: «همانا بر پرچم مهدی البَیْعَةُ لِلّهِ است.»⁽¹⁾

همچنین در برخی روایات دیگر گفته شده است: البَیْعَةُ لِلّه ندایی است که از سوی جبرئیل امین به گوش جهانیان می رسد. شیخ مفید ازامام صادق علیه السلام نقل کرده است:

 جبرئیل، از کنار دست راست او ندا سر می دهد: «البَیْعَةُ للّه». پس در آن هنگام، پیروان او از اقصی نقاط گیتی به سوی او می شتابند، تا این که با آن حضرت بیعت کنند. پس خداوند سبحانه و تعالی به وسیلة او زمین را پر از عدل و داد می سازد؛ آن سان که پر از ظلم و جور شده است.» ⁽²⁾

پ

پایان تاریخ > آخرالزمان

پدر حضرت مهدی علیه السلام > امام حسن عسکری علیه السلام

پدر مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و اهل سنّت

یکی از موارد اختلاف بین شیعه و سنّی در موضوع مهدویّت، اختلاف در پدر حضرت مهدی است. شیعه، با استناد به دلیل های فراوان ثابت کرده پدر حضرت مهدی علیه السلام، امام حسن عسکری علیه السلام است؛ در حالی که بیشتر اهل سنّت، با بیان برخی روایات در این زمینه، بر این باورند که نام پدر مهدی عبدالله، هم نام پدر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم است.

 دانشمندان شیعه، با حفظ امانت کامل، برخی از این احادیث را ـ هر چند صحیح نمی­دانسته اند ـ بدون کم و کاست از کتاب­های اهل سنّت نقل کرده­اند؛ اما هرگز در این موضوع تردید به خود راه نداده­اند. برخی از احادیثی که اهل سنّت با استناد به آن ها، چنین دیدگاهی را انتخاب کرده اند، بدین قرار است:

 ابن ابی شیبه، طبرانی و حاکم، از عاصم بن ابی النجود، از زِرّ بن حُبَیش از عبدالله بن مسعود روایت کرده­اند که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

لا تذهب الدنیا حتی یبعث الله رجلا یواطئ اسمه اسمی، و اسم ابیه اسم ابی؛⁽¹⁾

دنیا از میان نمی رود، مگر این که خداوند سبحانه و تعالی مردی را بر می انگیزاند که نام او هم نام من و نام پدرش نام پدر من است.

 ابو عمرو دانی و خطیب بغدادی، از عاصم بن ابی النجود از زرّ بن حبیش، از عبدالله بن مسعود نقل کرده اند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

قیامت بـر پــا نمی شود؛ مگر آنکه مردی از خاندان من بر همة مردم پادشاهی کند، نام او نام من و نام پدرش، نام پدر من است.⁽²⁾

نعیم بن حماد، خطیب و ابن حجر، همگی از عاصم، از زرّ بن حبیش از ابن مسعود روایت کرده اند که رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «المهدی یواطئ اسمه اسمی و اسم ابیه اسم ابی»؛⁽³⁾«مهدی نامش هم نام من و نام پدرش نام پدر من است.»

نعیم بن حماد به سند خودش از ابوالطفیل آورده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

«المهدی اسمه اسمی و اسم ابیه اسم ابی؛⁽⁴⁾مهدی نامش نام من و نام پدرش، نام پدر من است.»

 هیچ یک از این احادیث، نمی تواند دلیلی محکم، بر ادعای کسانی باشد که نــام پــدر مهــدی علیه السلام را «عبــدالله» دانسته اند. سند حدیث چهارم به اتفاق همة محدثان ضعیف است؛ زیرا یکی از راویان آن رشدین بن سعد است؛ یعنی همان «رِشدین بن ابی رِشدین» است که همة بزرگان اهل سنّت در علم رجال بر ضعف او اتفاق دارند.⁽⁵⁾بدین

ترتــیب و بــدون شک در چنــین امر مهمّی، نمی توان سخن این گونه افراد را پذیرفت.

 سه حدیث نخستین، نیز نمی توانند حجّت و دلیل باشند؛ چون عبارت «نام پدرش نام پدر من است» را بزرگان و حافظان حدیث نقل نکرده اند و فقط جمله «نام او، نام من است» را همگان، بدون اضافه­ای دیگر آورده­اند.

 برخی از پژوهشگران اهل سنّت که روایت کنندگان از عاصم بن ابی النجود را بررسی کرده اند، به این مطلب تصریح کرده و گفته اند: «این اضافه در اصل حدیث نیست.»

 از طرف دیگر، هر سه حدیث، فقط به ابن مسعود، ختم می شود و حال آن که در مسند احمد در چند مورد، همین حدیث از ابن مسعود نقل شده که با جمله «نام او، نام من است»، پایان یافته است.⁽¹⁾

 تِرمذی می­گوید: «حدیث از علی علیه السلام، ابو سعید خدری، ام سلمه و ابوهریره، فقط با لفظ «نام او، نام من است» روایت شده است.» آن گاه ـ بعد از نقل حدیث ابن مسعود با این لفظ ـ می­افزاید: «در این باب، از علی، ابوسعید، ام سلمه و ابوهریره روایت شده و این حدیث نیکو و صحیح است.» ⁽²⁾

 طبرانی در المعجم الکبیر آن را از ابن مسعود، از چند طریق فقط با لفظ «نام او نام من است» در حدیث های 10214 به بعد، نقل کرده است.

 حاکم نیز در مستدرک، حدیث را از ابن مسعود فقط با جملة «نام او نام من است»، نقل کرده و گفته است: «این حدیث با شرط شیخین صحیح است و آنان آن را نقل نکرده اند.»⁽³⁾

 بغوی در مصابیح السنة حدیث را ـ بدون اضافه ـ نقل کرده و گوید: حدیث نیکو است.⁽⁴⁾مقدسی شافعی تصریح می کند: این افزوده را بزرگان حدیث روایت نکرده اند. پس از نقل حدیث ـ بدون آن اضافه ـ می نویسد: «گروهی از بزرگان حدیث، در کتاب های خود به همین گونه آورده اند؛ مانند: ابو عیسی ترمذی در جامع، ابی داود در

سنن و حافظ ابو بکر بیهقی و شیخ ابوعمرو دانی.»⁽¹⁾

 سپس حدیث های دیگری در تأیید درستی نقل خود از بزرگانی چند ـ مانند طبری، احمد بن حنبل، ترمذی، ابو داود، حافظ ابو داود و بیهقی ـ به نقل از عبدالله بن مسعود، عبدالله بن عمر و حذیفه می­آورد.⁽²⁾

همان گونه که اشاره شد، تِرمذی این حدیث را از حضرت علی علیه السلام، ابوسعید خدری، ام­سلمه و ابوهریره فقط با جمله «نام او، نام من است»، روایت کرده است. اگر جملة «و نام پدرش، نام پدر من است» در متن اصلی روایت ابن مسعود می بود، قابل تصور نیست که همة این شخصیت های یاد شده، به اتفاق آن را حذف کرده باشند؛ هر چند آنان از عاصم بن ابی النجود هم روایت کرده باشند.

 اما اینکه این افزوده چگونه به روایت ها راه یافته، احتمالاتی قابل طرح است:

 1. از سوی پیروان حسنی ها به منظور اثبات مهدویّت محمد بن عبدالله بن حسن مثنا، اضافه شده است.

 2. از سوی طرفداران بنی عباس، برای تأیید مهدویّت محمد بن عبدالله (ابو جعفر) منصور عباسی، به حدیث ابن مسعود افزوده شده است. این احتمال، زمانی به واقعیت نزدیک می شود که بدانیم محمد بن عبدالله بن حسن مثنا، لکنت زبان داشت؛. از این رو پیروانش دروغ دیگری به روایت ابوهریره افزوده و چنین نقل کرده اند: «به درستی که مهدی نامش محمد بن عبدالله است و در زبانش کندی وجود دارد.» ⁽³⁾

بــر ایــن اســاس هــر سه حدیث نخستین، با نقل حافظان حدیث از عاصم مخالفت دارد. از این رو حافظ ابو نعیم اصفهانی (م430 ق) در مناقب المهدی ایــن حدیث را بــا 33 سلسله راویان مختلف تا عاصم، نقل کرده است. در این نقل ها حتی یکی از آن ها عبارت «ونام پدرش نام پدر من است» را ندارد و با عبارت «نام او نام من است» پایان یافته است.

 گنجی شافعی (م 638 ق) متن اصفهانی را نقل و اضافه می کند: «این حدیث را غیر از عاصم، دیگرانی هم

مانند عمرو بن حره، از زرّ نقل کرده اند و همگی با «نام او نام من است»، آن را به پایان برده اند؛ جز روایتی که عبارت «و نام پدرش نام پدر من است» را دارد.

کوتاه سخن این که چنین اضافه ای پذیرفتنی نیست؛ به خصوص که احمد بن حنبل با دقتی که در ضبط حدیث دارد، این حدیث را چند بار در مسندش با جملة «و نامش نام من است» نقل کرده است.» ⁽¹⁾

از بحث­های گذشته روشن می­شود که تبار امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، به امام حسین علیه السلام می­رسد و دیگر احادیثی که خلاف این را می رسانند، ضعیف و بی اعتبار بوده، هیچ قرینه ای بر صحت آن ها در دست نیست. با توجه به نتیجه بحث های گذشته نیز به دست می آید: نقل متواتر نزد مسلمانان نیز همین نتیجه را تأیید می کند.⁽²⁾

پرچم حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

در روایات آمده پرچم حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف هنگام ظهور، همان پرچم پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم است.

