جلسه 1401/08/12

بسم الله الرحمن الرحیم



استدلال به جنس بودن الف و لام در روایت زراره به علت بودن

روایت اول زراره در استصحاب
پنجشنبه، 12 آبان 1401



موضوع: استدلال به جنس بودن الف و لام در روایت زراره به علت بودن 


مرحوم آخوند در کفایه مطالبی اضافه بر مطالب شیخ بیان کرده است. یکی از آنها این است که شیخ فرمود الف و لام در «الیقین» ممکن است برای عهد ذکری باشد نه جنس و آخوند اشکال کرده است که تعلیل مناسب با این است که آنچه ذکر شده است کبرای کلی و عموم پسند باشد و اینکه گفته شود الف و لام، برای عهد ذکری است که روایت به باب وضو اختصاص پیدا کند که یک حکم مخصوص شیعه [و تعبدی] می شود چنین تناسبی ندارد لذا الف و لام باید جنس باشد که برای عموم باشد.

عرض ما این است که اگر راوی از یک مساله کلامی سوال کرده باشد مناسب است که امام طوری جواب بدهند که مورد پسند و پذیرش عموم باشد و پاسخ به چیزی که به شیعه اختصاص داشته باشد مناسب نیست. اما اینکه زراره از یک مساله فقهی سوال کرده باشد، لازم نیست که امام پاسخی بدهند که همه (چه شیعه و چه سنی) آن را بفهمند و بپذیرند. در روایت امام علیه السلام علت اینکه در حجة الوداع پیامبر به مردم دستور دادند از احرام خارج شوند و خودشان از احرام خارج نشدند را این بیان کرده اند که پیامبر سائق الهدی بوده است و سائق الهدی تا وقتی هدی به محل خودش نرسد نمی تواند از احرام خارج شود. تفاوت بین سائق الهدی و غیر آن یک حکم تعبدی محض است با این حال امام علیه السلام رفتار پیامبر را به آن تعلیل کرده اند.در روایتی که شیخ در ابتدای قطع ذکر کرده است که دیه زن تا ثلث دیه با مرد برابر است و بیش از آن نصف دیه مرد است، یک حکم تعبدی محض است و امام علیه السلام مساله تفاوت بین دیه سه انگشت و چهار انگشت زن را به آن تعلیل کرده اند.
 


سوال: تعلیل به امور تعبدی زیاد است اما اصل اولی در تعلیل این است که به یک امر ارتکازی باشد.

استاد: این اصل اولی در جایی است که مساله از مسائل کلامی باشد که مناسب است تعلیل به امری باشد که برای عموم قابل فهم و پذیرش باشد چون مساله کلامی است و باید چیزی باشد که در نزد همه قابل دفاع باشد اما تعلیل در مسائل فقهی این طور نیست. همین تفاوت در بیان علماء و فقهاء هم وجود دارد. مثلا آقایان محشین عروه گاهی که ظاهر یک مساله با ظواهر فقه ناسازگار به نظر می رسد برای دفع استبعاد تعلیل کوتاهی ذکر می کنند که علت تعبدی محض است و برای دفع استبعاد است. مثلا در باب تخلی عروه مسائلی ذکر شده است و از جمله آنها مربوط به خنثای مشکل است که هر دو عورت را داشته باشد. آسید ابوالحسن در مورد خنثای مشکلی که هر دو عورت را دارد گفته مرد می تواند به عورت انوثیت او نگاه کند و نمی تواند به عورت رجولیت او نگاه کند و زن می تواند به عورت رجولیت او نگاه کند ولی به عورت انوثیت او نمی تواند نگاه کند. این چون موجب تعجب است باعث شده که ایشان توضیح بدهد که خنثی یا مرد است یا زن. اگر مرد باشد، مرد به آلت رجولیت مرد حق ندارد نگاه کند همان طور که اگر زن باشد زن حق ندارد به آلت انوثیت او نگاه کند چون مماثل نمی تواند به عورت مماثل خودش نگاه کند، اما اگر خنثی حقیقتا مرد باشد، مرد می تواند به آلت انوثیت او نگاه کند چون عضو زائدی است و همین طور نسبت به زن که اگر خنثی حقیقتا زن باشد زن نمی تواند به آلت انوثیت او نگاه کند اما آلت رجولیت او عضو زائدی است که نگاه کردن به آن اشکال ندارد. این تعلیل با اینکه تعبدی است اما ذکر آن در اینجا مناسب است. 


سوال: این تعلیل نیست بلکه بیان انحلال علم اجمالی است.

استاد: بالاخره در بعضی موارد علت فقهی مساله را ذکر می کنند که یک امر تعبدی است. بله در جایی که مساله کلامی باشد باید تعلیل طوری ذکر شود که برای همه قابل پذیرش باشد و بتواند با مبنای آنها از عقاید شیعه دفاع کند. 


سوال: آخوند بنای عقلاء را در استصحاب انکار کرده اند اما در اینجا ارتکاز را پذیرفته اند. این چطور قابل توجیه است؟

استاد: ما گفتیم که ارتکاز غیر از بنای عقلاء است. ارتکاز یعنی فطرتی که خداوند به انسان داده است بعضی امور را می پسندد و بعضی امور را نمی پسندد و ارتکاز معتبر است و مرحوم آخوند هم می فرمایند استدلال باید با ارتکاز جور دربیاید نه اینکه با بنای عقلاء جور باشد. 


نظر استاد در مورد ستر خنثای صاحب دو عورتالبته به نظر من خنثی ذا عورتین است. همان طور که اگر مرد دو عورت داشته باشد نگاه به هر دو ممنوع است، خنثی هم دو عورت دارد و باید از هر دو اجتناب شود و به علم اجمالی ربطی ندارد. فرقی هم ندارد خنثی را طبیعت ثالثه بدانیم یا ندانیم.
 


سوال: یعنی عرفا ستر عورت محسوب شامل آن می شود؟

استاد: بله. هر دو عورت او محسوب می شوند. 


سوال: اگر مرد باشد، آلت انوثیت او را عورت حساب نمی کنند.

استاد: چرا؟ آلت است. بله استثنائا دو آلت دارد اما حالا که دارد عورت است. همان قباحتی که معیار است در هر دو وجود دارد. 


سوال: با آیه قرآن منافات ندارد که گفته است ما شما را زن و مرد خلق کردیم؟

استاد: اشکال ندارد. من عرض می کنم واقعا مرد هم باشد دو عورت دارد و زن هم باشد دو عورت دارد. 


سوال: کسی به پزشک مراجعه کند و پزشک برای او عورت بسازد یا بکارد آیا با این فرمایش شما ستر آن هم لازم است و نگاه به آن حرام است؟

استاد: اگر عورت باشد بله.آقای فلسفی به یک مناسبتی در مورد اینکه دعوای زن و شوهر را باید یکی از اهل خودشان حل کنند و دخالت دیگران مناسب نیست، نقل می کرد که کسی می آید محکمه و از شوهرش شکایت می کند که او ذو عورتین است. صاحب محکمه می گوید بروید به او که پنج عورت دارد که همسایه کسی است که ده عورت دارد که پسر آن کسی است که فلان تعداد عورت دارد و ... تا می رسد به بیست و پنج عورت بگویید بیاید من کارش دارم. زن که این را می بیند از شکایت خودش منصرف می شود.