جلسه 1401/08/05

بسم الله الرحمن الرحیم



روایت اول زراره در استصحاب



موضوع: روایت اول زراره در استصحاب
 


بحث در روایت اول زراره بود.

بررسی سند روایتاولین منبع این روایت که به دست ما رسیده است تهذیب است و در آنجا روایت مضمره است. اما در خلاف و نهایة و منتهی این روایت از امام باقر علیه السلام و در تذکره از امام صادق علیه السلام نقل شده است. احتمال دارد علامه بر اساس اجتهاد این طور نقل کرده باشد و احتمال دارد به منبع دیگری دست پیدا کرده باشد. اینکه در یک کتاب از امام صادق علیه السلام نقل کرده است ممکن است به خاطر کثرت تبیین فروعات در زمان امام صادق علیه السلام تصور کرده باشد که این روایت هم از امام صادق علیه السلام نقل شده است و اینکه در یک کتاب از امام باقر علیه السلام نقل کرده است ممکن است از این جهت بوده که چون مساله مبتلا به بوده طبیعتا تا زمان امام باقر علیه السلام مورد سوال قرار می گرفته است لذا آن را به امام باقر علیه السلام نسبت داده است و احتمال هم دارد بر اساس روایت ابی بصیر از امام صادق علیه السلام (مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع الْحَدِيثُ أَسْمَعُهُ مِنْكَ أَرْوِيهِ عَنْ أَبِيكَ أَوْ أَسْمَعُهُ مِنْ أَبِيكَ أَرْوِيهِ عَنْكَ قَالَ سَوَاءٌ إِلَّا أَنَّكَ تَرْوِيهِ عَنْ أَبِي أَحَبُ إِلَيَ وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع لِجَمِيلٍ مَا سَمِعْتَ مِنِّي فَارْوِهِ عَنْ أَبِي.)
در یک جا روایت را به امام باقر و در یک جا به امام صادق علیه السلام نسبت داده باشد.
و احتمال هم دارد علامه به جهت کثرت اشتغالاتی که داشته اشتباه کرده باشد. هر چند اعتماد به نقل خلاف و نهایة بعید نیست و چه بسا از آنجا که شیخ در دوران جوانی تهذیب را نوشته هنوز نسخه ای که در آن اسم امام ذکر شده باشد را ندیده بوده و بعد به چنین نسخه ای دست یافته است.
 


سوال: اینکه مرحوم شیخ روایت را در خلاف به امام نسبت داده است و امر بین حس و حدس دائر است آیا با اصالة الحس نمی توان اثبات کرد که بر اساس حس است؟

استاد: احتمال این هست که نسخه ای پیدا کرده باشد که در آن عن ابی جعفر علیه السلام آمده باشد و در زمان تهذیب به این نسخه برخورد نکرده بود و احتمال اقوی این است که این نسبت بر اساس اجتهاد نیست بلکه بر اساس دیدن نسخه ای بوده است. این خیلی طبیعی است که اشخاص همه نسخ را یکباره نمی بینند. 
در هر صورت اگر روایت هم مضمره باشد به همان بیانی که مرحوم آخوند فرمودند اضمار به اعتبار آن ضرری نمی زند. اینکه زراره با آن اهتمام در مورد مساله ای استفتاء کند و آن را هم در کتاب حدیثی خودش ذکر کند، احتمال اینکه از غیر امام باشد غیر عادی است.
در هر حال روایت از نظر سندی معتبر است.


فقه الحدیثقُلْتُ لَهُ الرَّجُلُ يَنَامُ وَ هُوَ عَلَى وُضُوءٍ أَ تُوجِبُ الْخَفْقَةُ وَ الْخَفْقَتَانِ عَلَيْهِ الْوُضُوءَ
ظاهر این سوال این است که فرد در حالی که وضو داشته به خواب معمولی رفته بوده است و سوال از این است که وضو در چه زمانی باطل می شود آیا همان ابتدای خواب باطل می شود؟ ظاهر عبارت این است که شخص خواب معمولی داشته است اما سوال از این است که وضو در چه زمانی باطل می شود؟ آیا همان ابتداء باطل می شود؟
 