امام صادق علیه السلام فرمود: «مَعَهُ رَایَةُ رَسُول اللّه صلی الله علیه و آله و سلم ؛ همراه او پرچم پیامبر اکرم است.»

 آن گاه آن حضرت در پاسخ شخصی که پرسید: «آیا نزد او است یا این که برای او آورده می شود؟ فرمود: «بلکه جبرئیل آن را خواهد آورد.»

 سپس فرمود: با آن پرچم، بر هیچ [قوم ستمگری] نمی گذرد، مگر آن که خداوند سبحانه و تعالی آن ها را هلاک می سازد.⁽³⁾

شبیه همیــن روایــت از امــام سجاد علیه السلام نیز نقل شده است.⁽⁴⁾

 اهمیّت این امر، به قدری است که در غیبت نعمانی بابی تدوین شده است با این عنوان که پرچم پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بعد از جنگ جمل، باز نخواهد شد؛ مگر به دست قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف .⁽⁵⁾

امــام صادق علیه السلام دربارة آن پـرچم به ابوبصیر فرمود:

ای ابا محمد! به خدا سوگند! آن پرچم نه از پنبه است و نه از کتان و

نه از ابریشم و نه از حریر. سپس در پاسخ از جنس آن، فرمود:

از ورق (برگ) بهشتی است. رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم روز بدر، آن را برافراشت و بعد، آن را در هم پیچید و به علی علیه السلام داد. همچنان نزد علی علیه السلام بود، تا هنگامی که روز بصره فرا رسید، آن را برافراشت. و خداوند سبحانه و تعالی پیروزی را نصیب او ساخت. سپس آن حضرت آن را در هم پیچید و آن این جا نزد ما است. هیچ کس آن را نخواهد گشود، تا آن گاه که قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف قیام کند و چون او قیام نمود، آن را برخواهد افراشت.⁽¹⁾

و از امام علی علیه السلام روایت شـده است:

آن گاه که مهدی پرچم خویش را به اهتزاز در آورد، بین مشرق و مغرب برای او روشن خواهد شد.⁽²⁾

پرچم های سیاه

از نشانه های ظهور حضرت مهدی علیه السلام

در روایات مربوط به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و ظهور ایشان سخن از «پرچم های سیاه از خراسان» به میان آمده است. مضمون این روایات، آن است که پیش از ظهور امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در منطقة خراسان (خراسان قدیم، شامل قسمت های زیادی از ایران، افغانستان، ترکمنستان، تاجیکستان و ازبکستــان) انقــلابی برپا می شود و مردم، در حالی که پرچم های سیاه را به اهتزاز در آورده اند، به حرکت در می آیند.⁽³⁾

 پدیدار شدن این نشانه در آستانة ظهور و اندکی پیش از آن خواهد بود؛ به گونه ای که حضرت مهدی علیه السلام آنان را به سوی خویش فرا می خواند. امام باقر علیه السلام می فرماید:

 پرچم های سیاهی از خراسان بیرون می آید و به جانب کوفه به حرکت

درمی آید. چون مهدی علیه السلام ظاهر شود، اینان کسی را برای بیعت نزد آن حضرت می فرستند.⁽¹⁾

سخنان دیگری نیز وجود دارد که نشان می دهد خروج پرچم های سیاه از خراسان، قیامی است که در آینده و در آستانة ظهور برپا می شود. در حقیقت، برخی یاران حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف همراه آن پرچم های سیاه خواهند بود. رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است:

هنگامی کــه پرچم هــای سیاه را دیدید که از خراسان می آیند، به سوی آن بشتابید؛ اگرچه با سُر خوردن بر روی برف ها باشد. به درستی که در آن، خلیفة مهدی است.⁽¹⁾

برخی پنداشتند مقصود از خروج پرچم های سیاه از خراسان، قیام ابومسلم خراسانی (در سال140ق) بر ضد حاکمیت هزار ماهة بنی امیه است⁽²⁾که به از هم گسستن حکومت بنی امیه و روی کارآمدن بنی عباس انجامید.

مستند اینان، روایت زکار از امام صادق علیه السلام و بعضی قراین و مؤیدات تاریخی است. در این روایت، با اشاره به نام و مشخصات ابومسلم خراسانی، وی صاحب پرچم های سیاه، یاد شده است.⁽³⁾این پندار نادرست است؛ زیرا روایت زکار که مهم ترین مستند و دلیل به شمار می رود از نظر سند ضعیف و غیرقابل اعتماد است. افزون بر این، تطبیق این نشانه بر شورش ابومسلم خراسانی، در بیش از یک قرن پیش از تولد امام مهدی علیه السلام و نشانة ظهور دانستن آن، بسیار بعید است.

این نکته نیز در خور توجه است که حاکمان بنی عباس، تلاش می کردند قدرت را از دست بنی امیه بگیرند؛ از این رو می خواستند شورش ابومسلم خــراسانی را در راستــای قیــام مهدی علیه السلام و نشانه ظهور وی قلمداد کنند بر این اساس، بعید نیست حاکمان بنی عباس، به دلخواه خویش، در این روایات دست برده و آن ها را بر خود تطبیق کرده باشند.⁽⁴⁾

نیز ن.ک: زمینه سازان ظهور، یاران حضرت

مهدی علیه السلام، مدعیان مهدویت.

پیراهن حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

در روایات فراوانی گفته شده برخی از میراث پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و امامان معصوم علیهم السلام نــزد حضرت مهدی علیه السلام است؛ از جملة آن هــا پیراهــن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است: یعقوب بن شعیب از امام صادق علیه السلام روایت کرده است که آن حضرت فرمود: «آیا پیراهن قائم را که با [بر تن داشتن] آن قیام کند، نشانت ندهم؟

عرض کردم: «چرا….» پس [آن حضرت] جعبه ای خواست و آن را گشود و از آن، پیراهن کرباسی را بیرون آورد. آن را باز کرد (یا روی زمین پهن کرد). ناگاه دیدم در آستین چپ آن، خون مشاهده می شود (خونین است).

سپس فرمود: «این، پیراهن رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم است. روزی که دندان های پیشین آن حضرت ضربه دید، آن را بر تن داشت و قائم در این پیراهن قیام خواهد کرد.» [راوی گوید:] من آن خون را بوسیدم و بر گونة خویش نهادم. سپس امام صادق علیه السلام آن را در هم پیچید و برداشت.»⁽¹⁾

همـچنین ابــوبصیــر از حضــرت صادق علیه السلام نقل کرده است:

…پیراهن رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم که در روز احــد به تن داشت، بر تن او است….⁽²⁾

البته در برخی روایات نیز لباس حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف همان لباس حضرت علی علیه السلام بیان شده است.

حماد بن عثمان گوید: در خدمت امام صادق علیه السلام فرمود:

بهترین لباس هر زمان، لباس اهل آن زمان است؛ ولی هنگامی که قائم ما اهل بیت قیام کرد، لباس علی علیه السلام را بر تن کرده و به روش آن حضرت عمل خواهد کرد.⁽³⁾

نیز ن.ک: میراث های پیامبران.

ت

تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف

 اثری تحلیلی دربارة غیبت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف

نگارنده این کتاب دکتر جاسم محمد حسین، اهل عراق و متخصّص در تاریخ اسلام است. وی تحصیلات خود را در تاریخ خاورمیانه در بصره، بغداد و ادینبورگ به انجام رسانده و دکترای خود را از دانشگاه ادینبورگ گرفت. سپس در بخــش «مطالعــات اسلامی و خاورمیانه» آن دانشگاه، دورة تحقیقات فوق دکترا را ادامه داد.

علاوه بر این کتاب، مقالات و کتاب های محققــانة دیگـــری نیز از دکـتر جــاسم حسین بـه زبــان های انگلیسی، عربی و اردو به چاپ رسیده که برخی از آن ها عبارت است از:

 در این کتاب، مطالعه ای تفصیلی

در نهضت شیعة امامیه از زمان امام صادق علیه السلام تا آخر غیبت صغرای امام دوازدهم علیه السلام انجام شده است.

آنچه ارائه شده، تصویری است از سازمان مخفی وکالت با پیروانی در سراسر جهان اسلام که با اعتقاد به امامت، در جایگاه قطب سازمان، قادر به حفظ تمامیت اسلام از گزند رویدادهای روزگار است.

کتاب تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف با ورود و خروج خوبی به مباحث، یک مسیر تحقیقی محققانه و منصفانه را پی می گیرد و از یک مقدمه، هفت فصل و نتیجه گیری تشکیل شده است.

 مقدمه: معرفی منابع اولیّه و بررسی آن ها؛

 فصل اول. نقش احادیث در غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف ؛

 فصل دوم. نقش امامان در فعالیت های مخفی و تأثیر آن بر تکامل تدریجی غیبت؛

 فصل سوم. دیدگاه های امامیه دربارة امام غایب و ولادت آن حضرت؛

 فصل چهارم. بازتاب فعالیت های مخفی امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف در اقدام های سفیران آن حضرت؛

 فصل پنجم. فعالیت های مخفی دومین سفیر امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف ؛

 فصل ششم. دوران نوبختی، سومین سفیر؛

 فصل هفتم. سفیر چهارم و غیبت کبرای امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف .⁽¹⁾

تاریخ عصر غیبت

کتابی تحلیلی در بارة غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

در ایــن کتاب که به وسیلة گروهی از نویسندگان و پژوهش گران معاصر: پور سیّد آقــایی، جبّــاری، عاشوری و حکیم، نوشته شده، تلاش شده است تحلیــلی از دوران غیــبت حضــرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در اختیار خواننده قرار گیرد.

کتــاب، نگــاهی است از منظــر تــاریخی و تلاشی است در جهــت بررسی تاریخ «غیبت صغرا» و «غیبت کبرا»ی امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف .

 در بررسی غیبت صغرا، ابتدا مروری شده است بر بررسی منابع و شناخت وضعیت سیاسی ـ اجتماعی و فکری عصر حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در آستانة غیبت و آشنایی با زمینه های تاریخی و

تمهیدات امامان علیهم السلام ـ به ویژه امام هادی علیه السلام و امام عسکری علیه السلام ـ برای ورود شیعه به این عصر و بررسی سازمان مخفی وکالت و تکوین و فرایند تکاملی آن و نقش آن، در زمان غیبت صغرای حضرت و سپس چگونگی آغاز غیبت، دلایل آن، شرح نواب خاص و وظایف و نقش آنان در این عصر.

 در بررسی غیبت کبرا نیز به تاریخ شیعه، نهضت ها و دولت های آن همراه حرکت های علمی و مبارزه های دانشمندان و دوران های مرجعیت فقیهان و مدارس آنان، اشاره شده است. در نهایت نیز بررسی کوتاهی دربارة آثار و سیرت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف صورت پذیرفته است.

عناوین فصل های نه گانه کتاب بدین قرار است:

 1. معرفی و بررسی منابع تاریخ عصر غیبت

 2. نگاهی کوتاه به زندگی امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف

 3. وضعیت سیاسی، اجتماعی و فکری عصر عباسیان در آستانة غیبت صغرا

 4. وضعیت فکری، سیاسی و اجتماعی شیعه در آستانة غیبت صغرا

 5. زمینه سازی معصومان علیهم السلام برای ورود شیعه به عصر غیبت

 6. پیشینة سازمان وکالت و جایگاه آن در عصر غیبت صغرا

 7. عصر غیبت صغرا

 8. مروری بر برخی از مهم ترین مسایل عصر غیبت کبرا

 9. سیرت و آثار امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف .

تاریخ غیبت کبرا

 کتابی کلامی تاریخی در تحلیل دوران غیبت کبرای امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف

تاریخ غیبت کبرا، کتابی تاریخی و کلامی است که اصل آن، به زبان عربی با عنوان تاریخ الغیبة الکبری توسط سید محمد صدر نوشته شده است.

 این اثر، دومین مجموعه ای از رشته پژوهش هــای مؤلــف دربـارة حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است و عنوان کلــی آن، موسوعة الامام المهدی علیه السلام است.

 این کتاب، دارای پیشگفتاری دربارة تعریف «غیبت کبرا» و سه بخش است:

بخش اول: تاریخ زندگی شخصی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف که دارای پنج فصل است:

 2. تکلیف اسلامی امام، در زمان غیبت کبرا و کارهایی که در این مدت انجام می دهد؛

 3. زندگی خصوصی آن حضرت؛

 4. دیدارهایش در طول غیبت کبرا؛

 5. نامه های ایشان به شیخ مفید.

 بخش دوم: تاریخ انسانیت در روزگار غیبت کبرا که دارای سه فصل است:

 1. بررسی اخبار مربوط به پیشگویی آینده؛

 2. اخباری مشتمل بر پیشگویی ها؛

 3. تکلیف اسلامی در عصر غیبت کبرا.

 بخش سوم: شرایط ظهور و نشانه های آن که دارای دو فصل است:

 1. شرایط ظهور، برنامه ریزی ویژه ایجاد رهبر؛

 2. نشانه های ظهور: تعیین روش کلّی، رویدادهایی که در تاریخ اتفاق افتاده است، روی دادن معجزه ها بیش از اندازه، قانونمندی معجزات، شمارش یکایک نشانه های ظهور و کوشش برای فهم کلی و منظم علایم ظهور.

تشرف > ملاقات با حضرت مهدی علیه السلام

تکذیب وقت گزاران > وقت ظهور

تَناثُرُ النُّجُوم

سال پایان غیبت صغرا

 تناثر به معنای پراکنده شدن و از بین رفتن، و «نجوم» به معنای ستارگان است. در آداب و رسوم عرب ها ـ پیش و پس از اسلام ـ است که نام برخی سال ها را طبق حوادث و رخدادهای مهم آن سال بر می گزیدند؛ برای نمونه آن که سالی که سپاه ابرهه به خانة کعبه حمله کرد را عام الفیل نهادند.

 سال تناثر النجوم نیز بر اساس رخدادهای مهم آن سال نام گذاری شد. مشهور است که چون در سال پایانی غیبت صغرا و آغاز غیب کبرا، ستارگــان فروزان بسیاری در آسمان علم و دانش و تقوا افول کرده، چهره در نقاب خاک بردند، از آن سال، با این عنوان یاد شده است.

 کلینی صاحب کتاب کافی، علی بن بابویه قمی و سمری⁽¹⁾آخرین

سفیر

حضرت حجّت علیه السلام از کسانی هستند که در سال 329 ق دار فانی را وداع گفتند.⁽¹⁾

نیز ن.ک: نیابت خاص، نواب خاص.

توقیع

دست نگاشته های حضرت مهدی علیه السلام در غیبت صغرا

توقیع در لغت، به معنای نامه را نشان کردن و نوشتن عبارتی در ذیل نامه و نوشته است؛ همچنین پاسخ های نوشته شدة بزرگان و دولتمردان به پرسش ها و درخواست های نوشتاری که از ایشان می شود.⁽²⁾

 از بررسی نوشته های تاریخی به دست می آید، از زمان های دور بین حاکمان و فرمانروایان، توقیع نویسی رواج داشته و موارد فراوانی از توقیعات آن ها در متن های تاریخی ثبت و ضبط شده است. افزون بر موارد پیشین، در منابع روایی، فقهی و تاریخی شیعه نیز سخن از توقیع به چشم می خورد. توقیع در این کتاب ها به طور عمده، به قسمتی از نوشته های پیشوایان دینی علیهم السلام اطلاق شده است که برای پیروان خود نوشته اند.

امروزه بـه سبــب کــاربرد بیشتر توقیعات در منابع مهدویّت، هنگامی که سخن از «توقیع» به میان می آید، ذهن به توقیعات واپسین پیشوای معصوم، حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف منصرف می شود؛ اما از امامان دیگر علیهم السلام نیز نوشته هایی با عنوان توقیع صادر شده است.⁽³⁾

چگونگی صدور توقیعات

دربــارة چگــونگی صــادر شـدن توقیعات از سوی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، آگاهی روشنی در دست نیست؛ اما بدون شک، بسیاری از این توقیعات، به گونه ای غیر متعارف صادر شده است؛ به گونه ای که می توان گفت: صدور آن ها به نحو عادی و از شخص معمولی صورت نگرفته است. برای نمونه، می توان به حکایتی در این باره اشاره کرد.

محمد بن فضل موصلی، یکی از شیعیان بود که نیابت حسین بن روح را قبول نداشت. روزی هنگام بحث با یکی از دوستانش (حسن بن علی وجنا) و بنا به پیشنهاد او، در صدد آزمودن نایب امام برآمدند. آنان بر مطلبی محرمانه توافق کردند. حسن بن علی وجنا کاغذی از دفتر موصلی جدا کرد و قلمی تراشید. سپس با قلم بدون مرکب، مطالبی را بر آن نوشت و آن کاغذ سفید را مهر کرد و به وسیلة خدمتکار نزد حسین بن روح فرستاد.

ظهر همان روز در حالی که محمد بن فضل مشغول غذا خوردن بود، پاسخ نامه آمد که دقیقاً در همان برگة فرستاده شده، پاسخ ها با مرکب نوشته شده بود. محمد بن فضل، در حالی که سخت تحت تأثیر قرار گرفته بود، همراه حسن بن وجنا به محضر حسین بن روح وارد شد و از وی به سبب گمان نادرست خود عذرخواهی کرد.⁽¹⁾

افــزون بــر کــرامت های حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در صادر شدن توقیعات که به یک نمونه آن اشاره شد، در متن توقیعات نیز موارد فراوانی از کرامت به چشم می خورد که بیشتر به صورت آگاهی بخشی غیبی، از حوادث آینده، اتفاقات پنهانی، شفای بیماران و مانند آن می باشد.

 یک نمونه از این توقیعات، آن گاه صــادر شــد کــه دربــارة وکلا و نمایندگان حضرت، نزد خلیفة وقت، بدگــویی شده بــود. خلــیفه، برای شناسایی و دستگیری آنان، دستور داد افراد ناشناسی را همراه پول نزد وکلا به جاسوسی بفرستند. اگر کسی از آن ها چیزی پذیرفت، او را دستگیر کنند.

حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در توقیعی خطاب به همة وکیل ها، دستوری فرمود از هیچ کس و تحت هیچ شرایــطی چیزی نپذیرند و خــود را بی اطلاع نشان دهند.⁽²⁾

در مــاجــرای دیگــری حضــرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، با صدور توقیعی، شیعیان را از زیارت کربلا و کاظمین برحذر داشت. پس از چند ماه، دانسته شد خلیفه در آن موقع، دستور داده بود

هر کس به زیارت رود، در کمینش باشند و او را دستگیر کنند.⁽¹⁾

 ناگفته نگذرم که بخش مهمی از توقیعات به خط آن حضرت بوده است.