سوال: ینام در مقابل ایستاده و نشسته و ... نیست؟ یعنی مراد دراز کشیدن به قصد خواب باشد؟

استاد: نه. این تعبیر مثل همان است که گفته می شود که با وضو خوابیده است. اشخاص وضو می گیرند و می خوابند. لذا ظاهر از سوال همان است که گفتیم. 
البته ما اول احتمال می دادیم که منظور از سوال شبهه مفهومیه باشد به این معنا که خفقه و خفقتان خواب است یا نه؟ ولی به نظر می رسد اینکه راوی از امام سوال کند که آیا از نظر عرف این خواب است یا نه بعید است و این شأن امام نیست و از امام در مورد حکم مساله سوال می کنند. بله اگر در مفهوم شرعی شک شده باشد سوال آن از امام جا دارد اما در مورد خواب مفهوم شرعی وجود ندارد و سوال از مفهوم عرفی از امام بعید است.
 


سوال: آیا احتمال دارد منظور این باشد که شخص در شرف خواب است نه اینکه خوابیده است. یعنی کسی که در شرف خواب است و چرت هم زده آیا وضو باطل می شود یا نه؟

استاد: یک بحث مطرح است که چطور می شود بین خواب و وضو جمع کرد؟ چون خواب مبطل وضو است. نکته ای که می توان در این مورد ذکر کرد این است که در جایی که رابطه علت و معلول باشد یعنی یک چیزی باعث می شود که یک چیز دیگر معدوم شود یا موجود شود بر این اساس صحیح است کنار هم ذکر شوند یعنی جایی که علت منشأ برای نبود آن است عرف آن را موجود حساب می کنند و معدوم به وسیله این علت و اینجا هم چون خواب باعث شده است که وضو معدوم شود این طور تعبیر شده است یعنی انگار وضو بوده است و خواب آن را از بین برده است. اما در جایی که دو چیز جدا از هم باشند این تعبیر به کار نمی رود. یک زمانی شبیه این مساله را در جای دیگر از یکی از آقایان شنیدم. 


سوال: آیا منظور از تعبیر «يَنَامُ وَ هُوَ عَلَى وُضُوءٍ» با توجه به اینکه فعل مضارع به کار برده است این نیست که شخص عادت همیشگی اش این است که با وضو می خوابد و حالا چرت زده است آیا وضویش باطل می شود؟

استاد: بله این احتمال، احتمال خوب است و اینکه منظور این باشد که شخص عادتش این است که با وضو می خوابد. 
در هر حال از نظر عرف چرت زدن از مراتب خواب است اما از مراتب ضعیف خواب است. لذا اگر شخص چرت باشد و کار غیر متعارفی انجام بدهد می گوید من خواب بودم.
 


سوال: آیا صحت سلب ندارد؟ یعنی فرد می گوید من چرت زدم خواب نبودم.

استاد: نه. در حال چرت است یعنی بیدار نیست. 


سوال: در آیت الکرسی نوم در مقابل چرت قرار داده شده است و این نشانه این است که چرت از مراتب خواب نیست و چیز دیگری است.

ش: عند الاطلاق با عند الاضافة فرق دارد. اگر مطلق بیاید چرت را شامل می شود ولی وقتی در مقابل آن ذکر می کند معنایش متفاوت است.

استاد: چرت خواب است و عرف آن را خواب حساب می کند اما چون خواب ضعیفی است ذکر آن در تقابل با خواب صحیح است. 


سوال: در آیت الکرسی سوال دیگری وجود دارد که ابتداء چرت گفته شده و بعد خواب و کسی که چرت نزند به طریق اولی خوابش نمی برد چرا باید خواب ذکر شود و تقابل ذکر شود؟