 شیخ طوسی به نقل از راوی یک توقیع، این جمله را در کتاب خود این گونه نقل کرده است که در پاسخ نوشته آنان، به خط امام زمان علیه السلام وارد شده است که:

به نام خداوند بخشنده مهربان؛ خداوند ما و شما را از گمراهی و فتنه ها سلامت بخشد و به ما و شما روح یقین عطا کند و ما و شما را از عاقبت بد پناه دهد!…. ⁽²⁾

 شیخ صدوق؛ نقل کرده است، محمد بن عثمان عمری می گوید: «خَرَجَ تَوقِیعٌ بِخَطِّهِ نَعْرِفُهُ…؛ توقیعی به خطی که ما آن را می شناختیم، خارج شد….» ⁽³⁾

 وی همچنین نقل کرده است؛ اسحاق بن یعقوب گوید: از محمد بن عثمان عمری خواهش کردم پاسخ نامه ای را که در آن از مسایل مشکلی پرسش کرده بودم، به من برساند. پس در توقیع به خط مولایمان صاحب الزّمان عجل الله تعالی فرجه الشریف وارد شده بود:

اما آنچه دربارة آن پرسیدی ـ که خدایت هدایت کند و پایدارت بدارد! ـ راجع به امر منکران من از خاندان و عموزادگان خودم؛ بدان که میان خدا و کسی خویشاوندی نیست و هرکس مرا منکر باشد، از من نیست و راه او راه فرزند نوح علیه السلام است. اما راه عمویم جعفر و فرزندانش، راه برادران یوسف است….⁽⁴⁾

عبارت های یادشده بیانگر این است کــه بــزرگان از محـدثین، اطمینان داشته اند همة توقیعات یا بیشتر آن ها، به خط خود حضرت نگاشته شده است.

 این توقیعات، به وسیلة نواب خاص در دوران غیبت صغرا، برای افراد صادر می شد و ارتباط نوشتاری با حضرت، فقط از راه آنان امکان پذیر بود؛ به صورتی که حتی وکیل های آن حضرت، نامه های خود و دیگران را نزد نایب امام می فرستادند و از ایشان پاسخ دریافت می کردند. به

طور اساسی، فلسفة نیابت خاص نیز همین است؛ وگرنه چنانچه هر کس می توانست به شرف گرفتن توقیع نایل آید، دیگر نیازی به نایب خاص نبود.

 یادآوری این نکته لازم است که بیشتر دانشمندان شیعه بر این باورند که توقیعات صادر شده از ناحیة صاحب الامر عجل الله تعالی فرجه الشریف فقط در دوران غیبت صغرا و نواب خاص بوده است و بدین سان نمی توان به توقیعات منسوب به امام زمان علیه السلام پس از این دوران چندان اعتماد کرد و به صدور آن ها از طرف حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف اطمینان یافت.

 برخی از این نوشته ها که پس از دوران غیبت صغرا به آن حضرت نسبت داده شده، از این قرار است:

 این توقیعات برای نخستین بار، به وسیلة ابومنصور طبرسی (از عالمان قرن ششم)، بدون سند، افزون بر یک صد سال پس از درگذشت شیخ مفید، در کتاب ا لاحتجاج نقل شده است. آن گاه شاگرد وی، ابن شهر آشوب (م 588ق) به آن اشاره کرده و ابن بطریق (م600ق) شاگرد ابن شهر آشوب آن ها را مطرح کرده است. در آن کتاب گفته شده: این نامه ها به وسیلة شخص مورد اعتمادی به شیخ مفید می رسید؛ ولی نام آن شخص ذکر نشده است.⁽¹⁾

 برخی در نوشته ها تردید کرده اند کـه: شاگــردان شیخ مفید، از جمله آن ها: سیّد مرتضی، ابن ادریس، نجــــاشی، شیخ طــوسی⁽²⁾، ابویعلی جعفری، ابوالفتح کراجـکی، سلار بن عبدالعزیز دیلمی و… ـ با این که نگارش های فراوانی داشته و بیشتر شرح حال نویس بوده اند ـ هرگز به ایــن توقیعات اشــاره نکرده اند؛⁽³⁾در حالی که اگر چنین سخنانی به شیخ مفید رسیده بود، با توجه به اهمیّت شایان آن، به طور حتم، شاگردان او، نقل می کردند.⁽⁴⁾

افزون بر آن، خود شیخ مفید نیز در آثار فراوان خود، هیچ اشاره ای به این نامه ها نکرده است.⁽¹⁾

ناگفته نماند پیش بینی این توقیعات از حوادث آینده دلیل بر درستی آن نخواهد بود؛ زیرا آنچه به دست ما رسیده است پس از حوادث بوده که امکان جعل آن ها وجود دارد.

 2. برخی نویسندگان، پیامی را که برای مرحوم آیت اللّه سیّد ابوالحسن اصفهانی به وسیلة مرحوم شیخ محمد کوفی شوشتری نقل شده است، در شمار توقیعات و سخنان حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف ذکر کرده اند.

 در این نامه چنین آمده است:

خودت را در اختیار [مردم] بگذار و محل نشستن خویش را در محل در ورود خانه قرار بده [تا مردم سریع تر بتوانند با تو ارتباط پیدا کنند] و نیازهای مردم را بر آور؛ ما تو را یاری می کنیم.⁽²⁾

 برای اهل اطلاع، روشن است که برخی نوشته هایی که این روزها به عنوان دست نوشتة آن حضرت ارائه می شود، هیچ پایه و اساسی ندارد. و این احتمال دور نمی نماید که ممکن است این کارها، از طرف دشمنان و برای مخدوش ساختن چهرة تابناک شیعه انجام شده باشد.

دربــارة چگــونگی صــادر شدن توقیعات در دورة غیبت صغــرا، از برخی نقل ها استفاده می شود، سفیران حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف پرسش ها و درخواست های مراجعه کنندگان را در یک برگه به نوبت می نوشتند. آن گاه پاسخ آن ها که حداکثر ظرف سه روز صادر می شد و یک جا می آمد. گاهی نیز پاسخ پرسش ها به صورت شفاهی، به نائبان خاص گفته شده و آنان به قلم خود، آن را می نگاشتند یا به صورت حضوری به پرسش کننده پاسخ می دادند. در پاره ای از موارد نیز ـ به سبب مصلحت ـ پاسخی صادر

نمی شد. برخی از توقیعات نیز بدون این که در پاسخ به پرسشی باشد، صادر شده است.

 موضوعات مندرج در توقیعات، گسترة وسیعی را در بر می گیرد؛ از معارف و حقایق دینی گرفته تا امور تربیتی و برنامه های زندگی فردی و اجتماعی و….

نیز ن.ک: غیبت صغرا، نیابت خاص، نواب خاص.

ج

جبرئیل

از فرشتگان بزرگ الهی و نقش آفرینان در قیام جهانی حضرت مهدی علیه السلام

جبــرئیل، یکی از چهار فرشته مقرّب (علاوه بر میکائیل، اسرافیل و عزرائیــل) است. او رابــط میــان خــداوند سبحانه و تعالی و پیــامبران است. و در کتاب های دینی یهودیت، مسیحیت و اسلام از نقش جبرئیل بسیار یاد شده است.

 در سنّت اسلامی و قرآن کریم، جبرئیل همان روح القُدُس است. دلیل صریح این مطلب، آیه 102 سورة نحل است: ((قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ القُدُسِ مِنْ رَبِّک))؛ «بگو آن (قرآن) را روح القدس از سوی پروردگارت نازل کرده است.» در آیة97 سورة بقره نیز آمده است: ((قُلْ مَنْ کانَ عَدُوّاً لِجِبْریلَ فَاِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلی قَلْبِک بِاِذنِ اللَّهِ))؛ «بگو هر کس دشمن جبرئیل شد [بداند] که جبرئیل آن (قرآن) را به دستور الهی بر دل تو نازل کرده است.»

 همچنین در قرآن با نام های «روح» (غافــر، 15)، «الــرُّوحُ الاَمین» (شعــراء،193)، «شَدیــــدُ

القُــوی» (نجم،50) و «رَسُولٌ کریم» (تکویر، 19 ـ 21) از او یاد شده است.

 روایاتی چند، از نقــش آن فرشتة بزرگ الهی در قیــام عظیم و جهانی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، به روشنی سخن گفته و از او به عنوان نخستین کسی که با حضرت مهدی علیه السلام بیعت خواهد کرد، نام برده اند.

 در بعضی از روایات گفته شده: او به همراه گروه بزرگی از فرشتگان، هنگام ظهور در محضر واپسین حجّت الهی حاضر شده و به یاری آن حضرت خواهند شتافت. امام صادق علیه السلام در قسمتی از یک روایت طولانی فرمود:

نخستین کس که با او بیعت می کند، حضرت جبرئیل است.⁽¹⁾

 این، بدان معناست که یکی از امــدادهــای غیبی خداوند سبحانه و تعالی در آن قیام جهانی، یاری دادن جبرئیل به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است. همان گونه که این فرشتة بزرگ الهی، به یاری پیامبران دیگر نیز آمده بود.

نیز ن.ک: ظهور، بیعت، امدادهای غیبی.

جدّه

مادر بزرگ حضرت مهدی علیه السلام

پــس از شهــادت امــام حســن عسکری علیه السلام مشهور است که امور شیعیان به طور عمده بر دوش مادر آن حضرت؛ یعنی، مادربزرگ حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بود و در روایات، از او به «جدّه» یاد شده است.⁽²⁾وی نقشی مهم و اســاسی در نگهــداری شیعه داشت.

روزی احمــد بــن ابــراهیم نــزد حکیمــه خــاتــون رفــت، ضمــن پرسش هایی از او پــرسید: «شیعیـان به چه کسی مراجعه کنند؟» حکیمه گفت: «به جدة او، مادر امام یازدهم.» گفتم: وصیت خــود را بــــه زنــی واگــذاشته است؟ حکیــمه گفــت: «پیــروی از حسین بــن علی بــن ابی طالب علیه السلام کرده است؛ زیرا آن حضرت، به حسب ظاهر وصایای خود را به

خواهرش زینب، دختر علی بن ابی طالب سپرد]برای پنهان کردن امامت پسرش علی بن الحسین[.» سپس فرمود: «شما مردمی آگاه از اخبار هستید. آیا در روایات به شما نرسیده که نهمین فرزند حسین علیه السلام زنده است و میراثش تقسیم می شود؟»⁽¹⁾

جزیرة خضرا

از مکان های ادعایی و بحث برانگیز زندگی امام زمان علیه السلام و فرزندان ایشان در دوران غیبت کبرا

محل زندگی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در دوران غیبت که یکی از بحث های مهم و قابل توجه است، از عرصه هایی بوده که از خیال پردازی ها مصون نبوده است.

داســتان «جــزیــرة خضــرا» از داستان هایی است که در زمینة محل زندگی آن حضرت در پاره ای متون اسلامی وجود دارد و لازم است دربارة آن بحث شود.⁽²⁾

 به نظر می رسد بین منابع موجود، نخستین اثری که به گونه ای گسترده به نقل داستان جزیرة خضرا پرداخته، بحار الانوار⁽³⁾است. پس از آن، مرحوم محدث نوری در کتاب های خود⁽⁴⁾در کنار نقل حکایاتی از این دست، به نقل این داستان و مانند آن مبادرت کرده است.

 نخست لازم است به چکیده این

داستان که به دو داستان بر می گردد اشاره کنیم.

 علامة مجلسی در بحارالانوار در بابی با عنوان «نادر فی ذکر من رآه علیه السلام فی الغیبة الکبری قریباً من زماننا» ـ فقط به دلیل این که مشتمل بر دیدار با آن حضرت و نیز رخدادهای عجیب و غریب است ـ به نقل آن پرداخته، می نویسد: «رساله ای یافتم مشهور به داستان جزیرة خضراء… و چون آن را در کتاب های روایی معتبری ندیدم، آن را در فصل جداگانه ای آوردم.»

 چکیدة رساله ای که این عالم بزرگوار یافته چنین است:

 بسم الله الرحمن الرحیم… نوشته ای یافتم به خط شیخ فاضل عالم عامل «فضل بن یحیی بن علی طیبی کوفی» که متن آن چنین است:

 … من در سال 699ق در کربلا از دو نفر، داستانی شنیدم. آن ها داستان را، از «زین الدین علی بن فاضــل مــازندرانی»، نقل می کردند. داستان مربوط به جزیرة خضرا در دریــای سفید بــود. مشتــاق شدم داستان را از خود علی بن فاضل بشنوم؛ به همین دلیل به شهر حلّه رفتم و در خانة سیّد فخرالدین، با علی بن فاضل ملاقات کردم و اصل داستان را پرسیدم.

 او، داستان را در حضور عده ای از دانشمندان حله و نواحی آن چنین بازگو کرد:

ســال ها در دمشق نــزد شیــخ عبدالرحیم حنفی و شیخ زین الدین علی مغــربی انـدلسی دانش آموختم. روزی شیخ مغربی عزم سفر به مصر کرد. من و عده ای از شاگردان با او همراه شدیم. به قاهره رسیدیم. استاد مدتی در الازهر به تدریس پرداخت، تا این که نامه ای از اندلس آمد که خبر از بیماری پدر استاد می داد. استاد عــزم اندلــس کــرد. من و برخی از شـاگــردان بــا او همــراه شدیم. به نخستین روستای اندلس که رسیدیم، من بیمار شدم. به ناچار، استاد مرا به خطیب آن قریه سپرد و خود به سفر ادامه داد.

 سه روز بیمار بودم، پس از آن، روزی در اطراف ده قدم می زدم که کــاروانی از طرف کــوه های ساحل دریای غربی وارد شدند. پرسیدم: «از کجا می آیند؟» گفتند: «از دهی از

سرزمین بربرها می آیند که نزدیک جزایر رافضیان است.»

 هنگامی که نام جزیرة رافضیان را شنیدم، مشتاق زیارت آنان شدم. تا محل آنان، بیست و پنج روز راه بود که دو روز بی آب و آبادی و بقیه آباد بودند. حرکت کردم و به سرزمین آباد رسیدم. به جزیره ای رسیدم با دیوارهای بلند و برج های مستحکم که بر ساحل دریا قرار داشت. مردم آن جزیره، شیعه بودند و اذان و نماز آن ها بر هیأت شیعیان بود.

آنان از من پذیرایی کردند. پرسیدم: «غذای شما از کجا تأمین می شود؟» گفتند: «از جزیرة خضرا در دریای سفید که جزایر فرزندان امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف است که سالی دو مرتبه، برای ما غذا می آورند.»

 چهل روز منتظر ماندم تا کاروان کشتی ها از جزیرة خضرا رسید. فرماندة آن، پیرمردی بود که مرا می شناخت و اسم من و پدرم را نیز می دانست. او مرا با خود به جزیرة خضرا برد.

 شانزده روز که گذشت، آب سفیدی در اطراف کشتی دیدم و علت آن را پرسیدم. شیخ گفت: «این دریای سفید است و آن جزیرة خضرا. این آب های سفید، اطراف جزیره را گرفته است و هرگاه کشتی دشمنان ما وارد آن شود، غرق می گردد.» وارد جزیره شدیم. شهر دارای قلعه ها و برج های زیاد و هفت حصار بود. خانه های آن از سنگ مرمر شفاف بود….

 در مسجد جزیره، سیّد شمس الدین محمد را که عالم آن جزیره بود، ملاقات کردم. او مرا در مسجد جــای داد. آنــان نمــاز جمعــه می خواندند. از سیّد شمس الدین پــرسیدم: «آیــا امـام حاضر است؟» گفت: «نه؛ ولی من نایب خــاص او هستم.» بــــه او گفتــم: «امــام را دیــده ای؟» گفت: «نــه؛ ولـی پدرم، صدای او را شنیده و جدم، او را دیده است.»

 سیّد مرا به اطراف برد. آن جا کوهی مرتفع بود که قُبّه ای در آن وجود داشت و دو خادم آن جا بودند. سیّد گفــت: «من هــر صبح جمعه آن جا می روم و امام زمان را زیارت می کنم و آن جا ورقه ای می یابم که مسایل مورد نیاز درآن نوشته شده است.»

 من نیز به آن کوه رفتم و خادمان قبه از من پذیرایی کردند… در بارة

دیدن امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف از آنان پرسیدم، گفتند: «غیر ممکن است.»

 در بارة سیّد شمس الدین از شیخ محمد (که با او به خضرا آمدم) پــرسیدم. گفــت: «او از فــرزندانِ فرزندان امام است و بین او و امام، پنج واسطه است.»

 با سیّد شمس الدین، گفت وگوی بسیار کردم و قرآن را نزد او خواندم. از او دربارة ارتباط آیات و این که بـرخی آیــات، بــا پیش بی ارتبــاط هستند، پرسیدم.

 پاسخ داد: «…مسلمانان پس از رسول خدا و به دستور خلفا، قرآن را جمع آوری کردند؛ از همین رو، آیاتی که در قدح و مذمت خلفا بود، از آن ساقط کردند؛ لذا آیات را نامربوط می بینی؛ ولی قرآن علی علیه السلام که نزد صاحب الامر عجل الله تعالی فرجه الشریف است، از هر نقصی مبرّا است و همه چیز در آن آمده است.»

 در جمعة دومی که آن جا بودم، پس از نماز، سر و صدای فراوانی از بیرون مسجد شنیده شد. پرسیدم: «این صداها چیست؟» سیّد پاسخ داد: «فرماندهان ارتش ما هر دو جمعة میانی ماه سوار می شوند و منتظر فرج هستند.» پس از این که آنان را در بیرون مسجد دیدم، سیّد گفت: «آیا آنان را شمارش کردی؟» گفتم: نه. گفت: «آنان، سیصد نفرند و سیزده نفر باقی مانده اند.»

از سیّد پرسیدم: «عالمان ما احادیثی نقل می کنند که هر کس پس از غیبت ادعا کند مرا دیده است، دروغ می گوید. حال چگونه است که برخی از شما او را می بینید؟»

 سیّد گفت: «درست می گویی؛ ولی این حدیث به زمانی مربوط است که دشمنان آن حضرت و فرعون های بنی العباس فراوان بودند؛ امّا اکنون که این چنین نیست و سرزمین ما از آنان دور است، دیدار آن حضرت ممکن است.

 سیّد شمس الدین ادعا کرد: تو نیــز امــام زمــان عجل الله تعالی فرجه الشریف را دو مرتبه دیده ای، ولی نشناخته ای. همچنین گفــت: آن حضرت، خمــس را بــر شیعیان خود مباح کرده است.

 سپس جناب سیّد شمس الدین به من دستور داد در بازگشت درنگ نکنم و در سرزمین های مغرب توقف نکنم. پس از آن با همان کشتی که آمده بودم بازگشتم.

 واپسین مطلبی که که از علی بن فاضل شنیدم این بود که: «در جزیرة خضرا فقط نام پنج تن از دانشمندان

شیعه مطرح بود: سیّد مرتضی، شیخ طوسی، شیخ کلینی، شیخ صدوق، شیخ ابوالقاسم جعفر بن اسماعیل حلی.»