استاد: منظور این است که نه تنها چرت او را از اداره امور کنار نمی زند که حتی خواب هم که سنگین تر است مانع او نمی شود و بر او فائق نمی شود.فَقَالَ يَا زُرَارَةُ قَدْ تَنَامُ الْعَيْنُ وَ لَا يَنَامُ الْقَلْبُ وَ الْأُذُنُ فَإِذَا نَامَتِ الْعَيْنُ وَ الْأُذُنُ وَ الْقَلْبُ فَقَدْ وَجَبَ الْوُضُوءُ
شیخ در اینجا قلب را ذکر نکرده است و از قلم شیخ افتاده است و در کتب دیگر «و القلب» ذکر شده و جمله قلب هم قرینه است که امام می خواهند بفرمایند باید گوش و قلب بخوابد تا وضو باطل شود.
قُلْتُ فَإِنْ حُرِّكَ إِلَى جَنْبِهِ شَيْ ءٌ وَ لَمْ يَعْلَمْ بِهِ قَالَ لَا حَتَّى يَسْتَيْقِنَ أَنَّهُ قَدْ نَامَ حَتَّى يَجِي ءَ مِنْ ذَلِكَ أَمْرٌ بَيِّنٌ
اینکه امام بعد از اینکه گفته اند باید یقین کند، فرموده اند «حَتَّى يَجِي ءَ مِنْ ذَلِكَ أَمْرٌ بَيِّنٌ» ممکن است تقیید قبل باشد به این معنا که قطع تنها کافی نیست بلکه باید امر بیّنی هم بیاید تا وضو باطل بشود یعنی یقین از اموری باشد که برای متعارف قطع آور باشد.


سوال: شاید «بیّن» در اینجا مثل «بینه» در روایت مسعده باشد یعنی امام می خواهند امارات را هم در کنار قطع اضافه کنند که چه قطع داشته باشد و چه اماره ای بر آن قائم بشود.

استاد: نه. این جمله یعنی باید ثابت بشود و استیقان تنها کافی نیست. 
احتمال هم دارد تقیید نباشد بلکه تاکید باشد به این بیان که اگر چه قطع اعم از مصیب به واقع و مخطئ است در مقابل علم که قطع مصیب به واقع است اما یقین هم بعید نیست با علم مترادف باشد و به هر قطعی یقین گفته نمی شود. از موت به یقین تعبیر می کنند چون یقین چیزی است که واقعیت داشته باشد و ثابت باشد، لذا یقین یعنی آنچه مطابق با واقع است در نتیجه جمله بعد، تاکید همین است.
 


سوال: به خدا متیقن گفته نمی شود اما عالم گفته می شود. پس این دو به یک معنا نیستند و در یقین باید حالت عدمی وجود داشته باشد.

استاد: اینکه به خدا متیقن گفته نمی شود حرف دیگری است. کلمه قطع را برای خدا ذکر نمی کنند چون بیان آن برای خدا در حقیقت نوعی بیان این مطلب است که زمینه اشتباه هم برای خدا فراهم است. اما یقین به مثل مرگ گفته می شود و به جهل مرکب یقین گفته نمی شود. بنابراین به نظر می رسد این جمله تاکید باشد نه تقیید. 


سوال: تاکید باید یا مساوی باشد یا بالاتر باشد.

استاد: می خواهد بگوید همان چیزی که قبل گفتیم که باید قلب هم آن را قبول کرده باشد لذا تاکید درست است. 


سوال: با این بیانی که کردید باید آیه ﴿أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صَالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ﴾که خطاب کفار به مومنین است بر استهزاء حمل شود. چون تعبیر علم را آورده اند و آنها کافر بودند و نمی خواهند بگویند حرف شما درست است.

استاد: کفار می خواهند نفی کنند که حتما علم مطابق واقع ندارید و جهل مرکب است. 


سوال: یعنی نمی شود آن را بر استهزاء حمل کرد؟ که مومنین را مسخره می کنند.

استاد: نه.اصل دلالت روایت بر استصحاب در فقره «وَ إِلَّا فَإِنَّهُ عَلَى يَقِينٍ مِنْ وُضُوئِهِ وَ لَا يَنْقُضُ الْيَقِينَ أَبَداً بِالشَّكِّ وَ لَكِنْ يَنْقُضُهُ بِيَقِينٍ آخَرَ» است که در احتمالات مختلفی بیان شده است و ان شاء الله در جلسه بعد در مورد آن صحبت خواهیم کرد.