بررسی داستان

الف. از نظر سند

امّا ـ با این وجود ـ هیچ یک از عالمان را نمی شناسیم که به طور مسقیم یا با واسطة روایت یاد شده را نقل کرده باشند.⁽¹⁾

ب. از نظر محتوا

برخی از مهم ترین ایرادهای متنی داستان از این قرار است:

 1. دلالت قصه بر تحریف قرآن؛

 2. تعارضات فراوان در متن؛

 3. نسبت طول عمر به غیر از حضرت مهدی علیه السلام ؛

 5. نام بردن پنج تن از علمای شیعه و نادیده گرفتن علمای بزرگ دیگر؛

 علامه شیخ محمد تقی شوشتری در الاخبار الدخیلة پس از نقد عالمانه این داستان و داستان بعدی می نویسد:

شاید ناقل این دو داستان، از دشمنان شیعه بوده که چنین داستانی را جعل کرده است تا حقایق را وارونه جلوه دهد.

و نیز می نویسد:

در داستان جزیرة خضرا آمده است که: «شمار فرمانده های لشکر امام زمان علیه السلام سیصد نفر بودند.

و در داستان ابن انباری آمده است که:

مسافت سرزمین فرزندان امام زمان علیه السلام به اندازة یک سال راه و جمعیت آن ها بسیار زیاد است.

اگر یاران حضرت حجّت عجل الله تعالی فرجه الشریف تا این اندازه زیاد است، چرا ظهور نمی کند تا مخالفان را سرکوب نماید؟ چرا چنین چیزی در خبر یا اثری از امامــان علیهم السلام بــا توصیف خصوصیات آن ها نیامده است؟⁽¹⁾

اما متأسفانه با وجود تأکید فراوان دانشمندان شیعه بر افسانه بودن داستان یاد شده، باز عده ای به دلایلی به ترویج آن اقدام کرده و از آن، پا را فراتر نهاده، بین داستان جزیرة خضرا و مثلث برمودا ارتباط برقرار کرده اند.⁽²⁾غافل از این که گذشته از اشکالات متعدد، تطبیق آن بر «مثلث برمودا» که ترسیمی نادرست و غیرمعتبر است، چهرة امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف را نیز مخدوش می سازد.⁽³⁾

دربارة «جزیرة خضرا» و تطبیق نادرست آن بر «برمودا» باید گفت:

یکــم. اصــل داستــان، غیر قابل پذیرش است؛

دوم. «جزیرة خضرا» در دریای مدیترانه است، نه اقیانوس اطلس؛

 سوم. وقایع «مثلث برمودا» ساختة رسانه های غربی و افسانه سازان است؛

 چهارم. بر فرض که افسانه های «برمودا» درست باشد، هیچ ربطی به امام زمان و مقام آن حضرت ندارد.

 اگر چه افرادی که به بررسی داستان پرداخته اند، هر دو داستان را بررسی کرده اند، به نظر می رسد نیازی به بررسی داستان دوم نیست و علاقه مندان به منابع یاد شده مراجعه می نمایند.

نیز ن.ک: ملاقات.

جزیرة خضرا در ترازوی نقد

کتابی در نقد داستان جزیرة خضرا

این کتاب، پژوهشی است انتقادی دربارة پاره ای از حکایت های مربوط به مهدویّت و نشانه های آخرالزمان که به قلم سیدجعفرمرتضی تألیف و به دست محمد سپهری به فارسی برگردان شده است.

 نویسنده با هدف گزارش واقعیت مسایل آخرالزمان، نخست پیشگویی های

منسوب به امامان علیهم السلام دربارة نشانه های ظهور را به دو دسته محتوم و غیر محتوم تقسیم و بسیاری از روایات آن را ساختگی و جعلی معرفی کرده است. سپس به تفصیل، متن دو کتاب بیان الائمة و خطبة البیان را بررسی و مطالعات عنوان شده در آن ها را بی اساس و موهوم ارزیابی کرده است. در پایان، به حکایت مربوط به جزیرة خضرا پرداخته و آن ها را مخدوش شمرده است.

از دیدگاه نویسنده، بسیاری از این سخنان، پس از وقوع حوادث مورد نظر، جعل شده و به طور یقین نمی توان آن ها را به معصوم استناد داد.

 این کتاب دارای یک پیشگفتار و سه بخش است. بخش نخست، با دو فصل به بحث از پیشگویی های غیبی امامان علیهم السلام از نشانه های ظهور و دیدگاه انتخاب شده و موضعی که باید انتخاب شود و سپس تقسیم نشانه های ظهور، به حتمی و غیر حتمی می پردازد.

در بخش دوم، طی چهار فصل، به ارائه دو نمونه از روایات و اخبار و پیشگویی هایی پرداخته که در اخبار ساختگی و تحریف شده به صورت کاملاً آشکاری نمایان است. این دو نمونه عبارتند از:

 1. کتاب بیان الائمه علیهم السلام

 این کتاب چند سال پیش با روایاتی منسوب به حضرت علی علیه السلام منتشر شد که هیچ اساسی ندارد. دانسته شد که یا این روایات پس از وقوع حوادث جعل شده یا آن موقع که علامات و نشانه های صریح و روشن آن نمایان شده است.

 2. خطبة البیان

 نقد و بررسی خطبة معروف به خطبة البیان منسوب به حضرت علی علیه السلام و نیز مطالب کذب و نادرست و تحریف شده ای که در این باره آمده است.

 در بخش سوم با چهار فصل به بررسی روایت مربوط به جزیرة خضرا پرداخته و می نویسد: ما این روایت را قابل قبول و معتبر ندیدیم؛ بلکه بر عکس در لابه لای آن، مطالب فراوانی است که باعث شک و تردید در صحت آن بوده و این احتمال قوی می نماید که از اساس ساختگی و جعلی باشد.

 علامه سیّدجعفرمرتضی عاملی تلاش نموده است با ارائة ادلة فراوانی، خط بطلان به هر سه موضوع بکشد و از اساس آن ها را باطل کند.

جعفر کذّاب

عموی امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و مدعی جانشینی امام عسکری علیه السلام

جعفر، یکی از فرزندان حضرت هادی علیه السلام است که پس از شهادت برادرش امام حسن عسکری علیه السلام، ضمن

ادعاهای باطلی چند، ادعای امامت کرد و از این رو به کذّاب (بسیار دروغگو) شهرت یافت.

 این شهرت و نیز ادعای او، پیش تر در کلمات معصومان علیهم السلام پیشگویی شده بود. امام سجاد علیه السلام به نقل ازپیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است:

آن گاه که فرزندم جعفر بن محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب متولد شد، نامش را صادق بگذارید که پنجمین فرزند از سلالة او، نامش جعفر است که از روی تجرّی بر خدای تعالی و دروغ بستن بر او، ادعای امامت می کند! او نزد خدا جعفر کذّاب و مفتری بر خدا و مدعی مقامی است که اهل آن نیست. وی، مخالف پدر خویش و حسود بر برادر خود و کسی است که می خواهد در هنگام غیبت ولی خدا او را بر ملا سازد.

امام سجاد علیه السلام پس از نقل فرمایش پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم بسیار گریسته و فرمود:

گویا جعفر کذّاب را می بینم که طاغی زمانش را وادار می کند، تا در امر ولی اللّه و غایب در حفظ الهی و موکل بر حرم پدرش، تفتیش کند؛ به سبب جهلی که بر ولادت او و حرصی که بر قتل او دارد؛ اگر به او دسترسی یابد، و طمعی که در میراث او دارد، تا آن را به ناحق غصب کند.⁽¹⁾

 بدون شک انحراف جعفر از خط پدران معصومش، نه به علت کوتاهی و سستی پدر در تربیت وی بود و نه به سبب محیطی که در آن می زیست. این انحراف به علت همنشینی با بدکاران و منحرفان برای وی پدید آمد و شکی نیست همنشین در انسان تأثیر فراوانی دارد. همان گونه که قرآن کریم از ماجرای نافرمانی همسر لوط علیه السلام سخن می گوید.

 فاطمه، دختر محمد بن هیثم معروف به ابن سیابه گوید: هنگام ولادت جعفر، من در خانة امام هادی علیه السلام بودم و اهل خانه به این ولادت شادمان شدند. نزد امام هادی علیه السلام رفتم و او را شاد نیافتم. گفتم: «ای سرورم! چرا شما را به

واسطة این مولود شادان نمی بینم؟» فرمود: «این امر بر تو آسان خواهد شد؛ زیرا به زودی او گروه پرشماری را گمراه می سازد.» ⁽¹⁾

 اوج کژی جعفــر پس از شهادت امــام حســن عســکری علیه السلام صورت گرفت. وی، با این که اهل فسق و فجور و گناهان بزرگ بود، خود را جانشین آن حضرت معرفی کرد.⁽²⁾

 عملکرد جعفر کذّاب در مقابل روش امامان معصوم علیهم السلام در موارد ذیل قابل بررسی است:

 1. ادعای امامت

 وی پس از برادر خود امام حسن عسکری علیه السلام، ادعای امامت کرد و برای رسیدن به این هدف خود، نقشه هایی کشید. اوّل خود، را در معرض تسلیت گویی مردم و تبریک بر امامت خود قرار داد؛ دوم خود را آماده اقامه نماز بر جنازه برادرش کرد، تا بلکه از این راه منصب رسمی (امامت) را به چنگ آورد. نقشه دیگر این بود که دست به دامن دولت شد تا دولت، او را به جای برادرش گذاشته و زعامت شیعیان را به وی واگذار نماید؛ اما در تمام این نقشه ها شکست خورد و جز رسوایی، چیزی به دست نیاورد.

 2. انکار وارث امام عسکری علیه السلام

 جعفر کذّاب، منکر وارث شرعی امام عسکری علیه السلام و امامت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف شد. به همین دلیل مدعی شد وارث منحصر به فرد امام عسکری علیه السلام است و به کمک دولت، توانست اموال امام عسکری علیه السلام را تصرف کند.

 3. تحریک دولتمردان بر ضد امام مهدی علیه السلام .

وی وقتی دید حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در جریان نماز، بر او احتجاج کرده و رسوایش کرد، دولت حاکم را بر ضد آن حضرت و وجود او تحریک کرد و در نتیجه حاکمان جور، دوباره به خانه امام عسکری علیه السلام یورش بردند و برای یافتن حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف تلاش های مذبوحانه ای انجام دادند؛ ولی خواست الهی بر آن تعلق گرفت که آن حضرت از گزند بدخواهان در امان بماند.⁽³⁾

 احمد بن اسحاق گوید: از جعفر بن علی نامه ای به دست من رسید و طی آن ادعا کرده بود به علم دین (حلال و

حرام) و نیز کلیة علوم و آنچه که مردم بدان نیازمندند، آگاهی دارد. پس از این که نامه را خواندم، عریضه ای به پیشگاه مقدس حضرت امام عصر علیه السلام نگاشتم و نامة جعفر را نیز به پیوست آن قرار دادم. به دنبال آن، از ناحیة مقدسه پاسخی بدین شرح صادر شد:

به نام خداوند بخشاینده مهربان؛ خداوند سبحانه و تعالی تو را پایدار بدارد! نامة تو و ضمیمة آن ]نامة جعفر[ به من رسید و از مضمون آن ـ که با اختلاف الفاظ و اشتباهات بسیار توأم بود ـ آگاه شدم. اگر شما هم دقّت کرده بودید، به برخی از آن ها آگاه می شدید.

آن گاه حضرت مهدی علیه السلام در ادامه با ذکــر حمد و ثنــای پروردگارسبحانه و تعالی، مطالبی در ردّ جعفر بیان فرمود: «…این پیرو باطل و دروغگو، بر خداوند افترا بسته است. این شخص با امید به چه چیز می خواهد این ادعای عاری از حقیقت خود را ثابت کند؟ آیا با اطلاعاتی که در احکام الهی دارد؟ به خدا قسم! این فرد آن قدر بی اطلاع است که حلال و حرام را نمی شناسد و میان بد و خوب فرق نمی گذارد. آیا به دانش خود تکیه دارد؟ او به قدری تهیدست است که حق و باطل را نمی شناسد، محکم و متشابه را نمی داند و از احکام نماز ـ حتی وقت آن ـ آگاهی ندارد. آیا این مدعی فاقد صلاحیت، به ورع و پرهیزگاری خویش تکیه می کند؟ خداوند شاهد است که نماز واجب خویش را برای این که شعبده بازی یاد بگیرد، ترک کرده است. حتماً از ظروف مشروب و آثار دیگری از گناهان او اطلاع دارید…

خداوند سبحانه و تعالی تو را توفیق دهد! آنچه برایت گفتم، از این ستمکار ستمگر بپرس و او را آزمایش کن. از یکی از آیات قرآن و تفسیر آن از وی بپرس یا از نماز و شرایط آن از او بپرس، تا به معایب و کمبودهای او پی ببری و حال او را بدانی. خداوند سبحانه و تعالی کفایت کننده است؛ او حق را برای اهلش حفظ می کند و آن را در جایگاهش قرار می دهد.⁽¹⁾

منابع شیعه دربارة پایان کار او دو دیدگاه دارند:

 یک. وی تا پایان زندگی بر ادعای دروغین خود پای فشرده، همچنان خود را امام می دانست.

 دو. وی از دعوی دروغین خود دست برداشته، توبه کرد و شیعیان نیز نامش را از جعفر کذّاب به جعفر تائب برگرداندند.

 کلینی به نقل از محمد بن عثمان عمری می گوید: امام دوازدهم علیه السلام در توقیعی به توبه او تصریح کرده است: راه جعفر، راه برادران یوسف است⁽¹⁾که سرانجام توبه کردند و گناه شان بخشوده شد.

 وی با وجود زندگی کوتاه، دارای فرزندان بسیاری شد. نوادگان وی چون نسبت خود را به امام رضا علیه السلام می رساندند، به رضویان شهرت یافتند.

نیز ن.ک: ولادت حضرت مهدی علیه السلام، توقیع.

جمعه

روز ظهور مهدی علیه السلام

جمعه، روز پایانی هفته، مورد احترام مسلمانان و یکی از اعیاد مهم آنان است. به عقیدة برخی، جمعه از آن رو جمعه نامیده شده است که در آن جهت نماز اجتماع می کنند.⁽²⁾اهمیت شب و روز جمعه، در احادیث بسیاری بیان شده و اعمال و ادعیه فراوانی برای آن مقرر گشته است.

 از مهم ترین اعمال مؤمنان در روز جمعه، توجه به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و انتظار فرج آن بزرگوار است. در این رو، زیارت آن حضرت و دعا برای تعجیل فرج او مستحب است؛ زیرا طبق برخی از روایات و زیارات، امید ظهور آن حضرت در روز جمعه بیش از سایر روزها است.⁽³⁾

امام صادق علیه السلام در این باره فرموده است:

… و قائم ما اهل بیت در روز جمعه خروج می کند.⁽⁴⁾

همچنین در روایاتی آمده است:

روزی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم حضرت علی علیه السلام را در غدیر خم نصب فرمود، جمعه بود و روز قیام قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف جمعه خواهد بود و روز بر پایی رستاخیز جمعه خواهد بود.⁽¹⁾

البته بین این سه رخداد عظیم، وجوه مشترک فراوانی وجود دارد. از ویژگی های دیگر این روز با عظمت، آن است که حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در آن روز شریف پای به عرصه گیتی نهاد.⁽²⁾

نیز ن.ک: ظهور، قیام.

جنگ افزارهای مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف > سلاح مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف.

ح

حجّت

از القاب حضرت مهدی علیه السلام

حجّت از نظر لغت، به معنای برهان و دلیل است که با آن، حریف را قانع یا دفع کنند و جمع آن حجج و حجاج است.⁽¹⁾

 این کلمه در قرآن مجید در موارد مختلفی به کار رفته است؛ از جمله:

((لِئَلاَّ یکونَ لِلنّاسِ عَلَی اللّهِ حُجَةٌ بَعدَ الرُّسُلِ وَکانَ اللَّهُ عَزیزاً حَکیماً))⁽²⁾

 تا اینکه برای مردم، پس از فرستادن پیامبران، در مقابل خدا بهانه و حجّتی نباشد و خدا توانا و حکیم است.

و نیز:

((قُلْ فَلِلّهِ الحُجَّةُ البَالِغَةُ فَلَو شَاءَ لَهَداکمْ اَجْمَعین))⁽³⁾

 بگو برهان رسا (حجّت) ویژه خداوند سبحانه و تعالی است و اگر او می خواست، قطعاً همه شما را هدایت می کرد.

در ادبیــات گــفتاری و نوشتاری

شیعــه، حجــت دو مفهــوم وصفی هم سنگ دارد:

 1. مفهومی وصفی و عام که دربارة هر دلیل و برهان الهی چون پیامبران و امامان علیهم السلام یا عقل به کار برده می شود و این دلیل همواره در زمین بر انسان آشکار است؛ از این رو در روایت امام کاظم علیه السلام آمده است که فرمود:

 خداوند سبحانه و تعالی را بر مردم دو حجّت است: یکی ظاهر که آن عبارت است از پیامبران و رهبران دینی و دیگری باطن که آن عقول مردم است.⁽¹⁾

 پیامبران و اوصیای آنان علیهم السلام به این دلیل حجّت نامیده شده اند که خداوند سبحانه و تعالی به وجود ایشان، بر بندگان خود احتجاج کند. آنان همچنین دلیل بر وجود خدا هستند و گفتار و کردارشان دلیل بر نیاز مردم به قانون آسمانی است.

 بر اساس روایات فراوانی، زمین هرگز از حجّت خالی نیست؛ چنان که از امام رضا علیه السلام پرسیده شد: آیا زمین از حجّت خالی می ماند؟ حضرت فرمود: «اگر زمین از حجّت خالی باشد، اهلش را فرو می برد.» ⁽²⁾

 2. مفهوم وصفی خاصی که از نگاه شیعه، حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف آخرین حجّت الهی است؛ از این رو به حجة بن الحسن العسکری علیهما السلام شهرت دارد.⁽³⁾داود بن قاسم گوید: از امام دهم علیه السلام شنیدم که فرمود: «جانشین من، پسرم حسن است. شما نسبت به جانشینِ پس از جانشین من چه حالی خواهید داشت؟»

 عرض کردم: «خداوند سبحانه و تعالی مرا قربانت کند؛ چرا؟»

 فرمود: «برای آن که شخص او را نمی توانید ببینید و ذکر او به نام مخصوصش روا نیست. عرض کردم: «پس چطــور او را یـــاد کـنیم؟» فــرمود: «بگـویید حجّت از خـاندان محمد صلی الله علیه و آله و سلم .»⁽⁴⁾

در بیشتر روایات، این لقب به صورت الحُجَّةُ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ به کار رفته است.⁽¹⁾

حجر الاسود

تکیه گاه حضرت مهدی علیه السلام هنگام ظهور

از بخش های مهم مسجد الحرام و کعبه، حجر الاسود است که همواره در طول تاریخ ـ به ویژه در تاریخ صدر اسلام ـ از ارزش و اعتبار ویژه ای برخوردار بوده است.

 در برخی روایات از اهمیت و جایگاه آن در عصر ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز سخن به میان آمده است. امام باقر علیه السلام فرمود:

به خدا سوگند! گویا می بینم قائم پشت خود را به حجرالاسود تکیه داده، از خداوند سبحانه و تعالی می خواهد به حق خود برسد. آن گاه ]قائم[ می فرماید: «ای مردم! هر کس دربارة حضرت آدم با من احتجاج کند، بداند من از او به آدم برترم و آن کس که در رابطه با شخصیت نوح با من احتجاج کند، من بر او به نوح مقدم هستم. و هر کس بخواهد در باره با ابراهیم با من مجادله کند، من از او به ابراهیم برتری دارم… و اگر کسی بخواهد با شخصیت محمد صلی الله علیه و آله و سلم با من محاجه کند، به طور مسلم من به حضرت محمد از او اولی هستم و هر کس که بخواهد در قرآن با من مجادله نماید، من از همه اولی به قرآن خداوند هستم….» ⁽²⁾

نیز ن.ک: ظهور، مسجدالحرام.

حدیث غدیر

روایتی بشارت دهنده به حضرت مهدی علیه السلام

پیــامبر اســلام صلی الله علیه و آله و سلم در واپــسین ماه های عمر خود، در محل غدیر خم، ضمن پافشاری بر امامت نخستین پیشوای مسلمانان، دربارة آخرین پیشوا چنین فرمود:

…ای مردمان! همانا به درستی که من پیامبرم و علی جانشین من است. آگــاه بــاشید! ختــم کننــدة پیشوایان از ما است. او قائم مهدی است. آگاه باشید! همو است که دین را بــرتــری خــواهــد بخــشید و انتقام گیرنده از ستمگران است.⁽¹⁾

حدیث لوح حضرت زهرا علیها السلام > لوح حضرت زهرا علیها السلام

حدیث معراج

بشارت خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دربارة حضرت مهدی علیه السلام در معراج

یکی از رخدادهای مهم زندگی رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم معراج آن حضرت است. قرآن در آیاتی چند به برخی از حوادثی که در آن سفر آسمانی رخ داده، اشاره هایی کرده است و یک سوره را نیز برای این حادثه بزرگ اختصاص داده است.

 افزون بر آیات قرآن، برخی از آنچه در آن سفر ملکوتی اتفاق افتاد، به بیان روایات نورانی معصومان علیهم السلام برای ما بازگو شده است. رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در بارة آنچه در شب معراج دیده بود، پس از بیان دیدن نور پیشوایـــان معصوم علیهم السلام و آخـــرین جانشین خود میان آن ها، فرمود: … عرض کردم: «پروردگارا! اینان چه کسانی هستند؟» فرمود: ایشان پیشوایانند و این قائم است؛ همو که حلال مرا حلال می کند و حرام مرا را حرام می سازد و از دشمنان من انتقام می گیرد.ای محمد! او را دوست بدار. پس همانا من او را دوست می دارم و هر کس که او را دوست بدارد، نیز دوست می دارم….⁽²⁾

حِرْز حضرت مهدی علیه السلام

دعای منسوب به حضرت مهدی علیه السلام برای در امان ماندن از بلاها

حِرْز، در لغت به معنای جای استــوار و پناهگــاه است. نیز دعای حفظ و تعویذ را گویند. در اصطلاح، بیشتر معنای دوم مقصود است؛⁽¹⁾یعنی هر گونه دعای خواندنی و نوشتنی، بلکه هر گونه تعویذی است که مایة حفظ باشد و به وسیلة آن پناه جویند. وجه مشترک بین همة حرزها، به کار بستن آن ها برای محفوظ ماندن شخص و یا همراهان یا اموال او از گزند دشمنان یا پیش آمدهای ناگوار و حوادث پیش بینی نشده روزگار است.

برخی حرزها ـ مانند سایر احادیث و دعــاها ـ با ذکــر سنــد معتبر از معصوم نقل شده است؛ اما بعضی از آن ها استناد محکمی ندارد.

 هر یک از حرزها، ویژگی هایی دارند که در کتاب های دعا مورد اشاره قرار گرفته است. برای هر کدام از معصومان علیهم السلام حرزهایی نقل شده است که بعضی از آن ها شهرت بیشتری دارند؛ یکی از آن ها حرز حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است که چنین است:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ یا مالِک الرِّقابِ یا هازِمَ الاَحْزابِ یا مُفَتِّحَ الاَبْوابِ یا مُسَبِبَ الاَسْبابِ سَبِّبْ لَنا سَبَباً لانَسْتَطیعُ لَهُ طَلَباً بِحَقِّ لااِله اِلاّاللّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله و سلم .⁽²⁾

حرمت نام بردن مهدی علیه السلام > محمد

حسن شریعی

 از مدعیان دروغین نیابت از حضرت مهدی علیه السلام

یکی از مدعیان دروغین نیابت، حسن شریعی است. البته به یقین مشخص نیست که اسم او حسن باشد؛ بلکه او با لقب معروف شده است. در روایتی که نقل خواهد شد، راوی حدیث به صورت حدس و گمان اسم او را حسن ذکر کرده است.⁽³⁾نگارنده قاموس الرجال

می نویسد:

از حدیثی که شیخ طوسی نقل کرده است، روشن می شود اسم او به صورت یقین روشن نیست و او به وسیلة لقب معروف بوده است و این که تلعکبری راوی حدیث، به صورت گمان حکم کرده که اسم او حسن است، به سبب این است که او «ابومحمد» بوده و بیشتر اسم کسانی که کنیة آن ها «ابومحمد» است، حسن می باشد.⁽¹⁾

شریعی نخستین کسی است که به دروغ و افترا، ادعــای نیــابت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف را کرد. او پیش تر، از یاران امام هادی و امام حسن عسکری علیهما السلام بود؛ ولی پس از آن منحرف شد. تاریخ ادعای نیابت دروغین او به صورت دقیق بیان نشده است؛ لیکن چون این ادعاهای دروغین، از دوران نایب دوم آغاز شده است، به نظر می رسد وی در دوران سفارت و نیابت محمد بن عثمان، به چنین عملی دست زده است.

 دانشوران علم رجال در بارة شرح حال او چندان بحث نکرده اند؛ لذا جامع ترین سخن درباره ایشان، کلام شیخ طوسی در کتاب الغیبة است. شیخ طوسی دربارة «شریعی» می نویسد:

نخستین کسی که به دروغ و افترا، ادعای نیابت خاص از جانب امام زمان علیه السلام کرد، شخصی معروف به «شریعی» بود. جماعتی از عالمان، از ابومحمد تلعکبری از ابوعلی محمد بن همام نقل کرده اند: کنیه شریعی «ابومحمد» بود.

 تلعکبری می گفت: «گمان دارم نام وی حسن باشد.» او از اصحاب امام هادی علیه السلام و امام حسن عسکری علیه السلام به شمار می آمد. او نخستین کسی است که مدعی مقامی شد که خداوند سبحانه و تعالی برای او قرار نداده بود و شایسته آن هم نبود. در این خصوص، بر خدا و حجّت های پروردگار دروغ بست و چیزهایی به آنان نسبت داد که شایسته مقام والای آنان نبود و آن ها از آن به دور بودند؛ از این رو، شیعیان هم او را ملعون دانسته و از وی دوری جستند و توقیعی از جانب ولی عصر علیه السلام دربارة نفرین و دوری از وی صادر شد.⁽²⁾

حسین بن روح (نوبختی)

نایب سوم حضرت مهدی علیه السلام در غیبت صغرا

سومین نایــب خــاص حضــرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، محدث، فقیه و متکلم شیعی ایرانی، حسین بن روح نوبختی است. وی میان شیعیان بغداد، شهرت ویژه ای داشت و یکی از افراد مورد اعتماد محمد بن عثمان عمری به شمار می رفت. او در سال های305 ـ 326 ق نایب امام زمان علیه السلام و واسطة بین حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و شیعیان بود. حسین بن روح دارای بــرتری هــای فراوانی بود؛ امّا به طور عمده شهرت و اعتبــار او، بــه مسألة نیــابتش بــاز می گردد.

 پیش از آن، محمد بن عثمان، او را حلقة اتصال بین خود و وکلای دیگرش در بغداد قرار داده بود. وی در زمان حیات نایب دوم، در دربار عباسی نفوذ چشمگیری داشت و از ناحیة برخی مقامات دولتی کمک های مالی به او می رسید.⁽¹⁾

 نایب دوم، از دو یا سه سال پیش از درگذشت خود، با ارجاع برخی از شیعیان که اموالی از سهم امام و غیر آن پیش او می بردند به حسین بن روح نوبختی، زمینه را برای نیابت وی از طرف امام زمان علیه السلام هموار می کرد. او به کسانی که در این موضوع دچار شک و تردید می شدند، تأکید می کرد این دستور، از طرف امام علیه السلام صادر شده است.⁽²⁾

 وی در انتصاب حسین بن روح به جانشینی خود، تأکید فراوانی می کرد. گاهی به صورت انفرادی و گاهی میان عموم شیعیان مخلص و وکلای خویش، این مطلب را یادآور می شد. این تأکید، بدان علّت بود که از طرف امامان علیهم السلام، سخن روشنی که بیانگر وثاقت، امانت و نیابت حسین بن روح صادر نشده بود. از طرفی میان وکلای بغداد، کسانی بودند که در ظاهر ارتباط محمد بن عثمان با آنان بیشتر بود؛ از این رو عوام و خواص شیعیان، تصور نمی کردند حسین بن روح به جانشینی انتخاب شود؛ بدین سبب، نایب دوم از